Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1473 5148444 4413567 2026-05-29T21:17:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148444 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Беларуская школа ў Латвіі № 1 (11).jpg |шырыня = |подпіс = Тытульны аркуш часопіса «Беларуская школа ў Латвіі» № 1 (11), 1932 |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Беларуская школа ў Латвіі»''' — штомесячны навукова-папулярны, педагагічны і літаратурна-грамадскі [[часопіс]] [[Беларусы ў Латвіі|беларускай меншасці]] ў [[Латвія|Латвіі]], заснаваны як орган «[[Таварыства беларускіх вучыцялёў]]» і педагагічны дадатак да газеты «[[Голас беларуса]]». Выдаваўся на беларускай мове у [[Рыга|Рызе]] ([[1926]]—[[1929]], [[1932]]—[[1933]]). З № 4 (1933) выходзіў раз у 2 месяцы. Адказны рэдактар [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|К. Езавітаў]]<ref name=":0">{{крыніцы/Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|1|артыкул=«Беларуская школа ў Латвіі»|аўтар=[[А. С. Ліс]], [[С. С. Панізнік]]|с=422—423}}</ref>. Узнімаў актуальныя грамадска-палітычныя і асветніцкія пытанні жыцця беларускай меншасці, шырока асвятляў работу і становішча беларускіх гімназій і школ у Латвіі, арганізацыю ў іх навучальнага працэсу, пытанні асветы, дзейнасць «Таварыства беларускіх вучыцялёў у Латвіі» і «Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі», апублікаваў іх статуты, зварот-заклік і праграму па збіранню беларускага фальклору. Пісаў пра гістарычныя падзеі 1917—1919 на Беларусі, у т.л. пра Усебеларускі з’езд, узнікненне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і дзейнасць яе лідараў, паведамляў пра нацыянальна-вызваленчы рух у Заходняй Беларусі<ref name=":0" />. [[Файл:Беларуская школа ў Латвіі № 7 (24).jpg|міні|злева|Тытульны аркуш апошняга нумара часопіса, 1933]] Змясціў нарысы «Беларусь у мінулым м сучасным» Езавітава, «Літоўская метрыка і яе каштоўнасць для вывучэння мінуўшчыны Беларусі» [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|З. Даўгялы]], «Люцынскі замак у канцы XVI ст.» [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскага]] (пад псеўд. Власт), «Ахова помнікаў старажытнасці на Віцебшчыне» [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Б. Брэжгі]], «Як вучыць у новай школе» [[Антон Іванавіч Луцкевіч|А. Луцкевіча]], «да гісторыі збірання і германізацыі беларускай народнай песні» і інш. Значную ўвагу аддаваў культурнаму жыццю ў Савецкай Беларусі, пісаў пра пастаноўкі [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]], яго кіраўніка [[Еўсцігней Міровіч|Е. Міровіча]], [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускі дзяржаўны музей]], Акадэмічную канферэнцыю 1926, Усебеларускую нараду архівістаў. На старонках часопіса змешчаны артыкулы пра дырэктара [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] [[Сяргей Пятровіч Сахараў|С. П. Сахарава]] і іншых педагогаў, грамадскага дзеяча і мовазнаўца [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. А. Тарашкевіча]], з нагоды 50-годдзю [[Я. Купала|Я. Купалы]], [[Я. Колас]]а, [[Уладзіслаў Галубок|У. Галубка]], матэрыялы ў сувязі са смерцю [[Райніс|Я. Райніса]] і пра яго ролю ў грамадскім жыцці беларускай меншасці, творы [[В. Вальтар]]а, [[Пятро Сакол|П. Масальскага]] (пад псеўд. П. Сакол), [[В. Нікановіч-Сахарава]]й (пад псеўд. В. Лепельчанка), [[Я. Воркуль|Я. Воркуля]], [[С. Слядзеўскі|С. Слядзеўскага]], [[А. Навамір]]а, пераклады на беларускую мову твораў [[Райніс]]а, А. Упіта, рэцэнзіі і анатацыі на выдадзеныя ў Латвіі зборнікі беларускіх пісьменнікаў, «Славенскі зборнік» (выд. ў Югаславіі) і інш. Інфармаваў пра дзейнасць беларускага народнага тэатра ў Рызе, Дні беларускай культуры ў Латвіі, рабіў агляды культурнага жыцця беларусаў у Літве, Заходняй Беларусі, Чэхаславакіі<ref name=":0" />. Выйшла 24 нумары. Закрыты пасля ўстанаўлення дыктатуры [[Карліс Улманіс|К. Ульманіса]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|1|артыкул=«Беларуская школа ў Латвіі»|аўтар=[[А. С. Ліс]], [[С. С. Панізнік]]|с=422—423}} [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 3wqmiyjiikqtiwbpb9pc6b0ufxdfful 5148446 5148444 2026-05-29T21:21:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148446 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Беларуская школа ў Латвіі |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Беларуская школа ў Латвіі № 1 (11).jpg |шырыня = 250px |подпіс = Тытульны аркуш часопіса «Беларуская школа ў Латвіі» № 1 (11), 1932 |спецыялізацыя = навукова-папулярны, педагагічны і літаратурна-грамадскі часопіс |перыядычнасць = штомесячны (з 1933 года — раз у 2 месяцы) |скарачэнне = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = [[Кастусь Езавітаў]] |заснавальнікі = [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў у Латвіі]] |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка}} |гісторыя = |заснаванне = [[1926]] |апошні выпуск = [[1933]] |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Белару́ская шко́ла ў Ла́твіі»''' — навукова-папулярны, педагагічны і літаратурна-грамадскі [[часопіс]] [[Беларусы ў Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. З’яўляўся адным з галоўных інтэлектуальных і асветніцкіх выданняў беларускай дыяспары. == Гісторыя выдання == Часопіс быў заснаваны ў [[Рыга|Рызе]] як афіцыйны друкаваны орган «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў у Латвіі]]». Першапачаткова выходзіў як педагагічны дадатак да газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]». Выдаваўся выключна на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Адказным (галоўным) рэдактарам часопіса з’яўляўся вядомы беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, педагог [[Кастусь Езавітаў]]{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Часопіс меў два перыяды актыўнага выдання: з [[1926]] па [[1929]] год і з [[1932]] па [[1933]] год. Першапачаткова ён з’яўляўся штомесячнікам, аднак пачынаючы з № 4 за 1933 год, з-за фінансавых цяжкасцей, пачаў выходзіць адзін раз на два месяцы. Агулам за ўвесь час існавання ўбачылі свет 24 нумары часопіса{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Выданне было канчаткова закрыта ў 1934 годзе пасля ўсталявання ў Латвіі аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]], якая пачала наступ на правы і прэсу нацыянальных меншасцей{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595—596}}. == Тэматыка і змест == === Адукацыя і грамадска-палітычнае жыццё === На старонках выдання ўздымаліся найбольш актуальныя грамадска-палітычныя і асветніцкія пытанні жыцця беларускай меншасці ў Латвіі. Часопіс шырока асвятляў працу і становішча беларускіх навучальных устаноў, у тым ліку [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай]], [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай]] і [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай]] беларускіх гімназій, а таксама арганізацыю ў іх навучальнага працэсу і пазакласнага жыцця. Выданне пісала пра гістарычныя падзеі 1917—1919 гадоў на [[Беларусь|Беларусі]], у тым ліку пра [[Першы Усебеларускі з’езд]], узнікненне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) і дзейнасць яе лідараў, рэгулярна паведамляла пра нацыянальна-вызваленчы рух у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Часопіс таксама служыў важнай пляцоўкай для каардынацыі моладзевага руху. Ён падрабязна асвятляў хроніку дзейнасці [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), інфармаваў пра маладзёжныя з’езды, курсы і тэатральныя пастаноўкі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121, 126}}. === Навука і краязнаўства === У пачатку 1930-х гадоў часопіс «Беларуская школа ў Латвіі» фактычна стаў галоўнай друкаванай трыбунай для новаўтворанага [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ), паколькі яно не мела ўласнага перыёдыка. На старонках часопіса публікаваліся статуты таварыства, справаздачы аб яго дзейнасці, а таксама афіцыйны зварот-заклік і праграма па збіранні беларускага фальклору сярод латгальскіх беларусаў{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=61, 73}}. Сярод значных навукова-гістарычных і краязнаўчых публікацый: * «Беларусь у мінулым і сучасным» [[Кастусь Езавітаў|К. Езавітава]]; * «Літоўская метрыка і яе каштоўнасць для вывучэння мінуўшчыны Беларусі» [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Зміцера Даўгялы]]; * «Люцынскі замак у канцы XVI ст.» [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] (пад псеўданімам ''Власт''); * «Ахова помнікаў старажытнасці на Віцебшчыне» прафесара [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслава Брэжгі]]; * «Як вучыць у новай школе» [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. [[Файл:Беларуская школа ў Латвіі № 7 (24).jpg|міні|злева|Тытульны аркуш апошняга нумара часопіса, 1933]] === Культура і літаратура === Рэдакцыя аддавала значную ўвагу культурнаму жыццю як у дыяспары, так і ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]]. Часопіс пісаў пра пастаноўкі [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] і яго кіраўніка [[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Еўсцігнея Міровіча]], працу [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]], Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу 1926 года і Усебеларускую нараду архівістаў. Інфармаваў пра дзейнасць [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Беларускага народнага тэатра ў Рызе]] і Дні беларускай культуры ў Латвіі{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Шырока асвятляліся юбілеі выбітных дзеячаў. У ліпені 1932 года выйшаў спецыяльны артыкул К. Езавітава, прысвечаны 50-годдзю з дня нараджэння [[Янка Купала|Янкі Купалы]], таксама адзначаліся юбілеі [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]]{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Часопіс змяшчаў матэрыялы ў сувязі са смерцю выдатнага латышскага паэта [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]], падкрэсліваючы яго ролю як абаронцы правоў беларускай меншасці ў Латвіі. Публікаваліся пераклады твораў Я. Райніса і Андрайса Упітса на беларускую мову. На старонках выдання рэгулярна змяшчаліся літаратурныя творы і вершы мясцовых беларускіх аўтараў Латвіі, такіх як [[Віктар Вальтар]], [[Пятро Масальскі]] (пад псеўданімам ''Пятро Сакол''), [[Вольга Нікановіч-Сахарава]] (пад псеўданімам ''В. Лепельчанка''), Я. Воркуль, С. Слядзеўскі, А. Навамір, а таксама латгальскай паэтэсы [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Веры Вайцюлевіч]] (Вера Гаротная){{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|1|артыкул=«Беларуская школа ў Латвіі»|аўтар=[[Арсань Сяргеевіч Ліс|Ліс А. С.]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=422—423|ref=Ліс, Панізнік}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936)|выданне=[[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]]|тып=часопіс|год=2023|том=ХХХ|старонкі=52—77|спасылка=https://www.academia.edu/112546177/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%87%D0%B0%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1932_1936_|ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 3bpa9qeise3cj8jvzyt1hs9eu8dfqz8 5148447 5148446 2026-05-29T21:22:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навука і краязнаўства */ 5148447 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Беларуская школа ў Латвіі |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Беларуская школа ў Латвіі № 1 (11).jpg |шырыня = 250px |подпіс = Тытульны аркуш часопіса «Беларуская школа ў Латвіі» № 1 (11), 1932 |спецыялізацыя = навукова-папулярны, педагагічны і літаратурна-грамадскі часопіс |перыядычнасць = штомесячны (з 1933 года — раз у 2 месяцы) |скарачэнне = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = [[Кастусь Езавітаў]] |заснавальнікі = [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў у Латвіі]] |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка}} |гісторыя = |заснаванне = [[1926]] |апошні выпуск = [[1933]] |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Белару́ская шко́ла ў Ла́твіі»''' — навукова-папулярны, педагагічны і літаратурна-грамадскі [[часопіс]] [[Беларусы ў Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. З’яўляўся адным з галоўных інтэлектуальных і асветніцкіх выданняў беларускай дыяспары. == Гісторыя выдання == Часопіс быў заснаваны ў [[Рыга|Рызе]] як афіцыйны друкаваны орган «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў у Латвіі]]». Першапачаткова выходзіў як педагагічны дадатак да газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]». Выдаваўся выключна на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Адказным (галоўным) рэдактарам часопіса з’яўляўся вядомы беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, педагог [[Кастусь Езавітаў]]{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Часопіс меў два перыяды актыўнага выдання: з [[1926]] па [[1929]] год і з [[1932]] па [[1933]] год. Першапачаткова ён з’яўляўся штомесячнікам, аднак пачынаючы з № 4 за 1933 год, з-за фінансавых цяжкасцей, пачаў выходзіць адзін раз на два месяцы. Агулам за ўвесь час існавання ўбачылі свет 24 нумары часопіса{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Выданне было канчаткова закрыта ў 1934 годзе пасля ўсталявання ў Латвіі аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]], якая пачала наступ на правы і прэсу нацыянальных меншасцей{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595—596}}. == Тэматыка і змест == === Адукацыя і грамадска-палітычнае жыццё === На старонках выдання ўздымаліся найбольш актуальныя грамадска-палітычныя і асветніцкія пытанні жыцця беларускай меншасці ў Латвіі. Часопіс шырока асвятляў працу і становішча беларускіх навучальных устаноў, у тым ліку [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай]], [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай]] і [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай]] беларускіх гімназій, а таксама арганізацыю ў іх навучальнага працэсу і пазакласнага жыцця. Выданне пісала пра гістарычныя падзеі 1917—1919 гадоў на [[Беларусь|Беларусі]], у тым ліку пра [[Першы Усебеларускі з’езд]], узнікненне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) і дзейнасць яе лідараў, рэгулярна паведамляла пра нацыянальна-вызваленчы рух у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Часопіс таксама служыў важнай пляцоўкай для каардынацыі моладзевага руху. Ён падрабязна асвятляў хроніку дзейнасці [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), інфармаваў пра маладзёжныя з’езды, курсы і тэатральныя пастаноўкі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121, 126}}. === Навука і краязнаўства === У пачатку 1930-х гадоў часопіс «Беларуская школа ў Латвіі» фактычна стаў галоўнай друкаванай трыбунай для новаўтворанага [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ), паколькі яно не мела ўласнага перыёдыка. На старонках часопіса публікаваліся статуты таварыства, справаздачы аб яго дзейнасці, а таксама афіцыйны зварот-заклік і праграма па збіранні беларускага фальклору сярод латгальскіх беларусаў{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=61, 73}}. Сярод значных навукова-гістарычных і краязнаўчых публікацый: * «Беларусь у мінулым і сучасным» [[Кастусь Езавітаў|К. Езавітава]]; * «Літоўская метрыка і яе каштоўнасць для вывучэння мінуўшчыны Беларусі» [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Змітра Даўгялы]]; * «Люцынскі замак у канцы XVI ст.» [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] (пад псеўданімам ''Власт''); * «Ахова помнікаў старажытнасці на Віцебшчыне» прафесара [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслава Брэжгі]]; * «Як вучыць у новай школе» [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. [[Файл:Беларуская школа ў Латвіі № 7 (24).jpg|міні|злева|Тытульны аркуш апошняга нумара часопіса, 1933]] === Культура і літаратура === Рэдакцыя аддавала значную ўвагу культурнаму жыццю як у дыяспары, так і ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]]. Часопіс пісаў пра пастаноўкі [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] і яго кіраўніка [[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Еўсцігнея Міровіча]], працу [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]], Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу 1926 года і Усебеларускую нараду архівістаў. Інфармаваў пра дзейнасць [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Беларускага народнага тэатра ў Рызе]] і Дні беларускай культуры ў Латвіі{{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}. Шырока асвятляліся юбілеі выбітных дзеячаў. У ліпені 1932 года выйшаў спецыяльны артыкул К. Езавітава, прысвечаны 50-годдзю з дня нараджэння [[Янка Купала|Янкі Купалы]], таксама адзначаліся юбілеі [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]]{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Часопіс змяшчаў матэрыялы ў сувязі са смерцю выдатнага латышскага паэта [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]], падкрэсліваючы яго ролю як абаронцы правоў беларускай меншасці ў Латвіі. Публікаваліся пераклады твораў Я. Райніса і [[Андрэйс Упітс|Андрайса Упітса]] на беларускую мову. На старонках выдання рэгулярна змяшчаліся літаратурныя творы і вершы мясцовых беларускіх аўтараў Латвіі, такіх як [[Віктар Вальтар]], [[Пятро Масальскі]] (пад псеўданімам ''Пятро Сакол''), [[Вольга Нікановіч-Сахарава]] (пад псеўданімам ''В. Лепельчанка''), [[Я. Воркуль]], [[С. Слядзеўскі]], [[А. Навамір]], а таксама латгальскай паэтэсы [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Веры Вайцюлевіч]] (Вера Гаротная){{sfn|Ліс, Панізнік|с=422—423}}{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|1|артыкул=«Беларуская школа ў Латвіі»|аўтар=[[Арсень Сяргеевіч Ліс|Ліс А. С.]], [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=422—423|ref=Ліс, Панізнік}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936)|выданне=[[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]]|тып=часопіс|год=2023|том=ХХХ|старонкі=52—77|спасылка=https://www.academia.edu/112546177/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%87%D0%B0%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1932_1936_|ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] hphx91zyzkrxvi513eo4p74q3r3gbcf 0 2586 5148677 5135555 2026-05-30T11:12:40Z Dr-Andr888 138071 /* */ 5148677 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Расія (значэнні)}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Расійская Федэрацыя | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Российская Федерация}} | Родны склон = Расіі | Назва гімна = Гімн Расійскай Федэрацыі | Аўдыё = Russian_Anthem_chorus.ogg | На карце = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg | Дата1 = [[1125]] | Дата2 = [[1263]] | Дата3 = [[1478]] | Дата4 = [[1721]] | Дата5 = [[14 верасня]] [[1917]] | Дата6 = [[7 лістапада]] [[1917]] | Дата7 = [[23 верасня]] [[1918]] | Дата8 = [[30 снежня]] [[1922]] | Дата9 = [[12 чэрвеня]] [[1990]] | Дата10 = [[25 снежня]] [[1991]] | Форма кіравання = [[Змяшаная рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] | lat_dir = N | lat_deg = 66 | lat_min = 25 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 94 | lon_min = 15 | lon_sec = | CoordScale = 30000000 | sovereignty_type = [[Гісторыя Расіі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Уладзіміра-Суздальскае княства]] | Этап2 = [[Вялікае Княства Маскоўскае]] | Этап3 = [[Маскоўская дзяржава]] | Этап4 = [[Расійская імперыя]] | Этап5 = [[Расійская рэспубліка]] | Этап6 = [[РСФСР]] | Этап7 = [[Расійская дзяржава]] | Этап8 = [[РСФСР]] і [[СССР]] | Этап9 = '''Дэкларацыя аб суверэнітэце РСФСР''' | Этап10 = '''Расійская Федэрацыя'''{{efn|[[Вярхоўны Савет РСФСР]] прыняў закон аб перайменаванні Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР) у Расійскую Федэрацыю (закон № 2094-I)}} | Найбуйнейшыя гарады = гл. [[Гарады-міліянеры Расіі]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт]] <br /> [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыня Урада]] <br /> [[Старшыня Савета Федэрацыі Расіі|Старшыня Савета Федэрацыі]] <br /> [[Старшыня Дзяржаўнай Думы]] | Кіраўнікі = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] <br /> [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаіл Мішусцін]] <br /> [[Валянціна Іванаўна Мацвіенка|Валянціна Мацвіенка]] <br /> [[Вячаслаў Віктаравіч Валодзін|Вячаслаў Валодзін]] | Месца па плошчы = 1 | Плошча = 17&nbsp;098&nbsp;246<ref name="Area2011">[https://portal-new.rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=/FileDownloaderController&ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&param_infoblock_name=cc_ib_texts_of_documents&param_infoblock_file_path=doc/LandFundRF_2010.rar Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года]{{Недаступная спасылка}} (стр. 223)</ref> | Працэнт вады = 4,22%<ref name="Area2011"/> | Месца па насельніцтву = 9 | Насельніцтва = {{Падзенне}} 143&nbsp;056&nbsp;383<ref>[https://web.archive.org/web/20101213134234/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ Росстат]</ref> | Год перапісу = 2012 | Шчыльнасць насельніцтва = 8,36 | ВУП (ППЗ) = 2,376 трлн.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,TXGO,TMGO,LUR,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD&grp=0&a=&pr1.x=46&pr1.y=12 Russia. International Monetary Fund] (оценка)</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 | Месца па ВУП (ППЗ) = 6 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 16&nbsp;687<ref name="IMF" /> | Год разліку ВУП (намінал) = 2011 | Месца па ВУП (намінал) = 10 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 13&nbsp;236<ref name="IMF" /> | ІРЧП = 0,755<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/RUS.html Russian Federation — Country profile of human development indicators]</ref> | Год разліку ІРЧП = 2011 | Месца па ІРЧП = 66 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">высокі</span> }} '''Расі́я''', сустракаецца таксама '''Расе{{Націск}}я''' ({{Lang-ru|Россия}}), афіцыйная назва '''Расі́йская Федэра́цыя''' ({{Lang-ru|Российская Федерация}}) — [[дзяржава]], размешчаная ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і паўночнай частцы [[Азія|Азіі]]. Расія — найбуйнейшая па плошчы дзяржава свету (17 075 063 км² або 11,46 % (1/9) плошчы ўсёй сушы Зямлі, або 12,65 % (1/8) заселенай чалавекам сушы, што амаль удвая больш, чым плошча [[Канада|Канады]], якая займае другое месца). == Назва == Назва '''''Расі́я''''' паходзіць ад этноніма ''[[назва Русь|Русь]]'' у грэчаскай [[агаласоўка|агаласоўцы]] і пачала ўводзіцца ва ўжытак [[вялікія князі маскоўскія|вялікімі князямі маскоўскімі]] з канца XV ст{{крыніца?}}. У беларускай мове сустракаецца таксама варыянт '''''Расе́я'''''. Варыянт ''Расея'', па думку навукоўцаў, магчыма, прыйшоў з дыялектаў рускай мовы, або ад розных беларускіх фанетычных працэсаў — паводле той самай мадэлі, што і беларускія народныя формы імён ''Аўдакея'' і ''Захвея''/''Сахвея'' ад ''Еўдакія'' і ''Сафія''. Паводле Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы, словы ''Расея'', ''расейскі'', ''расеец'' не нясуць абразлівай семантыкі. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Расіі}} === Ранняя гісторыя (да X стагоддзя) === На частцы тэрыторыі сучаснай Расіі ў 1-м тысячагоддзі н.э. існавалі: [[Баспор|Баспорская дзяржава]] (Баспорскае княства), [[Скіфская дзяржава]]. На асноўнай тэрыторыі еўрапейскай Расіі жылі [[Балты|балцкія]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорскія]] плямёны. У 552—745 гадах частку тэрыторыі Расіі ў верхнім цячэнні Волгі паміж Чорным і Каспійскім марамі займала дзяржава плямённага саюзу [[Цюркі|цюркаў]] — [[Цюркскі каганат]]. Ад сярэдзіны VII да X стагоддзя ў ніжнім цячэнні [[Волга|Волгі]], на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], у Прыазоўі ляжала дзяржава [[Хазарскі каганат]], якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку VIII стагоддзя да 926 года на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] існавала [[Бахай|дзяржава Бахай]]. === Станаўленне і развіццё расійскай дзяржавы (X—XIX стагоддзі) === У X стагоддзі заходняя частка сённяшняй еўрапейскай Расіі ўваходзіла ў г. зв. «[[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускую дзяржаву]]» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі паслядоўную палітыку ўмацавання сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег узначаліў два паходы на [[Канстанцінопаль]]. А ў 988 годзе кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства паводле грэчаскага абраду. У X—XIV стагоддзях на сярэднім цячэнні Волгі і ў Прыкам’і знаходзілася [[Волжская Булгарыя]]. У XII—XIV стагоддзях на тэрыторыі Расіі ўтварыліся [[Наўгародская рэспубліка]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзімеіра-Суздальскае]] і іншыя княствы. У XII стагоддзі гэтыя славянскія княствы, Волжская Булгарыя і іншыя дзяржавы Усходняй [[Еўропа|Еўропы]] трапілі пад нашэсце [[манголы|манголаў]] (1237—1242), на 250 гадоў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі усталявалася [[мангольскае іга]]. У перыяд з 1300 да 1323 года галоўным цэнтрам расійскіх зямель быў Уладзімір, барацьбу з якім вялі Масква і [[Цвер]]. Адначасова з усіх расійскіх зямель даніну збірала [[Залатая Арда]]. Пад мангольскім ігам паўстала [[Маскоўскае княства]]. З дапамогай інтрыг, заваявання лаяльнасці манголаў, пераводу рэлігійнага цэнтру Расіі ў [[Масква|Маскву]], маскоўскія князі атрымалі большую самастойнасць ад Арды. З Маскоўскага княства пачала сваю гісторыю расійская дзяржаўнасць. Мангольскае іга скончылася выгнаннем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расійскіх княстваў ([[Кулікоўская бітва]] 1380 года; «стаянне на рацэ Угры» 1480 года). [[Файл:Ivan the Terrible (cropped).JPG|thumb|200px|left|[[Іван Грозны]] працы [[Віктар Васняцоў|Васняцова]].]] У XIV—XVI стагоддзях, пасля заваёвы Наўгародскай рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб’яднання ўсходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. З пачатку XV стагоддзя пачынаецца вайсковае супрацьстаянне Маскоўскай дзяржавы і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каб абараніцца ад Масковіі, Вялікае Княства Літоўскае будзе вымушана заключыць унію з Польшчай і ўтварыць Рэч Паспалітую. Сярэдзіна XVI стагоддзя — праўленне [[Іван Грозны|Івана Грознага]], перыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася агрэсіўная знешняя палітыка — на працягу 1558—1583 гадоў ішла [[Лівонская вайна]] за выхад да Балтыйскага мора. У канцы XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя аформілася прыгоннае права. У пачатку XVII стагоддзя Маскоўскае княства перажыла шведскую і польска-літоўскую інтэрвенцыі. У сярэдзіне XVII стагоддзя [[Украіна]] ўвайшла ў склад Расіі на правах аўтаноміі. [[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|200px|[[Пётр I]] быў першым расійскім імператарам.]] Рэформы, праведзеныя імператарам [[Пётр I|Пятром I]] (канец XVII стагоддзя — першая чвэрць XVIII стагоддзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае развіццё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расіі. Перамога ў [[Паўночная вайна|Паўночнай вайне]] 1700—1721 гадоў дала Расіі выйсце да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Да пачатку XIX стагоддзя ў выніку шматвяковай вайсковай агрэсіі да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Расія атрымала асноўную частку тэрыторыі скоранай дзяржавы. У выніку далучэння ў XVI—XIX стагоддзях тэрыторый Поўначы, Паволжа, [[Урал]]а, [[Сібір]]ы, Далёкага Усходу, Каўказа, уваходжання ў склад Расіі шэрагу народаў утварылася шматнацыянальная [[Расійская імперыя]]. Расія адбіла нашэсце французскіх войскаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. Захоп Расіяй Каўказа суправаджаўся [[Генацыд чаркесаў|генацыдам чаркесаў]]. Сялянская рэформа 1861 года, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы паскорылі развіццё капіталізму, грамадства, сістэмы вытворчасці і размеркавання. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ўзніклі палітычныя партыі. === XX—XXI стагоддзі === [[Руска-японская вайна]] 1904—1905 гадоў каталізавала развіццё рэвалюцыйных настрояў у грамадстве, што прывяло да [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]. Пасля рэвалюцыі заснаваная [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная Дума]]. Расія брала ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] 1914—1918 гадоў на баку краін [[Антанта|Антанты]]. Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяннямі ўлады прывялі да звяржэння манархіі падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]]. 25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года адбылася [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]]. Была абвешчаная ўлада Саветаў (рад) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталявана манапольная палітычная ўлада [[Камунізм|Камуністычнай партыі]], што паступова злілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам. З 1917 па 1920 у Расіі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыццяўлялі інтэрвенцыю на новыя незалежныя дзяржавы Усходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арганізацыі (чырвоны тэрор). У студзені 1918 года ўтвораная [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка]] (РСФСР). У 1921 годзе была прынятая [[Новая эканамічная палітыка]] (НЭП), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртанне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 снежня 1922 года Расія разам з камуністычнымі [[Украіна]]й, [[Беларусь|Беларуссю]] і Закаўказскай Федэрацыяй утварылі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР). Далейшае развіццё Расіі ў XX стагоддзі непарыўна звязана з СССР. 12 чэрвеня 1990 года З’езд народных дэпутатаў Расіі прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта РФ]]. У верасні 1993 года ўказам прэзідэнта ліквідаваная сістэма Саветаў, у снежні 1993 года прынятая [[Канстытуцыя Расіі]]. == Геаграфія == Крайні паўночны пункт Расіі — [[мыс Флігелі]] на [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]] (81°51’ паўн.ш.), крайні ўсходні пункт — востраў [[Востраў Ратманава|Ратманава]] ў [[Берынгаў праліў|Берынгавым праліве]] (заходні з двух [[Астравы Дзіяміда|астравоў Дзіяміда]], 169°0’ з.д.). Крайнія паўночны і ўсходні мацерыковыя пункты Расіі: [[мыс Чалюскін]] на паўвостраве [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]] (77°43’ паўн.ш.) і [[мыс Дзяжнёва]] на [[Чукотка|Чукотцы]] (169°39’ з.д.). Гэтыя чатыры крайнія пункты адначасова з’яўляюцца і адпаведнымі крайнімі пунктамі [[Еўразія|Еўразіі]]. Крайні паўднёвы пункт Расіі (41°11’ з.ш.) знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад гары [[Гара Базардзюзю|Базардзюзю]], на мяжы [[Дагестан]]а з [[Азербайджан]]ам. Крайні заходні пункт ляжыць у [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] пад 19°38’ у.д., на [[Балтыйская каса|Балтыйскай касе]] [[Гданьскі заліў|Гданьскага заліва]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]; але Калінінградская вобласць з’яўляецца анклавам, і асноўная тэрыторыя Расіі пачынаецца ўсходней, пад 27°17’ у.д., на мяжы Расіі з [[Эстонія]]й, на беразе ракі Педэдзе. Такім чынам, працягласць тэрыторыі Расіі з поўначы на поўдзень перавышае 4 тыс. км, з захаду на ўсход — набліжаецца да 10 тыс. км. Агульная працягласць межаў Расіі — 60 933 км (з іх 38 808 км — марскія межы); межы Расіі на поўначы і на ўсходзе — марскія, на поўдні і на захадзе — у асноўным сухапутныя. Мае сухапутныя межы з [[Казахстан]]ам (6846 км), [[Кітай|Кітаем]] (3645 км), [[Манголія]]й (3485 км), [[Украіна]]й (1576 км), [[Фінляндыя]]й (1340 км), [[Беларусь|Беларуссю]] (959 км), [[Грузія]]й (723 км), [[Эстонія]]й (294 км), [[Азербайджан]]ам (284 км), [[Літва|Літвой]] (280.5 км), [[Польшча]]й (232 км), [[Латвія]]й (217 км), [[Нарвегія]]й (196 км), [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэяй]] (19 км). Марскія межы Расія мае с [[ЗША]] (49 км) і [[Японія]]й (194 км). Тэрыторыя Расіі амываецца трыма акіянамі і наступнымі марамі: [[Паўночны Ледавіты акіян]] — [[Чукоцкае мора|Чукоцкае]], [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскае]], [[Мора Лапцевых|Лапцевых]], [[Карскае мора|Карскае]], [[Пячорскае мора|Пячорскае]], [[Баранцава мора|Баранцава]]; [[Атлантычны акіян]] — [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]], [[Чорнае мора|Чорнае]], [[Азоўскае мора|Азоўскае]]; [[Ціхі акіян]] — [[Японскае мора|Японскае]], [[Ахоцкае мора|Ахоцкае]], [[Берынгава мора|Берынгава]]. == Фізіка-геаграфічны агляд == [[Файл:Baikal-S1999276045323.png|thumb|250px|Возера [[Байкал]]. Здымак са спадарожніка]] Расія размешчана на поўначы [[мацярык|мацерыка]] [[Еўразія]]. Яна абмываецца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] [[акіян]]аў, а таксама [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Чорнае мора|Чорным]], [[Азоўскае мора|Азоўскім]] [[мора]]мі Атлантычнага акіяна і [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]], пры гэтым валодаючы самой працяглай берагавой лініяй (37 653 км). [[Уральскія горы]], [[рака Эмба]] і [[Кума-Маныцкая ўпадзіна]] падзяляюць Расію на еўрапейскую і азіяцкую часткі, апошняя ўключае ў сябе [[Паўночны Каўказ]], [[Сібір]] і [[Далёкі Усход]]. === Геалогія === [[Файл:Осетр река.jpg|thumb|250px|Сярэднярускае ўзвышша]] Больш 70 % тэрыторыі Расіі занята [[раўніна]]мі. Заходняя частка краіны знаходзіцца ў межах шырокай [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], якая характарызуецца чаргаваннем нізін ([[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійская]] і інш.) і ўзвышшаў ([[Валдайскае ўзвышша|Валдайскае]], [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускае]] і г. д.). Мерыдыянальна выцягнутая [[горная сістэма]] Урал раздзяляе Усходне-Еўрапейскую раўніну і [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходне-Сібірскую нізіну]]. Да ўсходу ад апошняй знаходзіцца [[Сярэднесібірскае пласкагор’е]] з ізаляванымі [[горны масіў|горнымі масівамі]], якое затым плаўна пераходзіць у Цэнтральнаякуцкую раўніну. Паўднёвая і ўсходняя часткі краіны пераважна гарыстыя. На крайнім поўдні Еўрапейскай часткі цягнуцца паўночныя [[горны хрыбет|хрыбты]] Вялікага [[Каўказ]]а (тут знаходзіцца самая высокая вяршыня Расіі — [[Эльбрус]], 5 633 м), на поўдні Сібіры — [[Алтайскія горы|Алтай]], [[Саяны|Заходні і Усходні Саяны]], [[Станавое нагор’е]] і іншыя горныя сістэмы. Паўночны ўсход Сібіры і Далёкі Усход — рэгіёны перавагі сярэдневышынных горных хрыбтоў, такіх як [[Сіхатэ-Алінь]], [[Верхаянскі хрыбет]], [[Хрыбет Чэрскага (Усходняя Сібір)|хрыбет Чэрскага]]. [[Паўвостраў Камчатка]] і [[Курыльскія астравы]] на крайнім усходзе — тэрыторыя [[вулкан]]аў. Тут іх налічваецца больш за 200, прычым каля 50 дзеючых. === Гідралогія === У Расіі больш за 120 тыс. [[рака|рэк]] і каля 2 млн [[возера|азёр]]. Самыя буйныя рэкі: [[Амур]], [[Лена]], [[Енісей]], [[Іртыш]], [[Об]], [[Волга]], [[Кама]]; буйнейшыя азёры — [[Каспійскае мора]], [[Байкал]], [[Ладажскае возера|Ладажскае]], [[Анежскае возера|Анежскае]]. Варта заўважыць, што рэкі ў Расіі традыцыйна мелі велізарную ролю — не толькі як транспартныя шляхі, але і як трасы засялення і гаспадарчага асваення новых тэрыторый. На рэках пабудаваныя практычна ўсе буйныя гарады. === Клімат === Размяшчэнне Расіі ў паўночнай частцы Еўразіі (тэрыторыя краіны ў асноўным ляжыць паўночней 50° пн.ш.) абумовіла яе знаходжанне ў арктычным, субарктычным, умераным і часткова ў субтрапічным кліматычных паясах. Пераважная частка тэрыторыі размешчаная ва ўмераным поясе. Разнастайнасць клімату залежыць таксама ад асаблівасцей рэльефу і блізкасці або аддаленасці акіяна. Шыротная занальнасць найбольш ярка выяўляецца на раўнінах. Спектр прыродных зон адрознівае Еўрапейскую частку краіны, дзе з поўначы на поўдзень паслядоўна змяняюцца зона арктычных пустынь, тундры, лесатундры, тайгі, мяшаных лясоў, лесастэпы, стэпы, паўпустыні. З прасоўваннем на ўсход клімат становіцца ўсё больш кантынентальным, колькасць прыродных зон у адным шыротным інтэрвале значна скарачаецца. Сярэднія тэмпературы студзеня, па розных рэгіёнах, вагаюцца ад 6 да −50&nbsp;°C, ліпеня ад 1 да 25&nbsp;°C; ападкаў ад 150 да 2000 мм у год. [[Вечная мерзлата]] (раёны [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]) займае 65 % тэрыторыі Расіі. [[Файл:Amur Tiger Panthera tigris altaica Cub Walking 1500px.jpg|thumb|Амурскі тыгр]] Больш 70 % расійскай тэрыторыі — гэта зона рызыкоўнага земляробства. Сельскагаспадарчы сезон на большай частцы тэрыторыі Расіі доўжыцца 2—3 месяцы (для параўнання, у [[Еўропа|Еўропе]] або [[ЗША]] — 8—9 месяцаў). У той жа час у Расіі знаходзіцца 10 % усіх ворных зямель свету. === Флора і фаўна === Лясы займаюць звыш 1/2 тэрыторыі. На тэрыторыі Расіі знаходзіцца пятая частка ўсіх лясоў свету і палова сусветных хвойных лясоў. Жывёльны свет разнастайны — тут жывуць і [[белы мядзведзь|белыя мядзведзі]], і [[морж|маржы]], і [[тыгр]]ы, [[леапард]]ы, і інш. У Расіі існуе 35 [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]] і 84 [[запаведнік]]і. == Дзяржаўны лад == === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:Субъекты Российской Федерации 2014.png|thumv|350px|right|Адміністрацыйны падзел Расіі]] Расія з’яўляецца федэратыўнай дзяржавай. Яна складаецца з 83 суб’ектаў федэрацыі (21 рэспубліка, 46 абласцей, 9 краёў, 1 аўтаномная вобласць, 4 аўтаномныя акругі, 2 горада федэральнага значэння) ({{Таксама}}: [[Адміністрацыйны падзел Расіі]]). Асаблівасцю аўтаномных акруг (акрамя [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай]] з’яўляецца іх двухскладнасць, г.зн., з’яўляючыся паўнапраўным суб’ектам федэрацыі, яны ўваходзяць у склад іншага суб’екта. Асаблівасцю рэспублік з’яўляецца наяўнасць у іх Канстытуцыі (у іншых суб’ектаў — Статут) і магчымасць увядзення дадатковых дзяржаўных моў. З кожным суб’ектам федэральны ўрад заключае дагаворы аб размежаванні прадметаў паўнамоцтваў паміж Расійскай Федэрацыяй і суб’ектам Расійскай Федэрацыі. Суб’екты федэрацыі аб’яднаныя ў федэральныя акругі, якія створаныя ўказам прэзідэнта 13 мая 2000 года і якія не з’яўляюцца часткай адміністрацыйнага падзелу краіны (({{Таксама}}: [[Федэральны падзел Расіі]]). Усяго створана 8 федэральных акруг. === Форма праўлення і органы дзяржаўнай улады === Паводле формы праўлення Расія з’яўляецца прэзідэнцкай рэспублікай. Дзеючая Канстытуцыя была прынята [[12 снежня]] [[1993]] года на рэферэндуме ({{Таксама}}: [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі]]). Дзяржаўная ўлада ў Расійскай Федэрацыі здзяйсняецца на аснове падзелу на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады самастойныя. Глава дзяржавы — [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]]. Прэзідэнта выбіраюць на 6 гадоў на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адна і тая ж асоба не можа займаць пасаду Прэзідэнта больш за два тэрміны запар. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган дзяржаўнай улады (парламент) Расійскай Федэрацыі — двухпалатны [[Федэральны Сход Расійскай Федэрацыі]]. Палатамі Федэральнага Сходу з’яўляюцца [[Савет Федэрацыі]] — верхняя палата і [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўная Дума]] — ніжняя палата. У склад Савета Федэрацыя ўваходзяць па аднаму прадстаўніку ад заканадаўчай і выканаўчай улады кожнага суб’екта федэрацыі, якія дэлегуюцца адпаведна заканадаўчым органам суб’екта федэрацыі і яго главой на сталай аснове, а ў склад Дзяржаўнай Думы — 450 дэпутатаў, абіраецца на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні па партыйным спіскам (прахадны бар’ер 7 %). Тэрмін паўнамоцтваў Дзяржаўнай Думы — 4 гады. Выканаўчую ўладу здзяйсняе [[Урад Расійскай Федэрацыі]]. Старшыня Ураду прызначаецца Прэзідэнтам са згоды Дзяржаўнай Думы. У склад Ураду ўваходзяць, апроч Старшыні, яго намеснікі і федэральныя міністры. Урад узначальвае сістэму федэральных органаў выканаўчай улады: міністэрстваў, федэральных служб і федэральных агенцтваў. Судовая ўлада ў Расіі ажыццяўляецца судамі. У сістэму федэральных судоў уваходзяць суды агульнай юрысдыкцыі (уключаючы ваенныя суды), арбітражныя суды і [[Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі]]. Суды агульнай юрысдыкцыі здзяйсняюць правасуддзе па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах, якія ўзнікаюць з адміністрацыйных правапарушэнняў. Да іх адносяцца [[Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі]], вярхоўныя суды рэспублік у складзе РФ, краявыя, абласныя суды, суды аўтаномных абласцей, аўтаномных акруг, Маскоўскі і Санкт-Пецярбургскі гарадскія суды, раённыя (гарадскія) суды. Арбітражныя суды займаюцца разглядам спрэчак, звязаных з прафесійным удзелам у грамадзянскім абарачэнні, у прыватнасці, звязаных з прадпрымальніцкай дзейнасцю, і некаторых іншых катэгорый спрэчак. Яны ўключаюць [[Вышэйшы арбітражны суд Расійскай Федэрацыі]], федэральныя арбітражныя суды акруг (арбітражныя касацыйныя суды), арбітражныя апеляцыйныя суды, арбітражныя суды суб’ектаў федэрацыі. === Рэгіянальная і муніцыпальная ўлада === Сістэма органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў федэрацыі ўсталёўваецца суб’ектамі Расійскай Федэрацыі самастойна ў адпаведнасці з асновамі канстытуцыйнага ладу Расійскай Федэрацыі і агульнымі прынцыпамі арганізацыі прадстаўнічых і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады, усталяванымі федэральным законам. Глава суб’екта федэрацыі зацвярджаецца заканадаўчым органам па прадстаўленні прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган суб’екта федэрацыі фарміруецца шляхам прамога тайнага ўсеагульнага галасавання па партыйным спісам. Выканаўчы орган — урад суб’екта федэрацыі фарміруецца главой суб’екта пры ўдзеле заканадаўчага органа. Судовая ўлада суб’екта федэрацыя складаецца з Канстытуцыйнага (Статутнага) суда суб’екта федэрацыі і міравых судоў. Гэтыя суды не ўваходзяць у федэральную судовую сістэму. Мясцовае самакіраванне ў Расіі — гэта форма ажыццяўлення народам сваёй улады, якая забяспечвае самастойнае і пад сваю адказнасць рашэнне насельніцтвам непасрэдна і (ці) праз органы мясцовага самакіравання пытанняў мясцовага значэння зыходзячы з інтарэсаў насельніцтва з улікам гістарычных і іншых мясцовых традыцый. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца грамадзянамі шляхам рэферэндуму, выбараў, іншых форм прамога волевыяўлення, праз выбарныя і іншыя органы мясцовага самакіравання. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца на ўсёй тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Тэрытарыяльную аснову мясцовага самакіравання складаюць муніцыпальныя ўтварэнні. Усяго ў Расіі каля 25 тысяч муніцыпальных утварэнняў. У Расійскай Федэрацыі існуюць 6 відаў муніцыпальных утварэнняў: * [[Сельскае паселішча (Расія)|сельскае паселішча]] * [[Гарадское паселішча (Расія)|гарадское паселішча]] * [[Муніцыпальны раён (Расія)|муніцыпальны раён]] * [[Гарадская акруга (Расія)|гарадская акруга]] * [[Міжсяленыя тэрыторыі|міжсяленная тэрыторыя]] * [[унутрыгарадская тэрыторыя горада федэральнага значэння]] Органы мясцовага самакіравання не ўваходзяць у сістэму органаў дзяржаўнай улады. У структуру органаў мясцовага самакіравання, якая ўсталёўваецца статутам муніцыпальнага ўтварэння, уваходзяць наступныя органы і службовыя асобы мясцовага самакіравання: прадстаўнічы орган муніцыпальнага ўтварэння, галава муніцыпальнага ўтварэння, мясцовая адміністрацыя, кантрольны орган муніцыпальнага ўтварэння, іншыя органы мясцовага самакіравання. === Палітычныя партыі і прафсаюзы === Па стану на люты 2008 г. ў Расіі было зарэгістравана 15 палітычных партый (у 2006 г. іх было 35). Да ліку буйнейшых адносяцца: праўладныя — [[Адзіная Расія]]; лаяльныя — [[Справядлівая Расія]], [[Ліберальна-дэмакратычная партыя Расіі]] (ЛДПР); апазіцыйныя — [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі]] (КПРФ), [[Партыя "Народны саюз"|Народны Саюз]], [[Расійская дэмакратычная партыя "Яблык"|Яблык]], [[Правая справа]]. У Дзярждуму, выбраную ў [[2007]] годзе, прайшлі Адзіная Расія, КПРФ, Справядлівая Расія і ЛДПР. Да ліку буйнейшых прафсаюзных аб’яднання агульнарасійскага ўзроўня адносяць [[Федэрацыя незалежных прафсаюзаў Расіі|Федэрацыю незалежных прафсаюзаў Расіі]] (найбуйнейшае прафсаюзнае аб’яднанне, уваходзяць каля 29 млн чалавек, ці 95 % ад усіх членаў прафсаюзаў у Расіі), [[Канфедэрацыя працы Расіі|Канфедэрацыю працы Расіі]], [[Усерасійская канфедэрацыя працы|Усерасійскую канфедэрацыю працы]]. Усе яны ўваходзяць у [[Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў|Міжнародную канфедэрацыю прафсаюзаў]]. === Знешняя палітыка === ==== Дачыненні з Беларуссю ==== Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[28 чэрвеня]] [[1992]] года<ref>[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/by/press46998.print.html Беларусь гатова на цеснае супрацоўніцтва з Расіяй, з улікам інтарэсаў беларускага народа]// Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 28 чэрвеня [[2007]]</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць і размяшчэнне === [[Файл:Population of Russia.PNG|thumb|250px|Дэпапуляцыя ў Расіі]] На [[1 студзеня]] [[2008]] года насельніцтва Расіі складала 142,0 млн чалавек. У Расіі працягваецца [[дэмаграфічны крызіс]]. Рост насельніцтва ў краіне спыніўся з [[1991]]. Смяротнасць у 1,1 раза перавышае нараджальнасць, насельніцтва скарачаецца на некалькі сотняў тысяч чалавек штогод. Негатыўнай асаблівасцю Расіі з’яўляецца той факт, што ў выніку дэмаграфічнага пераходу нараджальнасць звалілася да ўзроўня развітых краін, у то час як смяротнасць засталася на ўзроўні краін, якія развіваюцца. Кожную хвіліну ў Расіі нараджаецца 3 чалавека, а памірае — 5. Агульнасусветная тэндэнцыя процілеглая: адносіны колькасці нараджэнняў да смерцяў роўна 2,6. Асабліва вялікая смяротнасць у расійскіх мужчын, сярэдняя працягласць жыцця якіх 67,51 гадоў (2017 г.)<ref name="demoscope.ru">[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_e0.php 15 новых независимых государств. Ожидаемая продолжительность жизни при рождении, 1950—2017]</ref>. Працягласць жыцця жанчын значна вышэй — 77,64 года<ref name="demoscope.ru"/>. Узровень нараджальнасці ў Расіі не забяспечвае простага ўзнаўлення насельніцтва. === Этнічны склад === === Моўны склад === === Рэлігійны склад === == Гаспадарка == [[Файл:MIBC 9th May 2012.jpg|thumb|250px|Міжнародны бізнес-раён «[[Масква-сіці]]».]] Расія — некалі прамыслова развітая краіна, перажывае крызіс пасля распаду СССР, савецкай эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Усходняга блоку. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] на душу насельніцтва складае 8900 долараў у год ([[2003]]). Інфляцыя 3 % (за студзень-люты [[2005]] г.) Большую частку ВУП дае здабыча карысных выкапняў: [[Нафта|нафты]] і [[Прыродны газ|прыроднага газу]] (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сібіры), каменны [[вугаль]], [[жалезная руда]] (Курская магнітная анамалія, радовішчы [[Урал]]а, Заходняй [[Сібір]]ы і інш.), [[апатыты]], [[калійныя солі]], [[фасфарыты]], [[дыямент]]ы і інш. У [[2010]] г. вываз сыравіны склаў 65 % агульнага аб’ёму экспарту<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Антон Запольскі]].|загаловак=10 гадоў кіравання Пуціна. Што адбываецца сёння ў Расіі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=29 чэрвеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-06-29 124 (26732)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/61477/29cher-7.indd.pdf 7]|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306063244/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|archivedate=6 сакавіка 2016}}</ref>. Асноўныя галіны прамысловасці: [[Машынабудаўніцтва]] (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструментаў, і інш.), чорная (галоўным чынам [[Урал]] і інш.) і каляровая ([[Урал]], [[Сібір]], Далёкі Усход і інш.) [[металургія]]. Развітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасці (цэнтральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасць. [[Земляробства]] дае каля 40 % агульнай прадукцыі [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], [[жывёлаводства]] — звыш 60 %. Больш як 4/5 ворыва прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжа, Паўночны [[Каўказскія горы|Каўказ]], [[Урал]] і Заходні [[Сібір]]. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: [[збожжа]], [[цукровы бурак]], [[сланечнік]], [[бульба]], [[лён]]. На тэрыторыі Расіі функцыянуюць аб’яднаныя энергетычныя сістэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжа, Паўночнага Каўказа, Сібіру, Далёкага Усходу. Расія мае буйную сетку трубаправодаў. Важныя элементы водных сістэм: Беламора-балтыйскі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыйскі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: [[Санкт-Пецярбург]], [[Калінінград]], [[Мурманск]], [[Архангельск]], [[Новарасійск]], [[Уладзівасток]], [[Находка]]. У Расіі ёсць звыш за 100 [[курорт]]аў: на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], група курортаў Каўказскіх Мінеральных Водаў і інш. == Культура == == Адукацыя == == Сацыяльная сфера == == Узброеныя сілы == Узброеныя сілы Расіі складаюцца з трох відаў Узброеных сіл (сухапутныя войскі, ваенна-паветраныя сілы і ваенна-марскі флот), трох родаў войск (касмічныя войскі, ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння і паветрана-дэсантныя войскі), тыла ўзброеных сіл, чыгуначных войск і іншых войск, якія не ўваходзяць у віды ўзброеных сіл, а таксама шэраг службаў. Агульная колькасць УС Расіі складае 1207 тыс. чалавек ваеннаслужбоўцаў і 876 тысяч грамадзянскіх спецыялістаў. Сухапутныя войскі арганізацыйна складаюцца з мотастралковых войскаў, танкавых войскаў, ракетных войскаў і артылерыі, войскаў СПА, спецыяльных войскаў (выведвальных, сувязі, радыёэлектроннай барацьбы (РЭБ), інжынерных, радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны (РХБА), тэхнічнага забеспячэння, аховы тылу, часцей і арганізацый тылу). Сухапутныя войскі дзеляцца па тэрытарыяльным прынцыпе на шэсць ваенных акруг: [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўская]], [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградская]], [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказская]], [[Прыволжска-Уральская ваенная акруга|Прыволжска-Уральская]], [[Сібірская ваенная акруга|Сібірская]] і [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняя]]. Ваенна-паветраныя сілы арганізацыйна складаюцца з авіяцыі (бамбавальнай, штурмавой, знішчальнай, авіяцыі СПА, выведвальнай, транспартнай і спецыяльнай), зенітна-ракетных войскаў, радыётэхнічных войскаў, спецыяльных войскаў, часцей і ўстаноў тылу. Ваенна-марскі флот арганізацыйна складаецца з родаў сіл: падводных, надводных, марской авіяцыі, марской пяхоты і берагавых войскаў, часцей спецыяльных войскаў і тылу. ВМФ па тэрытарыяльнай прыкмеце дзеліцца на чатыры флоту (Паўночны, Балтыйскі, Чарнаморскі і Ціхаакіянскі) і адну флатылію (Каспійскую). За межамі Расійскай Федэрацыі ёсць ваенныя базы ў Азербайджане (РЛС «Габала»), Арменіі (102-я ваенная база ў Гюмры), Беларусі (РЛС «Волга», Баранавічы і 42-й вузел сувязі ВМФ, Вілейкі), Казахстане (5-ы Дзяржаўны выпрабавальны касмадром, асобны полк транспартнай авіяцыі, асобны радыётэхнічны вузел Касмічных войскаў, дзяржаўны выпрабавальны палігон стратэгічнай СПА і СРА Сары-Шара), Кіргізіі (ваенна-паветраная база), Таджыкістане (Оптыка-электронны вузел сістэмы кантролю касмічнай прасторы «Нурэк», 201-я матастрэлковая дывізія), Узбекістане (авіябаза), Украіне (Чарнаморскі флот, шэраг аэрадромаў, вузлоў сувязі, 219-ы асобны полк радыёэлектроннай барацьбы, 1096-ы зенітны ракетны полк), Сірыі (база ВМФ), а таксама групоўкі расійскіх войскаў у Абхазіі і Паўднёвай Асеціі і групоўка міратворчых сіл і Прыднястроўі. == Гл. таксама == * [[Русафобія]] * [[Русафілія]] * [[Дзяржаўны савет Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўны савет]] * [[61-я паветраная армія Расіі]] * [[6-я армія ВПС і СПА Расіі]] * [[Злачыннасць у Расіі]] == Заўвагі == <references group="заўв"><references /> <references /></references> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Расія}} {{Commons}} {{Краіны Еўропы}} {{Краіны Азіі}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{G8}} {{Краіны ля Балтыйскага мора}} {{Краіны ля Чорнага мора}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Расія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Азіі]] [[Катэгорыя:Краіны Еўропы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 7iit5nrbbw43bivxgzodcohyd6zn7bj 0 3135 5148675 5071125 2026-05-30T11:06:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148675 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{НП |статус = Горад |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/?text=ЗША,%20Вашингтон&sll=-77.050586,38.898741&sspn=11.249998,6.592139&l=map |від рэгіёна = акруга |рэгіён = Акруга Калумбія |від кіраўніка = Мэр |агламерацыя = 5,4 млн<ref name=MetroEst>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/metro/tables/2009/CBSA-EST2009-01.xls|title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2009|access-date=2010-07-29|date=March 2010|format=XLS|publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619lauSLk?url=http://www.census.gov/popest/metro/tables/2009/CBSA-EST2009-01.xls|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> |DST = ёсць }} '''Вашынгто́н''' ({{Lang-en|Washington, D.C.}}) — горад, [[Спіс сталіц ЗША|сталіца]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. Афіцыйная назва — '''акру́га Калу́мбія''', ёсць самастойнай тэрыторыяй, якая не ўваходзіць ні ў адзін са штатаў. Горад быў заснаваны ў 1791 годзе і названы ў гонар [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], першага амерыканскага прэзідэнта. З 1871 года Вашынгтон разам з [[Джорджтаўн (горад, Вашынгтон)|Джорджтаўнам]] і шэрагам іншых абласцей аб’яднаны ў федэральную акругу Калумбія ({{lang-en|District of Columbia}}, скарочана ''D.C.''), межы якой супадаюць з горадам, таму амерыканцы, каб не блытаць горад з [[Вашынгтон (штат)|аднайменным штатам]] на паўночным захадзе краіны, у гутарковай мове звычайна завуць горад «Дзі-Сі» ці «Вашынгтон Дзі-Сі». Горад размешчаны на паўночным беразе ракі [[Патомак]], мяжуе са штатам [[Вірджынія]] на паўднёвым захадзе і штатам [[Мэрыленд]] з усіх іншых бакоў. Насельніцтва горада праз прыезд жыхароў прыгараднай зоны падчас працоўнага тыдня павялічваецца да аднаго мільёна. Насельніцтва {{не перакладзена 3|Вашынгтонская агламерацыя|вашынгтонскай агламерацыі|en|Washington Metropolitan Area}}, часткай якой ёсць горад, складае 5,4 млн чалавек; паводле гэтага паказчыка агламерацыя займае восьмае месца ў краіне<ref name=MetroEst />. У Вашынгтоне размешчаны галоўныя прадстаўніцтвы ўсіх трох галін федэральнай улады, уключаючы рэзідэнцыю [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]] ў [[Белы дом|Белым доме]], а таксама мноства помнікаў і музеяў агульнанацыянальнага значэння. У горадзе базуюцца штаб-кватэры [[Сусветны банк|Сусветнага банка]], [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]], [[Міжамерыканскі банк развіцця|Міжамерыканскага банка развіцця]], {{не перакладзена 3|Панамерыканская арганізацыя аховы здароўя|Панамерыканскай арганізацыі аховы здароўя|en|Pan American Health Organization}}. Вашынгтонам кіруе муніцыпальны савет з 13 чалавек на чале з мэрам. Аднак [[Кангрэс ЗША]] мае вярхоўную ўладу над горадам і можа скасоўваць законы, прынятыя саветам. Таму жыхары горада маюць менш правоў у самакіраванні, чым жыхары штатаў. У акругі ёсць дэлегат у [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў]] амерыканскага [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]], які не мае права голасу, але няма сваіх [[сенатар ЗША|прадстаўнікоў у Сенаце]]. Да ратыфікацыі [[Дваццаць трэцяя папраўка да Канстытуцыі ЗША|дваццаць трэцяй папраўкі да Канстытуцыі ЗША]] ў 1961 годзе жыхары акругі таксама не мелі права голасу на {{не перакладзена 3|Прэзідэнцкія выбары ў ЗША|прэзідэнцкіх выбарах|en|United States presidential election}}. Дэвіз горада: {{lang-la|Justitia Omnibus}} ({{lang-en|Justice for All}}, ''Правасуддзе для ўсіх''). == Гісторыя == === Ранняя эпоха === Паводле даных археалогіі, каля сучаснай ракі [[Анакостыя|Анакостыі]], сама меней, ужо 4000 гадоў назад жылі [[карэнныя амерыканцы]]<ref>{{cite journal |author=MacCord, Howard A. |title=Archeology of the Anacostia Valley of Washington, D.C. and Maryland |journal=Journal of Washington Academy of Sciences |volume=47 |year=1957 | issue=12}}</ref>. Еўрапейцы даследавалі гэту тэрыторыю з пачатку XVII стагоддзя, адным з першых быў капітан [[Джон Сміт, капітан|Джон Сміт]]<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Natural History of the District of Columbia |url=https://archive.org/details/sketchnaturalhi00McAt |author=McAtee, Waldo Lee |publisher=H.L. & J.B. McQueen |year=1918 |page=[https://archive.org/details/sketchnaturalhi00McAt/page/5 5]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.museumstuff.com/learn/topics/Nacotchtank::sub::Encounters_With_The_English|title=Nacotchtank: Encounters With The English|access-date=2011-02-15|archive-url=https://www.webcitation.org/619lbMns9?url=http://www.museumstuff.com/learn/topics/Nacotchtank::sub::Encounters_With_The_English|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. На месцы сучаснага горада Вашынгтон размяшчалася некалькі паселішчаў і вёсак. Першымі каланіяльнымі землеўладальнікамі на тэрыторыі сучаснай акругі Калумбія былі Джордж Томпсан і Томас Джэрард, якія ў 1662 годзе атрымалі ў дарунак зямлі вакол [[Капіталійскі ўзгорак|Капіталійскага ўзгорка]] і шэраг іншых тэрыторый уніз да ракі Патомак. Томпсан прадаў свае землі ля Капіталійскага ўзгорка ў 1670 годзе Томасу Нотлі; пасля яны перайшлі да Дэніэла Кэрала<ref>{{cite journal |url=http://books.google.com/?id=ZUHrL7tQVS8C |title=The Earliest Proprietors of Capitol Hill |author=Downing, Margaret Brent |journal=Records of the Columbia Historical Society |year=1918 |volume=21}}</ref>. У 1697 годзе ўлады Мэрыленда пабудавалі форт, адціснуўшы карэнных амерыканцаў на захад<ref name="humphrey-p27">{{cite book |author=Humphrey, Robert L., Mary Elizabeth Chambers |title=Ancient Washington: American Indian Cultures of the Potomac Valley |publisher=George Washington University |year=1977 |page=27}}</ref>. У 1751 годзе, калі заканадаўчы орган Мэрыленда выкупіў шэсцьдзесят акраў зямлі ў Джорджа Гордана і Джорджа Біела за 280 фунтаў<ref>{{cite book |title=A Portrait of Old George Town |year=1951 |publisher=The Dietz Press, Inc. |author=Ecker, Grace Dunlop |page=11}}</ref>, быў заснаваны {{не перакладзена 3|Джорджтаўн (горад, Вашынгтон)|Джорджтаўн|ru|Джорджтаун (город, Вашингтон)}}; прыкладна ў гэты ж час была заснавана [[Александрыя (Вірджынія)|Александрыя]] (у 1749 годзе). Джорджтаўн быў самым верхнім па цячэнню ракі [[Патомак]] пунктам, да якога можна было падняцца ад акіяна на гандлёвых судах. Джорджтаўн ператварыўся ў квітнеючы порт, дзякуючы гандлю і транспартаванню тытуню і іншых тавараў з каланіяльнага Мэрыленда<ref>{{cite book |last=Lesko|first=Kathleen M. |title=Black Georgetown Remembered : A History Of Its Black Community From The Founding Of «The Town of George» |last2=Babb |first2=Valerie|last3=Gibbs |first3=Carroll R. |publisher=Georgetown University Press |year=1991 |page=1}}</ref>. === Планаванне і будаўніцтва горада ў канцы XVIII стагоддзя === [[Выява:Dcmapanimated.gif|right|200px|thumb|Схема змены тэрыторыі Вашынгтона]] Пачынаючы са склікання [[Першы Кантынентальны кангрэс|Першага Кантынентальнага кангрэса]] і пасля абвяшчэння незалежнасці [[Другі Кантынентальны кангрэс|Другім Кантынентальным кангрэсам]], сталіца новай дзяржавы размяшчалася ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]. У сілу розных прычын, на працягу некалькіх першых гадоў існавання ЗША, статус галоўнага горада дзяржавы перыядычна пераходзіў да розных гарадоў, але затым кожны раз вяртаўся Філадэльфіі. Апошні часавы прамежак, калі Філадэльфія мела статус амерыканскай сталіцы, прыйшоўся на 1778—1783 гады. У чэрвені 1783 года натоўп раз’юшаных салдатаў сабралася пад сценамі [[Індэпендэнс-хол]] і запатрабавала выплату даравання за службу ў перыяд [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць]]. Удзельнікі Кангрэса, у сваю чаргу, высунулі патрабаванні {{не перакладзена 3|Спіс губернатараў Пенсільваніі|губернатару Пенсільваніі|en|List of Governors of Pennsylvania}} Джону Дзікінсану, каб той забяспечыў бяспечную працу нацыянальнага парламента і сабраў апалчэнне для яго абароны, аднак Дзікінсан адмовіўся ачысціць горад ад пратэстуючых. Гэта падзея атрымала назву «{{не перакладзена 3|Пенсільванскі мяцеж||en|Pennsylvania Mutiny of 1783}}», у выніку якога 21 чэрвеня Кангрэс быў вымушаны «бегчы» ў [[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстан]], штат [[Нью-Джэрсі]]<ref>{{cite book |last=Crew |first=Harvey W. |author2=William Bensing Webb|author3=John Wooldridge |title=Centennial History of the City of Washington, D. C. |publisher=United Brethren Publishing House |year=1892 |location=Dayton, Ohio |url=http://books.google.com/?id=5Q81AAAAIAAJ |page=66}}</ref>. Адмова Дзікінсана абараніць нацыянальны ўрад стаў прадметам абмеркавання на [[Філадэльфійскі канвент|Філадэльфійскім канвенце]] ў 1787 годзе, на якім была прынята [[Канстытуцыя ЗША]]. Раздзел 8 артыкула 1 дае Кангрэсу ўладу: {{пачатак цытаты}}ажыццяўляць ва ўсіх выпадках выключныя заканадаўчыя паўнамоцтвы ў стаўленні да акругі (не больш квадрата з бокам дзесяць міль), якая, быўшы саступленай асобнымі штатамі і прыняты Кангрэсам, стане месцам знаходжання ўрада Злучаных Штатаў; ажыццяўляць падобную ўладу ў стаўленні да ўсіх земляў, набытых са згоды заканадаўчага сходу штата, у якім гэтыя землі знаходзяцца, для ўзвядзення фортаў, пабудовы складоў, арсеналаў, верфяў і іншых патрэбных збудаванняў;{{канец цытаты|крыніца=[[Канстытуцыя ЗША]], артыкул 1, раздзел 8<ref>{{cite web|url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html|title=Constitution of the United States|access-date=2011-02-17|publisher=[[Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі (ЗША)|Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619lcYTKt?url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>.}} [[Джэймс Мэдысан]] 23 студзеня 1788 года ў артыкуле № 43 «[[Федэраліст]]а» таксама падкрэсліў, што нацыянальная сталіца павінна быць незалежная ад штатаў для яе абслугоўвання і бяспекі<ref>{{cite web|url=http://thomas.loc.gov/home/fedpapers/fed_43.html|title=The Federalist No. 43|access-date=2011-02-16|last=Madison|first=James|date=1996-04-30|work=The Independent Journal|publisher=Library of Congress|archive-url=https://www.webcitation.org/619ldujGz?url=http://thomas.loc.gov/home/fedpapers/fed_43.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Канстытуцыя, аднак, не вызначае месцазнаходжанне новай сталіцы. Штаты [[Мэрыленд]], [[Нью-Джэрсі]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] і [[Вірджынія]] прапанавалі свае тэрыторыі для новага горада. Паўночныя штаты аддавалі перавагу, каб сталіца знаходзілася ў якім-небудзь з іх буйных гарадоў, паўднёвыя штаты, наадварот, жадалі, каб новая сталіца размяшчалася на іх тэрыторыі<ref>{{cite book |last=Crew |first=Harvey W. |author2=William Bensing Webb|author3=John Wooldridge |title=Centennial History of the City of Washington, D. C. |publisher=United Brethren Publishing House |year=1892 |location=Dayton, Ohio |url=http://books.google.com/?id=5Q81AAAAIAAJ |pages=67–80}}</ref>. Пазней паводле {{не перакладзена 3|Пагадненне 1790 года|пагаднення 1790 года|en|Compromise of 1790}}, падпісанаму [[Джэймс Мэдысан|Джэймсам Мэдысанам]], [[Аляксандр Гамільтан|Аляксандрам Гамільтанам]] і [[Томас Джэферсан|Томасам Джэферсанам]], новая сталіца павінна была размяшчацца на рацэ Патомак, на мяжы паміж Вірджыніяй і Мэрылендам. Гамільтан прапанаваў, каб новы федэральны ўрад узяў на сябе даўгі, накопленыя штатамі падчас вайны за незалежнасць. Аднак да 1790 годзе «паўднёўцы» ў значнай ступені пакрылі свае замежныя даўгі. Прапанова Гамільтана патрабавала, каб паўднёвыя штаты выплацілі частку доўгу паўночных штатаў, наўзамен гэтага новая сталіца будзе пабудавана на іх тэрыторыі. Джэферсан і Мэдысан падтрымалі гэту прапанову і забяспечылі размяшчэнне сталіцы ў паўднёвых штатах<ref name="Morison">{{cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |title=The Oxford History of the American People, Vol. 2 |publisher=Meridian |year=1972 |chapter=Washington's First Administration: 1789-1793}}</ref>. Закон пра месцазнаходжанне ад 16 ліпеня 1790 года прадугледжваў знаходжанне амерыканскай сталіцы ў той вобласці, якую абярэ прэзідэнт [[Джордж Вашынгтон|Вашынгтон]]<ref name="residenceact">{{Cite book |url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/rbpe:@field(DOCID+@lit(rbpe21500600)) |title=An ACT for establishing the Temporary and Permanent Seat of the Government of the United States |publisher=Library of Congress |access-date=2011-03-17}}</ref>. Пачатковая форма федэральнай акругі была квадратнай з бокам 10 міль, і Вашынгтон жадаў уключыць у сталіцу [[Горад Александрыя, Вірджынія|Александрыю]]. Кангрэс у 1791 годзе выправіў закон для ўключэння Александрыі ў федэральную акругу. У адпаведнасці з гэтым жа законам, прэзідэнт Вашынгтон прызначыў трох спецыяльных упаўнаважаных (Томаса Джонсана, Дэніэла Кэрала і Дэвіда Сцюарта) у 1791 годзе, каб кантраляваць планаванне, дызайн і набыццё ўласнасці ў федэральнай акрузе і сталіцы<ref name="hazelton-p2">{{Cite book |url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/rbpe:@field(DOCID+@lit(rbpe21500600)) |last=Morison |first=George C., Jr. |title=The National Capitol: its architecture, art, and history |publisher=J.F. Taylor & Company, New York |year=1914 |access-date=2011-03-17}}</ref>. 9 верасня 1791 года яны пагадзіліся назваць горад у гонар [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Вашингтон, столица Соединенных Штатов}}</ref>, а раён назвалі тэрыторыяй Калумбіі (у гонар [[Калумбія, сімвал|сімвала]], які ўвасабляе Злучаныя Штаты)<ref name="stewart-p53">[http://books.google.com/books?id=GgULOzNSafMC&printsec=frontcover&dq=%22Records+of+the+Columbia+Historical+Society+%22+%22Stewart%22&lr=&source=gbs_similarbooks_r&cad=3#v=onepage&q=&f=false Steward, John (1898) ''Early Maps and Surveyors of the City of Washington, D.C'', Records of the Columbia Historical Society, Vol. 2] p. 53 ''in'' [http://books.google.com/ Google Books]. Retrieved 2009-09-29.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA87,M1 Chapter IV. «Permanent Capital Site Selected»], pp. 87-88, 101, ''in'' [http://books.google.com/books?id=5Q81AAAAIAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&cad=0#PPR1,M1 Crew, Harvey W., Webb, William Bensing, Wooldridge, John (1892), ''Centennial History of the City of Washington, D.C.'', United Brethren Publishing House, Dayton, Ohio] ''in'' [http://books.google.com/books Google Books]</ref>. У 1791—1792 гадах архітэктар {{не перакладзена 3|Эндру Элікат|Эндру Элікат|en|Andrew Ellicott (1754 – 1820)}} і яго памочнікі абыйшлі мяжу горада і паставілі {{не перакладзена 3|Памежныя камяні акругі Калумбія|40 вялікіх камянёў|en|Boundary Markers of the Original District of Columbia}} па перыметры. Шматлікія з гэтых камянёў стаяць там дагэтуль і з’яўляюцца цяпер нацыянальнымі помнікамі<ref>{{cite web|url=http://www.boundarystones.org/|title=Boundary Stones of Washington, D.C.|publisher=BoundaryStones.org|access-date=2011-02-17|archive-url=https://www.webcitation.org/619leO2KS?url=http://www.boundarystones.org/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Такім чынам, новы горад сталі будаваць на паўночным беразе ракі Патомак, на ўсход ад Джорджтаўна. === XIX стагоддзе === 17 лістапада 1800 года ў горадзе адбылася першая сесія Кангрэса<ref>{{cite web|url=http://www.senate.gov/artandhistory/history/minute/The_Senate_Moves_to_Washington.htm|title=The Senate Moves to Washington|access-date=2008-07-11|date=2006-02-14|publisher=[[Сенат ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619leu7Y3?url=http://www.senate.gov/artandhistory/history/minute/The_Senate_Moves_to_Washington.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Паводле {{не перакладзена 3|Акт пра ўтварэнне акругі Калумбія 1801 года|закона 1801 года|en|District of Columbia Organic Act of 1801}} пад выключным кантролем Кангрэса была сфарміравана акруга Калумбія, у якую ўваходзілі Вашынгтон, Джорджтаўн і Александрыя. Затым гэта тэрыторыя была падзелена на дзве акругі: Вашынгтон (на поўнач і ўсход ад Патомака) і Александрыя (на поўдзень і захад ад ракі)<ref>{{cite book |last=Crew |first=Harvey W. |author2=William Bensing Webb|author3=John Wooldridge |title=Centennial History of the City of Washington, D. C. |publisher=United Brethren Publishing House |year=1892 |location=Dayton, Ohio |url=http://books.google.com/?id=5Q81AAAAIAAJ |page=103 }}</ref>. Пасля прыняцця гэтага закона грамадзяне Вашынгтона ўжо не лічыліся жыхарамі Мэрыленда і Вірджыніі. [[Выява:US Capitol 1814c.jpg|left|thumb|Капітолій у 1814 годзе пасля нападу англічан на горад]] 24—25 жніўня 1814 года падчас [[Англа-амерыканская вайна|англа-амерыканскай вайны]] англічане пад камандаваннем адмірала [[Джордж Кокберн|Джорджа Кокберна]] {{не перакладзена 3|Захоп і падпал Вашынгтона|занялі і падпалілі Вашынгтон|en|Burning of Washington}}. Будынкі [[Капітолій (Вашынгтон)|Капітолія]], {{не перакладзена 3|Будынак казначэйства ЗША|казначэйства|en|Treasury Building (Washington, D.C.)}} і [[Белы дом]] згарэлі<ref>{{cite web|url=http://www.whitehousehistory.org/whha_classroom/classroom_documents-1812.html|title=Saving History: Dolley Madison, the White House, and the War of 1812|access-date=2011-02-17|publisher=White House Historical Association|archive-url=https://www.webcitation.org/619qFrjQO?url=http://www.whitehousehistory.org/whha_classroom/classroom_documents-1812.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Большасць урадавых будынкаў было адноўлена, але Капітолій, які тым часам яшчэ будаваўся, не быў скончаны ў сучасным выглядзе да 1868 года<ref>{{cite web|url=http://www.aoc.gov/cc/capitol/capitol_construction.cfm|title=A Brief Construction History of the Capitol|access-date=2011-02-17|publisher=Architect of the Capitol|archive-url=https://www.webcitation.org/619qGS4tZ?url=http://www.aoc.gov/cc/capitol/capitol_construction.cfm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 1830—40-х гадах у паўднёвай акрузе Александрыя пачаўся [[Эканамічныя цыклы|эканамічны спад]]. Прычынай спаду сталі дзеянні мясцовых [[Абаліцыянізм|абаліцыяністаў]], якія дамагаліся адмены рабства, у той час як [[Рабства|рабагандаль]] быў асновай эканомікі акругі<ref>{{cite book |last=Greeley |first=Horace |title=The American Conflict: A History of the Great Rebellion in the United States |publisher=G. & C.W. Sherwood |year=1864 |location=Chicago |url=http://books.google.com/?id=ZlIMAAAAYAAJ |pages=142–144}}</ref>. У 1840 годзе жыхары Александрыі падалі прашэнне ў Кангрэс, каб іх землі ўключылі зноў у склад штата [[Вірджынія]]. 9 ліпеня 1846 Кангрэс задаволіў гэту просьбу.<ref>{{cite journal|last=Richards|first=Mark David|date=Spring–Summer 2004|title=The Debates over the Retrocession of the District of Columbia, 1801–2004|journal=Washington History|publisher=Historical Society of Washington, D.C.|pages=54–82|url=http://www.dcvote.org/pdfs/mdrretro062004.pdf|access-date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118053203/http://www.dcvote.org/pdfs/mdrretro062004.pdf|archive-date=18 студзеня 2009|url-status=dead}}</ref>. Паводле {{не перакладзена 3|Пагадненне 1850 года|пагаднення 1850 года|en|Compromise of 1850}} рабагандаль (але не рабства) у горадзе забараняўся<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Compromise1850.html|title=Compromise of 1850|access-date=2011-02-17|date=2007-09-21|publisher=[[Library of Congress]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619qH7cbK?url=http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Compromise1850.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Да 1860 годзе негрыцянскае насельніцтва горада прыблізна на 80 % складалася са свабодных [[Негроідная раса|чарнаскурых]] жыхароў. [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянская вайна]] ў 1861 годзе прывяла да росту насельніцтва, галоўным чынам, з-за прытоку вызваленых рабоў. У 1862 годзе прэзідэнт [[Аўраам Лінкальн]] падпісаў акт, які канчаткова зацвердзіў адмену рабства ў сталіцы, вызваліўшы пры гэтым прыблізна 3100 чалавек<ref name=emancipation>{{cite web|url=http://os.dc.gov/os/cwp/view,a,1207,q,608954.asp|title=DC Celebrates Emancipation Day|access-date=2008-06-02|publisher=D.C. Office of the Secretary|archive-url=https://www.webcitation.org/619qHbyOA?url=http://os.dc.gov/os/cwp/view,a,1207,q,608954.asp|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Да 1870 годзе насельніцтва горада вырасла амаль да 132 000 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|title=Historical Census Statistics on Population Totals By Race, 1790 to 1990|access-date=2011-02-17|date=2002-09-13|format=PDF|publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619qMh53b?url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на рост горада, у Вашынгтоне ўсё яшчэ былі небрукаваныя вуліцы, і пасля дажджу з-за моцнага бруду па іх немагчыма было праехаць; сітуацыя была настолькі дрэнная, што нават некаторыя члены Кангрэса з-за яе прапанавалі перанесці сталіцу ў іншае месца<ref name=shepherd>{{cite web |url=http://www.exploredc.org/index.php?id=4 |title="Boss" Shepherd Remakes the City |access-date=2011-02-17 |year=2001 |publisher=WETA Public Broadcasting |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311084455/http://www.exploredc.org/index.php?id=4 |archive-date=11 сакавіка 2007 |url-status=live }}</ref>. [[Выява:Fords Theatre.jpg|right|thumb|[[:enFord's Theatre|Тэатр Форда]], у якім у 1865 годзе быў забіты Аўраам Лінкальн]] Паводле закона 1871 года Кангрэс стварыў урад для кіравання ўсёй тэрыторыяй акругі, пры гэтым аб’яднаўшы непасрэдна сам горад Вашынгтон, Джорджтаўн і акруга Вашынгтон у адзіны муніцыпалітэт, афіцыйна названы акругай Калумбіі<ref>{{cite book |last=Crew |first=Harvey W. |author2=William Bensing Webb|author3=John Wooldridge |title=Centennial History of the City of Washington, D. C. |publisher=United Brethren Publishing House |year=1892 |location=Dayton, Ohio |url=http://books.google.com/?id=5Q81AAAAIAAJ |page=157 }}</ref>. Нават пры тым, што горад Вашынгтон з юрыдычнага пункта гледжання спыніў існаванне пасля 1871 года, імя працягвае выкарыстоўвацца для абазначэння ўсёй акругі. Па гэтым жа закону Кангрэс прызначыў камісію па мадэрнізацыі горада. У 1873 годзе прэзідэнт [[Уліс Грант|Грант]] прызначыў губернатарам {{не перакладзена 3|Аляксандр Шэпард|Аляксандра Шэпарда|en|Alexander Robey Shepherd}}; ужо ў гэтым жа годзе Шэпард выдаткаваў 20 млн $ (у пераліку на 2007 год гэта сума склала б 357 млн $<ref>{{cite web|url=http://www.measuringworth.com/uscompare/|title=Measuring Worth – Relative Value of US Dollars|access-date=2011-02-17|last=Williamson|first=Samuel|year=2008|publisher=Institute for the Measurement of Worth|archive-url=https://www.webcitation.org/619qN8FNo?url=http://www.measuringworth.com/uscompare/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>) на грамадскія працы, якія мадэрнізавалі Вашынгтон, але разарылі гарадскі бюджэт. У 1874 годзе Кангрэс зняў з пасады Шэпарда, і новыя спробы ўладкавання горада не прадпрымаліся аж да 1901 года. === XX стагоддзе === Колькасць жыхароў горада заставалася адносна стабільнай да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1930-х гадоў, калі заканадаўства [[Новы курс Рузвельта|Новага курсу]] прэзідэнта [[Франклін Дэлана Рузвельт|Франкліна Рузвельта]] павялічыў колькасць дзяржаўных служачых у Вашынгтоне. [[Другая сусветная вайна]] актывізавала дзейнасць урада, дадаткова павялічыўшы колькасць служачых у сталіцы<ref>{{cite web |url=http://www.exploredc.org/index.php?id=189 |title=WWII: Changes |access-date=2008-09-25 |year=2001 |publisher=WETA Public Broadcasting |archive-url=https://web.archive.org/web/20050214190234/http://exploredc.org/index.php?id=189 |archive-date=14 лютага 2005 |url-status=live }}</ref>; да 1950 года горад дасягнуў піка насельніцтва — 802 178 жыхароў<ref name="United States Census Bureau">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|title=District of Columbia – Race and Hispanic Origin: 1800 to 1990|access-date=2008-07-29|date=2002-09-13|format=PDF|publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619qMh53b?url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 1961 годзе была прынята [[дваццаць трэцяя папраўка да Канстытуцыі ЗША]], якая падавала Вашынгтону тры галасы ў [[Калегія выбаршчыкаў ЗША|калегіі выбаршчыкаў]] для выбараў прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта, але ўсё яшчэ не падавала магчымасці абіраць [[Кангрэс ЗША|кангрэсменаў]]. [[Выява:March on Washington edit.jpg|left|200px|thumb|Натоўп людзей слухае прамову Марціна Лютара Кінга падчас [[Марш на Вашынгтон|марша на Вашынгтон]] у 1963 годзе]] 4 красавіка 1968 года ў сувязі [[Забойства Марціна Лютэра Кінга|з забойствам]] лідара руху барацьбітоў за грамадзянскія правы [[Марцін Лютэр Кінг|Марціна Лютэра Кінга]] ў горадзе ўспыхнулі беспарадкі, пераважна ў афраамерыканскіх кварталах і камерцыйных раёнах. Беспарадкі працягваліся на працягу трох дзён, пакуль іх не атрымалася спыніць з дапамогай больш за 13 000 салдат з федэральных войскаў і нацыянальнай гвардыі. Было спалена шмат магазінаў і іншых будынкаў, аднаўленне якіх зацягнулася да канца 1990-х<ref>{{cite news |first=Paul |last=Schwartzman |author2=Robert E. Pierre |title=From Ruins To Rebirth |date=2008-04-06 |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/05/AR2008040501607.html |work=[[The Washington Post]] |access-date=2011-02-17}} </ref>. У 1973 годзе Кангрэс прыняў закон пра самакіраванне акругі Калумбія, які прадугледжваў кіраванне горадам муніцыпальным саветам на чале з выбраным мэрам<ref>{{cite web|url=http://www.abfa.com/ogc/hract.htm|title=District of Columbia Home Rule Act|access-date=2011-02-17|date=February 1999|publisher=Government of the District of Columbia|archive-url=https://www.webcitation.org/619qNebBS?url=http://www.abfa.com/ogc/hract.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 1975 годзе [[Уолтэр Вашынгтон]] стаў першым выбраным і адначасова першым чарнаскурым мэрам сталіцы Злучаных Штатаў<ref>{{cite web |url=http://www.exploredc.org/index.php?id=289 |title=Walter Washington |access-date=2011-02-217 |year=2001 |publisher=WETA Public Broadcasting |archive-url=https://web.archive.org/web/20050324161946/http://www.exploredc.org/index.php?id=289 |archive-date=24 сакавіка 2005 |url-status=live }}</ref>. Аднак на працягу 1980-х і 1990-х гадоў гарадскі савет былі раскрытыкаваны за няўмелае кіраўніцтва і расходванне бюджэту. У 1995 годзе Кангрэс стварыў Савет па фінансавым кантролі акругі Калумбіі для назірання за ўсімі муніцыпальнымі расходамі<ref>{{cite news |first=Michael |last=Janofsky |title=Congress creates board to oversee Washington, D.C. |date=1995-04-08 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE7DB1739F93BA35757C0A963958260&sec=&spon=&pagewanted=all |work=The New York Times |access-date=2011-02-17}}</ref>. Горад аднаўляў свой фінансавы стан да 2001 года, калі дзейнасць Савета па кантролі была прыпынена. === XXI стагоддзе === 11 верасня 2001 года ў суседнім з Вашынгтонам [[Горад Арлінгтон, Вірджынія|Арлінгтоне]] адбыўся [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычны акт]]: самалёт {{не перакладзена 3|Рэйс №77 American Airlines|рэйса №77|en|American Airlines Flight 77}} кампаніі [[American Airlines]] урэзаўся ў левае вонкавае крыло [[Пентагон]]а. Па афіцыйнай версіі ўрада, група арабскіх тэрарыстаў-смяротнікаў захапіла грамадзянскі самалёт і накіравала яго ў будынак [[Міністэрства абароны ЗША|міністэрства абароны]]; у выніку загінула 189 чалавек (уключаючы пяцярых тэрарыстаў, 59 чалавек на борце самалёта і 125 чалавек, якія працавалі ў Пентагоне)<ref>{{cite news |url=http://strana-rus.ru/stories/01/09/11/1534/59425.html |title=Колькасць загінулых у выніку тэракту ў Пентагоне склала 189 чалавек |access-date=2011-06-17 |publisher=СтранаRu |date=2001-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525163103/http://strana-rus.ru/stories/01/09/11/1534/59425.html |archive-date=25 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. Пасля тэракту пачалося будаўніцтва [[Мемарыял Пентагона|мемарыяла]], прысвечанага ахвярам; ён быў адкрыты 11 верасня 2008 года ў сямігадовыя ўгодкі трагедыі<ref>{{cite news |url=http://www.rian.ru/world/20090911/184553583.html |title=Абама выступіць каля Пентагона з прамовай памяці ахвяр тэрактаў 2001 года |access-date=2011-06-17 |publisher=РІА Навіны |date=2009-11-09}}</ref>. У жніўні 2010 года быў выбраны новы кіраўнік горада — {{не перакладзена 3|Вінсент Грэй|Вінсент Грэй|en|Vincent C. Gray}}, які ўступіў на пасаду ў студзені 2011 года<ref>{{cite news|last=Stewart|first=Nikita |title=Vincent Gray inaugurated as D.C. mayor |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/02/AR2011010201331.html |access-date=2011-02-17 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=2011-01-02}}</ref>. == Геаграфія == [[Выява:WashingtonDC ISS013-E-13549.jpg|250px|right|thumb|Від на Вашынгтон з космасу]] Вашынгтон знаходзіцца на паўночным усходзе ЗША, прыкладна за 53 км ад берага [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]<ref>Адлегласць вымерана з дапамогай Google Maps — [http://maps.google.com] Google Maps</ref>. Плошча горада складае 177 км², з іх 159 км² прыпадае на сушу, а 18 км² — вада<ref>{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/11000.html|publisher=[[Бюро перапісу ЗША]]|lang=en|access-date=01-02-2011|title=Статыстыка штатаў і акруг ЗША|archive-url=https://www.webcitation.org/619qO8Tb4?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/11000.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Горад на сушы знаходзіцца на тэрыторыі штата [[Мэрыленд]], ён акружаны ім паўсюль, акрамя паўднёвага захаду. Горад стаіць на трох рэках: [[Патомак]]е і яго прытоках [[Анакостыя|Анакостыі]] і {{не перакладзена 3|Рок-Крык|Рок-Крыку|en|Rock Creek (Potomac River)}}<ref>{{cite web|url=http://www.potomacriver.org/cms/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=57|title=Facts & FAQs|date=2008-07-02|publisher=Interstate Commission on the Potomac River Basin|access-date=2011-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/619qOeGpF?url=http://www.potomacriver.org/cms/index.php?option=com_content|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Іншы прыток, {{не перакладзена 3|Тайбер-Крык||en|Tiber Creek}}, які калісьці праходзіў праз [[Нацыянальная алея|Нацыянальную алею]], у 1870-х гадах цалкам быў пушчаны пад горадам<ref>{{cite journal|author=Ulysses S. Grant III|year=1950|journal=Records of the Columbia Historical Society|volume=50|title=Planning the Nation's Capital |pages=43–58}}</ref>. Паралельна Патомаку ў межах горада праходзіць {{не перакладзена 3|канал Вашынгтона||en|Washington Channel}}, які ўпадае ў Анакостыю. У межах горада размешчаны некалькі астравоў. На Патомаке знаходзяцца {{не перакладзена 3|востраў Тэадора Рузвельта||en|Theodore Roosevelt Island}}, {{не перакладзена 3|востраў Калумбіі||en|Columbia Island (District of Columbia)}}, {{не перакладзена 3|астравы Трох Сясцёр||en|Three Sisters (District of Columbia)}} і некалькі іншых дробных астравоў. Найбуйнейшы востраў на Анакостыі — {{не перакладзена 3|востраў Кінгмена||en|Kingman Island}}. Насуперак [[Гарадская легенда|гарадской легендзе]], Вашынгтон ніколі не быў пабудаваны на асушаным балоце<ref>{{cite news|first=Marc |last=Fisher|title=Built On A Swamp and Other Myths of D.C.|date=2006-04-05|url=http://blog.washingtonpost.com/rawfisher/2006/04/built_on_a_swamp_and_other_myt.html|work=[[The Washington Post]]|access-date=2011-02-16 }}</ref>. У той час як [[Водна-балотныя ўгоддзі|забалочаныя месцы]] сапраўды пакрывалі вобласці ўздоўж гэтых рэк і іншых натуральных вадаёмаў, большасць тэрыторыі горада складалася з сельскагаспадарчых угоддзяў і ўзгоркаў. Самы высокі пункт горада — пункт Рэно, якая размешчаны ў парку форта Рэно і знаходзіцца на вышыні 125 метраў над узроўнем мора<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/17/AR2008041703859.html|title=D.C.'s Puny Peak Enough to Pump Up 'Highpointers'|last=Dvorak |first=Petula|date=2008-04-18|work=[[Washington Post]]|pages=B01|access-date=2011-02-01}}</ref>. Самы нізкі пункт — узровень ракі Патомак. Прыблізна 20 % плошчы Вашынгтона складаюць паркавыя насаджэнні. [[Служба нацыянальных паркаў ЗША|Амерыканская служба нацыянальных паркаў]] кіруе большай часткай прыроднага асяроддзя ў горадзе, уключаючы такія паркі як [[Нацыянальная алея]], «{{не перакладзена 3|парк Рок-Крык|Рок-Крык|en|Rock Creek Park}}», парк на востраве Тэадора Рузвельта, «Сады Канстытуцыі» і іншыя<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/state/dc/|title=District of Columbia|access-date=2011-02-01|publisher=[[Служба нацыянальных паркаў ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619qPHgiH?url=http://www.nps.gov/state/dc/index.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Адзінай вобласцю прыроднага асяроддзя пасялення, якой не кіруе служба нацыянальных паркаў, з’яўляецца {{не перакладзена 3|Нацыянальны дэндрар||en|United States National Arboretum}}, якім кіруе амерыканскае [[Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША|міністэрства сельскай гаспадаркі]]<ref>{{cite web|url=http://www.usna.usda.gov/Information/historymissn.html|title=U.S. National Arboretum History and Mission|access-date=2011-02-01|date=2007-10-16|publisher=Нацыянальны дэндрар ЗША|archive-url=https://www.webcitation.org/619qPwgZ8?url=http://www.usna.usda.gov/Information/historymissn.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. === Клімат === Вашынгтон размешчаны ў вільготнай [[Субтрапічны акіянічны клімат|субтрапічнай кліматычнай зоне]]<ref>{{cite web|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at|title=World Map of the Koppen-Geiger climate classification updated|date=2008-11-06|publisher=University of Veterinary Medicine Vienna|access-date=2011-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/619qTLn3H?url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Яго клімат тыповы для амерыканскіх абласцей Цэнтральнай Атлантыкі, аддаленых ад буйных вадаёмаў. Вясна і восень цёплыя, у той час як зіма халаднаватая, са штогадовым снегападам, якія складаюць у сярэднім 37 см. Сярэдняя зімовая тэмпература складае 3,3&nbsp;°C з сярэдзіны снежня да сярэдзіны лютага<ref name=NCDC>{{cite web|url=http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/va/448906.pdf|access-date=2011-02-13|title=Climatography of the United States No. 20 1971–2000: WASHINGTON REAGAN NATL AP, VA|publisher=[[Нацыянальнае кіраванне акіянічных і атмасферных даследаванняў]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619qTmJbg?url=http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/va/448906.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Снежныя буры закранаюць Вашынгтон у сярэднім раз у кожныя чатыры — шэсць гадоў. Найдужэйшыя штормы завуць «нордыстар», якія нясуць, як правіла, моцны вецер, праліўныя дажджы ці перыядычны снег. Гэтыя штормы часта закранаюць вялікія раёны ўсходняга ўзбярэжжа Амерыкі<ref name="dcwinter"/>. Улетку горача і вільготна, у ліпені сярэдняя тэмпература 26,2&nbsp;°C і сярэднясутачная адносная вільготнасць прыблізна 66 %<ref name=NCDC /><ref name=NCDC /><ref>{{cite web |url = http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT001140 |title = Average Conditions: Washington DC, USA |work = BBC Weather |publisher = http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT001140 |access-date = 2011-02-13 |archive-url = https://www.webcitation.org/619qUBwOi?url=http://news.bbc.co.uk/weather/hi/about/newsid_9390000/9390415.stm?tt=TT001140 |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Сукупнасць высокай тэмпературы і вільготнасці ўлетку прыносіць вельмі частыя навальніцы, некаторыя з іх часам прыводзяць да ўзнікнення тарнада. Самая высокая зарэгістраваная тэмпература была 6 жніўня 1918 года і 20 ліпеня 1930 года  — +41&nbsp;°C, у той час як самая нізкая тэмпература склала −26&nbsp;°C — яна была зарэгістравана 11 лютага 1899 года падчас {{не перакладзена 3|Вялікая снежная бура 1899 года|Вялікай снежнай буры|en|Great Blizzard of 1899}}<ref name=dcwinter>{{cite web|url=http://www.erh.noaa.gov/lwx/winter/DC-Winters.htm|title=Washington Area Winters|access-date=2011-02-13|last=Watson|first=Barbara McNaught|date=1999-11-17|publisher=National Weather Service|archive-url=https://www.webcitation.org/619qVFLAP?url=http://www.erh.noaa.gov/lwx/winter/DC-Winters.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. {{Клімат горада |Горад_род=Вашынгтона |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=72403 Надвор'е і клімат], [http://www.worldweather.org/093/c00270.htm World Weather] | Сту_сяр=0.2 | Сту_сяр_апад=69.1 | Лют_сяр=1.9 | Лют_сяр_апад=68.8 | Сак_сяр=6.5 | Сак_сяр_апад=80.5 | Кра_сяр=11.8 | Кра_сяр_апад=68.8 | Май_сяр=17.2 | Май_сяр_апад=93.0 | Чэр_сяр=22.1 | Чэр_сяр_апад=85.9 | Ліп_сяр=24.7 | Ліп_сяр_апад=96.5 | Жні_сяр=23.6 | Жні_сяр_апад=99.3 | Вер_сяр=19.7 | Вер_сяр_апад=84.1 | Кас_сяр=13.0 | Кас_сяр_апад=76.7 | Ліс_сяр=7.5 | Ліс_сяр_апад=79.2 | Сне_сяр=2.6 | Сне_сяр_апад=79.2 | Год_сяр=12.6 | Год_сяр_апад=981.1 | Сту_сяр_макс=5.7 | Сту_сяр_мін=-2.9 | Лют_сяр_макс=7.7 | Лют_сяр_мін=-1.6 | Сак_сяр_макс=13.6 | Сак_сяр_мін=3.2 | Кра_сяр_макс=19.3 | Кра_сяр_мін=8.0 | Май_сяр_макс=24.6 | Май_сяр_мін=13.7 | Чэр_сяр_макс=29.3 | Чэр_сяр_мін=19.2 | Ліп_сяр_макс=31.4 | Ліп_сяр_мін=21.9 | Жні_сяр_макс=30.5 | Жні_сяр_мін=21.1 | Вер_сяр_макс=26.7 | Вер_сяр_мін=16.9 | Кас_сяр_макс=20.6 | Кас_сяр_мін=10.2 | Ліс_сяр_макс=14.6 | Ліс_сяр_мін=5.1 | Сне_сяр_макс=8.3 | Сне_сяр_мін=-0.2 | Год_сяр_макс=19.4 | Год_сяр_мін=9.6 | Сту_а_мін=-27.8 | Сту_а_макс=26.1 | Лют_а_мін=-25.6 | Лют_а_макс=26.1 | Сак_а_мін=-18.3 | Сак_а_макс=31.7 | Кра_а_мін=-8.3 | Кра_а_макс=35.0 | Май_а_мін=-2.2 | Май_а_макс=36.1 | Чэр_а_мін=2.2 | Чэр_а_макс=38.3 | Ліп_а_мін=5.0 | Ліп_а_макс=40.0 | Жні_а_мін=3.3 | Жні_а_макс=40.0 | Вер_а_мін=-1.1 | Вер_а_макс=37.8 | Кас_а_мін=-9.4 | Кас_а_макс=34.4 | Ліс_а_мін=-12.8 | Ліс_а_макс=29.4 | Сне_а_мін=-20.0 | Сне_а_макс=26.7 | Год_а_мін=-27.8 | Год_а_макс=40.0 |}} == Органы ўлады == === Федэральныя органы ўлады === [[Выява:US Capitol from NW.JPG|left|thumb|Будынак Кангрэса]] У Вашынгтоне знаходзяцца ўсе органы федэральнай улады ЗША: рэзідэнцыя [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] знаходзіцца ў [[Белы дом|Белым доме]], [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] засядае ў [[Капітолій (Вашынгтон)|Капітоліі]], а [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўны суд]] — у [[Будынак Вярхоўнага суда ЗША|будынку Вярхоўнага суда]]. Таксама тут знаходзяцца ўсе органы выканаўчай улады [[Вышэйшыя федэральныя органы дзяржаўнай улады ЗША|Федэральнага ўрада ЗША]] — [[Выканаўчыя дэпартаменты ЗША|выканаўчыя дэпартаменты]], акрамя [[Міністэрства абароны ЗША]], якое размяшчаецца ў [[Пентагон]]е ў [[Горад Арлінгтон, Вірджынія|суседняй акрузе]], і [[Спіс федэральных агенцтваў ЗША|федэральныя агенцтвы ЗША]], якія падпарадкоўваюцца непасрэдна дэпартаментам (выканаўчая ўлада) ці Кангрэсу (заканадаўчая ўлада). {{anchor|novoting}} Вашынгтонцы, у параўнанні з астатнімі амерыканцамі, пазбаўлены шэрагу палітычных правоў: у іх няма выбарнага прадстаўніцтва ў Кангрэсе. Дэлегат ад Вашынгтона ў [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў]] не мае права голасу, але можа прысутнічаць у камітэтах і браць удзел у дэбатах. У [[Сенат ЗША|Сенаце]] прадстаўнікоў ад горада няма. Аднак, у адрозненне ад жыхароў іншых [[Тэрыторыі ЗША|амерыканскіх тэрыторый]], такіх як [[Пуэрта-Рыка]] ці [[Гуам]], у якіх таксама ёсць дэлегаты, якія не маюць права голасу, грамадзяне акругі Калумбія плацяць усе амерыканскія федэральныя падаткі<ref>{{cite web|url=http://www.irs.gov/businesses/small/international/article/0,,id=97321,00.html|title=Individuals Living or Working in U.S. Possessions|access-date=2011-02-12|publisher=Internal Revenue Service|archive-url=https://www.webcitation.org/619qVjtQx?url=http://www.irs.gov/businesses/small/international/article/0,,id=97321,00.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Муніцыпальнае кіраванне === [[Выява:Wilsonbldg.JPG|right|thumb|Будынак Джона Уілсана, у якім знаходзіцца мэр і муніцыпальны савет Вашынгтона]] Паводле артыкула № 1 амерыканскай [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], Кангрэс мае вышэйшую ўладу над Вашынгтонам. У акругі Калумбіі не было абранага муніцыпальнага савета да прыняцця {{не перакладзена 3|Закон аб самакіраванні акругі Калумбіі|закона аб самакіраванні|en|District of Columbia Home Rule Act}} ў 1973 годзе. Гэты закон перадаў некаторыя паўнамоцтвы Кангрэса мясцоваму органу ўлады, якім кіруе выбраны мэр, і гарадскому савету, куды ўваходзяць яшчэ 12 чалавек. Аднак Кангрэс пакідае за сабой права адмяняць законы, прынятыя муніцыпальным законам, і можа ўмешвацца ў кіраванне горада<ref>{{cite web|url=http://www.dccouncil.washington.dc.us/history|title=History of Self-Government in the District of Columbia|year=2008|publisher=Council of the District of Columbia|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619qbAOQJ?url=http://www.dccouncil.washington.dc.us/history|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Савет фарміруецца выбарам аднаго чалавека ад кожнага з васьмі раёнаў, астатнія пяць (уключаючы мэра) выбіраюцца ад усяго горада ў цэлым. Мэр і савет прымаюць мясцовы бюджэт, які зацвярджаецца Кангрэсам. Таксама федэральны ўрад кіруе сістэмай судоў у Вашынгтоне. === Афіцыйныя сімвалы === [[Сцяг акругі Калумбія|Сцяг]] Вашынгтона ўяўляе сабой дзве чырвоных палосы і тры чырвоных пяціканцовых зоркі на белым фоне<ref name=symbols>{{cite web|url=http://about.dc.gov/symbols.asp|title=Official Symbols of the District of Columbia|publisher=DC.gov|access-date=2011-05-19|archive-url=https://www.webcitation.org/619qdYrIE?url=http://about.dc.gov/symbols.asp|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Ён быў зацверджаны ў 1938 годзе; да гэтага часу ў горада не было афіцыйнага сцяга, а замест яго выкарыстоўваліся іншыя неафіцыйныя сімвалы. Другім афіцыйным сімвалам горада з’яўляецца [[Пячатка акругі Калумбія|пячатка]]<ref name=symbols />. Яна была прынята ў 1871 годзе. На пячатцы выяўлены [[Джордж Вашынгтон]] і багіня [[Феміда]]; на заднім фоне намалявана рака [[Патомак]], Капітолій і віядук, на якім стаіць старадаўні паравоз. Унізе пячаткі напісаны дэвіз горада. == Насельніцтва == <div style="float: right; margin-left: 15px;"> {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:80;text-align:center;" ! colspan=3 | Дынаміка насельніцтва Вашынгтона |- | '''Год''' || '''Насельніцтва''' || '''%, ±''' |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1800|1800]] || 8144 || - |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1810|1810]] || 15 471 || 90,0 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1820|1820]] || 23 336 || 50,8 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1830|1830]] || 30 261 || 29,7 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1840|1840]] || 33 745 || 11,5 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1850|1850]] || 51 687 || 53,2 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1860|1860]] || 75 080 || 45,3 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1870|1870]] || 131 700 || 75,4 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1880|1880]] || 177 624 || 34,9 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1890|1890]] || 230 392 || 29,7 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1900|1900]] || 278 718 || 21,0 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1910|1910]] || 331 069 || 18,8 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1920|1920]] || 437 571 || 32,2 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1930|1930]] || 486 869 || 11,3 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1940|1940]] || 663 091 || 36,2 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1950|1950]] || 802 178 || 21,0 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1960|1960]] || 763 956 || −4,8 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1970|1970]] || 756 510 || −1,0 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1980|1980]] || 638 333 || −15,6 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 1990|1990]] || 606 900 || −4,9 % |- | [[Перапіс насельніцтва ЗША, 2000|2000]] || 572 059 || −5,7 % |- |style="background:#ddd; color:#000;" | '''[[Перапіс насельніцтва ЗША, 2010|2010]]''' || style="background:#ddd; color:#000;" | '''601 723'''<ref name=autogenerated2>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data|date=2010-12-21|publisher=United States Census Bureau|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/619lRoKht?url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> || style="background:#ddd; color:#000;" | '''5,2 %''' |} </div> Насельніцтва горада заўсёды было нешматлікім у параўнанні з іншымі амерыканскімі мегаполісамі. У 1860 годзе, непасрэдна перад [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайной]], у Вашынгтоне пражывала прыблізна 75 000 жыхароў<ref name=histpop>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|title=District of Columbia - Race and Hispanic Origin: 1800 to 1990|access-date=2011-04-12|date=2002-09-13|format=PDF|publisher=Бюро перапісу насельніцтва ЗША|archive-url=https://www.webcitation.org/619qMh53b?url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, нашмат менш, чым у іншых гарадах, такіх як [[Нью-Ёрк]] ці [[Філадэльфія]]. Пасля Грамадзянскай вайны насельніцтва горада павялічылася на 75 % і заставалася адносна стабільным да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1930-х гадоў<ref name=histpop />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] насельніцтва горада таксама павялічылася за кошт дзяржаўных служачых, занятых у федэральных органах<ref>{{cite web |url=http://www.exploredc.org/index.php?id=189 |title=WWII: Changes |access-date=2011-04-12 |year=2001 |publisher=WETA-TV |archive-url=https://web.archive.org/web/20050214190234/http://exploredc.org/index.php?id=189 |archive-date=14 лютага 2005 |url-status=live }}</ref>. Да 1950-га года насельніцтва Вашынгтона дасягнула свайго максімуму ў 802 178 жыхароў<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html |title=Anniversary of Washington, D.C. as Nation’s Capital |access-date=2011-04-12 |date=2003-12-01 |publisher=Бюро перапісу насельніцтва ЗША |archive-url=https://web.archive.org/web/20080207171308/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html |archive-date=7 лютага 2008 |url-status=live }}</ref>. Аднак неўзабаве пасля гэтага горад пачаў страчваць жыхароў з-за пераезду ў прыгарады, паколькі пашыраная сетка дарог зрабіла даступным жыллё па-за горадам. Таксама грамадскія беспарадкі, якія адбыліся ў 1960-х гадах, і павелічэнне злачынстваў прывялі да таго, што горад да 1980 годзе страціў чвэрць свайго насельніцтва<ref name=histpop />. Насельніцтва горада працягвала памяншацца да 1990-х гадоў, аднак з 2000 года ўпершыню азначыўся прырост жыхароў<ref name=CensusEst>{{cite web|title=District of Columbia|url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=Search&_name=&_state=04000US11&_county=&_cityTown=&_zip=&_sse=on&_lang=en&pctxt=fph|access-date=2011-04-12|publisher=Бюро перапісу насельніцтва ЗША|archive-url=https://www.webcitation.org/619qfJnWW?url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=Search|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, а па выніках перапісу 2010 года за дзесяць гадоў прырост жыхароў склаў 5,2 %<ref name=Census2010>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data|date=2010-12-21|publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]|language=en|access-date=2010-12-21|archive-url=https://www.webcitation.org/619lRoKht?url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У Вашынгтоне, з моманту яго заснавання і па гэты дзень, заўсёды пражывала даволі вялікая колькасць афраамерыканцаў: пасля [[Вайна за незалежнасць ЗША|войны за незалежнасць]] рабыні з Верхняга Поўдня пачалі перабрацца ў горад. Свабоднае чорнае насельніцтва ў рэгіёне паднялося прыблізна з 1 % перад вайной да 10 % да 1810 годзе<ref>{{cite book|last=Kolchin|first=Peter|title=American Slavery: 1619–1877|url=https://archive.org/details/americanslavery10000kolc|publisher=Hill and Wang|location=New York|year=1994|pages=[https://archive.org/details/americanslavery10000kolc/page/81 81]}}</ref>. У перыяд паміж 1800 і 1940 гадамі афраамерыканцы складалі каля 30 % усяго насельніцтва<ref name="United States Census Bureau"/>. Колькасць афраамерыканцаў у Вашынгтоне дасягнула піка да 1970 годзе, з тых часоў, аднак, чорнае насельніцтва горада памяншаецца з-за адтоку ў прыгарады. У той жа час белае насельніцтва горада павялічваецца<ref name=demshift>{{cite news |title=Washington’s Black Majority Is Shrinking |date=2007-09-16 |publisher=Associated Press |url=http://www.nytimes.com/2007/09/16/us/16washington.html |access-date=2011-02-12 }}</ref>. Перапіс 2000 года паказала, што прыблізна 33 000 жыхароў Вашынгтона належаць да «[[Сексуальныя меншасці|сексуальных меншасцей]]», гэта складае прыблізна 8,1 % сталага насельніцтва горада<ref>{{cite web |url = http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/WashingtonDCCensusSnapshot.pdf |title = Census Snapshot: Washington, D.C. |access-date = 2011-02-12 |last = Romero |first = Adam P. |last2 = Baumle |first2 = Amanda |last3 = Badgett |first3 = M.V. Lee |last4 = Gates |first4 = Gary J. |date=December 2007 |format = PDF |publisher = The Williams Institute |archive-url = https://www.webcitation.org/619qg8E8B?url=http://www3.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/WashingtonDCCensusSnapshot.pdf |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref>. Такую вялікую колькасць людзей можна растлумачыць ліберальным палітычным настроем Вашынгтона, у якім законапраект аб аднаполых шлюбы быў падпісаны мэрам у снежні 2009 года. Паводле [[Перапіс насельніцтва ЗША, 2010|перапісу 2010 года]] насельніцтва Вашынгтона складае 601 657 жыхароў<ref name=Census2010 />. За апошняе дзесяцігоддзе назіраецца прырост насельніцтва: паводле перапісу 2000 года колькасць жыхароў была роўная 572 059<ref name=census2000>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&geo_id=04000US11&_geoContext=01000US|title=Census 2000 Demographic Profile Highlights|year=2001|publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619qgb8UK?url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Падчас працоўнага тыдня колькасць жыхароў павялічваецца да больш мільёна чалавек з-за прытоку людзей з наваколляў Вашынгтона<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/2005/10/21/real_estate/buying_selling/daytime_population_cities/ |title=Biggest commuter cities |access-date=2011-02-12 |date=2005-10-21 |publisher=CNNMoney.com |first1=Les |last1=Christie |archive-date=28 лютага 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228054917/http://money.cnn.com/2005/10/21/real_estate/buying_selling/daytime_population_cities/ |url-status=dead }}</ref>. Вашынгтонская [[Гарадская агламерацыя|агламерацыя]] з прылеглымі акругамі ў Мэрылендзе і Вірджыніі з’яўляецца восьмай па колькасці насельніцтва агламерацыяй з больш за 5 мільёнамі жыхароў<ref name="MetroEst" />. Калі браць у разлік яшчэ і агламерацыю з [[Балтымар]]ам, тая колькасць жыхароў складае восем мільёнаў, што ставіць тэрыторыю на чацвёртае месца ў краіне<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/metro/tables/2008/CBSA-EST2008-02.xls|title=Annual Estimates of the Population of Combined Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2008|access-date=2011-02-12|date=2009-03-19|format=XLS|publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619qhElJd?url=http://www.census.gov/popest/metro/tables/2008/CBSA-EST2008-02.xls|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Перапіс 2007 года таксама паказаў, што прыблізна трэць жыхароў сталіцы [[Функцыянальная непісьменнасць|функцыянальна непісьменныя]]. Часткова гэта лічба з’явілася з-за імігрантаў (прыблізна 74 000<ref name="dc_demographic_data">{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US11&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_DP5&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |title=District of Columbia Fact Sheet 2007 |access-date=2008-11-02 |year=2008 |publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]] |archive-url=https://archive.today/20200211182303/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US11&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_DP5&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |archive-date=11 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>), якія дрэнна ведаюць англійскую мову<ref name="illiteracy">{{cite news |url=http://www.breitbart.com/article.php?id=d8nvbuv81&show_article=1 |title=Study Finds One-Third in D.C. Illiterate |date=2007-03-19 |publisher=Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20070322164143/http://www.breitbart.com/article.php?id=D8NVBUV81&show_article=1 |archive-date=22 сакавіка 2007 |access-date=2011-02-12 |url-status=dead }}</ref>. 85,16 % насельніцтва Вашынгтона гаворыць на англійскай мове, 8,78 % — на іспанскай і 1,35 % — на французскай<ref name="language_distro">{{cite web |url=http://www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?map_data_results&SRVY_YEAR=compare&geo=state&state_id=11&county_id=&mode=geographic&lang_id=&zip=&place_id=&cty_id=&region_id=&division_id=&ll=&ea=&order=&a= |title=Data Center Results: District of Columbia |access-date=2011-02-12 |publisher=Modern Language Association |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102172038/http://www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?map_data_results |archive-date=2 студзеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Нягледзячы на высокі паказчык функцыянальнай непісьменнасці, амаль у 46 % жыхароў ёсць, як мінімум, ступень, атрыманая пасля чатырохгадовага навучання ў каледжы<ref name=acs>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US11&-qr_name=ACS_2006_EST_G00_DP2&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-_lang=en&-_sse=on|title=Selected Social Characteristics in the United States: 2006|access-date=2011-02-12|year=2006|publisher=[[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619qkBeFV?url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Паводле перапісу насельніцтва, які праводзіцца [[Бюро перапісу ЗША]], у 2010 годзе ў горадзе пражывалі 50,7 % афраамерыканцаў, 38,5 % белых, 3,5 % азіятаў і 0,3 % [[Карэнныя народы ЗША|карэнных амерыканцаў]]. Прадстаўнікі іншых рас склалі 4,1 %, а прадстаўнікі змяшаных — 2,9 %. Выхадцы з Лацінскай Амерыкі склалі 9,1 %<ref name="dc_demographic_data2010">{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=District of Columbia Census Profile 2010|access-date=2011-03-24|year=2011|publisher=[[United States Census Bureau]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619ql5r6U?url=http://2010.census.gov/2010census/data/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Рэлігія === [[Выява:Washington National Cathedral in Washington, D.C..jpg|right|thumb|Вашынгтонскі кафедральны сабор]] Большасць жыхароў горада з’яўляюцца хрысціянамі: 28 % жыхароў — [[Каталіцызм у ЗША|каталікі]], 9,1 % — [[Баптызм|амерыканскія баптысты]], 6,8 % — [[Паўднёвая баптысцкая канвенцыя|паўднёвыя баптысты]], 1,3 % — [[Праваслаўе|праваслаўныя хрысціяне]] і 13 % складаюць прадстаўнікі іншых хрысціянскіх вераванняў. [[Іслам|Ісламскае насельніцтва]] горада складае 10,6 %, прыхільнікі [[іўдаізм]]у складаюць 4,5 % ад усяго насельніцтва. 26,8 % усіх гараджан прытрымваюцца іншых вер ці наогул не практыкуюць ніякую рэлігію<ref>{{cite web|url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/11001_2000.asp|title=District of Columbia Denominational Groups, 2000|access-date=2011-02-12|publisher=The Association of Religious Data Archives|archive-url=https://www.webcitation.org/619qlgrUi?url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/11001_2000.asp|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У Вашынгтоне знаходзіцца [[Вашынгтонскі кафедральны сабор|галоўны сабор]] [[Англіканства|англіканскай]] [[Епіскапальная царква|Епіскапальнай царквы ЗША]], які з’яўляецца шостым па велічыні кафедральным саборам у свеце. Знаходзіцца на скрыжаванні Масачусетс-авеню і Вісконсін-авеню. [[Кафедральны сабор|Кафедральным саборам]] [[каталіцызм|каталіцкай]] [[Архідыяцэзія Вашынгтона|архідыяцэзіі Вашынгтона]] з’яўляецца {{не перакладзена 3|Кафедральны сабор святога апостала Матфея||en|Cathedral of St. Matthew the Apostle}}, які знаходзіцца паміж {{не перакладзена 3|Канектыкут-авеню||en|Connecticut Avenue}} і 17-й вуліцай. Таксама ў горадзе знаходзіцца самая вялікая каталіцкая царква ў Злучаных Штатах — {{не перакладзена 3|Базіліка Нацыянальнай Святыні Бязгрэшнага зачацця||en|Basilica of the National Shrine of the Immaculate Conception}}. === Злачыннасць === [[Выява:MPDC cruiser 130.jpg|200px|left|thumb|Аўтамабіль паліцэйскага кіравання Вашынгтона]] Напачатку 1990-х гадоў Вашынгтон лічыўся «сталіцай злачыннасці» па ліку забойстваў, нароўні з [[Новы Арлеан|Новым Арлеанам]]<ref>{{cite news |first=Ian |last=Urbina |title=Washington Officials Try to Ease Crime Fear |date=2006-07-13 |url=http://www.nytimes.com/2006/07/13/us/13deecee.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FPeople%2FW%2FWilliams%2C%20Anthony%20A. |work=[[The New York Times]] |access-date=2011-04-09 }}</ref>. У 1991 годзе было зарэгістравана 479 забойстваў, але да канца 90-х гадоў узровень гвалту паменшыўся. У 2009 годзе было зарэгістравана 143 забойствы, самы нізкі ўзровень з 1966 года<ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/crime-scene/chief-cathy-l-lanier/lanier-pleased-with-dcs-improv.html|title=Lanier pleased with DC's improvement in homicide cases|last=Duggan|first=Paul|date=2010-01-01|work=The Washington Post|access-date=2011-04-09|archive-date=13 мая 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110513224338/http://voices.washingtonpost.com/crime-scene/chief-cathy-l-lanier/lanier-pleased-with-dcs-improv.html|url-status=dead}}</ref>. У цэлым колькасць цяжкіх злачынстваў з 1995 па 2007 год паменшылася амаль на 47 %. Як і ў іншых вялікіх гарадах, у Вашынгтоне востра стаіць праблема з арганізаванай злачыннасцю і наркотыкамі. У багацейшых раёнах на паўночным захадзе ўзровень падобных злачынстваў ніжэй, чым у бяднейшых усходніх раёнах. Эксперты адзначаюць, што дэмаграфія змены горада прывяла да памяншэння ўзроўня злачыннасці, аднак на ўсход ад горада ў акрузе [[Горад Прынс-Джорджэс, Мэрыленд|Прынс-Джорджэс]], у Мэрылендзе, частата гвалту павялічылася<ref>{{cite news |first=Scott |last=Shewfelt |title=Baltimore, Prince George's Reign as State's Murder Capitals |date=2007-04-24 |url=http://somd.com/news/headlines/2007/5809.shtml |work=Southern Maryland |access-date=2011-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429195331/http://somd.com/news/headlines/2007/5809.shtml |archive-date=29 красавіка 2011 |url-status=dead }}</ref>. Сочыць за бяспекай у горадзе {{не перакладзена 3|Цэнтральны паліцэйскі дэпартамент акругі Калумбіі||en|Metropolitan Police Department of the District of Columbia}}, у якім працуюць 4000 супрацоўнікаў<ref>{{cite web|url=http://mpdc.dc.gov/mpdc/cwp/view,a,1230,q,540333,mpdcNav_GID,1529,mpdcNav,%7C31458%7C.asp|title=Brief History of the MPDC|access-date=2011-04-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619qmI4sy?url=http://mpdc.dc.gov/mpdc/cwp/view%2Ca%2C1230%2Cq%2C540333%2CmpdcNav_GID%2C1529%2CmpdcNav%2C%7C31458%7C.asp|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У 1975 годзе ў Вашынгтоне быў прыняты закон аб кантролі за агнястрэльнай зброяй, які не дазваляў мець жыхарам пісталеты, акрамя зарэгістраваных да 5 лютага 1977 года. Аднак гэты закон быў адменены ў сакавіку 2007 года {{не перакладзена 3|Апеляцыйны суд ЗША ў акрузе Калумбіі|Апеляцыйным судом Злучаных Штатаў у акрузе Калумбіі|en|United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit}} падчас паседжання «{{не перакладзена 3|Акруга Калумбія супраць Хелера||en|District of Columbia v. Heller}}». У чэрвені 2008 года [[Вярхоўны суд ЗША]] падтрымаў Апеляцыйны суд<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/11/21/us/21scotus.html?_r=1&&pagewanted=print&oref=slogin|title=Вярхоўны суд вынесе рашэнне аб праве на захоўванне зброі|work=The New York Times|date=2007-11-21|access-date=2011-04-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619qn3D9Y?url=http://www.nytimes.com/2007/11/21/us/21scotus.html?_r=1|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Абодва суда лічылі, што рашэнне аб забароне зброі супярэчыць [[Другая папраўка да Канстытуцыі ЗША|Другой папраўцы да Канстытуцыі ЗША]]. Аднак рашэнне суда не азначала поўную адмену кантролю за зброяй; законы, якія патрабуюць рэгістрацыі зброі, застаюцца ў дзеянні<ref>{{cite news |first=David |last=Nakamura |title=D.C. Attorney General: All Guns Must Be Registered |date=2008-06-26 |url=http://blog.washingtonpost.com/dc/2008/06/dc_attorney_general_all_guns_m.html |work=The Washington Post |access-date=2011-04-12 }}</ref>. 22 ліпеня 2006 года ў горадзе быў уведзены каменданцкая гадзіна для дзяцей і падлеткаў маладзей за 17 гадоў: ім забаранілі з’яўляцца на вуліцах пасля 22:00<ref name="curfew">{{cite news |date=2006-07-22 |url=http://news.rin.ru/news/80960/ |title=У Вашынгтоне ўводзіцца каменданцкая гадзіна |work=News.rin.ru |access-date=2011-04-12}}</ref>. Як падкрэсліў мэр горада: {{пачатак цытаты}}Горад значна бяспечней, чым 10 гадоў назад, але мы можам зрабіць яшчэ больш.{{канец цытаты|крыніца=Энтані Уільямс<ref name="curfew" />.}} == Эканоміка == [[Выява:Eastern Market - southeast corner.JPG|270px|right|thumb|Усходні рынак у Вашынгтоне]] Эканоміка Вашынгтона вызначаецца, у першую чаргу, занятасцю ў сферы дзяржаўнага кіравання, а таксама падаваннем паслуг. Высокі працэнт насельніцтва працуе ў сферы кіравання, гэта значыць з’яўляецца федэральнымі служачымі; працэнт іх год ад года змяняецца — гэта звязана з тым, што ўрад тое скарачае, тое павялічвае колькасць працоўных месцаў. У студзені 2007 года колькасць федэральных служачых складала толькі 14 % ад усяго насельніцтва<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/oco/cg/cgs041.htm|title=Federal Government, Excluding the Postal Service|access-date=2008-08-11|date=2011-05-22|publisher=Bureau of Labor Statistics|archive-url=https://www.webcitation.org/619qne2N6?url=http://www.bls.gov/oco/cg/cgs041.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>; у 2008 годзе федэральны ўрад падняў гэты паказчык да 27 %, вылучыўшы дадатковыя месцы<ref name="fedjobs">{{cite web |url=http://www.does.dc.gov/does/frames.asp?doc=/does/lib/does/DC_Industry_Employment_2008.pdf |title=Wage and Salary Employment by Industry and Place of Work |access-date=2011-02-12 |year=2008 |format=PDF |publisher=District of Columbia Department of Employment Services |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527213522/http://www.does.dc.gov/does/frames.asp?doc=%2Fdoes%2Flib%2Fdoes%2FDC_Industry_Employment_2008.pdf |archive-date=27 мая 2008 |url-status=dead }}</ref>. [[Валавы ўнутраны прадукт]] гарады ў 2008 годзе склаў 97,2 млрд долараў; па гэтым паказчыку акруга знаходзіцца на 35 месцы з 50 амерыканскіх штатаў<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/gsp/|title=Gross Domestic Product by State|access-date=2011-02-12|date=2009-06-02|publisher=U.S. Bureau of Economic Analysis|archive-url=https://www.webcitation.org/619qoqWun?url=http://www.bea.gov/regional/gsp/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У шматлікіх арганізацый, фірмаў, незалежных падрадчыкаў, некамерцыйных арганізацый, прафсаюзаў, гандлёвых груп ёсць свае штаб-кватэры ў Вашынгтоне ці ў яго наваколлях, каб быць «бліжэй» да федэральнага ўрада, [[Лабізм|лабіруючы]] пры гэтым свае інтарэсы<ref>{{cite news |first=Jeffrey H. |last=Birnbaum |title=The Road to Riches Is Called K Street |date=2005-06-22 |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/21/AR2005062101632.html |work=[[The Washington Post]] |page=A01 |access-date=2011-02-17 }}</ref>. На студзень 2010 года ў {{не перакладзена 3|Вашынгтонская агламерацыя|вашынгтонскай агламерацыі|en|Washington Metropolitan Area}} ўзровень беспрацоўя складаў 6,9 %; гэта другі вынік сярод усіх 49 найбольшых амерыканскіх агламерацый<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/archives/metro_03192010.htm|title=Metropolitan Area Employment and Unemployment (Monthly) News Release|date=2010-03-19|publisher=United States Bureau of Labor Statistics|access-date=2011-02-12}}</ref>. Непасрэдна ў самога Вашынгтона ў гэта ж час узровень беспрацоўя роўны 12 %<ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/archives/laus_03102010.htm|title=Regional and State Employment and Unemployment (Monthly) News Release|date=2010-03-10|publisher=United States Bureau of Labor Statistics|access-date=2011-02-12}}</ref>. [[Выява:Uspsheadquartersatlenfantplaza.jpg|200px|left|thumb|Штаб-кватэра [[Паштовая служба ЗША|Паштовай службы ЗША]]]] У горадзе ёсць галіны прамысловасці, непасрэдна не звязаныя з федэральным кіраваннем; гэта датычыцца, у першую чаргу, адукацыі, фінансаў, дзяржаўнай палітыкі і навуковых даследаванняў. Дзве з [[Fortune Global 500|пяцісот самых буйных сусветных кампаній]] па ўзроўні прыбытку (па версіі часопіса [[Fortune (часопіс)|Fortune]]) знаходзяцца ў Вашынгтоне: гэта [[Паштовая служба ЗША]] (92 месца з абаротам 68 млрд долараў) і [[Іпатэка|іпатэчнае]] агенцтва «[[Fannie Mae]]» (270 месца з абаротам 29 млрд долараў)<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/US.html |title=2010 Global 500 Ranking |access-date=2011-05-20 |work=[[Fortune (часопіс)|Fortune]] |archive-date=18 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518220129/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/US.html |url-status=dead }}</ref>. Прамысловых прадпрыемстваў у горадзе трохі; гэта сфера прадстаўлена ў вытворчасці тавараў для спажывання, а таксама друкарскай прамысловасцю — тут знаходзіцца вялікая колькасць друкарскіх кампаній, а таксама ўрадавых друкарань. Добра развіты гасцінічны бізнес: у горадзе налічваецца 130 гасцініц<ref>{{cite web|url=http://www.priorguest.com/ru/list/ssha/vashington-okrug-kolombija|title=Гасцініцы ў Вашынгтоне (акруга Калумбія)|access-date=2011-05-22|archive-url=https://www.webcitation.org/619qqE6sl?url=http://www.priorguest.com/ru/list/ssha/vashington-okrug-kolombija|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Паводле агляду двухсот глабальных будаўнічых кампаній, Вашынгтон у 2009 годзе стаў лідарам па замежных інвестыцыях у нерухомасць, абагнаўшы пры гэтым [[Лондан]] і [[Нью-Ёрк]]<ref>{{cite web |url = http://www.forbes.com/2009/01/21/investment-obama-realestate-forbeslife-cx_mw_0121realestate.html |title = World's Best Places For Real Estate Buys |last = Woolsey |first = Matt |date = 2009-01-21 |publisher = Forbes |access-date = 2011-02-12 |archive-url = https://www.webcitation.org/619qrUZFy?url=http://www.forbes.com/2009/01/21/investment-obama-realestate-forbeslife-cx_mw_0121realestate.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Часопіс Expansion у 2006 годзе ацаніў горад як лепшы сярод дзясятка абласцей у краіне з пункту гледжання найбольш спрыяльнага дзелавога становішча і эканамічнага росту<ref>{{cite news|work=Expansion Magazine|url=http://www.expansionmanagement.com/smo/newsviewer/default.asp?cmd=articledetail&articleid=17713&st=3|date=2006-08-07|title=2006 Mayor's Challenge: Where Are the Best Metros for Future Business Locations?|access-date=10 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523023512/http://www.expansionmanagement.com/smo/newsviewer/default.asp?cmd=articledetail&articleid=17713&st=3 |archive-date=23 мая 2009 |url-status=dead }}</ref>. Вашынгтон з’яўляецца трэцім у спісе гарадоў Амерыкі, пасля [[Нью-Ёрк]]а і [[Чыкага]], па колькасці офісаў камерцыйных кампаній у горадзе<ref>{{cite web|url=http://www.buyusa.gov/southafrica/en/washingtondc.html|title=Washington DC: A Capital City|access-date=2011-02-12|last=Manoileff|first=Mariangeles Perez|last2=Richardson|first2=Camille|publisher=U.S. Commercial Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925173803/http://www.buyusa.gov/southafrica/en/washingtondc.html|archive-date=25 верасня 2006|url-status=dead}}</ref>. У 2008 годзе, нягледзячы на нацыянальны эканамічны крызіс і спад коштаў на жыллё, горад заняў другое месца ў спісе доўгатэрміновых рынкаў нерухомасці ў Амерыцы, публікуемым часопісам [[Forbes]]<ref>{{cite web |url = http://finance.yahoo.com/real-estate/article/106321/America%27s-Best-Long-Term-Real-Estate-Bets |title = America's Best Long-Term Real Estate Bets |last = Woolsey |first = Matt |date = 2008-12-19 |publisher = [[Forbes]] |access-date = 2011-02-12 |archive-url = https://www.webcitation.org/619qs7rbM?url=http://finance.yahoo.com/real-estate/article/106321/America%27s-Best-Long-Term-Real-Estate-Bets |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. У 2006 годзе [[прыбытак на душу насельніцтва]] ў Вашынгтоне склаў 55 755$; гэта вышэй, чым у любым іншым штаце<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0659.pdf|title=Personal Income Per Capita in Current and Constant (2000) Dollars by State: 2000 to 2006|format=PDF|date=April 2007|publisher=Бюро перапісу насельніцтва ЗША|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619qsgYjz?url=http://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0659.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Аднак 19 % жыхароў горада жывуць ніжэй [[Пражытачны мінімум|пражытачнага мінімуму]] (па адзнацы 2005 года); па гэтым паказчыку Вашынгтон знаходзіцца на вяршыні спісу, саступаючы толькі штату [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]]<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0687.pdf|title=Individuals and Families Below Poverty Level—Number and Rate by State: 2000 and 2005|format=PDF|year=2005|publisher=Бюро перапісу насельніцтва ЗША|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619qtLTRO?url=http://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0687.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. == Транспарт == [[Выява:WMATA metro center crossvault.jpg|right|thumb|Станцыя скрыжавання сіняй, аранжавай і чырвонай галін вашынгтонскага метро]] У Вашынгтоне з яго прыгарадамі ў Мэрылендзе і Вірджыніі функцыянуе [[Вашынгтонскі метрапалітэн|метрапалітэн]]. Ён адкрыўся 27 сакавіка 1976 года і ў наш час налічвае 86 станцый з даўжынёй шляху 171 км<ref>{{cite web|url=http://www.wmata.com/about_metro/docs/metrofacts.pdf|title=WMATA Facts|access-date=2011-02-13|date=August 2008|format=PDF|publisher=WMATA|archive-url=https://www.webcitation.org/619qtwuLz?url=http://www.wmata.com/about_metro/docs/metrofacts.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Вашынгтонскае метро — другое пасля [[Нью-Ёркскі метрапалітэн|метро Нью-Ёрка]] па загружанасці ў Злучаных Штатах<ref>{{cite web|url=http://www.apta.com/resources/statistics/Documents/Ridership/2009_q2_ridership_APTA.pdf|title=Estimated Unliked Transit Passenger Trips|access-date=2011-02-13|last=Dawson|first=Christie R.|date=2009-08-21|format=PDF|publisher=American Public Transport Association|archive-url=https://www.webcitation.org/619quRclS?url=http://www.apta.com/resources/statistics/Documents/Ridership/2009_q2_ridership_APTA.pdf|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> — штодзённы [[пасажырапаток]] вашынгтонскага метро ў будны дзень дасягае 1 мільёна чалавек. У горадзе ёсць развітая аўтобусная сістэма, якая абслугоўвае таксама і прыгарады, і ўсю вашынгтонскую агламерацыю. Аўтобусная сістэма і сістэма метро абслугоўваюцца па картах сістэмы SmarTrip<ref>{{cite web|url=http://www.wmata.com/fares/smartrip/|title=SmarTrip|publisher=WMATA|access-date=2011-02-13|archive-url=https://www.webcitation.org/619qusiHs?url=http://www.wmata.com/fares/smartrip/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Адметнай рысай інфраструктуры грамадскага транспарту горада з’яўляецца першая {{не перакладзена 3|веласіпедная сістэма||en|Bicycle sharing system}} у Злучаных Штатах, SmartBike DC, створаная ў 2008 годзе<ref>{{cite news|last=Silverman|first=Elissa|title=Bicycle-Sharing Program to Debut|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/18/AR2008041803037.html|access-date=2011-02-13|newspaper=[[The Washington Post]]|date=2008-04-19}}</ref>. Любы жадаючы за плату можа на спецыяльна абсталяваных станцыях арандаваць веласіпед для праезду ці прагулкі па горадзе. Арандаваць можна на суткі, пяць дзён, месяц ці год<ref>{{cite web|url=http://www.capitalbikeshare.com/|title=What Is Capital Bikeshare?|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/619qvYfSw?url=http://www.capitalbikeshare.com/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У верасні 2010 года Вашынгтон і сумежная [[Горад Арлінгтон, Вірджынія|акруга Арлінгтон у Вірджыніі]] пачалі пашыраць сваю веласіпедную сістэму «Capital Bikeshare», якая ў наш час з’яўляецца найбуйнейшай такой сеткай у краіне з 1100 веласіпедамі і 110 станцыямі<ref>{{cite web|url=http://www.grist.org/article/2010-09-20-washington-d.c.-launches-the-nations-largest-bike-share-program|title=Washington, D.C., launches the nation’s largest bike share program|access-date=2011-05-16|last=Martinez|first=Matt.|date=2010-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/619qwANXU?url=http://www.grist.org/article/2010-09-20-washington-d.c.-launches-the-nations-largest-bike-share-program|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Самай ажыўленай чыгуначнай станцыяй Вашынгтона з’яўляецца «{{не перакладзена 3|станцыя Саюзная, Вашынгтон|Саюзная|en|Union Station (Washington, D.C.)}}», па колькасці пасажыраў яна саступае толькі станцыі «{{не перакладзена 3|станцыя Пенсільванія|Пенсільванія|en|Pennsylvania Station (New York City)}}» у [[Нью-Ёрк]]у. На станцыі таксама сыходзяцца шляхі чырвонай лініі метро і прыгарадных цягнікоў з Вірджыніі. Горад абслугоўваюць тры аэрапорта: адзін у Мэрылендзе і два ў Вірджыніі. {{не перакладзена 3|Нацыянальны аэрапорт імя Рональда Рэйгана||en|Ronald Reagan Washington National Airport}} (DCA) ад Вашынгтона аддзелены ракой Патомак і знаходзіцца ў акрузе Арлінгтон; ён з’яўляецца адзіным аэрапортам, дзе ёсць станцыя метро. Улічваючы непасрэдную блізкасць аэрапорта да горада і, асабліва, да будынкаў федэральных урадаў, у ім выконваюцца адменныя меры бяспекі і дзейнічаюць абмежаванні ўзроўня шуму<ref>{{cite web|url=http://www.mwaa.com/reagan/2544.htm|title=Aircraft Noise Procedures and Guidelines at Reagan National Airport|access-date=2011-02-13|publisher=Metropolitan Washington Airports Authority|archive-url=https://www.webcitation.org/619qxdZkp?url=http://www.mwaa.com/reagan/2544.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Аэрапорт Рэйгана не мае міжнароднай мытні і таму выкарыстоўваецца толькі для ўнутраных перавозак па краіне<ref>{{cite web|url=http://www.mwaa.com/reagan/1269.htm|title=Customs at Reagan National|access-date=2011-02-13|publisher=Metropolitan Washington Airports Authority|archive-url=https://www.webcitation.org/619qyAANd?url=http://www.mwaa.com/reagan/1269.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. [[Выява:Dulles Airport Terminal.jpg|right|thumb|Галоўны тэрмінал аэрапорта Даласа]] Галоўны міжнародны аэрапорт Вашынгтона — [[Вашынгтонскі аэрапорт імя Далеса|міжнародны аэрапорт імя Даласа]] (IAD), які знаходзіцца ў 42 кіламетрах да захаду ад горада ў акругах [[акруга Фэрфакс, Вірджынія|Фэрфакс]] і {{не перакладзена 3|акруга Лэндэн, Вірджынія|Лэндэн|en|Loudoun County, Virginia}} у Вірджыніі; яго агульная плошча складае амаль 50 кв. км<ref name="metwashairports.com">http://www.metwashairports.com/dulles/about_dulles_international_2/facts_2 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090321084220/http://www.metwashairports.com/dulles/about_dulles_international_2/facts_2 |date=21 сакавіка 2009 }}</ref>. Гэты аэрапорт з’яўляецца лідарам сярод усіх аэрапортаў Вашынгтона па колькасці пасажыраў — у 2007 годзе яго паслугамі скарысталіся 24,7 мільёна людзей<ref>{{Cite web|url=http://www.metwashairports.com/dulles/653.htm|title=Dulles International Airport|publisher=Metropolitan Washington Airports Authority|access-date=2011-02-13|archive-url=https://www.webcitation.org/619qyfMQi?url=http://www.metwashairports.com/dulles/653.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[аэрапорт Балтымар/Вашынгтон|Міжнародны аэрапорт Балтымар/Вашынгтон імя Таргуда Маршала]] (BWI), які знаходзіцца паміж [[Балтымар]]ам і Вашынгтонам у акрузе [[акруга Эн-Эрандэл, Мэрыленд|Эн-Эрандэл]], таксама абслугоўвае міжнародныя рэйсы. У 2010 годзе аэрапорт быў прызнаны лепшым грамадзянскім аэрапортам свету ў класе абслугоўвання ад 15 да 25 млн пасажыраў у год па версіі Міжнароднага Савета аэрапортаў<ref>{{Cite web|url=http://www.baltimoresun.com/business/bal-bz.digest181feb18,0,602447.story|title=Survey: BWI ranked top airport of its size in world|publisher=''[[The Baltimore Sun]]''|access-date=2011-02-13|archive-url=https://www.webcitation.org/619qzBVUs?url=http://articles.baltimoresun.com/2010-02-18/business/bal-bz.digest181feb18_1_airports-council-international-airport-staff-bwi|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. == Архітэктура і гарадскія пабудовы == {{also|Спіс самых высокіх будынкаў Вашынгтона}} [[Выява:L'Enfant plan.svg||right|thumb|План П’ера Ланфана па забудове горада, рэалізацыя скончана Э. Элікатам у 1792 годзе.]] Вашынгтон — [[планавы горад]]. Асноўным стваральнікам архітэктурнага аблічча горада стаў {{не перакладзена 3|П'ер Ланфан|П'ер Ланфан|en|Pierre Charles L'Enfant}}, архітэктар французскага паходжання, інжынер і горадабудаўнік. У 1791 годзе прэзідэнт [[Джордж Вашынгтон]] упаўнаважыў Ланфана стварыць план забудовы новай сталіцы<ref name=lenfant />. Будынкі меркавалася будаваць у [[Барока|барочным стылі]], праспекты павінны былі зыходзіць радыяльна ад прамавугольных кварталаў, каб забяспечыць месцы для адкрытай прасторы і азеляненні. План архітэктара таксама меркаваў вялікі азелянёны праспект даўжынёй прыблізна ў адну мілю (1,6 км) і шырынёй каля 400 футаў (120 метраў); гэта вуліца — [[Нацыянальная алея]]<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/62wash/62locate1.htm|title=Map 1: The L'Enfant Plan for Washington|publisher=National Park Service|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619qzthlk?url=http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/62wash/62locate1.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 1792 года Вашынгтон звольніў Ланфана з-за яго настойлівага мікракіравання планаваннем горада, што прывяло да канфлікту з трыма менеджарамі, прызначанымі горадам. Планы прыйшлося заканчваць {{не перакладзена 3|Эндру Элікат|Эндру Элікат|en|Andrew Ellicott (1754 – 1820)}}. Хоць Элікат і змяніў некаторыя арыгінальныя ідэі Ланфана, стварэнне цяперашняга архітэктурнага аблічча амерыканскай сталіцы прыпісваюць апошняму<ref>{{cite book |last=Crew |first=Harvey W. |author2=William Bensing Webb|author3=John Wooldridge |title=Centennial History of the City of Washington, D. C. |publisher=United Brethren Publishing House |year=1892 |location=Dayton, Ohio |url=http://books.google.com/?id=5Q81AAAAIAAJ |pages=101–3}}</ref>. Такім чынам, горад паводле плана павінен быў абмяжоўвацца цяперашняй Фларыда-авеню на поўначы, ракой Рок-Грык на захадзе і ракой Анакостыя на ўсходзе<ref name=lenfant />. Напачатку XX стагоддзя замест ажыццяўлення бачання Ланфана сталіцы з паркамі і нацыянальнымі помнікамі ў горадзе сталі бязладна расці будынкі і трушчобы, з’явілася нават чыгуначная станцыя на Нацыянальнай алеі<ref name=lenfant>{{cite web|url=http://www.nps.gov/nr/travel/wash/lenfant.htm|title=The L'Enfant and McMillan Plans|access-date=2011-02-11|publisher=[[National Park Service]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619r0Pujg?url=http://www.nps.gov/nr/travel/wash/lenfant.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 1900 годзе Кангрэс сфарміраваў камітэт, які ўзначальваўся [[Джэймс Макмілан|Джэймсам Макміланам]], яго план рэарганізацыі горада ўступіў у дзеянне ўжо ў 1901 годзе. Паводле плана павінна было адбыцца пераазеляненне тэрыторыі Капітолія і Нацыянальнай алеі, будаўніцтва новых федэральных будынкаў і помнікаў, ліквідацыя трушчоб і з’яўленне новай сістэмы паркаў, якая ахапіла б увесь горад. Архітэктары, якія працавалі над рэалізацыяй гэтага плану, імкнуліся прытрымвацца дызайну Ланфана<ref name=lenfant />. [[Выява:DC satellite image.jpg|left|thumb|Падзел горада на чатыры сектары]] Пасля будаўніцтва дванаццаціпавярховага жылога дома «{{не перакладзена 3|Каір, будынак|Каір|en|The Cairo}}» у 1894 годзе, Кангрэс прыняў закон аб вышыні будынкаў, які абмежаваў вышынныя забудовы ў горадзе. Закон быў зменены ў 1910 годзе: вышыня забудовы павінна быць не вышэй шырыні суседняй вуліцы плюс 20 футаў (6,1 м)<ref name=buildheight>{{cite news |first=Michael |last=Grunwald |title=D.C.'s Fear of Heights|date=2006-07-02|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/30/AR2006063001316.html|work=[[The Washington Post]] |page=B02 |access-date=2011-02-12 }}</ref>. Нягледзячы на шырока распаўсюджанае меркаванне, ніякі пэўны закон ніколі не абмяжоўваў будынкі вышынёй [[Капітолій (Вашынгтон)|Капітолія]] ці [[Манумент Вашынгтона|манумента Вашынгтона]]<ref>{{cite web|url=http://www.h-net.org/~dclist/building_height|title=H-DC / Building Height Timeline|last=Gilmore|first=Matthew|year=2007|publisher=Humanities & Social Sciences Online|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619r0uPtK?url=http://www.h-net.org/~dclist/building_height|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Report of the Join Select Committee of the Congress of the United States Pursuant to Public Act 268|publisher=United States Government Printing Office|year=1916|volume=1|pages=863|url=http://books.google.com/?id=2q8qAAAAYAAJ|author1=Government Printing Office, United States}}</ref>. З-за закона аб вышыні будынкаў у горадзе няма небаскробаў, аднак за мяжой акругі (праз раку Патомак у Вірджыніі) шмат высокіх будынкаў. Акруга Калумбія раздзельна на чатыры няроўных сектары: паўночны захад (NW), паўночны ўсход (NE), паўднёвы ўсход (SE) і паўднёвы захад (SW). Лініі скрыжавання гэтых сектараў сыходзяцца на Капітоліі<ref name=dcstreets>{{cite web|url=http://www.senate.gov/pagelayout/visiting/one_item_and_teasers/layout_of_washington.htm|title=Layout of Washington DC|access-date=2011-02-12|date=2005-09-30|publisher=United States Senate|archive-url=https://www.webcitation.org/619r1Mqrv?url=http://www.senate.gov/pagelayout/visiting/one_item_and_teasers/layout_of_washington.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Усе дарожныя знакі ў горадзе ўключаюць у запісы скарачэнне сектара, каб указаць на месцазнаходжанне аб’екта. У большай частцы горада вуліцы перасечаны праспектамі (авеню). Авеню, як правіла, носяць назву таго ці іншага штата краіны. Некаторыя вашынгтонскія вуліцы асабліва характэрны, напрыклад, [[Пенсільванія-авеню]], якая злучае [[Белы дом]] з Капітоліем, а на {{не перакладзена 3|Масачусетс-авеню, Вашынгтон|Масачусетс-авеню|en|Massachusetts Avenue (Washington, D.C.)}} размешчаны 59 пасольстваў, з-за гэтага вуліцу часам жартаўліва завуць «Пасольскі рад»<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/s/cpr/rls/dpl/|title=Diplomatic List|access-date=2011-02-12|date=2008-02-25|publisher=U.S. Department of State|archive-url=https://www.webcitation.org/619r1uc1x?url=http://www.state.gov/s/cpr/rls/dpl/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. === Архітэктурныя стылі === [[Выява:WhiteHouseSouthFacade.JPG|right|thumb|Фасад Белага дому]] Архітэктура Вашынгтона вельмі разнастайная. У горадзе знаходзяцца адразу шэсць аб’ектаў з першай дзясяткі {{не перакладзена 3|Спіс лепшых архітэктурных збудаванняў ЗША|спісу лепшых архітэктурных збудаванняў ЗША|en|America's Favorite Architecture}} па версіі {{не перакладзена 3|Амерыканскі інстытут архітэктуры|Амерыканскага інстытута архітэктуры|en|American Institute of Architects}}<ref>{{cite web|url=http://favoritearchitecture.org/afa150.php|title=America's Favorite Architecture|access-date=2011-02-12|year=2007|publisher=American Institute of Architects and Harris Interactive|archive-url=https://www.webcitation.org/619r2bVhn?url=http://favoritearchitecture.org/afa150.php|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>: [[Белы дом]], [[вашынгтонскі кафедральны сабор]], [[мемарыял Джэферсана]], [[Капітолій (Вашынгтон)|Капітолій]], [[мемарыял Лінкальна]] і [[мемарыял ветэранаў В'етнама]]. Гэтым аб’ектам, як і шматлікім іншым у горадзе, уласцівы розны архітэктурны стыль: [[Геаргіянская архітэктура|геаргіянскі]], [[Неаготыка|неагатычны]], {{не перакладзена 3|Неакласічная архітэктура|неакласічны|en|Neoclassical architecture}}, [[неагрэк|неагрэчаскі]], [[Сучасная архітэктура|стыль сучаснай архітэктуры]]. Архітэктурныя стылі будынкаў па-за цэнтрам Вашынгтона яшчэ больш разнастайныя. Гістарычныя помнікі выкананы ў [[Віктарыянская архітэктура|віктарыянскай архітэктуры]], у стылі [[боз-ар]], у [[Геаргіянская архітэктура|геаргіянскім]] стылі<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/rr/print/adecenter/essays/Scott.html|title=Residential Architecture of Washington, D.C., and Its Suburbs|access-date=2011-02-12|last=Scott|first=Pamela|year=2005|publisher=Library of Congress|archive-url=https://www.webcitation.org/619r33wgO?url=http://www.loc.gov/rr/print/adecenter/essays/Scott.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Адна з самых старых архітэктурных абласцей знаходзіцца ў Джорджтаўне, самым старым раёне горада. «{{не перакладзена 3|Стары каменны дом, Вашынгтон|Стары каменны дом|en|Old Stone House (Washington, D.C.)}}», які знаходзіцца ў Джорджтаўне, быў пабудаваны ў 1765 годзе<ref>{{cite web |url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/wash/dc17.htm |title=Old Stone House |access-date=2011-02-12 |publisher=[[National Park Service]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080505081729/http://www.nps.gov/history/nr/travel/wash/dc17.htm |archive-date=5 мая 2008 |url-status=live }}</ref> і з’яўляецца самым старым будынкам горада. Аднак большасць дамоў па суседстве з ім былі пабудаваны толькі ў 1870-х гадах і адлюстроўваюць віктарыянскую эпоху. Заснаваны ў 1789 годзе [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт]] пабудаваны ў раманскім і [[Неаготыка|неагатычным]] стылях<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/nr/travel/wash/dc13.htm|title=Washington, D.C. List of Sites|publisher=[[Служба нацыянальных паркаў ЗША]]|access-date=2011-02-13|archive-url=https://www.webcitation.org/619r3h4d6?url=http://www.nps.gov/nr/travel/wash/dc13.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Самае высокае збудаванне горада — [[манумент Вашынгтона]], самае вялікае па плошчы — {{не перакладзена 3|гандлёвы цэнтр Рональда Рэйгана||en|Ronald Reagan Building and International Trade Center}}, агульная плошча якога прыблізна 288 000 квадратных метраў<ref>{{cite web|url=http://www.itcdc.com/about.php|title=About the Ronald Reagan Building|access-date=2011-02-12|date=2006-07-19|publisher=Ronald Reagan Building and International Trade Center|archive-url=https://www.webcitation.org/619r4Bdgq?url=http://www.itcdc.com/about.php|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. == Культура == === Гістарычныя помнікі і музеі === [[Выява:National Museum of the American Indian.JPG|right|thumb|Будынак [[Нацыянальны музей амерыканскіх індзейцаў|Нацыянальнага музея амерыканскіх індзейцаў]], адкрытае ў 2004 годзе]] Цэнтрам горада і месцам знаходжання шматлікіх гістарычных помнікаў з’яўляецца [[Нацыянальная алея]] — адкрытая паркавая зона даўжынёй у адну мілю. У цэнтры яе размешчаны [[манумент Вашынгтона]], ад яго ў чатырох баках размяшчаюцца мемарыялы [[мемарыял Лінкальна|Лінкальна]] і [[мемарыял Джэферсана|Джэферсана]], а таксама [[Белы дом]] і [[Капітолій (Вашынгтон)|Капітолій]]. Паміж гэтымі аб’ектамі размяшчаюцца і іншыя помнікі горада: {{не перакладзена 3|нацыянальны мемарыял Другой сусветнай вайны||en|National World War II Memorial}}, {{не перакладзена 3|мемарыял ветэранаў Карэйскай вайны||en|Korean War Veterans Memorial}} і [[мемарыял ветэранаў В'етнама]]<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/nama/historyculture/index.htm|title=National Mall & Memorial Parks: History & Culture|access-date=2011-02-13|date=2006-09-28|publisher=[[Служба нацыянальных паркаў ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619r4hyBh?url=http://www.nps.gov/nama/historyculture/index.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Тутака ж размешчаны будынкі [[Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі (ЗША)|Нацыянальнага архіва ЗША]], у якіх захоўваюцца тысячы дакументаў, найбольш важных для амерыканскай гісторыі, такіх як [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыя незалежнасці]], [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыя]] і [[Біль аб правах (ЗША)|Біль аб правах]]<ref>{{cite web|url=http://www.archives.gov/nae/visit/rotunda.html|title=Rotunda for the Charters of Freedom|access-date=2011-02-13|publisher=The National Archives|archive-url=https://www.webcitation.org/619r5ICk9?url=http://www.archives.gov/nae/visit/rotunda.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Непасрэдна на поўдзень ад алеі размешчаны [[мемарыял Джорджа Мэсана]], {{не перакладзена 3|ваенны мемарыял акругі Калумбіі||en|District of Columbia War Memorial}}, а таксама {{не перакладзена 3|мемарыял Франкліна Рузвельта||en|Franklin Delano Roosevelt Memorial}} і [[мемарыял Джэферсана]], якія знаходзяцца на беразе штучнага возера, побач з {{не перакладзена 3|Канал Вашынгтона|каналам Вашынгтона|en|Washington Channel}}<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/nama/|title=National Mall and Memorial Parks|access-date=2011-02-13|date=2008-02-07|publisher=[[Служба нацыянальных паркаў ЗША]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619r5oOvh?url=http://www.nps.gov/nacc/index.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. На Нацыянальнай алеі знаходзяцца музеі [[Смітсанаўскі інстытут|Смітсанаўскага інстытута]] — навукова-даследчага і адукацыйнага інстытута, заснаванага Кангрэсам у 1846 годзе (у яго структуру ўваходзяць большасць нацыянальных музеяў і галерэй Вашынгтона)<ref>{{cite web|url=http://newsdesk.si.edu/factsheets/|title=Museum and Program Fact Sheets|access-date=2011-02-13|publisher=Smithsonian Institution|archive-url=https://www.webcitation.org/619r6OXFM?url=http://newsdesk.si.edu/factsheets/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>: * {{не перакладзена 3|Нацыянальны музей амерыканскай гісторыі||en|National Museum of American History}}, * [[Нацыянальны музей прыродазнаўчай гісторыі, Вашынгтон|Нацыянальны музей прыродазнаўчай гісторыі]], * [[Нацыянальны музей амерыканскіх індзейцаў]], * [[Нацыянальны музей авіяцыі і касманаўтыкі]], * {{не перакладзена 3|музей Хіршана і скульптурны сад||en|Hirshhorn Museum and Sculpture Garden}}, * {{не перакладзена 3|будынак мастацтва і прамысловасці||en|Arts and Industries Building}}, * {{не перакладзена 3|Нацыянальны музей афрыканскага мастацтва||en|National Museum of African Art}}. Непасрэдна сам {{не перакладзена 3|будынак Смітсанаўскага інстытута||en|Smithsonian Institution Building}} таксама знаходзіцца на Нацыянальнай алеі. Побач з кітайскім кварталам размешчаны іншыя музеі інстытута: {{не перакладзена 3|Смітсанаўскі музей амерыканскага мастацтва||en|Smithsonian American Art Museum}} і {{не перакладзена 3|Нацыянальная партрэтная галерэя, ЗША|Нацыянальная партрэтная галерэя|en|National Portrait Gallery (United States)}}. Таксама ў склад Смітсанаўскага інстытута ўваходзяць [[Нацыянальны паштовы музей, ЗША|Нацыянальны паштовы музей]] і [[Смітсанаўскі Нацыянальны заалагічны парк|Нацыянальны заапарк]], размешчаны ў парку «Вудлі». [[Выява:Nga fg04.jpg|left|thumb|Ва ўсходнім будынку [[Нацыянальная галерэя мастацтва|Нацыянальнай галерэі мастацтва]] размешчаны зала сучаснага мастацтва]] На Нацыянальнай алеі недалёка ад Капітолія таксама размешчана [[Нацыянальная галерэя мастацтва]], яна не з’яўляецца часткай Смітсанаўскага інстытута і цалкам належыць амерыканскаму ўраду<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/ginfo/aboutnga.shtm|title=About the National Gallery of Art|access-date=2011-02-13|year=2008|publisher=National Gallery of Art|archive-url=https://www.webcitation.org/619r6vyuT?url=http://www.nga.gov/ginfo/aboutnga.shtm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Уваход у галерэю, як і ў большасць музеяў і галерэй, бясплатны. У галерэі сабрана адна з лепшых калекцый мастацтва ў свеце. У экспазіцыях, якія размяшчаюцца ў двух будынках, прадстаўлены творы мастацтва еўрапейскіх і амерыканскіх майстроў: карціны, скульптуры, малюнкі, фатаграфіі, графіка, прадметы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Таксама ў горадзе існуе шмат прыватных музеяў, такіх як {{не перакладзена 3|Нацыянальны музей жаночага мастацтва||en|National Museum of Women in the Arts}}, галерэя «{{не перакладзена 3|Каркаран||en|Corcoran Gallery of Art}}», якая з’яўляецца самым буйным прыватным музеем Вашынгтона. Да найбольш цікавых музеяў яшчэ варта аднесці [[Музей журналістыкі і навін, Вашынгтон|музей журналістыкі і навін]], [[Міжнародны музей шпіянажу]], музей [[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства|Нацыянальнай геаграфічнай супольнасці]] і [[Мемарыяльны музей Халакоста, ЗША|мемарыяльны музей Халакоста]]. За Капітоліем на {{не перакладзена 3|Індэпендэнс-авеню||en|Independence Avenue (Washington, D.C.)}} знаходзяцца будынкі [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса ЗША]] — адной з [[Найбуйнейшыя бібліятэкі свету|найбуйнейшых бібліятэк свету]]. Бібліятэка, заснаваная для патрэб Кангрэса ў 1800 годзе, ужо ў 1870 годзе стала месцам захоўвання абавязковага экзэмпляра любога публічнага выдання, які выйшаў у ЗША. Усяго ў бібліятэцы знаходзіцца каля 33 мільёнаў кніг, а агульны фонд бібліятэкі налічвае звыш 147 млн адзінак захоўвання<ref name="LibCong">{{cite web|date=2009|url=http://www.loc.gov/about/generalinfo.html|title=Бібліятэка Кангрэса. Агульная інфармацыя|publisher=[[Бібліятэка Кангрэса]]|access-date=2011-04-24|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/619r7MYyU?url=http://www.loc.gov/about/generalinfo.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. {{Панарама|Panorama Washington Monument.jpeg|1989px|Панарамны здымак цэнтра горада ад [[Манумент Вашынгтона|манумента Вашынгтона]]. Панарама ахоплівае кірункі ад паўднёвага захаду да паўночнага ўсходу. Можна ўбачыць [[мемарыял Лінкальна]] і [[Белы дом]]}} === Прыкладное мастацтва, музыка, тэатры === [[Выява:Kennedy Center at Dusk.jpg|right|thumb|Цэнтр прыкладных мастацтваў імя Джона Кенэдзі]] У Вашынгтоне знаходзіцца {{не перакладзена 3|цэнтр прыкладных мастацтваў імя Джона Кенэдзі||en|John F. Kennedy Center for the Performing Arts}}, у ім выступае {{не перакладзена 3|Нацыянальны сімфанічны аркестр ЗША|Нацыянальны сімфанічны аркестр|en|National Symphony Orchestra (United States)}}, а таксама праходзяць выступы Вашынгтонскай нацыянальнай оперы і Вашынгтонскага балета. Кожны год уручаецца {{не перакладзена 3|прэмія цэнтра Кенэдзі||en|Kennedy Center Honors}} у прыкладных відах мастацтва, якая адзначае заслугі людзей, якія ўнеслі значны ўклад у справу развіцця культурнага жыцця Злучаных Штатаў<ref>{{cite web|url=http://www.kennedy-center.org/programs/specialevents/honors/about/home.html|title=About the Kennedy Center Honors|access-date=2011-02-13|publisher=The Kennedy Center|archive-url=https://www.webcitation.org/619r7tVhJ?url=http://www.kennedy-center.org/programs/specialevents/honors/about/home.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Прэзідэнт ЗША]] і [[Першая лэдзі]] звычайна прысутнічаюць на цырымоніі, паколькі Першая лэдзі з’яўляецца ганаровым старшынёй савета апекуноў Цэнтра Кенэдзі<ref>{{cite web|url=http://www.kennedy-center.org/about/kctrustees.html|title=The Board of Trustees|access-date=2011-02-13|publisher=The Kennedy Center|archive-url=https://www.webcitation.org/619r8KRrU?url=http://www.kennedy-center.org/about/kctrustees.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У {{не перакладзена 3|Нацыянальны тэатр, Вашынгтон|Нацыянальным тэатры|en|National Theatre (Washington, D.C.)}}, {{не перакладзена 3|Тэатр Уорнера|тэатры Уорнера|en|Warner Theatre (Washington, D.C.)}} і {{не перакладзена 3|Зала Канстытуцыі|Зале Канстытуцыі|en|DAR Constitution Hall}} праходзяць выступы выканаўцаў самых розных жанраў. {{не перакладзена 3|Тэатр Форда||en|Ford's Theatre}}, у якім быў забіты амерыканскі прэзідэнт [[Аўраам Лінкальн]] у 1865 годзе, працягвае дзейнічаць і як тэатр, і як музей<ref>{{cite news|last=Rothstein|first=Edward|title=Where a Comedy Turned to Tragedy|url=http://www.nytimes.com/2009/02/07/arts/design/07linc.html|access-date=2011-04-19|newspaper=The New York Times|date=2009-02-06}}</ref>. У горадзе ў мясцовых тэатрах ставяць спектаклі па творах як класікаў, так і сучасных аўтараў. Сярод іх тэатры «Арэна Стэйдж», «Студыя Тэатр», тэатры {{не перакладзена 3|Шэкспіраўская тэатральная кампанія|Шэкспіраўскай тэатральнай кампаніі|en|Shakespeare Theatre Company}}. Вашынгтон з’яўляецца важным цэнтрам музычнай [[Інды-культура|інды-культуры]] ў Злучаных Штатах. Лэйбл [[Dischord Records]], заснаваны [[Ян Макей|Янам Макеям]], быў адным са значных незалежных лэйблаў у [[Панк|панк-культуры]] 1980-х гадоў і [[інды-рок]]а ў 1990-х<ref>{{cite news |first=Susie J |last=Horgan |title=Birth of D.C. Punk |date=2007-02-08 |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/02/07/DI2007020701569.html |work=[[The Washington Post]] |access-date=2011-02-13 }}</ref>. Таксама ёсць незалежныя лэйблы {{не перакладзена 3|TeenBeat Records||en|TeenBeat Records}} і {{не перакладзена 3|ESL Music||en|ESL Music}}. === Гістарычныя і культурныя падзеі === [[Выява:Marchforlife2009alldotorg.JPG|250px|right|thumb|«Марш за жыццё» (2009 год)]] За ўсю гісторыю існавання амерыканскай сталіцы ў горадзе праводзілася некалькі дзясяткаў так званых «[[Спіс маршаў пратэсту на Вашынгтон|маршаў пратэсту]]» — буйных шэсцяў, мітынгаў і дэманстрацый. Гэта тлумачыцца тым, што Вашынгтон, як сталіца ЗША, з’яўляецца яе найважнейшым палітычным цэнтрам, і такія шэсці накіраваны, у першую чаргу, на рашэнне палітычных праблем у грамадстве. Звычайна маршы пратэсту збіраюць велізарную колькасць людзей і з’яўляюцца вялікай палітычнай рухальнай сілай. Адной з найважнейшых дэманстрацый стаў «[[Марш на Вашынгтон|Марш на Вашынгтон за працу і свабоду]]», які адбыўся 28 жніўня 1963 года. Перад натоўпам у 300 000 чалавек лідар [[Рух за грамадзянскія правы чарнаскурых у ЗША|руху за грамадзянскія правы чарнаскурых]] [[Марцін Лютэр Кінг]] прамовіў сваю знакамітую прамову «[[У мяне ёсць мара]]». Пасля гэтай падзеі ўрад быў вымушаны прыняць шэраг законаў, якія прызнаюць роўныя з белым насельніцтвам права каляровых. Некаторыя дэманстрацыі праводзяцца кожны год: пасля першага «{{не перакладзена 3|Марш за жыццё|Марша за жыццё|en|March for Life}}», які адбыўся 22 студзеня 1974 года, яны сталі штогадовымі. З 2003 года «Маршы за жыццё» збіраюць кожны год каля 250 000 чалавек<ref name="march">{{cite web|last=Harper|first=Jennifer|url=http://washingtontimes.com/news/2009/jan/22/pro-life-rally-yearns-for-media-spotlight/|title=Pro-life marchers lose attention|publisher=[[The Washington Times]]|date=January 22, 2009|quote=The event has consistently drawn about 250,000 participants since 2003.|access-date=2011-04-24|archive-url=https://www.webcitation.org/619r8lAF1?url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/jan/22/pro-life-rally-yearns-for-media-spotlight/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Выява:Obama inaugural address.jpg|250px|left|thumb|Інаўгурацыя [[Барак Абама|Барака Абамы]] 20 студзеня 2009 года]] Раз у чатыры гады 20 студзеня вашынгтонцы і госці горада назіраюць і іншая важная палітычная і культурная падзея горада — [[Інаўгурацыя прэзідэнта ЗША|інаўгурацыю прэзідэнта ЗША]]. З 1981 года цырымонія праходзіць каля заходняга ўваходу ў Капітолій; на прыступках самога будынка і ў непасрэднай блізкасці ад яго размяшчаюцца важныя госці, а ўсе астатнія людзі размяшчаюцца на [[Нацыянальная алея|Нацыянальнай алеі]] і на прылеглых да яе вуліцах. Уваход на мерапрыемства свабодны, любы ахвотнік можа яго наведаць. Прэзідэнт урачыста прамаўляе клятву, а таксама выступае з інаўгурацыйнай прамовай. Цырымонія ўваходжання на пасаду прэзідэнта збірае велізарную колькасць людзей, на апошняй мінулай інаўгурацыі 44-га прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] 20 студзеня 2009 года прысутнічала, па розных даных, ад 800 тысяч<ref>{{cite web|url=http://www.asuwebdevil.com/node/3654|title=Griselda Nevarez. Professor estimates crowds with satellite image|date=2009-01-21|access-date=2011-04-22|archive-url=https://www.webcitation.org/619r9ibpd?url=http://www.statepress.com/archive/node/3654|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> да 1,8 мільёна чалавек<ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/01/21/AR2009012103884.html |title=D.C.'s Inauguration Head Count: 1.8 Million |work=The Washington Post |date=2009-01-22 |access-date=2011-04-22}}</ref>. Сканчаецца цырымонія парадам, які праходзіць ад Капітолія па [[Пенсільванія-авеню]] да [[Белы дом|Белага дома]]. У горадзе на працягу года таксама праходзяць некалькі фестываляў. Увесну (звычайна ў сакавіку ці пачатку красавіка) праходзіць {{не перакладзена 3|Нацыянальны фестываль сакуры||en|National Cherry Blossom Festival}}; ён праводзіцца ў гонар падарунку дрэў [[Сакура|сакуры]], якія мэр [[Токіа]] паднёс у падарунак вашынгтонцам у 1912 годзе. Дрэвы былі пасаджаны ўздоўж штучнага басейна, які прылягае да канала Вашынгтона. Фестываль праводзіцца з 1935 года, а з 1994 года звычайна праходзіць два тыдні. За гэты час у Вашынгтоне адкрываюцца мастацкія выстаўкі, дэманструюцца японскія нацыянальныя традыцыі; у выхадныя святкаванні сканчаюцца феерверкамі<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcherryblossomfestival.org/category/events|title=Events|publisher=National Cherry Blossom Festival, Inc.|access-date=2011-04-25|archive-url=https://www.webcitation.org/619rB0xrK?url=http://www.nationalcherryblossomfestival.org/category/events|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У першыя выхадныя фестывалю сакуры звычайна праходзіць {{не перакладзена 3|Смітсанаўскі фестываль паветраных змеяў||en|Smithsonian Kite Festival}}. Яго ўдзельнікі звычайна размяшчаюцца на Нацыянальнай алеі, а тэматыка свята год ад года змяняецца. Шырока адзначаюцца ў горадзе і нацыянальныя святы ЗША. На [[Дзень памяці, ЗША|Дзень памяці]], у апошні панядзелак мая, на заходнім лужку Капітолія выступае {{не перакладзена 3|Нацыянальны сімфанічны аркестр ЗША|Нацыянальны сімфанічны аркестр|en|National Symphony Orchestra (United States)}}<ref>{{cite web|url=http://www.kennedy-center.org/calendar/?fuseaction=showEvent&event=NKMEM|title=National Memorial Day Concert|publisher=[http://www.kennedy-center.org The John F. Kennedy Center for the Performing Arts, Washington, D.C.]|access-date=2011-04-25|archive-url=https://www.webcitation.org/619rBTkXM?url=http://www.kennedy-center.org/events/?event=NKMEM|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. На [[Дзень незалежнасці ЗША]] (4 ліпеня) святкаванні праходзяць па ўсім горадзе, а завяршаецца ўсё феерверкам на Нацыянальнай алеі<ref>{{cite web|last=Cooper|first=Rachel|url=http://dc.about.com/od/specialevents/a/4thofJuly.htm|title=Fourth of July Fireworks 2010 in Washington DC|publisher=[http://about.com About.com, a part of The New York Times Company]|access-date=2011-04-25|archive-url=https://www.webcitation.org/619rC0c4S?url=http://dc.about.com/od/specialevents/a/4thofJuly.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. == Сродкі масавай інфармацыі == У горадзе выпускаецца адна з самых вядомых у Злучаных Штатах газет  — [[The Washington Post]]. Яна была заснавана ў 1877 годзе і з’яўляецца самай старой газетай Вашынгтона<ref name="wapo">{{cite web|url=http://www.washpost.com/gen_info/history/index.shtml|title=History of the Post|access-date=2011-02-13|work=[[The Washington Post]]|archive-url=https://www.webcitation.org/619rCVRUc?url=http://www.washingtonpost.com/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. З верасня 2008 года газета займае шостае месца па колькасці чытачоў у краіне<ref name=newscirc>{{cite web|url=http://abcas3.accessabc.com/ecirc/newsform.asp|title=eCirc for US Newspapers|access-date=2009-01-19|date=2011-02-13|publisher=Audit Bureau of Circulations|archive-url=https://www.webcitation.org/619rDe0JG?url=http://abcas3.accessabc.com/ecirc/newsform.asp|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[USA Today]], якая з’яўляецца самай чытанай штодзённай газетай, выпускаецца ў суседнім [[Маклін]]е, штат Вірджынія<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/marketing/media_kit/usat/audience_circulation.html |title=Circulation |access-date=2011-02-13 |publisher=[[USA Today]] }}</ref>. Таксама ў горадзе выходзяць газеты Express, [[The Washington Times]], {{не перакладзена 3|The Washington Examiner||en|The Washington Examiner}}, {{не перакладзена 3|Washington City Paper||en|Washington City Paper}} і штотыднёвік Washington Business Journal, які папулярны не толькі ў горадзе, але і ў яго наваколлях. Газеты The Hill, Politico і Roll Call друкуюць матэрыялы пра Кангрэс і федэральны ўрад. У Вашынгтоне таксама размяшчаецца выдавецтва часопіса [[National Geographic, часопіс|National Geographic]], палітычнага часопіса [[The New Republic]] і {{не перакладзена 3|The Washington Monthly||en|The Washington Monthly}}. == Адукацыя == [[Выява:Professor's Gate - GWU.JPG|right|thumb|Прафесарскія вароты [[Універсітэт Джорджа Вашынгтона|ўніверсітэта Джорджа Вашынгтона]], другога па велічыні ўніверсітэта горада]] У Вашынгтоне знаходзяцца 129 дзяржаўных школ і навучальных цэнтраў, у 2009—2010 гадах у іх вучылася каля 45 000 чалавек<ref name=dcps>{{cite web|title=Facts and Statistics|url=http://dcps.dc.gov/DCPS/About+DCPS/Who+We+Are/Facts+and+Statistics|publisher=District of Columbia Public Schools|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619rE4WTP?url=http://dcps.dc.gov/DCPS/About+DCPS/Who+We+Are/Facts+and+Statistics|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Аднак з 1999 года колькасць вучняў увесь час памяншаецца<ref>{{cite web|url=http://www.wjla.com/news/stories/1108/568838.html|title=D.C. Public School Enrollment Drop Less than Expected|date=2008-11-11|publisher=WJLA-TV|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619rFZgAJ?url=http://www.wjla.com/404/|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. З-за праблем з дзяржаўнымі школамі з 2001 года ў горадзе ўвесь час расце колькасць чартарных школ<ref>Школы, якія выкарыстоўваюць грошы з гарадскога бюджэту, але не абавязаны савету падпарадкоўвацца.</ref><ref>{{cite news | first=V. Dion | last=Haynes |author2=Theola Labbe | title=A Boom for D.C. Charter Schools | date=2007-04-25 | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/24/AR2007042402542.html | work =The Washington Post | pages =A01 | access-date = 2011-02-12 }}</ref>; у наш час іх 52, і ў іх вучыцца каля 28 000 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.dcpubliccharter.com/Enrollment-and-Demographics/SY2010-002D-2011-Charter-School-Profile.aspx|title=SY2010-2011 Charter School Profile|publisher=D.C. Public Charter School Board|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619rGyI9P?url=http://www.dcpubliccharter.com/Enrollment-and-Demographics/SY2010-002D-2011-Charter-School-Profile.aspx|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Таксама 18 000 чалавек (па стане на 2006 год) навучалася ў 83 прыватных школах горада<ref>{{cite web|url=http://nces.ed.gov/surveys/pss/tables/table_2006_15.asp|title=Table 15. Number of private schools, students, full-time equivalent (FTE) teachers, and 2004–05 high school graduates, by state: United States, 2005–06|year=2006|publisher=National Center for Education Statistics|access-date=2011-02-12|archive-url=https://www.webcitation.org/619rHgRIs?url=http://nces.ed.gov/surveys/pss/tables/table_2006_15.asp|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Вышэйшую адукацыю ў горадзе падаюць дзяржаўныя і прыватныя ўніверсітэты і каледжы. Каледжы, як і ўніверсітэты, прапануюць чатырохгадовую праграму навучання. Некаторыя з іх існуюць асобна, некаторыя ўваходзяць у склад універсітэтаў (ва [[Універсітэт Джорджа Вашынгтона|ўніверсітэце Вашынгтона]], напрыклад, такіх каледжаў налічваецца 12). Найстарэйшы ўніверсітэт горада — [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт]], заснаваны ў 1789 годзе; ён жа з’яўляецца найстарэйшым каталіцкім універсітэтам у Злучаных Штатах. Прыватныя ўніверсітэты<ref>{{cite web|url=http://www.studyamerica.ru/cgi-bin/issue.cgi?action=showcatalog&cat_id=10&typetown=15|title=Навучальныя ўстановы ЗША. Акруга Калумбія|access-date=2011-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/619rIEPz9?url=http://www.studyamerica.ru/cgi-bin/issue.cgi?action=showcatalog|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>: * [[Амерыканскі ўніверсітэт]] (AU), * {{не перакладзена 3|Каталіцкі ўніверсітэт Амерыкі||en|The Catholic University of America}} (CUA), * {{не перакладзена 3|Галадэцкі ўніверсітэт||en|Gallaudet University}}, * [[Універсітэт Джорджа Вашынгтона]] (GW), * [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт]] (GU), * {{не перакладзена 3|Говардскі ўніверсітэт||en|Howard University}}, * {{не перакладзена 3|Школа перадавых міжнародных даследаванняў Паўля Нітца||en|Paul H. Nitze School of Advanced International Studies}} (частка [[Універсітэт Джонса Хопкінса|ўніверсітэта Джонса Хопкінса]]), * {{не перакладзена 3|Паўднёва-усходні ўніверсітэт, Вашынгтон|Паўднёва-усходні ўніверсітэт|en|Southeastern University (Washington, D.C.)}}, * {{не перакладзена 3|Універсітэт Страера||en|Strayer University}}. Адзіным дзяржаўным універсітэтам з’яўляецца {{не перакладзена 3|ўніверсітэт акругі Калумбіі||en|University of the District of Columbia}} (UDC). Паводле [[Акадэмічны рэйтынг універсітэтаў свету|акадэмічнага рэйтынга ўніверсітэтаў свету]] за 2010 год два ўніверсітэта ўваходзяць у першую сотню — гэта [[універсітэт Джорджа Вашынгтона]], які займае 16 пазіцыю, і [[Універсітэт Джонса Хопкінса|ўніверсітэт Джонса Хопкінса]], які займае 18 пазіцыю<ref>{{cite web|url=http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|title=Акадэмічны рэйтынг універсітэтаў свету (2010 год)|publisher=ARWU 2010|access-date=2011-03-18|archive-url=https://www.webcitation.org/618puNXUi?url=http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Гэтыя ж дзве навучальныя ўстановы ўвайшлі ў першую сотню рэйтынгу лепшых універсітэтаў свету па версіі часопіса [[The Times]] у 2009 годзе, заняўшы 13 месца ([[універсітэт Джонса Хопкінса]]) і 80 ([[універсітэт Джорджа Вашынгтона]])<ref>{{cite web|url=http://www.teenclub.ru/index.php?e=1004|title=Рэйтынг універсітэтаў свету па версіі The Times|publisher=The Times Higher Education|access-date=2011-03-18|archive-url=https://www.webcitation.org/619rJaNz8?url=http://www.teenclub.ru/index.php?e=1004|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. == Ахова здароўя і медыцына == [[Выява:NIH Clinical Center south entrance.jpg|left|thumb|Клінічны цэнтр Нацыянальнага інстытута здароўя]] У горадзе знаходзіцца 16 бальніц і медыцынскіх цэнтраў<ref>{{cite web|url=http://www.dcha.org/MemberHospitals.htm|title=Member Hospitals|access-date=2011-02-12|publisher=District of Columbia Hospital Association|archive-url=https://www.webcitation.org/619rKk3BJ?url=http://www.dcha.org/MemberHospitals.htm|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Побач, у Мэрылендзе, размешчаны {{не перакладзена 3|Нацыянальны інстытут здароўя||en|National Institutes of Health}}, у яго структуру ўваходзяць 27 медыцынскіх цэнтраў. Непасрэдна ў самым горадзе найбуйнейшым з’яўляецца Вашынгтонскі бальнічны цэнтр, які знаходзіцца на паўночным захадзе горада і займае амаль 200 000 кв. м. Побач з ім знаходзяцца {{не перакладзена 3|Нацыянальны рэабілітацыйны шпіталь, ЗША|Нацыянальны рэабілітацыйны шпіталь|en|National Rehabilitation Hospital}} і {{не перакладзена 3|Дзіцячы нацыянальны медыцынскі цэнтр, ЗША|Дзіцячы нацыянальны медыцынскі цэнтр|en|Children's National Medical Center}}. Акрамя таго, шматлікія ўніверсітэты Вашынгтона маюць свае медыцынскія школы і звязаныя з імі клінікі<ref>Такія медыцынскія цэнтры ёсць ва ўніверсітэце Вашынгтона, Говардскім і Джорджтаўнскім універсітэтах</ref>. {{не перакладзена 3|Армейскі медыцынскі цэнтр імя Уолтэра Рыда||en|Walter Reed Army Medical Center}}, які знаходзіцца на поўначы горада, прымае ваенных, а таксама клапоціцца аб іх [[Утрыманец|утрыманцах]]. Паводле справаздачы 2009 года, у 3 % насельніцтва горада зарэгістраваны [[ВІЧ]] ці [[Сіндром набытага імуннага дэфіцыту|СНІД]]; [[цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША]] характарызуюць гэта ў якасці «агульнай і сур’ёзнай эпідэміі». Гарадскія ўлады сцвярджаюць, што ўзровень захворвання ВІЧ-інфекцыяй у Вашынгтоне вышэй, чым у некаторых краінах [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]<ref>{{cite news|url=http://krsk.sibnovosti.ru/health/70066-uroven-vich-v-vashingtone-vyshe-afrikanskih-stran |title=Узровень ВІЧ у Вашынгтоне вышэй афрыканскіх краін |date=2009-03-18 |work=Сібірскае агенцтва навін |access-date=2011-03-17}}</ref>. == Спорт == [[Выява:Verizon Center.jpg|right|thumb|У «[[Верызон-цэнтр]]ы» гуляюць вашынгтонскія каманды, якія прадстаўляюць НХЛ і НБА, а таксама жаночая каманда па баскетболе і каманда Джорджтаўнскага ўніверсітэта па баскетболе]] [[Выява:RFK Stadium aerial photo, 1988.JPEG|right|thumb|[[Стадыён імя Роберта Кенэдзі]]]] У наш час Вашынгтон з’яўляецца адным з васьмі амерыканскіх гарадоў, у якіх ёсць спартыўныя каманды з пяці галоўных мужчынскіх прафесійных спартыўных ліг: па [[амерыканскі футбол|амерыканскаму футболу]] ([[Нацыянальная футбольная ліга]]), [[баскетбол]]у ([[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя]]), [[бейсбол]]у ([[Галоўная ліга бейсбола]]), [[хакей з шайбай|хакею з шайбай]] ([[Нацыянальная хакейная ліга]]), а таксама [[футбол]]у ([[MLS|Вышэйшая футбольная ліга]]). Да таго, як у горадзе ў 1995 годзе з’явілася футбольная каманда, Вашынгтон быў адным з трынаццаці гарадоў, у якіх існавалі каманды, які гуляюць у чатырох галоўных мужчынскіх спартыўных лігах Амерыкі. {| class="wikitable" |- ! scope="col" | Клуб ! scope="col" | Від спорту ! scope="col" | Ліга ! scope="col" | Стадыён ! scope="col" | Год заснавання |- | «[[Вашынгтон Рэдскінз]]» | амерыканскі футбол | [[Нацыянальная футбольная ліга]] | «[[Федэкс-філд]]» | 1932 |- | «[[Вашынгтон Уізардс]]» | баскетбол | [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя]] | «[[Верызон-цэнтр]]» | 1961 |- | «[[Вашынгтон Нэшыяналс]]» | бейсбол | [[Галоўная ліга бейсбола]] | «{{не перакладзена 3|Нацыянальны парк, стадыён|Нацыянальны парк|en|Nationals Park}}» | 1969 |- | «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» | хакей | [[Нацыянальная хакейная ліга]] | «[[Верызон-цэнтр]]» | 1974 |- | «[[Дзі Сі Юнайтэд]]» | футбол | [[MLS|Галоўная ліга футбола]] | {{не перакладзена 3|Стадыён памяці Роберта Кенэдзі||en|Robert F. Kennedy Memorial Stadium}} | 1995 |- |} Вашынгтонскія каманды сумесна выйгралі дзесяць чэмпіянатаў трох амерыканскіх ліг (НФЛ, MLS і НБА): «[[Вашынгтон Рэдскінз]]» выйграў пяць чэмпіянатаў<ref>{{cite web|title=History by Decades|url=http://www.redskins.com/gen/articles/History_By_Decades_1391.jsp|publisher=Washington Redskins|access-date=2011-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920022130/http://www.redskins.com/gen/articles/History_By_Decades_1391.jsp|archive-date=20 верасня 2008|url-status=dead}}</ref>, «[[Дзі Сі Юнайтэд]]» перамог у чатырох<ref>{{cite web|title=D.C. United History & Tradition|publisher=D.C. United|url=http://www.dcunited.com/club|access-date=2011-02-13|archive-url=https://www.webcitation.org/619rLI7py?url=http://www.dcunited.com/club|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> і «[[Вашынгтон Уізардс]]» выйграў адзін<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/history/finals/champions.html|title=NBA Finals: All-Time Champions|access-date=2011-02-13|year=2008|publisher=National Basketball Association|archive-url=https://www.webcitation.org/619rM1484?url=http://www.nba.com/home/index.html|archive-date=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У горадзе выступаюць таксама дзве жаночыя спартыўныя прафесійных каманды: «{{не перакладзена 3|Вашынгтон Містыкс||en|Washington Mystics}}» з [[Жаночая нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Жаночай нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]] праводзіць свае гульні ў «[[Верызон-цэнтр]]ы», а «{{не перакладзена 3|Вашынгтон Фрыдам||en|Washington Freedom}}» з {{не перакладзена 3|Жаночая прафесійная ліга футбола|Жаночай прафесійнай лігі футбола|en|Women's Professional Soccer}} гуляе на {{не перакладзена 3|Стадыён памяці Роберта Кенэдзі|стадыёне Кенэдзі|en|Robert F. Kennedy Memorial Stadium}}.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/03/27/AR2009032701139.html|title=In New League, Freedom Already Has a Familiar Feeling|last=Goff|first=Steven|date=2009-03-29|work=The Washington Post|pages=D05|access-date=2011-02-12}}</ref>. Іншыя прафесійныя і паўпрафесійныя каманды Вашынгтона («{{не перакладзена 3|Вашынгтон Кастлс||en|Washington Kastles}}», «{{не перакладзена 3|Вашынгтон Дзі-Сі Слэерс||en|Washington D.C. Slayers}}» і іншыя) гуляюць у розных па ўзроўні амерыканскіх лігах. Гістарычна першымі камандамі ў горадзе былі бейсбольныя каманды «Патомакскі клуб» і «Вашынгтон Нэшыяналс», якія былі ўтвораны ў 1859 годзе. У 1871 годзе «Вашынгтон Нэшыяналс» сталі клубам першай прафесійнай бейсбольнай лігі — {{не перакладзена 3|Нацыянальная асацыяцыя прафесійных бейсбольных ігракоў|Нацыянальнай асацыяцыі|en|National Association of Professional Base Ball Players}}, але праз чатыры гады каманда спыніла існаванне, як і сама ліга. На працягу шматлікіх гадоў, пачынаючы з XIX стагоддзя, галоўная бейсбольная каманда горада мяняла назвы і выступала ў розных лігах: * 1859—1875, уключаючы 1871—1875 года — «Вашынгтон Нэшыяналс» ({{не перакладзена 3|Нацыянальная асацыяцыя прафесійных бейсбольных ігракоў|Нацыянальнай асацыяцыі|en|National Association of Professional Base Ball Players}}), * 1884 год — «Вашынгтон Нэшыяналс» ({{не перакладзена 3|Амерыканская асацыяцыя||en|American Association (19th century)}}), * 1884 год — «Вашынгтон Нэшыяналс» ({{не перакладзена 3|Аб'яднаная асацыяцыя||en|Union Association}}), * 1886—1889 год — «Вашынгтон Нэшыяналс» ([[Нацыянальная ліга]]), * 1891—1899 год — «{{не перакладзена 3|Вашынгтон Сенатарс||en|Washington Senators (1891–1899)}}» ({{не перакладзена 3|Амерыканская асацыяцыя||en|American Association (19th century)}} і [[Нацыянальная ліга]]), * 1901—1960 год — «[[Мінесота Твінс|Вашынгтон Нэшыяналс]]»/«[[Мінесота Твінс|Вашынгтон Сенатарс]]» ([[Галоўная ліга бейсбола]]), * 1961—1971 год — «[[Тэхас Рэйнджэрс|Вашынгтон Сенатарс]]» ([[Галоўная ліга бейсбола]]), * 1969 — па цяперашні час — «[[Вашынгтон Нэшыяналс]]» ([[Галоўная ліга бейсбола]]). Першай камандай па амерыканскім футболе ў горадзе стала каманда «{{не перакладзена 3|Вашынгтон Сенатарс, амерыканскі футбол|Вашынгтон Сенатарс|en|Washington Senators (NFL)}}», якая гуляла ў Амерыканскай прафесійнай футбольнай асацыяцыі (з 1922 года ператворанай у [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальную футбольную лігу]]) у 1921 годзе, хоць працягвала дзейнічаць да 1941 года. У 1932 годзе быў заснаваны клуб «[[Вашынгтон Рэдскінз]]», які гуляе па цяперашні час і з’яўляецца адным з самых тытулаваных у амерыканскім футболе. Каманда па баскетболе з’явілася ў 1946 годзе («[[Вашынгтон Кэпіталз]]»), праіснаваўшы да 1951 года. Гуляла яна ў [[Баскетбольная асацыяцыя Амерыкі|Баскетбольнай асацыяцыі Амерыкі]], якая пасля стала [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыяй]], з 1946 па 1949 год, правядучы тры поўных сезоны. Цяперашняя каманда, «[[Вашынгтон Уізардс]]», была заснавана ў 1961 годзе ў складзе НБА. У 1974 годзе была заснавана хакейная каманда, а ў 1995 годзе, пасля ўздыму футбола ў ЗША, які, у сваю чаргу, быў выкліканы правядзеннем там жа [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|чэмпіянату свету ў 1994 годзе]], была створана футбольная каманда «[[Дзі Сі Юнайтэд]]». У 1996 годзе была заснавана [[MLS|Вышэйшая футбольная ліга]], у якой клуб бярэ ўдзел з моманту яе заснавання. З’яўляючыся самым тытулаваным клубам ЗША (4 выйграных чэмпіянаты), «Юнайтэд» таксама выйграваў [[Ліга чэмпіёнаў КАНКАКАФ|Кубак чэмпіёнаў КАНКАКАФ]] у [[Кубак чэмпіёнаў КАНКАКАФ 1998|1998]] годзе і [[Міжамерыканскі кубак]] у 1998 годзе. Футбольная каманда Вашынгтона стала таксама адзінай амерыканскай камандай, якая ўдзельнічала ў розыгрышы [[Паўднёваамерыканскі кубак|Паўднёваамерыканскага кубка]] (у [[Паўднёваамерыканскі кубак 2005|2005]] і [[Паўднёваамерыканскі кубак 2007|2007]] гадах). Акрамя таго, у Вашынгтоне праводзіцца тэнісны турнір [[Legg Mason Tennis Classic]], які ўваходзіць у [[US Open Series]], і штогод тут праводзяцца два марафона — нацыянальны марафон і марафон корпуса марской пяхоты. Асвятляе спартыўныя падзеі тэлевізійная сетка Comcast SportsNet, якая базіруецца ў Мэрылендзе. == Гарады-пабрацімы == У Вашынгтона ёсць дзесяць афіцыйных гарадоў-пабрацімаў і гарадоў-партнёраў<ref>{{cite web|url=http://jga.oca.dc.gov/DC/OS/Programs/View+DC%27s+Sister+Cities DC Sister City Relationships|title=DC Sister City Relationships |publisher=Office of the Secretary of the District of Columbia|access-date=2011-02-13}}</ref> {{Гарады-пабрацімы}} == Гл. таксама == * [[Вашынгтон Уізардс]] * [[Мемарыял Лінкальна]] * [[Манумент Вашынгтона]] * [[Алонза Чорч]] * [[Джон Фостэр Далес]] * [[Ален Джонсан]] * [[Джон Філіп Суза]] == Крыніцы == <div class="reflist4" style="height: 400px; overflow: auto; padding: 3px" > {{Reflist}} </div> == Спасылкі == * [http://wikitravel.org/en/Washington,_D.C. Вандраванне ў Вашынгтон] * [http://www.itswashington.com/ Сайт пра горад: гісторыя, культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140517141959/http://itswashington.com/ |date=17 мая 2014 }} {{Акругі ЗША}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул|Горад}} [[Катэгорыя:Вашынгтон| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] c6945ewjmjxwrb5qqcj7zwvxawf4gr3 0 9205 5148571 4882354 2026-05-30T08:02:32Z JerzyKundrat 174 /* Май */ 5148571 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[Распад СССР]] === Студзень === [[Файл:January 13 events in Vilnius Lithuania.jpg|thumb|Падзеі ў ноч на 13 студзеня ў [[Вільнюс]]е.]] [[Файл:USAF F-16A F-15C F-15E Desert Storm edit2.jpg|thumb|Амерыканскія ваенныя самалёты над [[Кувейт]]ам.]] * [[7 студзеня]]: Пастановай урада [[Беларусь|Беларусі]] дні святкавання [[Раство|Раства]] [[25 снежня]] і [[7 студзеня]] абвешчаны непрацоўнымі днямі. * [[13 студзеня]]: Савецкія войскі штурмам узялі будынак тэлецэнтра ў [[Вільнюс]]е. * [[15 студзеня]]: ** Кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 15 студзеня 1991 года|сонечнае зацьменне]] назіралася ў максімальнай фазе над [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. ** У [[Мінск]]у заснаваны [[Нацыянальны дзяржаўны гуманітарны ліцэй]]. * [[17 студзеня]]: Авіяцыя шматнацыянальных сіл пачала паветраную наступальную аперацыю супраць [[Ірак]]а ў ходзе [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]]. * [[30 студзеня]]: Прэм’ера фільма [[Маўчанне ягнят (фільм)|«Маўчанне ягнят»]] адбылася ў [[Нью-Ёрк]]у. === Люты === [[Файл:Demolished_vehicles_line_Highway_80_on_18_Apr_1991.jpg|thumb|«[[Шаша смерці]]».]] * [[24 лютага]]: Шматнацыянальныя сілы пачынаюць наземнае наступленне ў ходзе [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]]. * [[25 лютага]]: Іракская ракета падае на амерыканскія казармы ў Дахране, [[Сірыя]]. * [[26 лютага]]: [[Садам Хусейн]] загадаў іракскім войскам пакінуць [[Кувейт]]. * [[28 лютага]]: [[Вайна ў Персідскім заліве]] скончана. === Сакавік === * [[5 сакавіка]]: Прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Грэнландыі (1991)|парламенцкія выбары]] ў [[Грэнландыя|Грэнландыі]]. * [[17 сакавіка]]: Адбыўся агульнасаюзны [[рэферэндум]], большасць грамадзян БССР прагаласавала за захаванне [[СССР|Савецкага Саюза]]. * [[24 сакавіка]]: Завяршыўся II з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] у Мінску. * [[31 сакавіка]]: Адбыўся ваенны інцыдэнт каля [[Плітвіцкія азёры|Плітвіцкіх азёр]], пачатак [[Вайна ў Харватыі|вайны ў Харватыі]]. === Красавік === * [[3 красавіка]]: Рабочыя перакрылі рух трамваяў на вуліцы [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродскай]] у [[Мінск]]у, пачатак [[Красавіцкія забастоўкі ў Беларусі (1991)|Красавіцкіх забастовак у Беларусі]]. * [[9 красавіка]]: [[Грузія]] абвясціла незалежнасць. * [[13 красавіка]]: Утвораны [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўская каталіцкая архідыяцэзія]] і [[Гродзенская дыяцэзія]]. * [[24 красавіка]]: Удзельнікі палітычнай стачкі ў [[Орша|Оршы]] блакіравалі чыгуначны вузел. === Май === * [[6 мая]]: [[Чэмпіянат свету па снукеры 1991]] завяршыўся перамогай англічаніна [[Джон Пэрат|Джона Пэрата]]. * [[7 мая]]: Выйшла [[Mac OS|Mac OS System 7]]. * [[19 мая]]: У [[Харватыя|Харватыі]] адбыўся рэферэндум аб незалежнасці. * [[24 мая]]: [[Эрытрэя]] атрымала незалежнасць ад [[Эфіопія|Эфіопіі]]. * [[25 мая]]: У [[Мінск]]у пачаўся [[Першы Міжнародны кангрэс беларусістаў|I Міжнародны кангрэс беларусістаў]]. * [[30 мая]]: Выйшаў першы нумар адноўленай «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Нівы]]» === Чэрвень === * [[12 чэрвеня]]: ** [[Барыс Ельцын]] абраны Прэзідэнтам [[Расія|Расіі]]. ** На референдуме жыхары [[Ленінград]]а прагаласавалі за вяртанне гораду назвы [[Санкт-Пецярбург]]. * [[25 чэрвеня]]: ** Па выніках праведзенага рэферэндума [[Славенія]] абвясціла незалежнасць. ** Улады [[Харватыя|Харватыі]] прынялі дэкларацыю незалежнасці. * [[27 чэрвеня]]: Пачаўся [[Дзесяцідзённая вайна|ўзброены канфлікт]] паміж [[Славенія]]й і [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіяй]]. === Ліпень === [[Файл:Eclipse_CR_1991_a_zoom.jpg|thumb|[[Сонечнае зацьменне 11 ліпеня 1991 года]], [[Коста-Рыка]].]] * [[7 ліпеня]]: Завяршылася [[Дзесяцідзённая вайна]] паміж [[Славенія]]й і [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіяй]]. * [[11 ліпеня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 11 ліпеня 1991 года|сонечнае зацьменне]] назіралася ў максімальнай фазе ў Цэнтральнай Амерыцы. * [[31 ліпеня]]: Група байцоў савецкага [[АМАП]]а здзейсніла [[напад на мытны пункт пад Мядзінінкаем]], 7 літоўскіх афіцэраў былі забіты. === Жнівень === [[Файл:Boris Yeltsin 22 August 1991-1.jpg|thumb|Прэзідэнт РСФСР [[Барыс Ельцын]] на мітынгу, [[Масква]], 22&nbsp;жніўня.]] * [[18 жніўня]]: [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] стала найбуйнейшым дарожна-транспартным здарэннем у гісторыі Беларусі. * [[19 жніўня]]: Пачаўся [[Жнівеньскі путч]], абвяшчана [[надзвычайнае становішча]] ў [[Масква|Маскве]], [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] фактычна адхілены ад пасады ў рэзідэнцыі ў [[Крым]]е. * [[22 жніўня]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] вярнуўся ў [[Масква|Маскву]]. Прэзідэнт РСФСР [[Барыс Ельцын]] выступіў на мітынгу каля Дома Саветаў. * [[24 жніўня]]: ** [[Украіна]] абвясціла незалежнасць. ** [[Міхаіл Гарбачоў]] пакінуў пасаду генеральнага сакратара ЦК КПСС. * [[25 жніўня]]: [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце БССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце БССР]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону. Прыпынена дзейнасць [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. * [[26 жніўня]]: [[Закон аб палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР]]. * [[27 жніўня]]: Парламент [[Малдова|Малдовы]] прыняў Дэкларацыю аб незалежнасці. * [[30 жніўня]]: Абвешчана незалежнасць [[Азербайджан]]а. * [[31 жніўня]]: [[Кыргызстан]] абвясціў аб незалежнасці. === Верасень === [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|150px|thumb|Эталон Пагоні 1991 года.]] * [[1 верасня]]: Аб’яўлены суверэнітэт [[Узбекістан]]а. * [[2 верасня]]: [[ЗША]] прызнала незалежнасць [[Эстонія|Эстоніі]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Літва|Літвы]]. * [[4 верасня]]: Прынята пастанова [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] «Пра ўвекавечанне памяці [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] за мяжой». * [[5 верасня]]: З’езд народных дэпутатаў [[СССР]] прыняў Дэкларацыю праў і свабод чалавека. * [[6 верасня]]: [[СССР]] прызнаў незалежнасць [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[8 верасня]]: Былая югаслаўская рэспубліка [[Паўночная Македонія|Македонія]] атрымала незалежнасць. * [[14 верасня]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 1991|48-ы Венецыянскі кінафестываль]], «[[Залаты леў|Залатога льва]]» атрымаў фільм «{{нп5|Урга — тэрыторыя кахання||en|Close to Eden}}» рэжысёра [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Мікіты Міхалкова]]. * [[16 верасня]]: Утвораны нацыянальны парк «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]». * [[19 верасня]]: Прыняцце новай назвы краіны — [[Рэспубліка Беларусь]]: і дзяржаўных сімвалаў (герба [[Пагоня]] і [[бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]]). * [[21 верасня]]: На рэферэндуме ў [[Арменія|Арменіі]] большасць выказалася за выхад са складу [[СССР]]. === Кастрычнік === * [[7 кастрычніка]]: Ваенна-паветраныя сілы [[СФРЮ|Югаславіі]] здзейснілі бамбардзіроўку будынку ўрада [[Харватыя|Харватыі]] ў [[Заграб]]е. * [[18 кастрычніка]]: Прыняцце [[Закон аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь|Закона аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь]] * [[27 кастрычніка]]: [[Туркменістан]] абвясціў незалежнасць. === Лістапад === * [[18 лістапада]]: Войскі Югаслаўскай народнай арміі авалодалі горадам [[Вукавар]]ам. === Снежань === [[Выява:Buleten 1991-12.jpg|thumb|150px|Бюлетэнь для галасавання на [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскім рэферэндуме]].]] [[Файл:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|Падпісанне пагаднення аб скасаванні Дамовы аб утварэнні СССР, [[Віскулі]], 8&nbsp;снежня.]] * [[1 снежня]]: ** Ва [[Украіна|Украіне]] праведзены [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|рэферэндум па пытанні незалежнасці]] ад [[СССР]], які паказаў 90 % сцвярджальных адказаў. ** На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (1991)|прэзідэнцкіх выбарах]] ва Украіне перамогу атрымаў [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. ** На [[Рэферэндум аб незалежнасці Прыднястроўя (1991)|рэферэндуме]] ўхвалена незалежнасць самаабвешчанай [[ПМР]]. * [[8 снежня]]: ** Падпісанне ў [[Віскулі|Віскулях]] пагаднення аб скасаванні Дамовы аб утварэнні СССР і спыненні яго існавання. Стварэнне [[СНД]]. ** На [[Прэзідэнцкія выбары ў Малдове (1991)|прэзідэнцкіх выбарах]] у [[Малдова|Малдове]] перамогу атрымаў [[Мірча Снегур]]. * [[9 снежня]]: Плошчы каля [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]] ў [[Мінск]]у нададзена назва [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|Плошча Незалежнасці]]. * [[11 снежня]]: [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіў Палажэнне «Аб Дзяржаўным [[бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягу]] Рэспублікі Беларусь». * [[14 снежня]]: Створана грамадскае аб'яднанне «[[Беларускі саюз жанчын]]». * [[15 снежня]]: Пачалося вяшчанне [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] на беларускай мове. * [[16 снежня]]: [[Казахстан]] абвясціў незалежнасць. * [[21 снежня]]: Кіраўнікі 11 былых савецкіх рэспублік у [[Алматы|Алма-Аце]] прынялі Дэкларацыю аб утварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] і канстатавалі спыненне існавання [[СССР]]. * [[22 снежня]]: Апошнімі народнымі артыстамі СССР сталі [[Ала Барысаўна Пугачова|Ала Пугачова]] і [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]]. * [[24 снежня]]: Апошняе ўзнагароджанне званнем [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]], ім стаў афіцэр-падводнік [[Леанід Міхайлавіч Саладкоў|Леанід Саладкоў]]. * [[25 снежня]]: [[Міхаіл Гарбачоў]] пайшоў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт СССР|Прэзідэнта СССР]]. * [[27 снежня]]: ** [[В'етнам]] прызнаў незалежнасць [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. ** Устаноўлены дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і [[Украіна]]й. * [[28 снежня]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[ЗША]]. == Нарадзіліся == * [[24 студзеня]]: [[Жан Белянюк]], украінскі спартсмен і палітык. * [[15 красавіка]]: [[Анастасія Віннікава]], беларуская спявачка. == Памерлі == {{Main|Спіс памерлых у 1991 годзе}} * [[7 студзеня]]: [[Кандрат Крапіва]], беларускі паэт (нар. 5.3.1896) * [[11 студзеня]]: [[Карл Дэйвід Андэрсан]], амерыканскі фізік * [[17 студзеня]]: [[Улаф V]], кароль Нарвегіі * [[30 студзеня]]: [[Джон Бардзін]], амерыканскі фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскіх прэмій па фізіцы]] (нар. 23.5.1908) * [[9 лютага]]: [[Аркадзь Мігдал]], савецкі фізік-тэарэтык, акадэмік АН СССР (нар. 11.3.1911) * [[12 сакавіка]]: [[Вільям Хайнесен]], фарэрскі пісьменнік * [[12 сакавіка]]: [[Рагнар Граніт]], шведскі нейрафізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1967 (нар. 30.10.1900) * [[7 ліпеня]]: [[Міхась Рудкоўскі]], савецкі беларускі паэт і перакладчык (нар. 17.4.1936) * [[14 ліпеня]]: [[Павел Маразенка]], савецкі акцёр тэатру і кіно, заслужаны артыст Украінскай ССР (нар. 5.7.1939) * [[30 жніўня]]: [[Жан Тэнглі]], швейцарскі скульптар * [[3 верасня]]: [[Фрэнк Капра]], амерыканскі кінарэжысёр * [[7 верасня]]:[[Эдвін Макмілан]], амерыканскі фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1951 (нар.18.9.1907) * [[28 верасня]]: [[Майлс Дэйвіс]], амерыканскі джазавы музыкант * [[27 кастрычніка]]: [[Пейке Кох]], нідэрландскі мастак * [[24 лістапада]]: [[Фрэдзі Меркуры]], англійскі спявак і музыкант, вакаліст рок-гурта «[[Queen]]» (нар. 5.9.1946) * [[20 снежня]]: [[Гастон Варэнгьен]], французскі лінгвіст, [[эсперанталогія|эсперантолаг]], паэт, перакладчык, публіцыст на мове [[эсперанта]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1991| ]] m7eq1k486trq8jrhn2c2zsmosln61st 0 14820 5148427 5137311 2026-05-29T19:44:29Z Surajr7 165596 5148427 wikitext text/x-wiki {{Мастак |імя = Вінцэнт Ван Гог |арыгінал імя = {{lang-nl|Vincent van Gogh}} |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} |жанр = [[пейзаж]]<br />[[нацюрморт]]<br />[[партрэт]] |стыль = [[постімпрэсіянізм]] |заступнікі = [[Тэа ван Гог]] |уплыў = [[Адольф Манцічэлі]] }} '''Вінцэнт Вілем ван Гог''' ({{Lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Нідэрланды|нідэрландскі]] [[мастак]], творчасць якога належыць да кірунку [[постімпрэсіянізм]]. Адна з самых уплывовых асобаў у гісторыі заходняга мастацтва. Прыкладна за 10 гадоў стварыў каля 2100 твораў мастацтва, у тым ліку 860 карцін алеем, большасць з якіх была намаляваная на працягу двух апошніх гадоў жыцця. Яны ўключаюць у сябе пейзажы, нацюрморты, партрэты і аўтапартрэты і характарызуюцца яскравымі колерамі і драматычнымі, імпульсіўнымі і выразнымі мазкамі, якія ўнеслі свой уклад у асновы сучаснага мастацтва. Ягонае самагубства ва ўзросце 37 гадоў было наступствам псіхічнага захворвання і галечы. Нарадзіўшыся ў сям’і сярэдняга класа, маляваў з дзяцінства і быў спакойным, сур’ёзным і ўдумлівым. У маладосці працаваў дылерам у мастацка-гадлёвай фірме, часта падарожнічаў, але запаў у дэпрэсію пасля таго, як быў пераведзены ў Лондан. Пасля гэтага звярнуўся да рэлігіі і нядоўгі час быў пратэстанцкім місіянерам у паўднёвай частцы Бельгіі. На працягу некалькіх гадоў жыў у хворасці і адзіноце, пасля чаго пераехаў у дом сваіх бацькоў у 1881 годзе і сур’ёзна заняўся жывапісам. Ягоны малодшы брат Тэа падтрымліваў яго матэрыяльна, і браты актыўна падтрымлівалі перапіску. Ягоныя раннія працы, у асноўным нацюрморты і апісанне сялянскага жыцця, маюць прыкметы выкарыстання яскравых колераў, якое адрознівала ягоныя пазнейшыя творы. У 1886 годзе пераехаў у Парыж, дзе сустрэўся з прадстаўнікамі авангарда, у тым ліку Эмілем Бернарам і Полем Гагенам, якія выступалі супраць пачуццёвасці імпрэсіяністаў. Па меры развіцця творчасці стварыў новы падыход да напісання нацюрмортаў і мясцовых краявідаў. Ягоныя карціны сталі больш яскравымі, калі ён распрацаваў стыль, цалкам рэалізаваны падчас яго знаходжання ў Арле на поўдні Францыі ў 1888 годзе. У гэты перыяд ён пашырыў тэму сваёй творчасці, малюючы аліўкавыя дрэвы, палі пшаніцы і сланечніка. Пакутаваў ад псіхатычных эпізодаў і трызнення і, хоць і турбаваўся пра сваю псіхічную ўстойлівасць, часта грэбаваў сваім фізічным здароўем, не еў належным чынам і злоўжываў алкаголем. Ягонае сяброўства з Гагенам скончылася сутыкненнем з брытвай, калі ў лютасці ён адрэзаў частку ўласнага левага вуха. Праводзіў час у псіхіятрычных лякарнях, у тым ліку падчас знаходжання ў Сэн-Рэмі. Пасля таго, як ён выпісаўся і пераехаў у Авер-сюр-Уаз каля Парыжу, дзе апынуўся пад апекай гамеапатычнага лекара Поля Гашэ. Ягоная дэпрэсія працягвалася і 27 ліпеня 1890 года ён стрэліў сабе ў грудзі з рэвальвера, памёршы праз два дні. Не атрымаў прызнання падчас жыцця, лічыўся вар’ятам і няўдачнікам. Стаў вядомым толькі пасля самагубства і існуе ў грамадскім уяўленні ў якасці квінтэсенцыі непрызнанага генія, мастака «дзе сыходзяцца развагі пра вар’яцтва і творчасць». Ягоная рэпутацыя пачала расці ў пачатку 20 стагоддзя, калі элементы ягонага стылю пачалі выкарыстоўвацца фавістамі і нямецкімі экспрэсіяністамі. Дасягнуў шырокага крытычнага і камерцыйнага поспеху на працягу наступных дзесяцігоддзяў, а ягонае імя стала сусветна вядомым. На сённяшні дзень ягоны вобраз увасабляе ў сабе рамантычны ідэал змучанага мастака. == Біяграфія == === Дзіцячыя і юнацкія гады === [[Файл:Vincent van Gogh January 1873.jpeg|thumb|left|150px|Ван Гог прыкладна ў 1873 годзе]] Нарадзіўся [[30 сакавіка]] [[1853]] года ў вёсцы [[Зюндэрт|Грот-Зюндэрт]] у [[Паўночны Брабант|Паўночным Брабанце]], каля мяжы з [[Бельгія]]й. Бацька яго быў [[пратэстантызм|пратэстаскім]] [[пастыр]]ам, а маці паходзіла з сям’і [[мастак]]оў. Вінцэнт быў другім з сямі дзяцей Тэадора і Ганны Карнеліі. Сваё імя ён атрымаў у гонар дзеда па бацькавай лініі, які таксама ўсё сваё жыццё прысвяціў пратэстанцкай царкве. Гэтае імя прызначалася для першага сына Тэадора і Ганны, які нарадзіўся на год раней Вінцэнта і памёр у першы ж дзень. Так Вінцэнт, хоць і быў народжаны другім, стаў старэйшым з дзяцей. Чатыры гады праз пасля нараджэння Вінцэнта, [[1 мая]] [[1857]] года, нарадзіўся яго брат [[Тэадорус ван Гог]] (Тэа). Акрамя яго, у Вінцэнта быў брат Кор (Карнеліс Вінцэнт, [[17 мая]] [[1867]]) і тры сястры — Ганна Карнэлія ([[17 лютага]] [[1855]]), Ліз (Элізабэт Губерта, [[16 мая]] [[1859]]) і [[Віл ван Гог|Віл]] (Вілеміна Якаба, [[16 сакавіка]] [[1862]]). Хатнія памятаюць Вінцэнта як наравістае, цяжкае і нуднае дзіця з «дзіўнымі манерамі», што было прычынай яго частых пакаранняў. Па словах гувернанткі, было ў ім нешта дзіўнае, што адрознівала яго ад іншых: з усіх дзяцей Вінцэнт быў ёй менш прыемны, і яна не верыла, што з яго можа выйсці нешта вартае. Па-за сям’ёй, насупраць, Вінцэнт паказваў адваротны бок свайго характару — быў ціхім, сур’ёзным і задуменным. Ён амаль не гуляў з іншымі дзецьмі. У вачах аднавяскоўцаў ён быў лагодным, прыязным, папераджальным, жаласлівым, мілым і сціплым дзіцем. У пятнаццаць гадоў Вінцэнт скончыў сваю адукацыю. Маляваў з дзяцінства, але сур’ёзна сутыкнуўся з гэтым мастацтвам у [[Гаага|Гаазе]], дзе, маючы 16 гадоў, працаваў у галерэі. Сюды яго скіравала маці. Напачатку меў цесную сувязь з мастацкай нідэрландскай традыцыяй, паказваючы асаблівасці прадметаў праз багацце гульні святла. Выкарыстоўваў дастаткова цёмную, імпаставую манеру, тыповую, напрыклад, для [[Франс Гальс|Франса Гальса]]. У [[1873]] ([[1874]]) годзе Вінцэнт ван Гог пачаў працу ў [[Лондан|лонданскім]] філіяле галерэі. Тут ён закахаўся ў дачку сваіх гаспадароў — [[Яўгенія Лоер|Яўгенію Лойер]]. Аднак яна, будучы ўжо заручанай, адмовіла прапанове з боку мастака. Гэтае расчараванне выклікала дэпрэсію і нервовы ўпадак, у выніку чаго ў [[1876]] годзе ван Гог страціў працу ў галерэі і вярнуўся дадому. Гэта былі першыя праявы хваробы нервовай сістэмы, якая будзе спадарожнічаць яму ўсё жыццё. У [[1876]] годзе вярнуўся ў [[Англія|Англію]] як інкасатар у адну з лонданскіх школ. Уражаны беднасцю, адмовіўся збіраць грошы і таму ізноў стаў беспрацоўным. У [[1878]]—[[1880]] гадах, жадаючы дапамагаць бедным і праводзіць місіянерскую дзейнасць, Вінцэнт ван Гог становіцца пратэстанскім [[казнадзей|казнадзеем]] (абвяшчальнікам навукі), працягваючы сямейныя традыцыі. Ён вучыцца тэалогіі, але навучанне для яго было вельмі цяжкім. За дапамогу бедным [[шахцёр]]ам у [[Бельгія|бельгійскім]] [[вугальны басейн|вугальным басейне]] ў [[Борынаж]] за кошт маёмасці пратэстанскай супольнасці ў [[1880]] годзе яго звольнілі. === Рашэнне стаць мастаком === Ван Гог выязжае ў [[Брусель]], дзе вырашае стаць мастаком. У [[1881]] годзе з-за далейшых фінансавых праблем вяртаецца да бацькоў у [[Этэн]]. Там ён стварае першыя карціны, якія пазней стануць шырока вядомымі (напр. «[[Сейбіт (карціна Ван Гога)|Сейбіт]]»). У гэты час закахаўся ў сваю стрыечную сястру Кі Вос з дома Стрыкер, муж якой памёр. Нягледзячы на тое, што яна адмаўляе яго заляцанні, Вінцэнт выязжае за ёй у Амстэрдам. Паводзіны ван Гога выклікаюць частыя канфлікты. Пасля сваркі наконт будучых планаў, зрывае кантакты з бацькам і пераезжае ў Гаагу. Там вучыцца маляванню ў Антона Mauve. У 1882 годзе закахаўся ў Сіен Горнік з т. зв. вулічных жанчын, якая становіцца яго мадэллю і сяброўкай па жыцці. Ціск і абурэнне з боку сям’і выклікаюць у ван Гога нарастаючую дэпрэсію. У гэтым самым годзе з’яўляюцца першыя карціны напісаныя маслам. У жніўні 1883 года ван Гог сыходзіць ад Сіен, пакідае Гаагу і накіроўваецца ў Дрэнтэ ў паўночнай Галандыі. Там, жывучы ў спартанскіх умовах, праводзіць шмат часу на прагулках па ваколіцах, малюючы пейзажы і сцэны з жыцця звычайных людзей. Яму не хапае сродкаў для набыцця матэрыялаў для малявання, што вымушае яго вярнуцца дадому. Пад канец [[1883]] года згаджаецца з бацькамі і вырашае пасяліцца ў іх новым доме ў Ное. Там жыве да смерці бацькі ў [[1885]] годзе. У гэты перыяд былі створаны такія карціны як «Мёртвая натура з разгорнутай [[Біблія]]й» або «Ядучы [[бульба|бульбу]]». У лістападзе [[1885]] года Вінцэнт выязжае ў [[Антверпен]], каб вучыцца ў Каралеўскай акадэміі мастацтваў. У гэты час ён вельмі хварэе, церпіць ад [[сіфіліс]]у, а хворы страўнік нішчыцца ад недахопу ежы. Ван Гог хутка адмаўляецца ад навукі, бо яго празмерна індывідуальная тэхніка не мае прызнання ў акадэміі. Расчараваны, ён едзе ў [[Парыж]]. У Парыжы жыве разам з малодшым братам Тэо на Montmartre. Вялікае ўражанне на яго робяць працы [[імпрэсіянізм|імпрэсіяністаў]]. Некаторыя з іх дапамагаюць ван Гогу, сярод іх: [[Эміль Бернар]] i [[Поль Гаген]]. Асабліва пасябраваў з [[Поль Гаген|Гагенам]]. Ван Гога пачынаюць пакідаць сябры і знаёмыя, калі выпіваючы ўжо не зможа кантраліраваць сваіх паводзін. Вырашае выехаць з Парыжа. У тыя часы панавала захапленне японскім мастацтвам, якое меў і ван Гог. Таму пераезжае ў месца якое б нагадвала яму [[Японія|Японію]]. === Арль === [[Файл:Vincent Van Gogh - Wheatfield with Crows.jpg|right|thumb|Вінцэнт ван Гог. «Поле пшаніцы з крумкачамі»]] У [[1888]] годзе перасяляецца ў [[Арль]] у [[Праванс]]е. Там у поўні сфармаваўся яго стыль малявання, які характэрызуюць інтэнсіўныя колеры, якія адбіваюцца ад прадметаў ды кантрасная грубая фактура і дэфармацыя. Паўстае шмат цудоўных карцін. Ван Гог жадаў зрабіць з Арль мастацкі цэнтр, пераконвае ў гэтым Поля Гагена, які прыбыў у Арль у кастрычніку [[1888]] года. Ван Гог наймае «жоўты дом», дзе працуе па шаснаццаць гадзін на суткі. Паміж Вінцэнтам і Гагенам здараюцца канфлікты. 23-га снежня мела месца сварка, падчас якой п’яны ван Гог атакуе Гагена брытвай. Той здолеў уцячы, ван Гог жа адразае сабе кавалак правага вуха. З гэтага моманту галюцынацыі і нэрвовыя зрывы здараюцца ў яго ўсё часцей, пераплятаючыся з перыядамі добрага самаадчування і яснасці думкі. У гэты час ён стварае найбольш сваіх знакамітых твораў. У сакавіку [[1889]] года жыхары [[Арль]] выправажваюць ван Гога з горада. У маі ён дабравольна лечыцца ў псіхіятрычным шпіталі ў St. Remy. Там яму быў пастаўлены дыягназ эпілепсія, аднак цяпер лічыцца, што ён хварэў на парфірыю. Падчас больш спакойных месяцаў, калі хвароба, як выдавалася, адступала, яму дазвалялі пакідаць шпіталь, каб маляваць. У гэты час ван Гог стварае 200 карцін. На пачатку 1890 года была апублікавана першая пазітыўная ацэнка яго прац, аўтарам якой быў Алберт Aurier. Яшчэ раз ван Гог спрабуе пачаць нармальнае жыццё. Наведаўшы ў Парыжы любімага брата Тэа, яго жонку і сына, 21 мая 1890 года прыязжае ў [[Овер-сюр-Уаз]] на поўначы Францыі і пасяляецца ў гасцініцы. Знаходзіцца пад апекай доктара Гачэта, лекара і мецената мастакоў. У нанятым пакоі над кавярняй за некалькі дзён стварае каля 70-ці палотнаў. Сярод іх «Поле пшаніцы з крумкачамі», якое лічыцца апошнім творам мастака. [[27 ліпеня]] [[1890]] года Вінцэнт ван Гог у наплыве дэпрэсіі, выйшаўшы з дома, з рэвальвера стрэліў сабе ў грудзі. Ён вярнуўся дадому, дзе цэлую ноч праляжаў палячы трубку. Памёр 1-га жніўня з-за атрыманых ран, не дазволіўшы аказаць сабе дапамогу. == Спадчына == === Пасмяротная слава === Пасля першай выставы карцін у канцы 1880-х гадоў вядомасць ван Гога пастаянна расла сярод калегаў, мастацтвазнаўцаў, дылераў і калекцыянераў<ref>{{ref-en}} John Rewald, ''Studies in Post-Impressionism'', ''The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970,''pp. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0</ref>. Пасля яго смерці мемарыяльныя выставы былі арганізаваны ў Брусэлі, Парыжы, Гаазе і Антвэрпэне. У пачатку XX стагоддзя адбыліся рэтраспектывы ў Парыжы (1901 і 1905 гады) і Амстэрдаме (1905 года) і значныя групавыя выставы ў Кёльне (1912 год), Нью-Ёрку (1913 год) і Берліне (1914 год)<ref>Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt. Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8 (на английском) ISBN 3-923641-31-1 (на немецком) ISBN 90-6630-247-X (на голландском)</ref>. Гэта аказала прыкметны ўплыў на наступныя пакаленні мастакоў<ref name="Rewald, John 1970">{{ref-en}} Rewald, John. «The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970». ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248</ref>. Да сярэдзіны XX стагоддзя Вінцэнт ван Гог разглядаецца як адзін з найвялікшых і самых вядомых мастакоў у гісторыі<ref name="Rewald, John 1970"/> ref>{{ref-en}} "[http://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show], " ''Life Magazine'', 10 October 1949, pp.&nbsp;82-87.</ref><ref>{{ref-en}} [http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060417083052/http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=17 красавіка 2006 }}.</ref>. У 2007 годзе група галандскіх гісторыкаў склала «Канон галандскай гісторыі» для выкладання ў школах, у якім ван Гог быў змешчаны ў якасці адной з пяцідзесяці тэм, нароўні з іншымі нацыянальнымі сімваламі, такімі як [[Рэмбрандт]] і мастацкая група «Стыль»<ref>{{ref-nl}} {{cite web |title = The Canon of the Netherlands |work = De Canon van Nederland |publisher = Foundation entoen.nu |year = 2007 |url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archiveurl = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e |archivedate = 17 жніўня 2012 |accessdate = 12 студзеня 2015 |url-status = dead }}</ref>. Разам з творамі Пабла Пікаса працы Ван Гога з’яўляюцца аднымі з першых у спісе самых дарагіх карцін, калі-небудзь прададзеных у свеце, паводле адзнак з аўкцыёнаў і прыватных продажаў. У лік прададзеных за больш чым 100 мільёнаў долараў (у эквіваленце 2011 года) уваходзяць: «Партрэт доктара Гашэ»<ref>{{ref-en}} [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp Andrew Decker, «The Silent Boom»], ''Artnet.com''.</ref>, «Партрэт паштальёна Жазэфа Рулена» і «Ірысыы»<ref>{{ref-en}} [http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=17 сакавіка 2013 }}, ''TipTopTens.com''.</ref>. Карціна «Пшанічнага поле з кіпарысамі» была прададзеная ў 1993 годзе за 57 млн долараў, неверагодна высокую цану ў той час, а яго «Аўтапартрэт з адрэзаным вухам і трубкай» быў прададзены ў прыватным парадку ў канцы 1990-х гадоў. Паводле ацэнак, кошт продажу склала 80-90 мільёнаў долараў<ref>{{ref-en}} [http://www.theartwolf.com/10_expensive.htm G. Fernández, «The Most Expensive Paintings ever sold»], ''TheArtWolf.com''.</ref>. === Уплыў === У сваім апошнім лісце да Тэа Вінсэнт прызнаўся, што, паколькі ў яго не было дзяцей, то ён разглядае свае карціны як нашчадкаў. Разважаючы над гэтым, гісторык Сайман Шама прыйшоў да высновы, што ён «сапраўды меў дзіця — экспрэсіянізм, і шмат-шмат нашчадкаў». Шаманы згадвае шырокае кола мастакоў, якія адаптавалі элементы стылю ван Гога, у іх ліку — Вілем дэ Кунінг, Говард Ходжкін і Джэксан Полак<ref>{{ref-en}} Schama, Simon. «Wheatfield with Crows». Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20</ref>. Фавісты пашырылі вобласць прымянення колеру і свабоду ў яго выкарыстанні<ref>{{ref-en}} [http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100517015050/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=17 мая 2010 }}, Tate.</ref>, таксама як і нямецкія экспрэсіяністы з групы «Die Brücke» і іншыя раннія мадэрністы<ref>{{ref-en}} [http://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm David Minthorn, ''NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists,'' USA Today, 2007].</ref>. Абстрактны экспрэсіянізм 1940-х і 1950-х гадоў разглядаецца як часткова натхнёны шырокімі, жэстыкуляцыйнымі мазкамі ван Гога. Вось што кажа мастацтвазнаўца Сью Хаббард аб выставе «Вінцэнт ван Гог і Экспрэсіянізм»: {{пачатак цытаты}}У пачатку дваццатага стагоддзя ван Гог даў экспрэсіяністаў новы маляўнічы мову, які дазволіў ім выйсці за рамкі вонкавага павярхоўнага бачання і пракрасціся глыбей у сутнасць ісціны. Гэта не выпадковасць, што ў той самы момант Фрэйд таксама адкрываў глыбіні модернового па сутнасці паняцці — падсвядомасці. Гэтая выдатная інтэлектуальная выстава аддае ван Гогу месца, якое належыць яму па праву — першапраходзец мастацтва мадэрна. {{канец цытаты|крыніца = Hubbard, Sue. «Vincent Van Gogh and Expressionism». Independent, 2007}} У 1957 году ірландскі мастак Фрэнсіс Бэкан (1909—1992) на аснове рэпрадукцыі карціны ван Гога «Мастак на шляху ў Тараскон», арыгінал якой быў знішчаны падчас Другой сусветнай вайны, напісаў серыю сваіх твораў. Бэкан быў натхнёны не толькі самім малюнкам, якое ён апісаў як «дакучлівы», але і самім ван Гогам, якога Бэкан расцэньваю як «адчужанай лішняга чалавека» — становішча, якое рэзаніравала з настроем Бэкана. У далейшым ірландскі мастак атаясаміцца сябе з тэорыямі ван Гога ў мастацтве і працытаваў радкі з ліста ван Гога да брата Тэа: «сапраўдныя мастакі не малююць рэчы такімі, як яны ёсць… Яны малююць іх, паколькі самі адчуваюць сябе імі»<ref>{{ref-en}} Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally. ''Francis Bacon: A Retrospective''. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2</ref>. З кастрычніка 2009 па студзень 2010 года ў музеі Вінцэнта ван Гога ў Амстэрдаме адбылася выстава, прысвечаная лістам мастака<ref>{{ref-en}} [http://www.theartnewspaper.com/whatson/results.asp?id=1101129 The Art Newspaper] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120205555/http://www.theartnewspaper.com/whatson/results.asp?id=1101129 |date=20 лістапада 2012 }}.</ref>, затым, з канца студзеня па красавік 2010 года, выстава пераехала ў Каралеўскую акадэмію мастацтваў Лондана<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/|title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters|publisher=Royal Academy of Arts|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/|archivedate=17 жніўня 2012|accessdate=12 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. === Памяць === * У гонар ван Гога названы кратар на Меркурыі. * Ван Гог намаляваны на бельгійскай паштовай марцы 1974 года. == Цікавыя факты == * Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, пры жыцці ван Гога была прададзеная не толькі адна яго карціна — «Чырвоныя вінаграднікі ў Арле» («Чырвоныя вінаграднікі») (гэта адбылося на брусэльскай выставе «Групы дваццаці» ў канцы 1889 года; цана за карціну склала 400 франкаў) . * Карціна ван Гога «Партрэт доктара Гаше» была прададзеная на аўкцыёне за 82 500 000 долараў<ref>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/|title=Винсент ван Гог|accessdate=2012-04-24|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/|archivedate=7 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * Ван Гог з’яўляўся ў серыі брытанскага тэлесерыяла «Доктар Хто» у серыі «Вінсэнт і Доктар». == Найбольш вядомыя творы == * «Боты» (1885, маслам на палатне, 37,5 х 45 см, Музей ван Гога, Амстэрдам). * «Ядучы бульбу» (1885, маслам на палатне, 82 х 114 см, Музей ван Гога, Амстэрдам). * «Жоўты дом» (1888, маслам на палатне, 72 х 91,5 см, Музей ван Гога, Амстэрдам). * «Рыбацкія лодкі на пляжы ў Saintes-Maries-de-la-Mer» (1888, маслам на палатне, 64 х 81,5 см, Музей ван Гога, Амстэрдам). * «Крэсла Гагена» (1888, маслам на палатне, 90,5 х 72,5 см, Музей ван Гога, Амстэрдам). * «Аўтапартрэт як мастака» (1888, маслам на палатне, 65,5 х 50,5 см, Музей ван Гога, Амстэрдам). * «Сланечнікі» (1888, маслам на палатне, 92 х 73 см, National Gallery, Лондан). * «Зорная ноч» (1888, маслам на палатне, 73,7 х 92,1 см, Musée d’Orsay, Парыж). * «Спальня ў Арль» (1889, Art Institute of Chicago, Чыкага). * «Поле з кіпарысамі» (1889, National Gallery, Лондан). * «Аўтапартрэт» (1890, Jev de Paume, Парыж). * «Пшанічнае поле з крумкачамі» (1890, маслам на палатне, 50,5 х 103 см, Музей ван Гога, Амстэрдам). * [[Аўтапартрэт з адрэзаным вухам і люлькай]], 1899 == Галерэя == === Аўтапартрэты === <gallery> Файл:Van_Gogh_self_portrait_as_an_artist.jpg|Як мастак Файл:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|Прысвачана [[Поль Гаген|Гагену]] Файл:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|Аўтапартрэт 1887 года Файл:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|Вінцэнт Ван Гог. Аўтапартрэт, 1889 Файл:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|З забінтаваным вухам Файл:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|«[[Аўтапартрэт з адрэзаным вухам і люлькай|Аўтапартрэт з адрэзаным вухам]]» </gallery> === Cланечнікі === <gallery> Файл:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|''[[Сланечнікі (Ван Гог)|Сланечнікі]]'' (1888) Файл:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|''Чатыры вянучых сланечніка'' (1887) </gallery> === Ірысы === <gallery> Файл:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|''Выгляд Арля з ірысамі'' Файл:VanGogh-Irises 1.jpg|''[[Ірысы, карціна ван Гога|Ірысы]]'' (1889) Файл:VanGogh-Irises 2.jpg|''Ірысы'' (1889) Файл:VanGogh-Irises 3.jpg|''Ірысы'' (1890) </gallery> === Пейзаж === <gallery> Файл:VanGogh-starry night.jpg|''[[Зорная ноч]]'' (1889) Файл:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Начная тэраса кафэ]] (1888) Файл:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны і дуб]] (1888) Файл:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж у Аверы пасля дажджу]] (1890) </gallery> === Рознае === <gallery> Файл:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Ружовыя ружы, карціна|Ружовыя ружы]] Файл:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прагулка зняволеных, карціна|Прагулка зняволеных]] Файл:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Партрэт доктара Рэя]] Файл:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Партрэт Таткі Тангі, карціна|Партрэт Таткі Тангі]] </gallery> == Ван Гог у мастацтве == === У літаратуры === * «Смага жыцця» — раман Ірвінга Стоўна (1934). * «Ван Гог» — кніга французскага пісьменніка Анры Перушо (1955). * «Няхай мне даруе Вінцэнт Ван-Гог, за тое, што я дапамагчы яму не мог…» — верш Арсенія Таркоўскага, пакладзены на музыку групай «Дыялог». * «Жоўты колер» («Каб жоўты колер вар’яцкага ван Гога…») — верш Аляксандра Мяжырава<ref>[http://blagoroden-don.livejournal.com/661199.html Александр Межиров «Жёлтый цвет»]</ref>. === У кіно === * Прага жыцця — ЗША, 1956 (па Ірвінгу Стоўну) * Візіт да Ван Гога, ГДР, 1985, рэжысёр Хорст Зееман * Ван Гог — Францыя, 1991, рэжысёр Морыс Піяла * Прага жыцця — Японія, 1999 (па Ірвінг Стоўну) * Вінцэнт Ван Гог — Францыя, 1999, дакументальны фільм * Вінсэнт і Тэа — ЗША, 1990, рэжысёр Роберт Олтмен * Доктар Хто — 5 сезон, 10 серыя («Вінсэнт і Доктар») * Сны — эпізод «Вароны», 1990, рэжысёр Акіра Курасава * Жоўты дом — Вялікабрытанія, 2007 * Ван Гог: Партрэт, напісаны словамі — Вялікабрытанія, 2010 (дакументальны фільм) === У музыцы === У гонар вялікага мастака адзін іспанскі поп-гурт назваў сябе La Oreja de Van Gogh (Вуха Ван Гога)<ref>{{cite web|url=http://www.laorejadevangogh.com/|title=La Oreja de Van Gogh|lang=es|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120823032134/http://www.laorejadevangogh.com/|archivedate=23 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>; яшчэ адзін рок-гурт з Сербіі называецца Van Gogh ('Ван Гог')<ref>{{cite web|url=http://www.musicvangogh.com/|title=Music Van Gogh|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120812024723/http://www.musicvangogh.com/|archivedate=12 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Ніжэй прадстаўлены некаторыя музычныя творы, прысвечаныя Ван Гогу: * Дональд Маклін, «Vincent» (1971) — больш за 20 розных артыстаў прадставілі сваю кавер-версію гэтай песні. * Рыгор Самуілавіч Фрыд, «Лісты Ван-Гога» (1975) — опера з 2х частак для барытона, кларнета, перкусіі, фартэпіяна і смычковых інструментаў, оп. 69. * Бяртольд Хумель, «8 Fragmente aus Briefen von Vincent van Gogh» (8 фрагментаў лістоў Вінцэнта Ван Гога) (1985) — для барытона і струннага квартэта, оп. 84<ref>{{cite web|url=http://www.bertoldhummel.de/english/register/register.html|title=Bertold Hummel's work|lang=en|accessdate=2012-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121030044957/http://www.bertoldhummel.de/english/register/register.html|archivedate=30 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. * Эйнаюхані Раутаваара, «Вінцэнт» (1986—1987) — опера на 3 акта<ref name=ef>{{cite web|url=http://www.fimic.fi/fimic/fimic.nsf/WLWOR?readform&comp=Rautavaara,%20Einojuhani&cat=contemporary_-_classical|title=Einojuhani Rautavaara :: List of works|accessdate=2012-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130309033229/http://www.fimic.fi/fimic/fimic.nsf/WLWOR?readform&comp=Rautavaara,%20Einojuhani&cat=contemporary_-_classical|archivedate=9 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. * Эйнаюхані Раутаваара, «Вінцэнціяна» (1992) — Сімфонія № 6 <ref name=ef/>. * Анры Дзюціё, «Correspondances» (2002—2004) — для сапрана і аркестра. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Вінцэнт Ван Гог|Вінцэнта ван Гога}} * [http://marshyframe.com/tag/vincent-van-gogh/ Вінцэнт Ван Гог — Інтэрнэт галерэя (2012 прац)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120327100316/http://marshyframe.com/tag/vincent-van-gogh/ |date=27 сакавіка 2012 }} * [http://www.vangoghmuseum.nl/ Van Gogh Museum, Amsterdam] * [http://www.moleskine.by/article/tragicheskaya-zhizn-vensenta-van-goga Трагичнае жыцце Ван Гога] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100130050158/http://www.moleskine.by/article/tragicheskaya-zhizn-vensenta-van-goga/ |date=30 студзеня 2010 }}{{Ref-ru}} * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/926-van-gogh-vincent-willem Вінцэнт Ван Гог. Карціны] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/247-vincent-van-gogh і біяграфія.] {{Ref-ru}} {{Ван Гог}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Гог Вінцэнт ван}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Мастакі-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Застрэліліся]] [[Катэгорыя:Мастакі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] [[Катэгорыя:Постімпрэсіянізм]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вінцэнт ван Гог]] bt8cedl5hs5co9wjnlsg4ln0y72563h 0 14886 5148310 5131917 2026-05-29T12:44:19Z JerzyKundrat 174 /* У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) */ 5148310 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|180px|Сядзіба. А. Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. ==== Пачатак нямецка-савецкай вайны ==== Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. 29 мая 1942 года ліквідавана [[Глыбоцкае гета]] з 2653 чалавек яўрэйскага насельніцтва<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>. Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. ==== Пасляваенны перыяд ==== У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Места на старых фатаздымках"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (1894).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы. Здымак Юзафа Барэці, 1894 Файл:Catholic Church in Dokšycy.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, пачатак XX ст. Файл:Dokšycy. Докшыцы (XX).jpg|Царква Яна Багаслова Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 5ner6zkeqnzscu3qpaiwt9tph5y9z64 5148313 5148310 2026-05-29T12:49:38Z JerzyKundrat 174 /* Другая сусветная вайна і БССР */ 5148313 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|180px|Сядзіба. А. Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Места на старых фатаздымках"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (1894).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы. Здымак Юзафа Барэці, 1894 Файл:Catholic Church in Dokšycy.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, пачатак XX ст. Файл:Dokšycy. Докшыцы (XX).jpg|Царква Яна Багаслова Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 97zoe6qxqj2d3dnbi5d3qmnmnsov9fb 0 14950 5148430 5113968 2026-05-29T20:08:59Z Arcemij 168978 Створана перакладам першага раздзела старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1355411532|Elizabeth II]]» 5148430 wikitext text/x-wiki Элізабэт нарадзілася ў 2:40 21-ага красавіка 1926 года пры дапамозе [[Кесарава сячэнне|кесарава сячэння]] ў доме яе дзеда па матчынай лініі ў Лондане, па адрасе Брутан-стрыт, 17 у [[Мейфэр|Мэйфэры]], <ref>{{Артыкул London Gazette|issue=33153}}</ref> {{Sfnm|Bradford|2012|Brandreth|2004|Marr|2011|Pimlott|2001|Lacey|2002|Roberts|2000}} першае дзіця [[Георг VI|прынца Альберта, герцага Ёркскага]] (пазней караля Георга&nbsp;VI) і яго жонкі, [[Лізавета Боўз-Лаян|Лізавета, герцагіня Ёркская]] (пазней каралева Лізавета, каралева-маці). Яе бацька быў другім сынам [[Георг V|караля Георга V]] і [[Марыя Тэкская|каралевы Марыі]], а маці — малодшай дачкой шатландскага арыстакрата [[Клод Джордж Боўз-Лаян|Клода Боўз-Лайона, 14-га графа Стратмора і Кінгхорна]], і яго жонкі Сесіліі ( {{nee|Cavendish-Bentinck}} ). Яна была [[Хрышчэнне|ахрышчана]] ў прыватнай капліцы [[Бакінгемскі палац|Букінгемскага палаца]] 29-га траўня арцыбіскупам Ёркскім Косма Горданам Лэнгам {{Sfn|Hoey|2002|ps=none|p=40}} {{Efn|Her godparents were: King George&nbsp;V and Queen Mary; Lord Strathmore; [[Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn]] (her paternal great-granduncle); [[Princess Mary, Viscountess Lascelles]] (her paternal aunt); and [[Mary Elphinstone, Lady Elphinstone|Lady Elphinstone]] (her maternal aunt).{{Sfnm|ps=none|Brandreth|2004|1p=103|Hoey|2002|2p=40}}}} і была названа Элізабэт у гонар маці; Аляксандрай у гонар [[Аляксандра Дацкая|прабабулі па бацькавай лініі]], якая памерла пяць месяцаў таму ; і Мэры ў гонар бабулі па бацькавай лініі. {{Sfn|Brandreth|2004|ps=none|p=103}}Яе родзічы ласкава клічылі яе «Лілібет» {{Sfn|Pimlott|2001|ps=none|p=12}}, зыходзячы з таго, як яна сама сябе называла спачатку. {{Sfn|Williamson|1987|ps=none|p=205}}Яе шанаваў дзед Джордж&nbsp;В., якога яна пяшчотна клічыла «Дзядулем Інглэндам», {{Sfn|Pimlott|2001|ps=none|p=15}} і яе рэгулярныя візіты падчас яго цяжкай хваробы ў 1929 годзе былі адзначаны ў вядомай прэсе і пазнейшымі біёграфамі як прычына ўзняцця яго настрою і садзейнічання яго выздараўленню. {{Sfnm|Lacey|2002|Nicolson|1952|Pimlott|2001}} {{Некалькі выяў}}Адзіная сястра Лізаветы, [[Маргарэт (прынцэса Вялікабрытаніі)|прынцэса Маргарэт]], нарадзілася ў 1930 годзе. Дзве прынцэсы былі пад апекай няні Клары Найт, а выхаванне яны атрымлівалі дома, пад наглядам маці і гувернанткі Мэрыён Кроўфард . {{Sfnm|Crawford|1950|Pimlott|2001|Shawcross|2002}}Урокі былі сканцэнтраваны на гісторыі, мове, літаратуры і музыцы. {{Sfnm|Brandreth|2004|Lacey|2002|Pimlott|2001}}У 1950 годзе Кроўфард апублікаваў біяграфію дзяцінства Лізаветы і Маргарэт пад назвай ''«Маленькія прынцэсы»'', што вельмі расчаравала [[Брытанская каралеўская сям’я|каралеўскую сям'ю]] . {{Sfnm|Brandreth|2004|Lacey|2002|Pimlott|2001}}У кнізе апісваецца любоў Элізабэт да каней і сабак, а таксама пра яе акуратнасць і адказнасць. {{Sfn|Brandreth|2004|ps=none|pp=108–110}}Іншыя паўтарылі падобныя назіранні: [[Уінстан Чэрчыль]] апісаў Элізабет, калі ёй было два гады, як «характар. У яе атмасфера ўлады і ўважлівасць, якія ўражваюць у немаўляці».{{Sfnm|Brandreth|2004|Lacey|2002|Shawcross|2002}} Яе стрыечная сястра Маргарэт Роўдс апісала яе як "Маленькая, вясёлая дзяўчынка, але ў аснове сваёй, разумная і добравыхаваная".{{Sfn|Brandreth|2004|ps=none|pp=105–106}}Раннія гады жыцця Лізаветы прайшлі ў асноўным у рэзідэнцыях Ёркаў па адрасе Пікадзілі, 145 (іх гарадскі дом у Лондане) і ў Каралеўскай ложы ў Віндзары. {{Sfnm|Crawford|1950|Heald|2007|Warwick|2002}} == Дзяцінства == [[Файл:Queen Elizabeth II 1929.jpg|злева|thumb|Прынцэса Лізавета ва ўзросце 3 гадоў, красавік 1929|220x220px]] Лізавета нарадзілася ў 02:40 ([[Сярэдні час па Грынвічы|GMT]]) [[21 красавіка]] [[1926]] года падчас праўлення свайго дзеда, караля [[Георг V|Георга V]]. Яе бацька, герцаг Ёркскі (пасля кароль [[Георг VI]]), быў другім сынам караля. Яе маці, герцагіня Ёркская (пасля [[Лізавета Боўз-Лаян|каралева Лізавета]]), была малодшай дачкой шатландскага арыстакрата [[Клод Джордж Боўз-Лаян|графа Стратморскага і Кінгхарнскага]]. Яна была народжана з дапамогай [[Кесарава сячэнне|кесарава сячэння]] ў доме яе дзеда па матчынай лініі па адрасе 17 Bruton Street, [[Мейфэр]]. Яна [[Хрышчэнне|хрысцілася]] англіканскім [[Арцыбіскуп Ёркскі|арцыбіскупам Ёркскім]], [[Косма Гордан Лэнг|Косма Горданам Лэнгам]], у прыватнай капліцы [[Букінгемскі палац|Букінгемскага палаца]] 29 мая, узяўшы імя маці і [[Марыя Тэкская|бабулі]] па бацькавай лініі. Мянушка «''Лілібут''» сярод яе блізкіх сваякоў была прыдумана самой Лізаветай. Адзіная родная сястра Лізаветы, прынцэса [[Маргарэт (прынцэса Вялікабрытаніі)|Маргарэт]], нарадзілася ў 1930 годзе. Дзве прынцэсы атрымалі адукацыю дома пад кіраўніцтвам маці і іх [[Гувернёр|гувернанткі]], [[Мэрыён «Кроўфі» Кроўфард|Марыён Кроўфард]]<ref>Crawford, p. 26; Pimlott, p. 20; Shawcross, p. 21</ref>. Урокі былі сканцэнтраваныя на гісторыі, мове, літаратуры і музыцы<ref>Brandreth, p. 124; Lacey, pp. 62-63; Pimlott, pp. 24, 69</ref>. Кроўфард апублікавала біяграфію Лізаветы і Маргарэт у дзяцінстве пад назвай «''Маленькія прынцэсы» ({{lang-en|The Little Princesses}}) у'' 1950 годзе, да вялікага незадавальнення каралеўскай сям’і<ref>Brandreth, pp. 108—110; Lacey, pp. 159—161; Pimlott, pp. 20, 163</ref>. Кніга апісвае любоў Лізаветы да коней і сабак, яе спарадкаванасць і адказнасць. == Планаваны спадкаемец == [[Файл:Philip de László - Princess Elizabeth of York - 1933.jpg|злева|thumb|Прынцэса Лізавета ва ўзросце 7 гадоў, мастак [[Філіп дэ Ласла]], 1933|220x220px]] Падчас праўлення свайго дзеда Лізавета была трэцяй у лініі атрымання трону пасля яе дзядзькі [[Эдуард VIII|Эдуарда]], прынца Валійскага, і яе бацькі, герцага Ёркскага. Хоць яе нараджэнне выклікала грамадскі інтарэс, яна не павінна была стаць каралевай, бо прынц Валійскі быў яшчэ малады. Многія людзі лічылі, што ён уступіць у шлюб і будзе мець сваіх уласных дзяцей. Калі яе дзядуля памёр у [[1936]] годзе і яе дзядзька стаў каралём, яна стала другой у чарзе на пасад пасля свайго бацькі. Пазней у тым жа годзе Эдуард адрокся ад трону, пасля таго, як вырашыў узяць шлюб са свецкай ільвіцай [[Уоліс Сімпсан]], што выклікала канстытуцыйны крызіс. Такім чынам бацька Лізаветы стаў каралём, а яна − спадчынніцай. Лізавета атрымала прыватныя ўрокі па канстытуцыйнай гісторыі ад Генры Мартэна, віцэ-прарэктара Ітанскага каледжа. У 1939 годзе бацькі Лізаветы былі ў паездках па [[Канада|Канадзе]] і [[Злучаныя Штаты|Злучаных Штатах]]. Як і ў 1927 годзе, калі яе бацькі здзейснілі паездку ў [[Аўстралія|Аўстралію]] і [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]], Лізавета засталася ў [[Англія|Англіі]], бо яе бацька лічыў яе занадта маленькай, каб наведваць падобныя туры. Лізавета «''выглядала слязлівай''», калі яе бацькі сышлі. Яны рэгулярна перапісваліся, а потым зрабілі першы каралеўскі [[Трансатлантычны тэлефонны кабель|трансатлантычны тэлефонны]] званок 18 мая. === Другая сусветная вайна === [[Файл:Hrh Princess Elizabeth in the Auxiliary Territorial Service, April 1945 TR2832.jpg|злева|thumb|Лізавета ў ваеннай форме падчас вайны, красавік 1945|220x220px]] У верасні 1939 года Вялікабрытанія ўступіла ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], якая працягвалася да [[1945]] года. Падчас вайны шмат дзяцей з Лондана [[Эвакуацыя грамадзянскіх асоб у Вялікабрытаніі падчас Другой сусветнай вайны|былі эвакуіраваны]], каб пазбегнуць гібелі з прычыны частай [[Паветраная бамбаванне гарадоў|паветранай бамбардзіроўкі]]. Лічылася, што дзве прынцэсы павінны былі трапіць пад эвакуацыю ў Канаду, але маці Лізаветы была супраць і заявіла: «''Дзеці нікуды не паедуць без мяне. Я не паеду без караля. А кароль ніколі не паедзе.''» Прынцэсы Лізавета і Маргарэт засталіся ў [[замак Балморал|замку Балморал]] у Шатландыі, потым яны пераехалі ў [[Сандрынгемскі палац]] у Норфалку. З лютага па май 1940 года яны жылі ў Royal Lodge у Віндзоры. Потым адбыўся пераезд у [[Віндзорскі замак]], дзе яны пераважна жылі на працягу наступных пяці гадоў. У 1940 годзе 14-гадовая Лізавета звярнулася ў радыёперадачы да эвакуіраваных дзяцей і заявіла: «''Мы спрабуем зрабіць усё магчымае, каб дапамагчы нашым доблесным маракам, салдат і лётчыкам, і мы спрабуем таксама несці сваю долю небяспекі і смутку вайны. Мы ведаем, кожны з нас, што ў рэшце рэшт усё будзе добра.''» [[Файл:Special Film Project 186 - Buckingham Palace 2.jpg|справа|thumb|Лізавета (злева) на балконе [[Букінгемскі палац|Букінгемскага палаца]] разам са сваёй сям’ёй і [[Уінстан Чэрчыль|Уінстанам Чэрчылям]] на 8 траўня 1945|220x220px]] У 1943 годзе Лізавета правяла сваё першае публічнае выступленне, наведаўшы [[Грэнадзёрская гвардыя|Грэнадзёрскую гвардыю]]. Перад 18-годдзем Лізаветы парламент змяніў закон, каб яна магла выступаць у якасці аднаго з пяці дараднікаў дзяржавы ў выпадку недзеяздольнасці бацькі або адсутнасці за мяжой, такой, як яго візіт у Італію ў ліпені 1944 года. У лютым 1945 года яна атрымала званне ганаровага другога лейтэнанта (адпавядае званню [[малодшы лейтэнант]]) ў дапаможнай тэрытарыяльнай службе з асабістым нумарам 230873. Лізавета вучылася на кіроўцу і механіка, праз пяць месяцаў навучання атрымала званне ганаровага малодшага камандзіра (адпавядае званню [[капітан]]). Лізавета стала першай жанчынай з каралеўскай сям'і, якая фармальна служыла ў арміі. На Дзень Перамогі прынцэсы Лізавета і Маргарэт ананімна змяшаліся са святочным натоўпам на вуліцах Лондана. Лізавета пазней сказала ў адным з інтэрв’ю: «Мы папрасілі бацьку, каб б мы маглі выйсці і самі паглядзець. Я памятаю, што мы былі ў жаху, што нас распазнаюць... Я памятаю шэрагі невядомых людзей, якія злучалі рукі і ішлі па [[Уайтхол]]е, усіх нас проста несла на хвалі шчасця і палёгкі». Прынцэса Лізавета адправілася ў 1947 годзе ў першае замежнае турнэ, суправаджала свайго бацьку ў [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]]. Падчас тура ў эфіры да [[Садружнасць нацый|Брытанскага Садружнасці]] на яе 21-ы дзень нараджэння яна зрабіла наступнае абяцанне: «Я заяўляю перад вамі ўсімі, што ўсё маё жыццё, няхай яно будзе доўгае або кароткае, павінна быць накіравана да службы нашай вялікай імператарскай сям’і, да якой мы ўсе належым». === Шлюб === Лізавета сустракалася са сваім будучым мужам, [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынцам Грэцыі і Даніі Філіпам]], у 1934 і 1937 гадах. Яны стрыечныя сваякі па галіне караля Даніі [[Крысціян IX|Крысціяна IX]] і траюрадныя праз каралеву [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыю]]. Пасля чарговай сустрэчы ў Каралеўскім ваенна-марскім каледжы ў Дартмуце ў ліпені 1939 года, Лізавета — хоць ёй было толькі 13 гадоў, — сказала, што яна закахалася ў Філіпа, і яны пачалі перапіску. Ёй быў 21 год, калі іх шлюб быў афіцыйна абвешчаны 9 ліпеня 1947 года. Шлюб не абышоўся без спрэчак: Філіп не меў ніякага фінансавага становішча, быў замежнага паходжання (хоць быў брытанскім падданым і служыў у Каралеўскім флоце падчас Другой сусветнай вайны), а яго сёстры былі замужам з нямецкімі арыстакратамі, якія мелі сувязі з нацыстамі. Марыён Кроўфард пісала: «Некаторыя з радцаў караля не лічылі яго дастаткова добрым для яе. Ён быў прынцам без дома і царства. Некаторыя з газет доўга і гучна гулялі мелодыі на струне замежнага паходжання Філіпа». Пазнейшыя біяграфіі паведамлялі, што маці Лізаветы першапачаткова выступала супраць іх саюза і дала Філіпу мянушку "[[гуны|Гун]]". Пазней, аднак, каралева-маці называла Філіпа «англійскім джэнтльменам». Да шлюбу Філіп адмовіўся ад сваіх грэчаскіх і дацкіх тытулаў, афіцыйна перайшоў з грэцкага праваслаўя ў англіканства і пачаў называцца ''лейтэнант Філіп Маунтбэттен'', узяўшы прозвішча брытанскай сям’і сваёй маці. Незадоўга да вяселля ён атрымаў званне герцага Эдынбургскага. Лізавета і Філіп ажаніліся 20 лістапада 1947 года ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вестмінстэрскім абацтве]]. Яны атрымалі 2500 вясельных падарункаў з усяго свету. Англія яшчэ не цалкам акрыяла ад разбурэнняў вайны і Лізавета была вымушаная выкарыстоўваць нарміраваныя купоны, каб купіць матэрыял для вясельнай сукенкі. У пасляваеннай Брытаніі было непрымальна мець сувязі з немцамі, таму на вяселле не былі запрошаныя сёстры Філіпа. Таксама не быў запрошаны герцаг Віндзорскі, былы кароль Эдуард VIII. Лізавета нарадзіла сваё першае дзіця, [[Чарлз (прынц Уэльскі)|прынца Чарлза]], 14 лістапада 1948 года. Месяцам раней, кароль выдаў патэнтныя лісты, якія дазвалялі дзецям Лізаветы выкарыстоўваць тытул каралеўскага прынца або прынцэсы, інакш яны не мелі б такога права, бо іх бацька ўжо не быў каралеўскім прынцам. Другое дзіця, [[Ганна (прынцэса Вялікабрытаніі)|прынцэса Ганна]], нарадзілася ў 1950 годзе. Пасля вяселля пара арандавала Windlesham Moor, недалёка ад Віндзорскага замка, да ліпеня 1949 года, калі яны пасяліліся ў Кларенс-Хаўс у Лондане. У розны час паміж 1949 і 1951 гадамі герцаг Эдынбургскі знаходзіўся ў брытанскай калоніі Мальты ў якасці служачага афіцэра каралеўскага флоту. Ён і Лізавета жылі з перапынкамі на Мальце на працягу некалькіх месяцаў, у той час як дзеці заставаліся ў Вялікабрытаніі. == Каралева Вялікабрытаніі == === Каранацыя і пачатак праўлення === [[Файл:Coronation of Queen Elizabeth II Couronnement de la Reine Elizabeth II.jpg|злева|thumb|Каранацыя Лізаветы II, 2 чэрвень 1953|250px]] На працягу 1951 года здароўе [[Георг VI|Георга VI]] пагоршылася, і Лізавета часта стаяла за ім на грамадскіх мерапрыемствах. Калі яна здзейсніла паездку ў [[Канада|Канаду]] і наведала прэзідэнта [[Гары С. Трумэн]]а ў [[Вашынгтон]]е, у кастрычніку 1951 года, яе асабісты сакратар, Марцін Чартэрыс, унёс праект прысягі ў выпадку смерці караля. У пачатку 1952 года Лізавета і Філіп адправіліся ў турнэ па Аўстраліі і Новай Зеландыі праз [[Кенія|Кенію]], якая на той момант была брытанскай калоніяй. 6 лютага 1952 года Лізавета даведалася пра смерць бацькі ў кенійскай рэзідэнцыі Сагана Лодж. 8 лютага 1952 года, у прысутнасці мужа Філіпа, Лізавета прыняла прысягу [[Таемны савет Вялікабрытаніі|Таемнага савета]] і падпісала клятву пасада ў спадчыну. Праз гадзіну геральдмайстар афіцыйна абвясціў аб яе уступленні на трон з балкона [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэймскага палацу]]. З апошнімі яго словамі «Божа, захоўвай каралеву!», Усе сцягі Лондана, прыспушчаныя пасля смерці караля, адначасова падняліся ўверх у гонар новай каралевы Вялікабрытаніі. Цырымонія каранацыі Лізаветы II адбылася ў Вестмінстэрскім абацтве 2 чэрвеня 1953 года<ref name="multiple1">[http://londonmania.ru/stories/anglijjskaja_koroleva?i.. Што паспела Лізавета II ў XX стагоддзі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гэта была першая каранацыя брытанскага манарха, якая транслявалася па тэлебачанні, і, як лічыцца, гэта падзея прыкметна спрыяла росту папулярнасці тэлевяшчання<ref name="multiple2">[http://kp.ua/daily/010612/340184/ «Неизвестная королева»: Завтрак Елизаветы II с Гагариным и почему Ельцин хотел её раздеть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120822130704/http://kp.ua/daily/010612/340184 |date=22 жніўня 2012 }} Комсомольская правда в Украине, (01 июня 2012)</ref>. Пасля гэтага ў 1953—1954 гадах каралева здзейсніла Шасцімесячнае турнэ па дзяржавах Садружнасці, брытанскіх калоніях і іншых краінах свету. Лізавета II стала першым манархам, які наведаў Аўстралію і Новую Зеландыю<ref name="multiple1" />. === Другая палова 1950-х — пачатак 1990-х гг === [[Файл:Elizabeth, Philip, Charles and Anne.jpg|міні|Каралева Лізавета II, герцаг Эдынбургскі Піліп, прынц Чарлз і прынцэса Ганна ў кастрычніку 1957 гады]] У 1957 годзе, пасля адстаўкі прэм’ер-міністра сэра [[Энтані Ідэн]]а, з прычыны адсутнасці ў [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] выразных правіл выбару лідара, Лізавеце II належала прызначыць новага кіраўніка ўрада з ліку кансерватараў. Пасля кансультацый з бачнымі членамі партыі і экс-прэм’ер-міністрам Чэрчылем, кіраўніком урада быў прызначаны 63-гадовы [[Гаральд Мак-Мілан]]. У гэтым жа годзе Лізавета ўпершыню здзейсніла візіты ў [[ЗША]] і [[Канада|Канаду]] як каралева Канады<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/Commonwealthvisitssince1952.aspx Her Majesty The Queen: Commonwealth visits since 1952] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412031035/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/Commonwealthvisitssince1952.aspx |date=12 красавіка 2015 }}{{ref-en}}</ref>. У гэтым жа годзе ўпершыню выступіла на сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай асамблеі ААН]]<ref>[http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/07/06/england.queen.un.speech/index.html Queen Elizabeth II makes first U.N. speech since 1957] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714234016/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/07/06/england.queen.un.speech/index.html |date=14 ліпеня 2014 }} [[CNN]], (07 июля 2010){{ref-en}}</ref>. Прысутнічала пры адкрыцці сесіі канадскага парламента (упершыню ў гісторыі з удзелам брытанскага манарха). 25 снежня 1957 года Лізавета стала першым брытанскім манархам, хто павіншаваў падданых з Калядамі па тэлебачанні<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 87. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. Працягнула свае падарожжа ў [[1961]] годзе, калі здзейсніла візіты на [[Кіпр]], ў [[Ватыкан]], [[Індыя|Індыю]], [[Пакістан]], [[Непал]], [[Іран]], а таксама [[Гана|Гану]]<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/OutwardStatevisitssince1952.aspx Her Majesty The Queen: Outward State visits since 1952] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120406123528/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/OutwardStatevisitssince1952.aspx |date=6 красавіка 2012 }}{{ref-en}}</ref>. Сустрэча Лізаветы II з кіраўнікамі краін Садружнасці ў маі 1960 года У 1960 годзе ў каралевы нарадзіўся другі сын, [[Эндру (герцаг Ёркскі)|прынц Эндру]], a ў 1964 — трэці сын, [[Эдвард (граф Уэсекскі)|прынц Эдуард]]. У пачатку чэрвеня 1961 года Лізавета II прыняла ў Букінгемскім палацы мужа і жонку Кэнэдзі — прэзідэнта ЗША [[Джон Кенэдзі|Джона Кенэдзі]] і яго жонку Жаклін. У сакавіку 1962 года каралева прыняла ў Букінгемскім палацы Жаклін, якая па даручэнні мужа адправілася ў міжнароднае турнэ. У 1963 годзе, пасля адстаўкі прэм’ер-міністра Мак-Мілана, па яго парадзе Лізавета прызначыла прэм’ерам Аляксандра Дуглас-Хьюм<ref>[http://www.royal.gov.uk/HMTheQueen/Publiclife/PublicLife1962-1971/1962-1971.aspx Her Majesty The Queen: Public life 1962—1971]{{ref-en}}</ref>. У 1969 годзе BBC зняла дакументальны фільм пра паўсядзённае жыццё Вінздараў «Каралеўская сям’я»<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 160. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. У 1974 годзе пачынаў наспяваць палітычны крызіс пасля выбараў у парламент, у выніку якіх ні адна з партый не атрымала большасці галасоў. Хоць найбуйнейшай партыяй у парламенце апынулася Кансерватыўная партыя, прэм’ер-міністрам прызначаны лідар лейбарыстаў Гаральд Вільсан. Праз год таксама адбыўся палітычны крызіс у Аўстраліі, Падчас якога Лізавета II адмовілася адмяніць рашэнне генерал-губернатара Джона Кэры аб адстаўцы прэм’ер-міністра Гофа Уитлэма. У 1976 годзе Лізавета II урачыста адкрыла (як каралева Канады) [[Летнія Алімпійскія гульні 1976|XXI Алімпійскія гульні]] ў [[Манрэаль|Манрэалі]]. 1977 год стаў важнай датай для каралевы — адзначалася 25-годдзе знаходжання Лізаветы II на брытанскім троне (Срэбны юбілей), у гонар чаго было праведзена мноства ўрачыстых мерапрыемстваў у краінах Садружнасці. У канцы 1970-х — пачатку 1980-х на каралеўскую сям’ю быў здзейснены шэраг замахаў. У прыватнасці, у 1979 годзе адбылося забойства тэрарыстамі [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірландскай рэспубліканскай арміі]] дзядзькі прынца Піліпа — ўплывовага дзяржаўнага дзеяча і военачальніка лорда Луіса Маунтбатена. А ў 1981 годзе было зроблена некалькі стрэлаў халастымі патронамі з пісталета ў бок Лізаветы II падчас ваеннага параду ў гонар свята «афіцыйнага дня нараджэння» каралевы<ref name="multiple2" />. 29 ліпеня 1981 года адбылося вяселле сына Лізаветы II [[Чарлз (прынц Уэльскі)|прынца Чарлза]] і [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыяны Спенсер]], якая пазней стане вялікай праблемай для каралеўскай сям’і. [[Файл:Reagans with Queen Elizabeth II and Prince Philip.jpg|міні|злева|Пара Рэйганаў і каралеўская пара. 23 лютага 1983 года]] У 1982 годзе ў выніку [[Канадскі акт 1982|змяненняў у канстытуцыі]] Канады брытанскі парламент страціў якую-небудзь ролю ў канадскіх справах, але брытанская каралева ўсё ж засталася кіраўніком Канадскай дзяржавы. У гэтым жа годзе адбыўся першы за апошнія 450 гадоў візіт Папы Рымскага [[Ян Павел II (Папа Рымскі)|Яна Паўла II]] у Вялікабрытанію (каралева, якая была і кіраўніцай англіканскай царквы, прымала яго асабіста)<ref name="multiple1" />. У 1986 годзе каралева плыла ў Аўстралію на сваёй яхце «Брытанія», калі стала вядома пра пачатак грамадзянскай вайны ў былой брытанскай калоніі [[Адэн]]<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 75 — 76. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. Лізавета адразу загадала ўвайсці ў Еменскія тэрытарыяльныя воды (як манарх яна мела права гэта зрабіць без ўзгаднення) і прыняла на борт 1068 чалавек эвакуяваных, прычым для гэтых людзей па яе распараджэнні былі прадастаўлены нават дзяржаўныя апартаменты яхты<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 76. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. === 1990-я гады === У [[1991]] годзе Лізавета стала першым брытанскім манархам, які выступіў на сумеснай сесіі палат [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса ЗША]]. [[Файл:Bundesarchiv Bild 199-1992-089-19Acropped.jpg|злева|thumb|Філіп і Лізавета, у кастрычніку 1992.]] У сваёй прамове [[24 лістапада]] [[1992]] года, каб адзначыць 40-ю гадавіну свайго кіравання, Лізавета назвала 1992 год жудасным. Двое з чатырох дзяцей каралевы — прынц Эндру і прынцэса Ганна развяліся, прынц Чарлз разышоўся (на той момант яшчэ неафіцыйна) з прынцэсай Дыянай, Віндзорскі замак моцна пацярпеў ад пажару.<ref>[http://adelanta.info/encyclopaedia/politics/elizabeth_two/ Правление королевы Елизаветы II]</ref>. Манархія пад падвышанай крытыкай. У незвычайна асабістай прамове каралева казала, што любая ўстанова павінна чакаць крытыкі, але выказала меркаванне, што гэта будзе зроблена з «адценнем гумару, пяшчоты і разумення». Праз два дні, прэм’ер-міністр [[Джон Мэйджар]] абвясціў рэформы ў каралеўскіх фінансах, запланаваных у параўнанні з папярэднім годам, у тым ліку каралева павінна з 1993 года плаціць падатак на прыбытак, а таксама планавалася скарачэнне фінансавання каралейскага двара. У наступныя гады публічныя адкрыцці аб стане шлюбу Чарлза і Дыяны працягваліся. Нягледзячы на тое, што падтрымка республіканцаў ў Брытаніі здавалася высокай, чым калі-небудзь у жывой памяці, рэспубліканізм ўсё яшчэ быў меншасцю, а сама каралева мела высокія ацэнкі адабрэння. Крытыка была сканцэнтравана на інстытуце самой манархіі і больш шырока — сям’і каралевы, а не на яе ўласных паводзінах і дзеяннях. [[6 мая]] [[1994]] года брытанская каралева і прэзідэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] прынялі ўдзел у адкрыцці [[Еўратунэль|тунэля пад пралівам Ла-Манш]]. У жніўні 1997 года, праз год пасля разводу, Дыяна загінула ў аўтакатастрофе ў Парыжы. Каралева была ў адпачынку з сям’і ў Балморале. У Дыяны і Чарлза засталіся два сыны — прынцы [[Прынц Уільям (герцаг Кембрыджскі)|Уільям]] і [[Прынц Гары Уэльскі|Гары]]. У лістападзе 1997 года каралева і яе муж правялі прыём у Банкетынг-хауз, каб адзначыць залаты юбілей вяселля. У [[1999]] годзе каралева заблакавала законапраект аб ваенных дзеяннях у [[Ірак]]у, спасылаючыся на акт каралеўскай згоды. Гэты законапраект павінен быў перадаць усе паўнамоцтвы па кіраўніцтву ваеннымі дзеяннямі парламенту і, такім чынам, закранаў правы манарха. === 2000-я гады === [[File:Queen Elizabeth II.jpg|міні|злева|Каралева Лізавета II у 2007 годзе]] У 2002 годзе былі праведзены ўрачыстыя мерапрыемствы ў гонар 50-годдзя прабывання Лізаветы II на брытанскім троне (залаты юбілей). У гэтым жа годзе памерлі сястра каралевы прынцэса Маргарэт і каралева-маці — [[Лізавета Боўз-Лаян]]. У 2007 годзе Лізавета II і прынц Філіп ажыццявілі візіт у ЗША, каб адсвяткаваць 400-годдзе з дня заснавання форта Джэймстаун у Вірджыніі. У 2008 годзе ўпершыню ў гісторыі англіканская царква, кіраўніком якой была Лізавета, правяла богаслужэнне ў Вялікі чацвер, у якім традыцыйна ўдзельнічае што валадарыць манарх, за межамі Англіі ці Уэльса — у саборы Святога Патрыка ў горадзе Арма ў [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]]. === 2010-я гады === [[File:Queen_Elizabeth_II_in_March_2015.jpg|міні|Каралева Лізавета II у 2015 годзе.]] У 2010 годзе ў другі раз выступіла на пасяджэнні [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай асамблеі ААН]]. Прадстаўляючы каралеву, генеральны сакратар ААН [[Пан Гі Мун]] назваў яе «выратавальным якарам нашай эпохі». У 2011 годзе адбыўся першы ў гісторыі дзяржаўны візіт брытанскага манарха ў незалежную [[Ірландыя|Ірландыю]]. У гэтым жа годзе адбылося вяселле [[Прынц Уільям (герцаг Кембрыджскі)|прынца Уільяма]] (унука Лізаветы II) і [[Кэтрын (герцагіня Кембрыджская)|Кэтрын Мідлтан]]. У 2012 годзе прайшлі [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|XXX Алімпійскія гульні]] ў Лондане, урачыста адкрытыя Лізаветай II, а таксама быў зацверджаны новы закон, які змяняў парадак пераходу трона ў спадчыну, у адпаведнасці з ім мужчыны-спадкаемцы губляюць прыярытэт над жанчынамі. У гэтым жа годзе ў Вялікабрытаніі і іншых краінах ўрачыста адзначаўся 60-гадовы («дыямантавы», або «алмазны») юбілей знаходжання Лізаветы II на троне. 25 снежня 2012 года па тэлебачанні была паказана калядная прамова каралевы, якая ўпершыню трансліравалася ў фармаце 3D. У 2013 годзе Лізавета II упершыню за 40 гадоў адмовілася паехаць на саміт кіраўнікоў краін Брытанскай садружнасці, які праходзіць у Шры-Ланцы. Брытанію на саміце прадстаўляў прынц Чарлз, што сведчыла пра паступовую перадачу паўнамоцтваў Лізаветы сыну. У красавіку 2016 года ў Вялікабрытаніі быў урачыста адсвяткаваны 90-гадовы юбілей каралевы. У гонар гэтай падзеі Лізавета II адправіла сваё першае паведамленне ў Twitter тым, хто павіншаваў яе з днём нараджэння. У 2017 годзе ў Брытаніі быў адзначаны сапфіравы юбілей — 65 гадоў кіравання Лізаветы ll. Да гэтай даты Каралеўскі манетны двор выпусціў у абарачэнне серыю манет з профілем каралевы. == Цікавыя факты == * Лізавета II — прамы нашчадак бацькі герцага Велінгтона (праз старэйшага брата Велінгтона — Рычарда Уэлслі), які канчаткова разбіў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] пры [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (пра-пра-пра-праўнучка)<ref>[https://www.irishtimes.com/opinion/letters/the-queen-s-irish-ancestors-1.578269 The Queen’s Irish ancestors] (Sat, May 21, 2011, 01:00)</ref>. * За жыццё Лізаветы II змянілася 16 прэм’ер-міністраў Вялікабрытаніі. * За час свайго кіравання Лізавета II 39 разоў накладвала вета на розныя законапраекты. {{зноскі}} {{Манархі Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манархі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кіруючыя каралевы]] j5dfvylyz48ok6c5ysw5rhie92c3f18 5148648 5148430 2026-05-30T10:18:06Z DobryBrat 5701 Адкат праўкі [[Special:Diff/5148430|5148430]] аўтарства [[Special:Contributions/Arcemij|Arcemij]] ([[User talk:Arcemij|размовы]]) 5148648 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = [[Спіс брытанскіх манархаў|каралева]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]] | беларускае імя = Лізавета II | арыгінальнае імя = Elizabeth II | імя пры нараджэнні = Лізавета Аляксандра Марыя Віндзор | сцяг = Royal standard of the United Kingdom.svg | сцяг2 = | парадак-жан = 12 | партрэт = Queen Elizabeth II official portrait for 1959 tour (retouched) (cropped) (3-to-4 aspect ratio).jpg | перыядпачатак = [[6 лютага]] [[1952]] | перыядканец = [[8 верасня]] [[2022]] | каранацыя = [[2 чэрвеня]] [[1953]] | папярэднік = [[Георг VI]] | спадчыннік = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] | тытул_5 = [[Каралеўствы Садружнасці|кіраўнік]] [[Садружнасць нацый|Садружнасці нацый]] | троннае імя_5 = Каралева [[Антыгуа і Барбуда]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Багамскія Астравы|Багамскіх Астравоў]], [[Беліз]]а, [[Канада|Канады]], [[Грэнада|Грэнады]], [[Ямайка|Ямайкі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], [[Сент-Кітс і&nbsp;Невіс]]а, [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзінаў]], [[Саламонавы астравы|Саламонавых астравоў]], [[Тувалу]] і [[Фіджы]] | парадак-жан_5 = 2 | сцяг_5 = Personal flag of Queen Elizabeth II.svg | сцяг2_5 = | папярэднік_5 = [[Георг VI]] | каментарый_5 = {{Collapsible list|тытул_5=Каралева [[Садружнасць|Садружнасці]]|1=[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (1952—)<br />[[Канада|Канады]] (1952—)<br />[[Аўстралія|Аўстраліі]] (1952—)<br />[[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] (1952—)<br />[[Дамініён Пакістан|Пакістана]] (1952—1956)<br />[[Паўднёва-Афрыканскі Саюз|ПАС]] (1952—1961)<br />[[Дамініён Цэйлон|Цэйлона]] (1952—1972)<br />[[Гана|Ганы]] (1957—1960)<br />[[Нігерыя|Нігерыі]] (1960—1963)<br />[[Сьера-Леонэ]] (1961—1971)<br />[[Танганьіка]] (1961—1962)<br />[[Ямайка|Ямайкі]] (1962—)<br />[[Трынідад і Табага]] (1962—1976)<br />[[Уганда|Уганды]] (1962—1963)<br />[[Кенія|Кеніі]] (1963—1964)<br />[[Малаві]] (1964—1966)<br />[[Мальта|Мальты]] (1964—1974)<br />[[Гамбія|Гамбіі]] (1965—1970)<br />[[Гаяна|Гаяны]] (1966—1970)<br />[[Барбадас]] (1966—2021)<br />[[Маўрыкій|Маўрыкія]] (1968—1992)<br />[[Фіджы]] (1970—1987)<br />[[Багамы|Багам]] (1973—)<br />[[Грэнада|Грэнады]] (1974—)<br />[[Папуа — Новая Гвінея]] (1975—)<br />[[Саламонавы астравы|Саламонавых астравоў]] (1978—)<br />[[Тувалу]] (1978—)<br />[[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] (1979—)<br />[[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсент і Грэнадзінаў]] (1979—)<br />[[Беліз]]а (1981—)<br />[[Антыгуа і Барбуда]] (1981—)<br />[[Сент-Кітс і Невіс]]а (1983—)}} | спадчыннік_5 = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | дынастыя = | муж = | бацька = | маці = | Commons = Elizabeth II of the United Kingdom | аўтограф = | манаграма = Royal_Cypher_of_Queen_Elizabeth_II.svg | шырыня манаграмы = | узнагароды = }} '''Лізавета II''' ({{lang-en|Elizabeth II}}, поўнае імя '''Лізавета Аляксандра Марыя''', {{lang-en|Elizabeth Alexandra Mary}}<ref name="multiple7">[http://www.royal.gov.uk/HMTheQueen/Earlylife/Earlylife.aspx Her Magesty The Queen: The Queen’s Early Life]{{ref-en}}</ref>; {{ДН|21|4|1926}} — {{ДС|8|9|2022}}) — каралева [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (1952—2022). Заняла сталец 6 лютага 1952 года ва ўзросце 25 гадоў па смерці свайго бацькі, караля [[Георг VI|Георга VI]]. Была манархам з найдаўжэйшым часа ўладарства за ўсю гісторыю Вялікабрытаніі<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2662101 Кэмеран павіншаваў Лізавету II з рэкордам кіравання]</ref>. Лізавета II паходзіла з [[Віндзорская дынастыя|Віндзорскай дынастыі]]. Была кіраўніцай [[Садружнасць нацый|Садружнасці нацый]] і, акрамя [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага каралеўства]], каралевай 15 незалежных дзяржаў: [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Антыгуа і Барбуда|Антыгуа і Барбуды]], [[Багамскія Астравы|Багамскіх Астравоў]], [[Беліз]]а, [[Грэнада|Грэнады]], [[Канада|Канады]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]], [[Сент-Кітс і Невіс|Сент-Кітса і Невіса]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Саламонавы Астравы|Саламонавых Астравоў]], [[Тувалу]], [[Ямайка|Ямайкі]]. Таксама была кіраўніцай [[Англіканская царква|англіканскай царквы]] і вярхоўнай галоўнакамандуючай [[Узброеныя сілы Вялікабрытаніі|узброенымі сіламі Вялікабрытаніі]]. У [[Шатландыя|Шатландыі]] (з прычыны [[Асабістая унія|асабістай уніі]]) каралева працягвала выконваць пэўныя дзяржаўныя абавязкі як гарант [[Царква Шатландыі|Царквы Шатландыі]], а таксама прадстаўляла кіраўніка дзяржавы на адкрыцці пасяджэнняў [[Парламент Шатландыі|Парламента Шатландыі]] і санкцыянавала падпісанне законаў Шатландыі пасродкам «каралеўскай санкцыі». Лізавета II — найстарэйшы брытанскі (англійскі) [[манарх]] у гісторыі. З 23 студзеня 2015 года, па смерці караля [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] [[Абдала ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]а, была найстарэйшым дзейным манархам у свеце. З 13 кастрычніка 2016 года, па смерці караля [[Тайланд]]а [[Пхуміпон Адульядэт|Пхуміпона Адульядэта]], была манархам з самым вялікім тэрмінам кіравання. З 21 лістапада 2017 года, пасля адстаўкі прэзідэнта [[Зімбабвэ]] [[Роберт Мугабэ|Роберта Мугабэ]], была найстарэйшым у свеце кіраўніком дзяржавы. На перыяд праўлення Лізаветы II выпаў вельмі шырокі перыяд брытанскай гісторыі: завяршыўся працэс [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]], які адзначыўся канчатковым распадам [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] і яе трансфармацыяй у [[Садружнасць нацый]]; адбылося ўваходжанне Вялікабрытаніі ў [[Еўрапейскі саюз]] і [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|выхад з яго]]. Гэты перыяд таксама ўключыў у сябе мноства іншых падзей, такіх як працяглы этнапалітычны канфлікт у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], [[Фалклендская вайна|Фалклендскую вайну]], войны ў [[Іракская вайна|Іраку]] і [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|Афганістане]]. На працягу ўсяго свайго кіравання каралева не раз падпадала пад крытыку з боку прыхільнікаў адмены манархіі, розных брытанскіх сродкаў масавай інфармацыі, простай грамадскасці. Тым не менш, Лізавета II змагла захаваць прэстыж брытанскай манархіі, а яе папулярнасць у Вялікабрытаніі знаходзілася на вышыні. == Дзяцінства == [[Файл:Queen Elizabeth II 1929.jpg|злева|thumb|Прынцэса Лізавета ва ўзросце 3 гадоў, красавік 1929|220x220px]] Лізавета нарадзілася ў 02:40 ([[Сярэдні час па Грынвічы|GMT]]) [[21 красавіка]] [[1926]] года падчас праўлення свайго дзеда, караля [[Георг V|Георга V]]. Яе бацька, герцаг Ёркскі (пасля кароль [[Георг VI]]), быў другім сынам караля. Яе маці, герцагіня Ёркская (пасля [[Лізавета Боўз-Лаян|каралева Лізавета]]), была малодшай дачкой шатландскага арыстакрата [[Клод Джордж Боўз-Лаян|графа Стратморскага і Кінгхарнскага]]. Яна была народжана з дапамогай [[Кесарава сячэнне|кесарава сячэння]] ў доме яе дзеда па матчынай лініі па адрасе 17 Bruton Street, [[Мейфэр]]. Яна [[Хрышчэнне|хрысцілася]] англіканскім [[Арцыбіскуп Ёркскі|арцыбіскупам Ёркскім]], [[Косма Гордан Лэнг|Косма Горданам Лэнгам]], у прыватнай капліцы [[Букінгемскі палац|Букінгемскага палаца]] 29 мая, узяўшы імя маці і [[Марыя Тэкская|бабулі]] па бацькавай лініі. Мянушка «''Лілібут''» сярод яе блізкіх сваякоў была прыдумана самой Лізаветай. Адзіная родная сястра Лізаветы, прынцэса [[Маргарэт (прынцэса Вялікабрытаніі)|Маргарэт]], нарадзілася ў 1930 годзе. Дзве прынцэсы атрымалі адукацыю дома пад кіраўніцтвам маці і іх [[Гувернёр|гувернанткі]], [[Мэрыён «Кроўфі» Кроўфард|Марыён Кроўфард]]<ref>Crawford, p. 26; Pimlott, p. 20; Shawcross, p. 21</ref>. Урокі былі сканцэнтраваныя на гісторыі, мове, літаратуры і музыцы<ref>Brandreth, p. 124; Lacey, pp. 62-63; Pimlott, pp. 24, 69</ref>. Кроўфард апублікавала біяграфію Лізаветы і Маргарэт у дзяцінстве пад назвай «''Маленькія прынцэсы» ({{lang-en|The Little Princesses}}) у'' 1950 годзе, да вялікага незадавальнення каралеўскай сям’і<ref>Brandreth, pp. 108—110; Lacey, pp. 159—161; Pimlott, pp. 20, 163</ref>. Кніга апісвае любоў Лізаветы да коней і сабак, яе спарадкаванасць і адказнасць. == Планаваны спадкаемец == [[Файл:Philip de László - Princess Elizabeth of York - 1933.jpg|злева|thumb|Прынцэса Лізавета ва ўзросце 7 гадоў, мастак [[Філіп дэ Ласла]], 1933|220x220px]] Падчас праўлення свайго дзеда Лізавета была трэцяй у лініі атрымання трону пасля яе дзядзькі [[Эдуард VIII|Эдуарда]], прынца Валійскага, і яе бацькі, герцага Ёркскага. Хоць яе нараджэнне выклікала грамадскі інтарэс, яна не павінна была стаць каралевай, бо прынц Валійскі быў яшчэ малады. Многія людзі лічылі, што ён уступіць у шлюб і будзе мець сваіх уласных дзяцей. Калі яе дзядуля памёр у [[1936]] годзе і яе дзядзька стаў каралём, яна стала другой у чарзе на пасад пасля свайго бацькі. Пазней у тым жа годзе Эдуард адрокся ад трону, пасля таго, як вырашыў узяць шлюб са свецкай ільвіцай [[Уоліс Сімпсан]], што выклікала канстытуцыйны крызіс. Такім чынам бацька Лізаветы стаў каралём, а яна − спадчынніцай. Лізавета атрымала прыватныя ўрокі па канстытуцыйнай гісторыі ад Генры Мартэна, віцэ-прарэктара Ітанскага каледжа. У 1939 годзе бацькі Лізаветы былі ў паездках па [[Канада|Канадзе]] і [[Злучаныя Штаты|Злучаных Штатах]]. Як і ў 1927 годзе, калі яе бацькі здзейснілі паездку ў [[Аўстралія|Аўстралію]] і [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]], Лізавета засталася ў [[Англія|Англіі]], бо яе бацька лічыў яе занадта маленькай, каб наведваць падобныя туры. Лізавета «''выглядала слязлівай''», калі яе бацькі сышлі. Яны рэгулярна перапісваліся, а потым зрабілі першы каралеўскі [[Трансатлантычны тэлефонны кабель|трансатлантычны тэлефонны]] званок 18 мая. === Другая сусветная вайна === [[Файл:Hrh Princess Elizabeth in the Auxiliary Territorial Service, April 1945 TR2832.jpg|злева|thumb|Лізавета ў ваеннай форме падчас вайны, красавік 1945|220x220px]] У верасні 1939 года Вялікабрытанія ўступіла ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], якая працягвалася да [[1945]] года. Падчас вайны шмат дзяцей з Лондана [[Эвакуацыя грамадзянскіх асоб у Вялікабрытаніі падчас Другой сусветнай вайны|былі эвакуіраваны]], каб пазбегнуць гібелі з прычыны частай [[Паветраная бамбаванне гарадоў|паветранай бамбардзіроўкі]]. Лічылася, што дзве прынцэсы павінны былі трапіць пад эвакуацыю ў Канаду, але маці Лізаветы была супраць і заявіла: «''Дзеці нікуды не паедуць без мяне. Я не паеду без караля. А кароль ніколі не паедзе.''» Прынцэсы Лізавета і Маргарэт засталіся ў [[замак Балморал|замку Балморал]] у Шатландыі, потым яны пераехалі ў [[Сандрынгемскі палац]] у Норфалку. З лютага па май 1940 года яны жылі ў Royal Lodge у Віндзоры. Потым адбыўся пераезд у [[Віндзорскі замак]], дзе яны пераважна жылі на працягу наступных пяці гадоў. У 1940 годзе 14-гадовая Лізавета звярнулася ў радыёперадачы да эвакуіраваных дзяцей і заявіла: «''Мы спрабуем зрабіць усё магчымае, каб дапамагчы нашым доблесным маракам, салдат і лётчыкам, і мы спрабуем таксама несці сваю долю небяспекі і смутку вайны. Мы ведаем, кожны з нас, што ў рэшце рэшт усё будзе добра.''» [[Файл:Special Film Project 186 - Buckingham Palace 2.jpg|справа|thumb|Лізавета (злева) на балконе [[Букінгемскі палац|Букінгемскага палаца]] разам са сваёй сям’ёй і [[Уінстан Чэрчыль|Уінстанам Чэрчылям]] на 8 траўня 1945|220x220px]] У 1943 годзе Лізавета правяла сваё першае публічнае выступленне, наведаўшы [[Грэнадзёрская гвардыя|Грэнадзёрскую гвардыю]]. Перад 18-годдзем Лізаветы парламент змяніў закон, каб яна магла выступаць у якасці аднаго з пяці дараднікаў дзяржавы ў выпадку недзеяздольнасці бацькі або адсутнасці за мяжой, такой, як яго візіт у Італію ў ліпені 1944 года. У лютым 1945 года яна атрымала званне ганаровага другога лейтэнанта (адпавядае званню [[малодшы лейтэнант]]) ў дапаможнай тэрытарыяльнай службе з асабістым нумарам 230873. Лізавета вучылася на кіроўцу і механіка, праз пяць месяцаў навучання атрымала званне ганаровага малодшага камандзіра (адпавядае званню [[капітан]]). Лізавета стала першай жанчынай з каралеўскай сям'і, якая фармальна служыла ў арміі. На Дзень Перамогі прынцэсы Лізавета і Маргарэт ананімна змяшаліся са святочным натоўпам на вуліцах Лондана. Лізавета пазней сказала ў адным з інтэрв’ю: «Мы папрасілі бацьку, каб б мы маглі выйсці і самі паглядзець. Я памятаю, што мы былі ў жаху, што нас распазнаюць... Я памятаю шэрагі невядомых людзей, якія злучалі рукі і ішлі па [[Уайтхол]]е, усіх нас проста несла на хвалі шчасця і палёгкі». Прынцэса Лізавета адправілася ў 1947 годзе ў першае замежнае турнэ, суправаджала свайго бацьку ў [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]]. Падчас тура ў эфіры да [[Садружнасць нацый|Брытанскага Садружнасці]] на яе 21-ы дзень нараджэння яна зрабіла наступнае абяцанне: «Я заяўляю перад вамі ўсімі, што ўсё маё жыццё, няхай яно будзе доўгае або кароткае, павінна быць накіравана да службы нашай вялікай імператарскай сям’і, да якой мы ўсе належым». === Шлюб === Лізавета сустракалася са сваім будучым мужам, [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынцам Грэцыі і Даніі Філіпам]], у 1934 і 1937 гадах. Яны стрыечныя сваякі па галіне караля Даніі [[Крысціян IX|Крысціяна IX]] і траюрадныя праз каралеву [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыю]]. Пасля чарговай сустрэчы ў Каралеўскім ваенна-марскім каледжы ў Дартмуце ў ліпені 1939 года, Лізавета — хоць ёй было толькі 13 гадоў, — сказала, што яна закахалася ў Філіпа, і яны пачалі перапіску. Ёй быў 21 год, калі іх шлюб быў афіцыйна абвешчаны 9 ліпеня 1947 года. Шлюб не абышоўся без спрэчак: Філіп не меў ніякага фінансавага становішча, быў замежнага паходжання (хоць быў брытанскім падданым і служыў у Каралеўскім флоце падчас Другой сусветнай вайны), а яго сёстры былі замужам з нямецкімі арыстакратамі, якія мелі сувязі з нацыстамі. Марыён Кроўфард пісала: «Некаторыя з радцаў караля не лічылі яго дастаткова добрым для яе. Ён быў прынцам без дома і царства. Некаторыя з газет доўга і гучна гулялі мелодыі на струне замежнага паходжання Філіпа». Пазнейшыя біяграфіі паведамлялі, што маці Лізаветы першапачаткова выступала супраць іх саюза і дала Філіпу мянушку "[[гуны|Гун]]". Пазней, аднак, каралева-маці называла Філіпа «англійскім джэнтльменам». Да шлюбу Філіп адмовіўся ад сваіх грэчаскіх і дацкіх тытулаў, афіцыйна перайшоў з грэцкага праваслаўя ў англіканства і пачаў называцца ''лейтэнант Філіп Маунтбэттен'', узяўшы прозвішча брытанскай сям’і сваёй маці. Незадоўга да вяселля ён атрымаў званне герцага Эдынбургскага. Лізавета і Філіп ажаніліся 20 лістапада 1947 года ў [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вестмінстэрскім абацтве]]. Яны атрымалі 2500 вясельных падарункаў з усяго свету. Англія яшчэ не цалкам акрыяла ад разбурэнняў вайны і Лізавета была вымушаная выкарыстоўваць нарміраваныя купоны, каб купіць матэрыял для вясельнай сукенкі. У пасляваеннай Брытаніі было непрымальна мець сувязі з немцамі, таму на вяселле не былі запрошаныя сёстры Філіпа. Таксама не быў запрошаны герцаг Віндзорскі, былы кароль Эдуард VIII. Лізавета нарадзіла сваё першае дзіця, [[Чарлз (прынц Уэльскі)|прынца Чарлза]], 14 лістапада 1948 года. Месяцам раней, кароль выдаў патэнтныя лісты, якія дазвалялі дзецям Лізаветы выкарыстоўваць тытул каралеўскага прынца або прынцэсы, інакш яны не мелі б такога права, бо іх бацька ўжо не быў каралеўскім прынцам. Другое дзіця, [[Ганна (прынцэса Вялікабрытаніі)|прынцэса Ганна]], нарадзілася ў 1950 годзе. Пасля вяселля пара арандавала Windlesham Moor, недалёка ад Віндзорскага замка, да ліпеня 1949 года, калі яны пасяліліся ў Кларенс-Хаўс у Лондане. У розны час паміж 1949 і 1951 гадамі герцаг Эдынбургскі знаходзіўся ў брытанскай калоніі Мальты ў якасці служачага афіцэра каралеўскага флоту. Ён і Лізавета жылі з перапынкамі на Мальце на працягу некалькіх месяцаў, у той час як дзеці заставаліся ў Вялікабрытаніі. == Каралева Вялікабрытаніі == === Каранацыя і пачатак праўлення === [[Файл:Coronation of Queen Elizabeth II Couronnement de la Reine Elizabeth II.jpg|злева|thumb|Каранацыя Лізаветы II, 2 чэрвень 1953|250px]] На працягу 1951 года здароўе [[Георг VI|Георга VI]] пагоршылася, і Лізавета часта стаяла за ім на грамадскіх мерапрыемствах. Калі яна здзейсніла паездку ў [[Канада|Канаду]] і наведала прэзідэнта [[Гары С. Трумэн]]а ў [[Вашынгтон]]е, у кастрычніку 1951 года, яе асабісты сакратар, Марцін Чартэрыс, унёс праект прысягі ў выпадку смерці караля. У пачатку 1952 года Лізавета і Філіп адправіліся ў турнэ па Аўстраліі і Новай Зеландыі праз [[Кенія|Кенію]], якая на той момант была брытанскай калоніяй. 6 лютага 1952 года Лізавета даведалася пра смерць бацькі ў кенійскай рэзідэнцыі Сагана Лодж. 8 лютага 1952 года, у прысутнасці мужа Філіпа, Лізавета прыняла прысягу [[Таемны савет Вялікабрытаніі|Таемнага савета]] і падпісала клятву пасада ў спадчыну. Праз гадзіну геральдмайстар афіцыйна абвясціў аб яе уступленні на трон з балкона [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэймскага палацу]]. З апошнімі яго словамі «Божа, захоўвай каралеву!», Усе сцягі Лондана, прыспушчаныя пасля смерці караля, адначасова падняліся ўверх у гонар новай каралевы Вялікабрытаніі. Цырымонія каранацыі Лізаветы II адбылася ў Вестмінстэрскім абацтве 2 чэрвеня 1953 года<ref name="multiple1">[http://londonmania.ru/stories/anglijjskaja_koroleva?i.. Што паспела Лізавета II ў XX стагоддзі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гэта была першая каранацыя брытанскага манарха, якая транслявалася па тэлебачанні, і, як лічыцца, гэта падзея прыкметна спрыяла росту папулярнасці тэлевяшчання<ref name="multiple2">[http://kp.ua/daily/010612/340184/ «Неизвестная королева»: Завтрак Елизаветы II с Гагариным и почему Ельцин хотел её раздеть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120822130704/http://kp.ua/daily/010612/340184 |date=22 жніўня 2012 }} Комсомольская правда в Украине, (01 июня 2012)</ref>. Пасля гэтага ў 1953—1954 гадах каралева здзейсніла Шасцімесячнае турнэ па дзяржавах Садружнасці, брытанскіх калоніях і іншых краінах свету. Лізавета II стала першым манархам, які наведаў Аўстралію і Новую Зеландыю<ref name="multiple1" />. === Другая палова 1950-х — пачатак 1990-х гг === [[Файл:Elizabeth, Philip, Charles and Anne.jpg|міні|Каралева Лізавета II, герцаг Эдынбургскі Піліп, прынц Чарлз і прынцэса Ганна ў кастрычніку 1957 гады]] У 1957 годзе, пасля адстаўкі прэм’ер-міністра сэра [[Энтані Ідэн]]а, з прычыны адсутнасці ў [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] выразных правіл выбару лідара, Лізавеце II належала прызначыць новага кіраўніка ўрада з ліку кансерватараў. Пасля кансультацый з бачнымі членамі партыі і экс-прэм’ер-міністрам Чэрчылем, кіраўніком урада быў прызначаны 63-гадовы [[Гаральд Мак-Мілан]]. У гэтым жа годзе Лізавета ўпершыню здзейсніла візіты ў [[ЗША]] і [[Канада|Канаду]] як каралева Канады<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/Commonwealthvisitssince1952.aspx Her Majesty The Queen: Commonwealth visits since 1952] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412031035/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/Commonwealthvisitssince1952.aspx |date=12 красавіка 2015 }}{{ref-en}}</ref>. У гэтым жа годзе ўпершыню выступіла на сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай асамблеі ААН]]<ref>[http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/07/06/england.queen.un.speech/index.html Queen Elizabeth II makes first U.N. speech since 1957] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714234016/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/07/06/england.queen.un.speech/index.html |date=14 ліпеня 2014 }} [[CNN]], (07 июля 2010){{ref-en}}</ref>. Прысутнічала пры адкрыцці сесіі канадскага парламента (упершыню ў гісторыі з удзелам брытанскага манарха). 25 снежня 1957 года Лізавета стала першым брытанскім манархам, хто павіншаваў падданых з Калядамі па тэлебачанні<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 87. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. Працягнула свае падарожжа ў [[1961]] годзе, калі здзейсніла візіты на [[Кіпр]], ў [[Ватыкан]], [[Індыя|Індыю]], [[Пакістан]], [[Непал]], [[Іран]], а таксама [[Гана|Гану]]<ref>[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/OutwardStatevisitssince1952.aspx Her Majesty The Queen: Outward State visits since 1952] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120406123528/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/RoyalVisits/OutwardStatevisitssince1952.aspx |date=6 красавіка 2012 }}{{ref-en}}</ref>. Сустрэча Лізаветы II з кіраўнікамі краін Садружнасці ў маі 1960 года У 1960 годзе ў каралевы нарадзіўся другі сын, [[Эндру (герцаг Ёркскі)|прынц Эндру]], a ў 1964 — трэці сын, [[Эдвард (граф Уэсекскі)|прынц Эдуард]]. У пачатку чэрвеня 1961 года Лізавета II прыняла ў Букінгемскім палацы мужа і жонку Кэнэдзі — прэзідэнта ЗША [[Джон Кенэдзі|Джона Кенэдзі]] і яго жонку Жаклін. У сакавіку 1962 года каралева прыняла ў Букінгемскім палацы Жаклін, якая па даручэнні мужа адправілася ў міжнароднае турнэ. У 1963 годзе, пасля адстаўкі прэм’ер-міністра Мак-Мілана, па яго парадзе Лізавета прызначыла прэм’ерам Аляксандра Дуглас-Хьюм<ref>[http://www.royal.gov.uk/HMTheQueen/Publiclife/PublicLife1962-1971/1962-1971.aspx Her Majesty The Queen: Public life 1962—1971]{{ref-en}}</ref>. У 1969 годзе BBC зняла дакументальны фільм пра паўсядзённае жыццё Вінздараў «Каралеўская сям’я»<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 160. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. У 1974 годзе пачынаў наспяваць палітычны крызіс пасля выбараў у парламент, у выніку якіх ні адна з партый не атрымала большасці галасоў. Хоць найбуйнейшай партыяй у парламенце апынулася Кансерватыўная партыя, прэм’ер-міністрам прызначаны лідар лейбарыстаў Гаральд Вільсан. Праз год таксама адбыўся палітычны крызіс у Аўстраліі, Падчас якога Лізавета II адмовілася адмяніць рашэнне генерал-губернатара Джона Кэры аб адстаўцы прэм’ер-міністра Гофа Уитлэма. У 1976 годзе Лізавета II урачыста адкрыла (як каралева Канады) [[Летнія Алімпійскія гульні 1976|XXI Алімпійскія гульні]] ў [[Манрэаль|Манрэалі]]. 1977 год стаў важнай датай для каралевы — адзначалася 25-годдзе знаходжання Лізаветы II на брытанскім троне (Срэбны юбілей), у гонар чаго было праведзена мноства ўрачыстых мерапрыемстваў у краінах Садружнасці. У канцы 1970-х — пачатку 1980-х на каралеўскую сям’ю быў здзейснены шэраг замахаў. У прыватнасці, у 1979 годзе адбылося забойства тэрарыстамі [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірландскай рэспубліканскай арміі]] дзядзькі прынца Піліпа — ўплывовага дзяржаўнага дзеяча і военачальніка лорда Луіса Маунтбатена. А ў 1981 годзе было зроблена некалькі стрэлаў халастымі патронамі з пісталета ў бок Лізаветы II падчас ваеннага параду ў гонар свята «афіцыйнага дня нараджэння» каралевы<ref name="multiple2" />. 29 ліпеня 1981 года адбылося вяселле сына Лізаветы II [[Чарлз (прынц Уэльскі)|прынца Чарлза]] і [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|Дыяны Спенсер]], якая пазней стане вялікай праблемай для каралеўскай сям’і. [[Файл:Reagans with Queen Elizabeth II and Prince Philip.jpg|міні|злева|Пара Рэйганаў і каралеўская пара. 23 лютага 1983 года]] У 1982 годзе ў выніку [[Канадскі акт 1982|змяненняў у канстытуцыі]] Канады брытанскі парламент страціў якую-небудзь ролю ў канадскіх справах, але брытанская каралева ўсё ж засталася кіраўніком Канадскай дзяржавы. У гэтым жа годзе адбыўся першы за апошнія 450 гадоў візіт Папы Рымскага [[Ян Павел II (Папа Рымскі)|Яна Паўла II]] у Вялікабрытанію (каралева, якая была і кіраўніцай англіканскай царквы, прымала яго асабіста)<ref name="multiple1" />. У 1986 годзе каралева плыла ў Аўстралію на сваёй яхце «Брытанія», калі стала вядома пра пачатак грамадзянскай вайны ў былой брытанскай калоніі [[Адэн]]<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 75 — 76. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. Лізавета адразу загадала ўвайсці ў Еменскія тэрытарыяльныя воды (як манарх яна мела права гэта зрабіць без ўзгаднення) і прыняла на борт 1068 чалавек эвакуяваных, прычым для гэтых людзей па яе распараджэнні былі прадастаўлены нават дзяржаўныя апартаменты яхты<ref>Полякова А. А. Роль монархии во внутренней и внешней политике Великобритании в конце XX — начале XXI века. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — М., 2015. — С. 76. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/rol-monarkhii.php</ref>. === 1990-я гады === У [[1991]] годзе Лізавета стала першым брытанскім манархам, які выступіў на сумеснай сесіі палат [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса ЗША]]. [[Файл:Bundesarchiv Bild 199-1992-089-19Acropped.jpg|злева|thumb|Філіп і Лізавета, у кастрычніку 1992.]] У сваёй прамове [[24 лістапада]] [[1992]] года, каб адзначыць 40-ю гадавіну свайго кіравання, Лізавета назвала 1992 год жудасным. Двое з чатырох дзяцей каралевы — прынц Эндру і прынцэса Ганна развяліся, прынц Чарлз разышоўся (на той момант яшчэ неафіцыйна) з прынцэсай Дыянай, Віндзорскі замак моцна пацярпеў ад пажару.<ref>[http://adelanta.info/encyclopaedia/politics/elizabeth_two/ Правление королевы Елизаветы II]</ref>. Манархія пад падвышанай крытыкай. У незвычайна асабістай прамове каралева казала, што любая ўстанова павінна чакаць крытыкі, але выказала меркаванне, што гэта будзе зроблена з «адценнем гумару, пяшчоты і разумення». Праз два дні, прэм’ер-міністр [[Джон Мэйджар]] абвясціў рэформы ў каралеўскіх фінансах, запланаваных у параўнанні з папярэднім годам, у тым ліку каралева павінна з 1993 года плаціць падатак на прыбытак, а таксама планавалася скарачэнне фінансавання каралейскага двара. У наступныя гады публічныя адкрыцці аб стане шлюбу Чарлза і Дыяны працягваліся. Нягледзячы на тое, што падтрымка республіканцаў ў Брытаніі здавалася высокай, чым калі-небудзь у жывой памяці, рэспубліканізм ўсё яшчэ быў меншасцю, а сама каралева мела высокія ацэнкі адабрэння. Крытыка была сканцэнтравана на інстытуце самой манархіі і больш шырока — сям’і каралевы, а не на яе ўласных паводзінах і дзеяннях. [[6 мая]] [[1994]] года брытанская каралева і прэзідэнт Францыі [[Франсуа Мітэран]] прынялі ўдзел у адкрыцці [[Еўратунэль|тунэля пад пралівам Ла-Манш]]. У жніўні 1997 года, праз год пасля разводу, Дыяна загінула ў аўтакатастрофе ў Парыжы. Каралева была ў адпачынку з сям’і ў Балморале. У Дыяны і Чарлза засталіся два сыны — прынцы [[Прынц Уільям (герцаг Кембрыджскі)|Уільям]] і [[Прынц Гары Уэльскі|Гары]]. У лістападзе 1997 года каралева і яе муж правялі прыём у Банкетынг-хауз, каб адзначыць залаты юбілей вяселля. У [[1999]] годзе каралева заблакавала законапраект аб ваенных дзеяннях у [[Ірак]]у, спасылаючыся на акт каралеўскай згоды. Гэты законапраект павінен быў перадаць усе паўнамоцтвы па кіраўніцтву ваеннымі дзеяннямі парламенту і, такім чынам, закранаў правы манарха. === 2000-я гады === [[File:Queen Elizabeth II.jpg|міні|злева|Каралева Лізавета II у 2007 годзе]] У 2002 годзе былі праведзены ўрачыстыя мерапрыемствы ў гонар 50-годдзя прабывання Лізаветы II на брытанскім троне (залаты юбілей). У гэтым жа годзе памерлі сястра каралевы прынцэса Маргарэт і каралева-маці — [[Лізавета Боўз-Лаян]]. У 2007 годзе Лізавета II і прынц Філіп ажыццявілі візіт у ЗША, каб адсвяткаваць 400-годдзе з дня заснавання форта Джэймстаун у Вірджыніі. У 2008 годзе ўпершыню ў гісторыі англіканская царква, кіраўніком якой была Лізавета, правяла богаслужэнне ў Вялікі чацвер, у якім традыцыйна ўдзельнічае што валадарыць манарх, за межамі Англіі ці Уэльса — у саборы Святога Патрыка ў горадзе Арма ў [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]]. === 2010-я гады === [[File:Queen_Elizabeth_II_in_March_2015.jpg|міні|Каралева Лізавета II у 2015 годзе.]] У 2010 годзе ў другі раз выступіла на пасяджэнні [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай асамблеі ААН]]. Прадстаўляючы каралеву, генеральны сакратар ААН [[Пан Гі Мун]] назваў яе «выратавальным якарам нашай эпохі». У 2011 годзе адбыўся першы ў гісторыі дзяржаўны візіт брытанскага манарха ў незалежную [[Ірландыя|Ірландыю]]. У гэтым жа годзе адбылося вяселле [[Прынц Уільям (герцаг Кембрыджскі)|прынца Уільяма]] (унука Лізаветы II) і [[Кэтрын (герцагіня Кембрыджская)|Кэтрын Мідлтан]]. У 2012 годзе прайшлі [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|XXX Алімпійскія гульні]] ў Лондане, урачыста адкрытыя Лізаветай II, а таксама быў зацверджаны новы закон, які змяняў парадак пераходу трона ў спадчыну, у адпаведнасці з ім мужчыны-спадкаемцы губляюць прыярытэт над жанчынамі. У гэтым жа годзе ў Вялікабрытаніі і іншых краінах ўрачыста адзначаўся 60-гадовы («дыямантавы», або «алмазны») юбілей знаходжання Лізаветы II на троне. 25 снежня 2012 года па тэлебачанні была паказана калядная прамова каралевы, якая ўпершыню трансліравалася ў фармаце 3D. У 2013 годзе Лізавета II упершыню за 40 гадоў адмовілася паехаць на саміт кіраўнікоў краін Брытанскай садружнасці, які праходзіць у Шры-Ланцы. Брытанію на саміце прадстаўляў прынц Чарлз, што сведчыла пра паступовую перадачу паўнамоцтваў Лізаветы сыну. У красавіку 2016 года ў Вялікабрытаніі быў урачыста адсвяткаваны 90-гадовы юбілей каралевы. У гонар гэтай падзеі Лізавета II адправіла сваё першае паведамленне ў Twitter тым, хто павіншаваў яе з днём нараджэння. У 2017 годзе ў Брытаніі быў адзначаны сапфіравы юбілей — 65 гадоў кіравання Лізаветы ll. Да гэтай даты Каралеўскі манетны двор выпусціў у абарачэнне серыю манет з профілем каралевы. == Цікавыя факты == * Лізавета II — прамы нашчадак бацькі герцага Велінгтона (праз старэйшага брата Велінгтона — Рычарда Уэлслі), які канчаткова разбіў [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] пры [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (пра-пра-пра-праўнучка)<ref>[https://www.irishtimes.com/opinion/letters/the-queen-s-irish-ancestors-1.578269 The Queen’s Irish ancestors] (Sat, May 21, 2011, 01:00)</ref>. * За жыццё Лізаветы II змянілася 16 прэм’ер-міністраў Вялікабрытаніі. * За час свайго кіравання Лізавета II 39 разоў накладвала вета на розныя законапраекты. {{зноскі}} {{Манархі Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манархі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кіруючыя каралевы]] q0s171hxee85bu6m3emwbv0ecn4ofjh 0 15017 5148608 5146141 2026-05-30T09:14:42Z Omarius257 161516 /* */ Замяніў выяву на лакалізаваную беларускую версію. Структура арыгінала захавана, але дададзены тэкставыя назвы 5148608 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System True Color BE.png|thumb|right|400px|Сонечная сістэма (маштаб не захаваны)]] '''Сонечная сістэма''' — [[зорная сістэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і яго [[планетная сістэма|планетнай сістэмы]] і якая ўключае ў сябе ўсе натуральныя [[касмічныя аб'екты]], якія абарочваюцца вакол Сонца: [[планета|планеты]] і іх [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікі]], а таксама малыя целы — [[астэроід]]ы, [[метэароід]]ы, [[камета|каметы]], [[касмічны пыл]]. У Сонцы сканцэнтравана пераважная частка ўсёй масы сістэмы (каля 99,866 %), яно ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, якія належаць да Сонечнай сістэмы. Чатыры найбуйнейшыя аб'екты — газавыя гіганты — складаюць 99 % астатняй масы (пры гэтым большая частка прыпадае на [[планета Юпітэр|Юпітэр]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] — каля 90 %). == Склад і структура == === Сонца === Цэнтральным аб'ектам Сонечнай сістэмы з'яўляецца [[Сонца]] — зорка [[Галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]], [[жоўты карлік]] [[спектральны клас|спектральнага класа]] G2V. Сонца ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, што належаць да яе. === Планеты, спадарожнікі планет, карлікавыя планеты === Большасць буйных аб'ектаў, якія абарочваюцца вакол Сонца, рухаюцца практычна ў адной плоскасці, названай плоскасцю [[Экліптыка|экліптыкі]]. Да Сонечнай сітэмы належаць: :планеты зямной групы: :* [[планета Меркурый|Меркурый]] :* [[планета Венера|Венера]] :* [[Планета Зямля|Зямля]] :* [[планета Марс|Марс]] : планеты-гіганты: :* [[планета Юпітэр|Юпітэр]] :* [[Планета Сатурн|Сатурн]] :* [[планета Уран|Уран]] :* [[планета Нептун|Нептун]] Усе планеты і большасць іншых аб'ектаў абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку з вярчэннем Сонца (супраць гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець з боку паўночнага полюса Сонца). Ёсць выключэнні, такія як [[камета Галея]]. Самай вялікай кутняй хуткасцю валодае [[Планета Меркурый|Меркурый]] — ён паспявае здзейсніць поўны абарот вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самой аддаленай планеты — [[планета Нептун|Нептуна]] — перыяд абароту складае 165 зямных гадоў. Большая частка планет круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і абарочваецца вакол Сонца. Выключэнні складаюць [[Венера (планета)|Венера]] і [[планета Уран|Уран]], прычым Уран круціцца практычна «лежачы на боку» (нахіл восі каля 90°). Для нагляднай дэманстрацыі кручэння выкарыстоўваецца спецыяльны прыбор — [[тэлурый]]. Шматлікія мадэлі Сонечнай сістэмы ўмоўна паказваюць арбіты планет праз роўныя прамежкі, аднак у рэчаіснасці, за малым выключэннем, чым далей планета або пояс ад Сонца, тым большая адлегласць паміж яе арбітай і арбітай папярэдняга аб'екта. Напрыклад, Венера прыблізна на 0,33 а. а. далей ад Сонца, чым Меркурый, у той час як Сатурн на 4,3 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] далей Юпітэра, а Нептун на 10,5 а. а. далей Урана. Былі спробы вывесці карэляцыі паміж арбітальнымі адлегласцямі (напрыклад, правіла Тыцыуса — Бодэ), але ні адна з тэорый не стала агульнапрынятай. Арбіты аб'ектаў вакол Сонца апісваюцца [[Законы Кеплера|законамі Кеплера]]. Згодна з імі, кожны аб'ект абарочваецца па эліпсу, у адным з фокусаў якога знаходзіцца Сонца. У больш блізкіх да Сонца аб'ектаў (з меншай вялікай паўвоссю) большая вуглавая хуткасць вярчэння, таму карацей перыяд абароту (год). На эліптычнай арбіце адлегласць аб'екта ад Сонца змяняецца на працягу яго года. Бліжэйшы да Сонца пункт арбіты аб'екта называецца [[перыгелій]], найбольш аддалены — [[афелій]]. Кожны аб'ект рухаецца хутчэй за ўсё ў сваім перыгеліі і павольней за ўсё ў афеліі. Арбіты планет блізкія да круга. Большасць планет Сонечнай сістэмы валодаюць уласнымі падначаленымі сістэмамі. Многія акружаны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікамі]], некаторыя са спадарожнікаў па памеры пераўзыходзяць Меркурый. Большасць буйных спадарожнікаў знаходзяцца ў сінхронным вярчэнні, з адным бокам, пастаянна павернутым да планеты. Чатыры найбуйнейшыя планеты — газавыя гіганты, валодаюць таксама кольцамі, тонкімі палосамі маленькіх часціц, якія абарочваюцца па вельмі блізкіх арбітах практычна ва ўнісон. [[Карлікавая планета]] — аб'ект шарападобнай формы, які рухаецца па геліяцэнтрычнай арбіце, але які не расчысціў прылеглую прастору. === Малыя целы Сонечнай сістэмы === {{main|Малыя целы Сонечнай сістэмы}} Цела Сонечнай сістэмы, якое абарачаецца вакол Сонца і не з’яўляецца планетай, карлікавай планетай ці іх спадарожнікам, называюць малым целам. Да малых цел Сонечнай сістэмы адносяцца: [[астэроіды]] (малыя планеты), метэорныя і метэарытныя целы, [[камета|каметы]]. Арбіты планет блізкія да круга, але многія каметы, астэроіды і аб'екты пояса Койпера маюць моцна выцягнутыя эліптычныя арбіты. [[Камета|Каметы]] і аб'екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]] часта валодаюць вялікімі вугламі нахілу да гэтай плоскасці. == Арбітальны рух і сутачнае вярчэнне планет == === Арбітальны рух планет === Усе планеты абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах з невялікім [[эксцэнтрысітэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасць экліптыкі|плоскасці экліптыкі]], г. зн. плоскасці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасцю]] валодае Меркурый, які робіць поўны абарот за 88 зямных сутак. Для самай далёкай нармальнай планеты — [[Планета Нептун|Нептуна]] — арбітальны перыяд складае 165 гадоў. Плутон, які раней лічыўся планетай, мае анамальна вялікія значэнні эксцэнтрысітэту (0,25) і нахілу арбіты (17,1°). У выніку, каля [[перыгелій|перыгелія]] ён апынаецца бліжэй да Сонца, чым Нептун. Арбітальны рух Плутона і Нептуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэнні Плутона адпавядаюць часу трох абаротаў Нептуна. === Сутачнае вярчэнне планет === Большая частка планет верціцца вакол сваёй восі ў такім самым кірунку, што і іх рух вакол Сонца. Выняткамі з’яўляюцца [[Планета Венера|Венера]] і [[Планета Уран|Уран]], прычым Уран верціцца амаль «на боку», г. зн. перпендыкулярна плоскасці арбіты. === Параўнальная табліца асноўных параметраў планет === Усе параметры ніжэй паказаныя адносна іх значэнняў для Зямлі: {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="text-align: center; border-collapse: collapse;" |+ align="bottom" style="text-align: left;" | ^* Абсалютныя значэнні прыведзеныя ў артыкуле [[Планета Зямля|Зямля]].<br /> ^**Планета верціцца ў кірунку, процілеглым яе арбітальнаму руху.<br /> ^***Пасля адкрыцця ў 1930 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнародны Астранамічны Саюз]] класіфікаваў Плутон як планету. Аднак у 2006 г. Плутон быў пазбаўлены гэтага статусу і перакласіфікаваны ў малыя планеты. |- bgcolor="#ccccff" ! Планета ! Экватарыяльны<br />дыяметр<br />(зямных дыяметраў) ! Маса<br />(зямных мас) ! Арбітальны<br />радыус<br />([[астранамічная адзінка|а. а.]]) ! Арбітальны<br />перыяд<br />(гадоў) ! Суткі<br />(зямных сутак) ! [[Спадарожнік (космас)|Спадарожнік]]і |- | [[Планета Меркурый|Меркурый]] | align="center" | 0,382 | align="center" | 0,06 | align="center" | 0,38 | align="center" | 0,241 | align="center" | 58,6 | align="center" | няма |- | [[Планета Венера|Венера]] | align="center" | 0,949 | align="center" | 0,82 | align="center" | 0,72 | align="center" | 0,615 | align="center" | 243^** | align="center" | няма |- | [[Планета Зямля|Зямля]]^* | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]] |- | [[Планета Марс|Марс]] | align="center" | 0,53 | align="center" | 0,11 | align="center" | 1,52 | align="center" | 1,88 | align="center" | 1,03 | align="center" | [[Спадарожнікі Марса|2]] |- | [[Планета Юпітэр|Юпітэр]] | align="center" | 11,2 | align="center" | 318 | align="center" | 5,20 | align="center" | 11,86 | align="center" | 0,414 | align="center" | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]] |- | [[Планета Сатурн|Сатурн]] | align="center" | 9,41 | align="center" | 95 | align="center" | 9,54 | align="center" | 29,46 | align="center" | 0,426 | align="center" | [[Спадарожнікі Сатурна|60]] |- | [[Планета Уран|Уран]] | align="center" | 3,98 | align="center" | 14,6 | align="center" | 19,22 | align="center" | 84,01 | align="center" | 0,718^** | align="center" | [[Спадарожнікі Урана|27]] |- | [[Планета Нептун|Нептун]] | align="center" | 3,81 | align="center" | 17,2 | align="center" | 30,06 | align="center" | 164,79 | align="center" | 0,671 | align="center" | [[Спадарожнікі Нептуна|13]] |- | [[малая планета Плутон|Плутон]]^*** | align="center" | 0,24 | align="center" | 0,0017 | align="center" | 39,5 | align="center" | 248,5 | align="center" | 6.5^** | align="center" | [[Спадарожнікі Плутона|3]] |} [[Выява:Solar system scale.jpg|thumb|upright=2|center|Прыблізныя суадносіны памераў планет і Сонца]] == Паходжанне Сонечнай сістэмы == {{Асноўны артыкул|Паходжанне Сонечнай сістэмы}} Паводле сучаснай думкі, Сонечная сістэма сфарміравалася каля 5 мільярдаў гадоў таму ў выніку акрэцыі газапылавога воблака. Ідэя аб утварэнні Сонца і планет з рэчыва адзінай газавай туманнасці ўпершыню была сфармулявана [[І. Кант]]ам у 1755 г. і дапрацавана [[П’ер-Сімон Лаплас|П. Лаплас]]ам у 1796 г. Паводле гэтай гіпотэзы, Сонечная сістэма ўтварылася з вярчальнага гарачага газавага воблака, якое сціскалася пад уздзеяннем гравітацыі і распадалася на фрагменты. Аднак гэта гіпотэза была непераканаўчай з-за мноства супярэчнасцей. Астрафізік [[Джэймс Джынс]] у 1919 г. прапанаваў гіпотэзу, паводле якой планетнае рэчыва было «вырванае» з Сонца пад уздзеяннем зоркі, якая блізка прайшла ад яго. Вырванае сонечнае рэчыва распалася на асобныя часткі, з якіх утварыліся планеты. Даныя фізіка-хімічных даследаванняў метэарытаў і зямных парод падказвалі, што гэтыя целы ўтварыліся не з газавых згусткаў, а з цвёрдага рэчыва. У 1944 г. сістэматычнай распрацоўкай тэорыі ўтварэння планет з цвёрдых часцінак калясонечнага дапланетнага воблака заняўся [[Ота Юльевіч Шміт|О. Шміт]]. Гэтая тэорыя развіваецца і ў наш час. == «Адкрыццё» і даследаванне Сонечнай сістэмы == Тая акалічнасць, што назіраць рухі нябесных свяцілаў чалавек быў вымушаны з паверхні, якая верціцца вакол сваёй восі і рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагоддзяў перашкаджала ўсведамленню структуры Сонечнай сістэмы. [[Рух Сонца і планет па нябеснай сферы|Бачныя рухі Сонца і планет]] успрымаліся як іх сапраўдныя рухі вакол нерухомай Зямлі. === Геацэнтрычная і геліяцэнтрычная сістэмы === На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасці з якой у цэнтры сусвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаных законах рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найбольш падрабязна гэтая сістэма была распрацавана [[Клаўдзій Пталамей|Пталамеем]] (адсюль «пталамеева сістэма»); у гэтым выглядзе яна дазваляла з даволі высокай дакладнасцю апісваць назіраныя рухі свяцілаў. Найважнейшы прарыў у разуменні сапраўднай будовы Сонечнай сістэмы адбыўся ў [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]], калі [[Мікалай Капернік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сістэму свету. У яе аснове ляжалі наступныя цверджанні: * у цэнтры сусвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля; * шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэта кручэнне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх свяцілаў; * Зямля, як і ўсе іншыя планеты, круцiцца вакол Сонца па акружнасці, і гэта кручэнне тлумачыць бачны рух Сонцы сярод зорак; * усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў; * уяўныя [[прамы рух планеты|прамыя]] і [[папятны рух планеты|папятныя]] рухі планет належаць не ім, а Зямлі. == Галактычная арбіта == [[Выява:Milky way galaxy bel.png|thumb|upright=1.5|right|Становішча Сонца ў нашай Галактыцы]] Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — спіральнай [[галактыка|галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем недалёка ад плоскасці сіметрыі галактычнага дыску (на 20—25 парсекаў вышэй, «паўночней» за яго) і на адлегласці каля 8 тысяч парсекаў (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (т. ч. практычна на паўдарогі ад цэнтра Галактыкі да яе краю), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго з [[спіральны рукаў|спіральных рукавоў]] Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/г і робіць поўнае абарачэнне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''галактычным годам''. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычным паўшар'і.<ref name="Ask an astronomer">[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]</ref><ref>[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html Dynamics in Disk Galaxies]</ref><ref name="Galactic Dynamics">{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=17 ліпеня 2008 |archive-date=9 кастрычніка 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=dead }}</ref> == Сонечная сістэма і міжзоркавае рэчыва == Міжзоркавае асяроддзе ў наваколлях Сонечнай сістэмы неаднароднае. Назіранні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] і можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеянні Сонечнай сістэмы з міжзоркавым рэчывам грае [[сонечны вецер]]. Наша планетная сістэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасферы» сонечнага ветру — струменю зараджаных часціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліевай]] [[плазма|плазмы]]), якія з вялікай хуткасцю выходзяць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдалення ад Сонца шчыльнасць сонечнага ветру слабее і надыходзіць момант, калі ён больш не можа стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненняў утвараецца некалькі пераходных абласцей. === Мяжа ўдарнай хвалі === Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасцей, робіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманых з касмічнага апарата [[КА Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэту мяжу ў снежні 2004 года.) === Геліясфера і геліяпаўза === Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца з міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая аддзяляе міжзоркавае асяроддзе ад рэчыва Сонечнай сістэмы, завецца ''геліяпаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкi, выцягнутай ў процілеглы руху Сонца бок. Вобласць прасторы, абмежаваная геліяпаўзай, завецца ''геліясферай''. Паводле дадзеных апаратаў «Вояджэр» геліяпаўза з паўднёвага боку бліжэйшая, чым з паўночнага (73 і 85 а. а., адпаведна). Дакладныя прычыны гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асіметрычнасць геліяпаўзы можа быць выкліканая дзеяннем звышслабых магнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Галактыкі]]. === Галаўная ўдарная хваля === На іншым боку геліяпаўзы, на адлегласці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэнне з звышгукавых хуткасцей міжзоркавага рэчыва, што пранікае ў Сонечную сістэму. === Мяжа Сонечнай сістэмы === Пытанне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сістэма і пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі звязанае з вобласцямі ўплыву дзвюх розных з'яў — сонечнага ветру і сонечнага [[прыцягненне|прыцягнення]]. Нават далёка за межамі геліапаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненнем іншыя аб'екты — аж да [[воблака Оарта]], што цягнецца амаль на [[светлавы год]]. == Каланізацыя Сонечнай сістэмы == Практычнае значэнне каланізацыі абумоўлена неабходнасцю забяспечыць нармальнае існаванне і развіццё чалавецтва. З цягам часу рост насельніцтва Зямлі, экалагічныя і кліматычныя змены могуць стварыць сітуацыю, калі недахоп прыдатнай для пражывання тэрыторыі паставіць пад пагрозу далейшае існаванне і развіццё зямной цывілізацыі. Таксама да неабходнасці засялення іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы можа прывесці і дзейнасць чалавека: эканамічная або геапалітычная сітуацыя на планеце; глабальная катастрофа, выкліканая прымяненнем зброі масавага паражэння; знясіленне прыродных рэсурсаў планеты і іншыя фактары. У рамках ідэі каланізацыі Сонечнай сістэмы неабходна разгледзець т. зв. «тэрафарміраванне» ({{lang-la|terra}} — зямля і {{lang-la2|forma}} — выгляд) — пераўтварэнне кліматычных умоў планеты, спадарожніка ці ж іншага касмічнага цела для стварэння або змены атмасферы, тэмпературы і экалагічных умоў у стан, прыдатны для пражывання зямных жывёл і раслін. Сёння гэтая задача прадстаўляе ў асноўным тэарэтычную цікавасць, але ў будучыні можа атрымаць развіццё і на практыцы. У якасці аб'ектаў, найбольш прыдатных для засялення іх каланістамі з Зямлі, у першую чаргу разглядаюцца [[планета Марс|Марс]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Астатнія аб'екты могуць быць таксама ператвораныя для пражывання на іх людзей, аднак ажыццявіць гэта будзе значна цяжэй як праз умовы, што пануюць на гэтых планетах, так і праз шэраг іншых фактараў (напрыклад, адсутнасць магнітнага поля, празмерная аддаленасць ці ж набліжанасць да Сонца ў выпадку з [[Меркурый|Меркурыем]]). Пры каланізацыі і тэрафарміраванні планет неабходна будзе ўлічваць наступнае: велічыня [[Паскарэнне вольнага падзення|паскарэння вольнага падзення]]<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>, аб'ём прыманай сонечнай энергіі<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=30 красавіка 2014 |archive-date=1 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=dead }}</ref>, наяўнасць вады<ref name="link1" />, узровень радыяцыі (радыяцыйны фон)<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997)]</ref>, характар паверхні, ступень пагрозы сутыкнення планеты з астэроідам і іншымі малымі целамі Сонечнай сістэмы. == Галактычная арбіта == Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — [[Спіральная галактыка|спіральнай галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 млрд зорак. Сонечная сістэма размешчана паблізу плоскасці сіметрыі галактычнага дыска (на 20-25 парсек вышэй, гэта значыць на поўнач ад яго), на адлегласці каля 8 тысяч парсек (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (практычна на роўнай адлегласці ад цэнтра Галактыкі і яе края), на ўскраіне рукава Арыёна — аднаго з галактычных рукавоў Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля {{s|254 км/с}}<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=17 апреля 2011|publisher=Теории. Богачев В. И.|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archivedate=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> (удакладнена ў 2009 г.) і здзяйсняе поўны абарот прыкладна за 230 млн гадоў. Гэты прамежак часу завецца галактычным годам. Сонечны апекс (напрамак шляху Сонца праз міжзоркавую прастору) размешчаны ў [[Сузор’е Геркулес|сузор'і Геркулеса]] ў кірунку бягучага становішча яркай зоркі [[Вега]]. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30-35 млн гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычнай паўшар'і<ref name="Ask an astronomer"/><ref name="Galactic Dynamics"/>. Месцазнаходжанне Сонечнай сістэмы ў галактыцы, верагодна, уплывае на эвалюцыю жыцця на Зямлі. Яе арбіта практычна круглая; і хуткасць прыкладна роўная хуткасці спіральных рукавоў, што азначае, што яна праходзіць скрозь іх надзвычай рэдка. Гэта дае Зямлі працяглыя перыяды міжзоркавай стабільнасці для развіцця жыцця, так як спіральныя рукавы валодаюць значнай канцэнтрацыяй патэнцыяльна небяспечных звышновых. Сонечная сістэма таксама знаходзіцца на значнай адлегласці ад перапоўненых зоркамі наваколляў галактычнага цэнтра. Каля цэнтра гравітацыйныя ўздзеянні суседніх зорак маглі абурыць аб'екты воблака Оарта і накіраваць мноства камет ва ўнутраную Сонечную сістэму, выклікаўшы сутыкненні з катастрафічнымі наступствамі для жыцця на Зямлі. Інтэнсіўнае выпраменьванне галактычнага цэнтра таксама магло паўплываць на развіццё высокаарганізаванага жыцця. Некаторыя навукоўцы высоўваюць гіпотэзу, што, нягледзячы на спрыяльнае размяшчэнне Сонечнай сістэмы, нават на працягу апошніх 35 000 гадоў жыццё на Зямлі падвяргалася ўздзеянню звышновых, якія маглі выкідваць часціцы радыеактыўнага пылу і вялікія каметападобныя аб'екты. === Наваколлі === [[Файл:Universe Reference Map Part 2 ru.jpg|thumb|left|Бліжэйшыя зоркі]] Непасрэдная галактычнае наваколле Сонечнай сістэмы вядомае як Мясцовае міжзоркавае воблака. Гэта больш шчыльны ўчастак вобласці разрэджанага газу Мясцовая бурбалка — поласці ў міжзоркавым асяроддзі працягласцю прыкладна 300 св. гадоў, якая мае форму пясочнага гадзінніка. Бурбалка запоўнена высокатэмпературнай [[плазма]]й; гэта значыць, што бурбалка ўтварылася ў выніку выбуху некалькіх нядаўніх звышновых. Адносна няшмат зорак у межах дзесяці св. гадоў {{s|(95 трлн км)}} ад Сонца. Бліжэйшай з’яўляецца трайная зорная сістэма Альфа Цэнтаўра, на аддаленні прыкладна 4,3 св. гадоў. Альфа Цэнтаўра A і B — цесная падвойная сістэма блізкіх па характарыстыках Сонца зорак, у той час як маленькі чырвоны карлік Альфа Цэнтаўра C (таксама вядомы як [[Проксіма Цэнтаўра]]) абарочваецца вакол гэтай пары на адлегласці 0,2 св. гадоў. Наступнымі бліжэйшымі зоркамі з’яўляюцца чырвоныя карлікі зорка Барнарда (5,9 св. гадоў), Вольф 359 (7,8 св. гадоў) і Лаланд 21185 (8,3 св. гадоў). Найбуйнейшая зорка ў межах дзесяці светлавых гадоў — [[Сірыус]], яркая зорка [[галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]] з масай прыкладна ў дзве масы Сонца і кампаньёнам, белым карлікам пад назвай Сірыус B. Сірыус знаходзіцца на адлегласці 8,6 св. гадоў. Тыя сістэмы ў межах дзесяці светлавых гадоў, што засталіся, — падвойная сістэма чырвоных карлікаў Лейтэ 726-8 (8,7 св. гадоў) і адзіночны чырвоны карлік Рос 154 (9,7 св. гадоў). Бліжэйшая сістэма карычневых карлікаў — Лумана 16, знаходзіцца на адлегласці 6,59 светлавых гадоў. Бліжэйшая адзінкавая падобная Сонца зорка — Таў Кіта, знаходзіцца на адлегласці 11,9 св. гадоў. Валодае прыкладна 80 працэнтамі масы Сонца, але толькі 60 працэнтамі яе яркасці. Бліжэйшая вядомая экзапланета знаходзіцца ў найбольш блізкай ж да нас зорнай сістэме Альфа Цэнтаўра, якая знаходзіцца на адлегласці 4,3 св. гадоў. Адзіная пацверджаная планета ў сістэме — Альфа Цэнтаўра B b, з масай прыкладна ў 1,1 масы Зямлі і перыядам звароту за ўсё ў 3,2 дня. {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|2000px|Дыяграма размяшчэння Зямлі і Сонечнай сістэмы ў [[Метагалактыка|назіранай]] частцы [[Сусвет]]у. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Націсніце сюды для прагляду альтэрнатыўнай выявы]].'')}} == Галерэя == {{main|Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}} У гэтым раздзеле прыведзены целы Сонечнай сістэмы, адабраныя па памерах і якасці іх выяваў і адсартаваныя у парадку змяншэння аб'ёму. Некаторыя буйныя аб'екты Сонечнай сістэмы не ўнесены у спіс (напрыклад, [[Эрыс (карлікавая планета)|Эрыс]]), паколькі для іх няма малюнкаў высокай якасці. {{SolarSummary}} == Гл. таксама == * [[Пояс астэроідаў]] * [[Пояс Койпера]] * [[Воблака Оарта]] * [[(90377) Седна|Седна]] * [[(50000) Квавар|Кваоар]] * [[(20000) Варуна|Варуна]] * [[(28978) Іксіён|Іксіён]] * [[(90482) Орк|Орк]] ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * Астраномія: вучэбны дапаможнік для 11 кл. агул.-адукац. устаноў з беларускай моввай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалеў — 2-е выд. — Мн.: Народная асвета, 2009. — 214 с. ISBN 978-985-03-1084-2 * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечная сістэ́ма|Шымбалёў А. А.|83—84}} {{Сонечная сістэма}} {{Сістэмалогія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сонечная сістэма| ]] [[Катэгорыя:Зорныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] hujy26kjlgdovmhfrcrhsr15qprvtqu 5148616 5148608 2026-05-30T09:32:13Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5148608|5148608]] аўтарства [[Special:Contributions/Omarius257|Omarius257]] ([[User talk:Omarius257|размовы]]) 5148616 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System true color.jpg|міні|Сонечная сістэма (маштаб не захаваны)]] '''Сонечная сістэма''' — [[зорная сістэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і яго [[планетная сістэма|планетнай сістэмы]] і якая ўключае ў сябе ўсе натуральныя [[касмічныя аб'екты]], якія абарочваюцца вакол Сонца: [[планета|планеты]] і іх [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікі]], а таксама малыя целы — [[астэроід]]ы, [[метэароід]]ы, [[камета|каметы]], [[касмічны пыл]]. У Сонцы сканцэнтравана пераважная частка ўсёй масы сістэмы (каля 99,866 %), яно ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, якія належаць да Сонечнай сістэмы. Чатыры найбуйнейшыя аб'екты — газавыя гіганты — складаюць 99 % астатняй масы (пры гэтым большая частка прыпадае на [[планета Юпітэр|Юпітэр]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] — каля 90 %). == Склад і структура == === Сонца === Цэнтральным аб'ектам Сонечнай сістэмы з'яўляецца [[Сонца]] — зорка [[Галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]], [[жоўты карлік]] [[спектральны клас|спектральнага класа]] G2V. Сонца ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, што належаць да яе. === Планеты, спадарожнікі планет, карлікавыя планеты === Большасць буйных аб'ектаў, якія абарочваюцца вакол Сонца, рухаюцца практычна ў адной плоскасці, названай плоскасцю [[Экліптыка|экліптыкі]]. Да Сонечнай сітэмы належаць: :планеты зямной групы: :* [[планета Меркурый|Меркурый]] :* [[планета Венера|Венера]] :* [[Планета Зямля|Зямля]] :* [[планета Марс|Марс]] : планеты-гіганты: :* [[планета Юпітэр|Юпітэр]] :* [[Планета Сатурн|Сатурн]] :* [[планета Уран|Уран]] :* [[планета Нептун|Нептун]] Усе планеты і большасць іншых аб'ектаў абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку з вярчэннем Сонца (супраць гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець з боку паўночнага полюса Сонца). Ёсць выключэнні, такія як [[камета Галея]]. Самай вялікай кутняй хуткасцю валодае [[Планета Меркурый|Меркурый]] — ён паспявае здзейсніць поўны абарот вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самой аддаленай планеты — [[планета Нептун|Нептуна]] — перыяд абароту складае 165 зямных гадоў. Большая частка планет круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і абарочваецца вакол Сонца. Выключэнні складаюць [[Венера (планета)|Венера]] і [[планета Уран|Уран]], прычым Уран круціцца практычна «лежачы на боку» (нахіл восі каля 90°). Для нагляднай дэманстрацыі кручэння выкарыстоўваецца спецыяльны прыбор — [[тэлурый]]. Шматлікія мадэлі Сонечнай сістэмы ўмоўна паказваюць арбіты планет праз роўныя прамежкі, аднак у рэчаіснасці, за малым выключэннем, чым далей планета або пояс ад Сонца, тым большая адлегласць паміж яе арбітай і арбітай папярэдняга аб'екта. Напрыклад, Венера прыблізна на 0,33 а. а. далей ад Сонца, чым Меркурый, у той час як Сатурн на 4,3 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] далей Юпітэра, а Нептун на 10,5 а. а. далей Урана. Былі спробы вывесці карэляцыі паміж арбітальнымі адлегласцямі (напрыклад, правіла Тыцыуса — Бодэ), але ні адна з тэорый не стала агульнапрынятай. Арбіты аб'ектаў вакол Сонца апісваюцца [[Законы Кеплера|законамі Кеплера]]. Згодна з імі, кожны аб'ект абарочваецца па эліпсу, у адным з фокусаў якога знаходзіцца Сонца. У больш блізкіх да Сонца аб'ектаў (з меншай вялікай паўвоссю) большая вуглавая хуткасць вярчэння, таму карацей перыяд абароту (год). На эліптычнай арбіце адлегласць аб'екта ад Сонца змяняецца на працягу яго года. Бліжэйшы да Сонца пункт арбіты аб'екта называецца [[перыгелій]], найбольш аддалены — [[афелій]]. Кожны аб'ект рухаецца хутчэй за ўсё ў сваім перыгеліі і павольней за ўсё ў афеліі. Арбіты планет блізкія да круга. Большасць планет Сонечнай сістэмы валодаюць уласнымі падначаленымі сістэмамі. Многія акружаны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікамі]], некаторыя са спадарожнікаў па памеры пераўзыходзяць Меркурый. Большасць буйных спадарожнікаў знаходзяцца ў сінхронным вярчэнні, з адным бокам, пастаянна павернутым да планеты. Чатыры найбуйнейшыя планеты — газавыя гіганты, валодаюць таксама кольцамі, тонкімі палосамі маленькіх часціц, якія абарочваюцца па вельмі блізкіх арбітах практычна ва ўнісон. [[Карлікавая планета]] — аб'ект шарападобнай формы, які рухаецца па геліяцэнтрычнай арбіце, але які не расчысціў прылеглую прастору. === Малыя целы Сонечнай сістэмы === {{main|Малыя целы Сонечнай сістэмы}} Цела Сонечнай сістэмы, якое абарачаецца вакол Сонца і не з’яўляецца планетай, карлікавай планетай ці іх спадарожнікам, называюць малым целам. Да малых цел Сонечнай сістэмы адносяцца: [[астэроіды]] (малыя планеты), метэорныя і метэарытныя целы, [[камета|каметы]]. Арбіты планет блізкія да круга, але многія каметы, астэроіды і аб'екты пояса Койпера маюць моцна выцягнутыя эліптычныя арбіты. [[Камета|Каметы]] і аб'екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]] часта валодаюць вялікімі вугламі нахілу да гэтай плоскасці. == Арбітальны рух і сутачнае вярчэнне планет == === Арбітальны рух планет === Усе планеты абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах з невялікім [[эксцэнтрысітэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасць экліптыкі|плоскасці экліптыкі]], г. зн. плоскасці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасцю]] валодае Меркурый, які робіць поўны абарот за 88 зямных сутак. Для самай далёкай нармальнай планеты — [[Планета Нептун|Нептуна]] — арбітальны перыяд складае 165 гадоў. Плутон, які раней лічыўся планетай, мае анамальна вялікія значэнні эксцэнтрысітэту (0,25) і нахілу арбіты (17,1°). У выніку, каля [[перыгелій|перыгелія]] ён апынаецца бліжэй да Сонца, чым Нептун. Арбітальны рух Плутона і Нептуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэнні Плутона адпавядаюць часу трох абаротаў Нептуна. === Сутачнае вярчэнне планет === Большая частка планет верціцца вакол сваёй восі ў такім самым кірунку, што і іх рух вакол Сонца. Выняткамі з’яўляюцца [[Планета Венера|Венера]] і [[Планета Уран|Уран]], прычым Уран верціцца амаль «на боку», г. зн. перпендыкулярна плоскасці арбіты. === Параўнальная табліца асноўных параметраў планет === Усе параметры ніжэй паказаныя адносна іх значэнняў для Зямлі: {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="text-align: center; border-collapse: collapse;" |+ align="bottom" style="text-align: left;" | ^* Абсалютныя значэнні прыведзеныя ў артыкуле [[Планета Зямля|Зямля]].<br /> ^**Планета верціцца ў кірунку, процілеглым яе арбітальнаму руху.<br /> ^***Пасля адкрыцця ў 1930 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнародны Астранамічны Саюз]] класіфікаваў Плутон як планету. Аднак у 2006 г. Плутон быў пазбаўлены гэтага статусу і перакласіфікаваны ў малыя планеты. |- bgcolor="#ccccff" ! Планета ! Экватарыяльны<br />дыяметр<br />(зямных дыяметраў) ! Маса<br />(зямных мас) ! Арбітальны<br />радыус<br />([[астранамічная адзінка|а. а.]]) ! Арбітальны<br />перыяд<br />(гадоў) ! Суткі<br />(зямных сутак) ! [[Спадарожнік (космас)|Спадарожнік]]і |- | [[Планета Меркурый|Меркурый]] | align="center" | 0,382 | align="center" | 0,06 | align="center" | 0,38 | align="center" | 0,241 | align="center" | 58,6 | align="center" | няма |- | [[Планета Венера|Венера]] | align="center" | 0,949 | align="center" | 0,82 | align="center" | 0,72 | align="center" | 0,615 | align="center" | 243^** | align="center" | няма |- | [[Планета Зямля|Зямля]]^* | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]] |- | [[Планета Марс|Марс]] | align="center" | 0,53 | align="center" | 0,11 | align="center" | 1,52 | align="center" | 1,88 | align="center" | 1,03 | align="center" | [[Спадарожнікі Марса|2]] |- | [[Планета Юпітэр|Юпітэр]] | align="center" | 11,2 | align="center" | 318 | align="center" | 5,20 | align="center" | 11,86 | align="center" | 0,414 | align="center" | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]] |- | [[Планета Сатурн|Сатурн]] | align="center" | 9,41 | align="center" | 95 | align="center" | 9,54 | align="center" | 29,46 | align="center" | 0,426 | align="center" | [[Спадарожнікі Сатурна|60]] |- | [[Планета Уран|Уран]] | align="center" | 3,98 | align="center" | 14,6 | align="center" | 19,22 | align="center" | 84,01 | align="center" | 0,718^** | align="center" | [[Спадарожнікі Урана|27]] |- | [[Планета Нептун|Нептун]] | align="center" | 3,81 | align="center" | 17,2 | align="center" | 30,06 | align="center" | 164,79 | align="center" | 0,671 | align="center" | [[Спадарожнікі Нептуна|13]] |- | [[малая планета Плутон|Плутон]]^*** | align="center" | 0,24 | align="center" | 0,0017 | align="center" | 39,5 | align="center" | 248,5 | align="center" | 6.5^** | align="center" | [[Спадарожнікі Плутона|3]] |} [[Выява:Solar system scale.jpg|thumb|upright=2|center|Прыблізныя суадносіны памераў планет і Сонца]] == Паходжанне Сонечнай сістэмы == {{Асноўны артыкул|Паходжанне Сонечнай сістэмы}} Паводле сучаснай думкі, Сонечная сістэма сфарміравалася каля 5 мільярдаў гадоў таму ў выніку акрэцыі газапылавога воблака. Ідэя аб утварэнні Сонца і планет з рэчыва адзінай газавай туманнасці ўпершыню была сфармулявана [[І. Кант]]ам у 1755 г. і дапрацавана [[П’ер-Сімон Лаплас|П. Лаплас]]ам у 1796 г. Паводле гэтай гіпотэзы, Сонечная сістэма ўтварылася з вярчальнага гарачага газавага воблака, якое сціскалася пад уздзеяннем гравітацыі і распадалася на фрагменты. Аднак гэта гіпотэза была непераканаўчай з-за мноства супярэчнасцей. Астрафізік [[Джэймс Джынс]] у 1919 г. прапанаваў гіпотэзу, паводле якой планетнае рэчыва было «вырванае» з Сонца пад уздзеяннем зоркі, якая блізка прайшла ад яго. Вырванае сонечнае рэчыва распалася на асобныя часткі, з якіх утварыліся планеты. Даныя фізіка-хімічных даследаванняў метэарытаў і зямных парод падказвалі, што гэтыя целы ўтварыліся не з газавых згусткаў, а з цвёрдага рэчыва. У 1944 г. сістэматычнай распрацоўкай тэорыі ўтварэння планет з цвёрдых часцінак калясонечнага дапланетнага воблака заняўся [[Ота Юльевіч Шміт|О. Шміт]]. Гэтая тэорыя развіваецца і ў наш час. == «Адкрыццё» і даследаванне Сонечнай сістэмы == Тая акалічнасць, што назіраць рухі нябесных свяцілаў чалавек быў вымушаны з паверхні, якая верціцца вакол сваёй восі і рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагоддзяў перашкаджала ўсведамленню структуры Сонечнай сістэмы. [[Рух Сонца і планет па нябеснай сферы|Бачныя рухі Сонца і планет]] успрымаліся як іх сапраўдныя рухі вакол нерухомай Зямлі. === Геацэнтрычная і геліяцэнтрычная сістэмы === На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасці з якой у цэнтры сусвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаных законах рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найбольш падрабязна гэтая сістэма была распрацавана [[Клаўдзій Пталамей|Пталамеем]] (адсюль «пталамеева сістэма»); у гэтым выглядзе яна дазваляла з даволі высокай дакладнасцю апісваць назіраныя рухі свяцілаў. Найважнейшы прарыў у разуменні сапраўднай будовы Сонечнай сістэмы адбыўся ў [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]], калі [[Мікалай Капернік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сістэму свету. У яе аснове ляжалі наступныя цверджанні: * у цэнтры сусвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля; * шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэта кручэнне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх свяцілаў; * Зямля, як і ўсе іншыя планеты, круцiцца вакол Сонца па акружнасці, і гэта кручэнне тлумачыць бачны рух Сонцы сярод зорак; * усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў; * уяўныя [[прамы рух планеты|прамыя]] і [[папятны рух планеты|папятныя]] рухі планет належаць не ім, а Зямлі. == Галактычная арбіта == [[Выява:Milky way galaxy bel.png|thumb|upright=1.5|right|Становішча Сонца ў нашай Галактыцы]] Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — спіральнай [[галактыка|галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем недалёка ад плоскасці сіметрыі галактычнага дыску (на 20—25 парсекаў вышэй, «паўночней» за яго) і на адлегласці каля 8 тысяч парсекаў (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (т. ч. практычна на паўдарогі ад цэнтра Галактыкі да яе краю), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго з [[спіральны рукаў|спіральных рукавоў]] Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/г і робіць поўнае абарачэнне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''галактычным годам''. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычным паўшар'і.<ref name="Ask an astronomer">[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]</ref><ref>[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html Dynamics in Disk Galaxies]</ref><ref name="Galactic Dynamics">{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=17 ліпеня 2008 |archive-date=9 кастрычніка 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=dead }}</ref> == Сонечная сістэма і міжзоркавае рэчыва == Міжзоркавае асяроддзе ў наваколлях Сонечнай сістэмы неаднароднае. Назіранні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] і можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеянні Сонечнай сістэмы з міжзоркавым рэчывам грае [[сонечны вецер]]. Наша планетная сістэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасферы» сонечнага ветру — струменю зараджаных часціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліевай]] [[плазма|плазмы]]), якія з вялікай хуткасцю выходзяць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдалення ад Сонца шчыльнасць сонечнага ветру слабее і надыходзіць момант, калі ён больш не можа стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненняў утвараецца некалькі пераходных абласцей. === Мяжа ўдарнай хвалі === Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасцей, робіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманых з касмічнага апарата [[КА Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэту мяжу ў снежні 2004 года.) === Геліясфера і геліяпаўза === Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца з міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая аддзяляе міжзоркавае асяроддзе ад рэчыва Сонечнай сістэмы, завецца ''геліяпаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкi, выцягнутай ў процілеглы руху Сонца бок. Вобласць прасторы, абмежаваная геліяпаўзай, завецца ''геліясферай''. Паводле дадзеных апаратаў «Вояджэр» геліяпаўза з паўднёвага боку бліжэйшая, чым з паўночнага (73 і 85 а. а., адпаведна). Дакладныя прычыны гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асіметрычнасць геліяпаўзы можа быць выкліканая дзеяннем звышслабых магнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Галактыкі]]. === Галаўная ўдарная хваля === На іншым боку геліяпаўзы, на адлегласці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэнне з звышгукавых хуткасцей міжзоркавага рэчыва, што пранікае ў Сонечную сістэму. === Мяжа Сонечнай сістэмы === Пытанне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сістэма і пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі звязанае з вобласцямі ўплыву дзвюх розных з'яў — сонечнага ветру і сонечнага [[прыцягненне|прыцягнення]]. Нават далёка за межамі геліапаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненнем іншыя аб'екты — аж да [[воблака Оарта]], што цягнецца амаль на [[светлавы год]]. == Каланізацыя Сонечнай сістэмы == Практычнае значэнне каланізацыі абумоўлена неабходнасцю забяспечыць нармальнае існаванне і развіццё чалавецтва. З цягам часу рост насельніцтва Зямлі, экалагічныя і кліматычныя змены могуць стварыць сітуацыю, калі недахоп прыдатнай для пражывання тэрыторыі паставіць пад пагрозу далейшае існаванне і развіццё зямной цывілізацыі. Таксама да неабходнасці засялення іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы можа прывесці і дзейнасць чалавека: эканамічная або геапалітычная сітуацыя на планеце; глабальная катастрофа, выкліканая прымяненнем зброі масавага паражэння; знясіленне прыродных рэсурсаў планеты і іншыя фактары. У рамках ідэі каланізацыі Сонечнай сістэмы неабходна разгледзець т. зв. «тэрафарміраванне» ({{lang-la|terra}} — зямля і {{lang-la2|forma}} — выгляд) — пераўтварэнне кліматычных умоў планеты, спадарожніка ці ж іншага касмічнага цела для стварэння або змены атмасферы, тэмпературы і экалагічных умоў у стан, прыдатны для пражывання зямных жывёл і раслін. Сёння гэтая задача прадстаўляе ў асноўным тэарэтычную цікавасць, але ў будучыні можа атрымаць развіццё і на практыцы. У якасці аб'ектаў, найбольш прыдатных для засялення іх каланістамі з Зямлі, у першую чаргу разглядаюцца [[планета Марс|Марс]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Астатнія аб'екты могуць быць таксама ператвораныя для пражывання на іх людзей, аднак ажыццявіць гэта будзе значна цяжэй як праз умовы, што пануюць на гэтых планетах, так і праз шэраг іншых фактараў (напрыклад, адсутнасць магнітнага поля, празмерная аддаленасць ці ж набліжанасць да Сонца ў выпадку з [[Меркурый|Меркурыем]]). Пры каланізацыі і тэрафарміраванні планет неабходна будзе ўлічваць наступнае: велічыня [[Паскарэнне вольнага падзення|паскарэння вольнага падзення]]<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>, аб'ём прыманай сонечнай энергіі<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=30 красавіка 2014 |archive-date=1 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=dead }}</ref>, наяўнасць вады<ref name="link1" />, узровень радыяцыі (радыяцыйны фон)<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997)]</ref>, характар паверхні, ступень пагрозы сутыкнення планеты з астэроідам і іншымі малымі целамі Сонечнай сістэмы. == Галактычная арбіта == Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — [[Спіральная галактыка|спіральнай галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 млрд зорак. Сонечная сістэма размешчана паблізу плоскасці сіметрыі галактычнага дыска (на 20-25 парсек вышэй, гэта значыць на поўнач ад яго), на адлегласці каля 8 тысяч парсек (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (практычна на роўнай адлегласці ад цэнтра Галактыкі і яе края), на ўскраіне рукава Арыёна — аднаго з галактычных рукавоў Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля {{s|254 км/с}}<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=17 апреля 2011|publisher=Теории. Богачев В. И.|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archivedate=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> (удакладнена ў 2009 г.) і здзяйсняе поўны абарот прыкладна за 230 млн гадоў. Гэты прамежак часу завецца галактычным годам. Сонечны апекс (напрамак шляху Сонца праз міжзоркавую прастору) размешчаны ў [[Сузор’е Геркулес|сузор'і Геркулеса]] ў кірунку бягучага становішча яркай зоркі [[Вега]]. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30-35 млн гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычнай паўшар'і<ref name="Ask an astronomer"/><ref name="Galactic Dynamics"/>. Месцазнаходжанне Сонечнай сістэмы ў галактыцы, верагодна, уплывае на эвалюцыю жыцця на Зямлі. Яе арбіта практычна круглая; і хуткасць прыкладна роўная хуткасці спіральных рукавоў, што азначае, што яна праходзіць скрозь іх надзвычай рэдка. Гэта дае Зямлі працяглыя перыяды міжзоркавай стабільнасці для развіцця жыцця, так як спіральныя рукавы валодаюць значнай канцэнтрацыяй патэнцыяльна небяспечных звышновых. Сонечная сістэма таксама знаходзіцца на значнай адлегласці ад перапоўненых зоркамі наваколляў галактычнага цэнтра. Каля цэнтра гравітацыйныя ўздзеянні суседніх зорак маглі абурыць аб'екты воблака Оарта і накіраваць мноства камет ва ўнутраную Сонечную сістэму, выклікаўшы сутыкненні з катастрафічнымі наступствамі для жыцця на Зямлі. Інтэнсіўнае выпраменьванне галактычнага цэнтра таксама магло паўплываць на развіццё высокаарганізаванага жыцця. Некаторыя навукоўцы высоўваюць гіпотэзу, што, нягледзячы на спрыяльнае размяшчэнне Сонечнай сістэмы, нават на працягу апошніх 35 000 гадоў жыццё на Зямлі падвяргалася ўздзеянню звышновых, якія маглі выкідваць часціцы радыеактыўнага пылу і вялікія каметападобныя аб'екты. === Наваколлі === [[Файл:Universe Reference Map Part 2 ru.jpg|thumb|left|Бліжэйшыя зоркі]] Непасрэдная галактычнае наваколле Сонечнай сістэмы вядомае як Мясцовае міжзоркавае воблака. Гэта больш шчыльны ўчастак вобласці разрэджанага газу Мясцовая бурбалка — поласці ў міжзоркавым асяроддзі працягласцю прыкладна 300 св. гадоў, якая мае форму пясочнага гадзінніка. Бурбалка запоўнена высокатэмпературнай [[плазма]]й; гэта значыць, што бурбалка ўтварылася ў выніку выбуху некалькіх нядаўніх звышновых. Адносна няшмат зорак у межах дзесяці св. гадоў {{s|(95 трлн км)}} ад Сонца. Бліжэйшай з’яўляецца трайная зорная сістэма Альфа Цэнтаўра, на аддаленні прыкладна 4,3 св. гадоў. Альфа Цэнтаўра A і B — цесная падвойная сістэма блізкіх па характарыстыках Сонца зорак, у той час як маленькі чырвоны карлік Альфа Цэнтаўра C (таксама вядомы як [[Проксіма Цэнтаўра]]) абарочваецца вакол гэтай пары на адлегласці 0,2 св. гадоў. Наступнымі бліжэйшымі зоркамі з’яўляюцца чырвоныя карлікі зорка Барнарда (5,9 св. гадоў), Вольф 359 (7,8 св. гадоў) і Лаланд 21185 (8,3 св. гадоў). Найбуйнейшая зорка ў межах дзесяці светлавых гадоў — [[Сірыус]], яркая зорка [[галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]] з масай прыкладна ў дзве масы Сонца і кампаньёнам, белым карлікам пад назвай Сірыус B. Сірыус знаходзіцца на адлегласці 8,6 св. гадоў. Тыя сістэмы ў межах дзесяці светлавых гадоў, што засталіся, — падвойная сістэма чырвоных карлікаў Лейтэ 726-8 (8,7 св. гадоў) і адзіночны чырвоны карлік Рос 154 (9,7 св. гадоў). Бліжэйшая сістэма карычневых карлікаў — Лумана 16, знаходзіцца на адлегласці 6,59 светлавых гадоў. Бліжэйшая адзінкавая падобная Сонца зорка — Таў Кіта, знаходзіцца на адлегласці 11,9 св. гадоў. Валодае прыкладна 80 працэнтамі масы Сонца, але толькі 60 працэнтамі яе яркасці. Бліжэйшая вядомая экзапланета знаходзіцца ў найбольш блізкай ж да нас зорнай сістэме Альфа Цэнтаўра, якая знаходзіцца на адлегласці 4,3 св. гадоў. Адзіная пацверджаная планета ў сістэме — Альфа Цэнтаўра B b, з масай прыкладна ў 1,1 масы Зямлі і перыядам звароту за ўсё ў 3,2 дня. {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|2000px|Дыяграма размяшчэння Зямлі і Сонечнай сістэмы ў [[Метагалактыка|назіранай]] частцы [[Сусвет]]у. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Націсніце сюды для прагляду альтэрнатыўнай выявы]].'')}} == Галерэя == {{main|Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}} У гэтым раздзеле прыведзены целы Сонечнай сістэмы, адабраныя па памерах і якасці іх выяваў і адсартаваныя у парадку змяншэння аб'ёму. Некаторыя буйныя аб'екты Сонечнай сістэмы не ўнесены у спіс (напрыклад, [[Эрыс (карлікавая планета)|Эрыс]]), паколькі для іх няма малюнкаў высокай якасці. {{SolarSummary}} == Гл. таксама == * [[Пояс астэроідаў]] * [[Пояс Койпера]] * [[Воблака Оарта]] * [[(90377) Седна|Седна]] * [[(50000) Квавар|Кваоар]] * [[(20000) Варуна|Варуна]] * [[(28978) Іксіён|Іксіён]] * [[(90482) Орк|Орк]] ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * Астраномія: вучэбны дапаможнік для 11 кл. агул.-адукац. устаноў з беларускай моввай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалеў — 2-е выд. — Мн.: Народная асвета, 2009. — 214 с. ISBN 978-985-03-1084-2 * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечная сістэ́ма|Шымбалёў А. А.|83—84}} {{Сонечная сістэма}} {{Сістэмалогія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сонечная сістэма| ]] [[Катэгорыя:Зорныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] kft2frf3lukgnp4f13h57pan4pddm0v 4 16411 5148645 5148061 2026-05-30T10:06:24Z JerzyKundrat 174 5148645 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты русамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 94yszeei3ymywnjlrd53go66a1kth75 5148647 5148645 2026-05-30T10:12:39Z JerzyKundrat 174 5148647 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты русамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 2k5tf52b4rw7q1c433eg0f9asoseq95 5148674 5148647 2026-05-30T11:04:14Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Волшебная Гора (рок-гурт) */ 5148674 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты русамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} b1sydzvdfhuhy04841433q5wmsdq8kn 5148676 5148674 2026-05-30T11:09:41Z JerzyKundrat 174 /* Волшебная Гора (рок-гурт) */ 5148676 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} r17yg0avd823xa1lyzpjf4l172ue0tr 5148678 5148676 2026-05-30T11:15:47Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Волшебная Гора (рок-гурт) */ Адказ 5148678 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} enkoy3udhxz379lh18yfw2866jx3lh9 0 16828 5148336 5113905 2026-05-29T13:28:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сям’я і дзяцінства */ 5148336 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Васіль Феафілавіч Купрэвіч |Арыгінал імя = |Фота = Kuprevich 1917.jpg |Шырыня = |Подпіс = В. Ф. Купрэвіч у 1917 годзе |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[батаніка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|Доктар|біялагічных навук}} |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Інстытут павышэння кваліфікацыі нацыянальных кадраў у Маскве]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Медаль Серп і Молат|1969}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ордэн Леніна|1967}} {{!!}} {{ордэн Леніна|1969}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1957}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Васі́ль Феафі́лавіч Купрэ́віч''' ({{ДН|24|1|1897}}, [[Кальнікі (Смалявіцкі раён)|Кальнікі]]<ref>[http://bse.sci-lib.com/article067536.html Купревич Василий Феофилович в БСЭ] {{ref-ru}}</ref> — {{ДС|17|3|1969}}) — беларускі савецкі біёлаг і [[мікалогія|міколаг]], кандыдат навук ([[1934]]), доктар біялагічных навук ([[1941]]([[1942]]<ref>Паводле звестак НАН РБ</ref>)), [[прафесар]] ([[1950]]), акадэмік [[АН БССР]] ([[1952]]), член-карэспандэнт [[АН СССР]] ([[1953]]). Навуковыя працы па фізіялогіі хворых раслін, сістэматыцы грыбоў. Выявіў пазаклетачнае выдзяленне ферментаў у аблігатных паразітаў і кончыкамі каранёў вышэйшых раслін, даказаў магчымасць засвойвання раслінамі вуглекіслаты, якая трапляе ў каранёвую сістэму з вадою з глебы. == Біяграфія == === Сям’я і дзяцінства === [[Файл:Parents of V. F. Kuprevich.jpg|thumb|250px|left|Бацькі В. Ф. Купрэвіча]] Дзед Васіля Купрэвіча меў невялікі кавалак зямлі ў в. Кальнікі<ref>[https://archive.today/20121203193043/www.zagorod.by/np/?obj=25 Кальники] {{ref-ru}}</ref>, які не мог пракарміць сям’ю, таму бацька Купрэвіча, Феафіл Лявонавіч, быў вымушаны ўладкавацца на працу лесніком да графа Любенскага і пераехаць разам з жонкай Матронай Паўлаўнай і сваімі 4 сынамі<ref name="АВФ">[http://www.geriatricsclub.com/people/user/2/blog/146/ Академик Василий Феофилович Купревич как один из основоположников отечественной геронтологии] {{ref-ru}}</ref><ref name="СБ">[http://persona.rin.ru/view/f/0/34281/kuprevich-vasilij-feofilovich КУПРЕВИЧ Василий Феофилович] {{ref-ru}}</ref> ў в. [[Сафіёўка]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]<ref name="НВК">[http://smaliavichy.by/2010/01/kuprevich/ Нарадзіўся Васіль Купрэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111109104850/http://smaliavichy.by/2010/01/kuprevich/ |date=9 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. Бацька браў сына з сабою ў лес на абходы. Менавіта там хлопчык атрымаў першыя веды пра грыбы і расліны<ref name="НВК"/>. Пасля навучання ў вясковай школе в. [[Дзевіна (Беларусь)|Дзевіна]] з [[1906]]<ref name="НВК"/> па [[1910]] год Купрэвіч паступіў у [[Смальянскае сельскагаспадарчае вучылішча|сельскагаспадарчае вучылішча]] ў [[Смальяны|Смалянах]] ([[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскі павет]], [[Магілёўская губерня]])<ref name="РНГ">[http://news.21.by/culture/2012/01/24/450806.html Рукапісы не гараць. Васіль Купрэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171220162305/http://news.21.by/culture/2012/01/24/450806.html |date=20 снежня 2017 }}</ref>. Пасля заканчэння школы ён атрымаў спецыяльнасць агранамічнага старасты, але тым часам да юнака прыйшло разуменне, што яго не прываблівае праца на пана<ref name="НВК"/>. В. Ф. Купрэвіч любіў чытаць і шмат часу праводзіў з кнігамі<ref name="НВК"/>, асабліва яму падабаліся аповеды пра падарожжы, мора і далёкія краіны<ref name="НВК"/>, што і вызначыла яго далейшыя жыццёвыя крокі. === Маладосць === [[Файл:Kuprevich attestat.jpg|thumb|250px|Атэстат Купрэвіча]] [[Файл:Kuprevich matros.jpg|thumb|left|150px|Купрэвіч-матрос]] [[Файл:Stalin(EM).jpg|thumb|250px|Эсмінец «Самсон» у 1927 годзе]] Па сканчэнні Смалянскай вучэльні ў [[1913]] г. паступае ў школу [[юнга]]ў у г. [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], потым у [[матрос]]кую гімназію ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]] ([[Вялікае княства Фінляндскае]]). Захаваўся выдатны атэстат Купрэвіча і добрыя водгукі пра яго адказнасць і ўважлівасць да вучобы<ref name="РНГ"/>. У канцы навучання з нагоды пачатку імперыялістычнай вайны юнакі былі накіраваныя на баявыя караблі<ref name="НВК"/>. Пасля здачы іспыту на артылерыста ў 1915 годзе ў званні [[Старшына|старшыны]] Купрэвіч загадваў [[карма]]вым [[плутонг]]ам [[эскадраны мінаносец|эскадранага мінаносца]] «{{Не перакладзена 3|Самсон, эсмінец|Самсон|ru|Самсон (эсминец)}}» пры баях з нямецкім флотам у [[Рыжскі заліў|Рыжскім заліве]], удзельнічаў у Маанзундскай абароне (1917), у час кастрычніцкіх падзей быў на баку бальшавікоў, разам з усёй камандай мінаносца «Самсон» прымаў удзел у штурме Зімняга Палаца ў кастрычніку 1917 года<ref>[http://www.istoriacccr.ru/kuprevith_vasilii_fe.htm Известные революционеры. КУПРЕВИЧ Василий Феофилович (род. в 1897 году)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У красавіку 1918 года некалькі караблёў Балтыйскага флоту, у тым ліку і «Самсон», знаходзілася ў лядовым паходзе<ref name="НВК"/>{{sfn|БССР КЭ|1981}}. У гэты час Васіль Феафілавіч Купрэвіч паступіў на першы курс фізіка-матэматычнага факультэта [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Гельсінгфорскага ўніверсітэта]]<ref name="СБ"/><ref name="КН">[http://smaliavichy.by/2009/09/kamandor-navuki/ Камандор навукі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111012091721/http://smaliavichy.by/2009/09/kamandor-navuki/ |date=12 кастрычніка 2011 }}</ref>. Калі, паводле Брэсцкага міру, Фінляндыя аддзялілася ад Расіі, Васіль Феафілавіч кінуў вучобу і накіраваўся ў [[Кранштат]]<ref name="СБ"/>. Марскія паходы падарвалі здароўе Купрэвіча, ён быў паранены і пасля лячэння ў шпіталі дэмабілізаваны і вярнуўся дахаты<ref name="СБ"/><ref name="НВК"/>. У чэрвені 1918 года ўладкаваўся настаўнікам Кляннікаўскай школы, затым выкладчыкам [[прыродазнаўства]] і хіміі ды загадчыкам беларускай 7-гадовай школы ў [[Смалявічы|Смалявічах]]{{sfn|БССР КЭ|1981}}. {{Сістэматык | Батанік = Kuprev. | IPNI = 21876 | List IPNI = | Заолаг = | wikispecies = | commons = }} == Навуковая дзейнасць == === Пачатак працы === У 1925 г. атрымаў ганаровы дыплом сельскагаспадарча-рамесніцкай выставы за складанне зельніка насення [[пустазелле|пустазелляў]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. З 1926 года ў краязнаўчых часопісах пачынаюць з’яўляцца яго першыя нататкі як педагога і метадыста<ref name="НВК"/>. Працуючы ў школе, В. Ф. Купрэвіч з 1928 па 1931 год адначасова завочна навучаўся на спецыяльным факультэце аддзялення аграбіялогіі Інстытута павышэння кваліфікацыі кадраў народнай адукацыі ў Маскве і скончыў яго ў 1931 годзе<ref name="НВК"/>. Купрэвіч праходзіў выкладчыцкую перападрыхтоўку ў [[БСГА|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]], ён таксама стаў адным з першых аспірантаў АН БССР, працаваў у галіне фізіялогіі раслін, аспірантуру праходзіў у Батанічным інстытуце Акадэміі навук СССР ў [[Ленінград]]зе ў 1931-[[1934]]. Паралельна з аспірантурай В. Ф. Купрэвіч выкладаў у Ленінградскай ваенна-медыцынскай акадэміі. Ён працаваў над фізіялогіяй раслін, сістэматыкай грыбоў. Выставіў гіпотэзу пра прагрэсіўную рэдукцыю і спецыялізаваны энзімны механізм паразітычных грыбоў у час іх эвалюцыі{{sfn|БССР КЭ|1981}}. У 1934 годзе ён абараніў кандыдацкую дысертацыю пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена 3|Уладзімір Андрэевіч Траншэль|У. А. Траншэля|ru|Траншель, Владимир Андреевич}}<ref name="СПАН">[http://www.binran.ru/LabSite2009_AK/Hist_rus.htm САНКТ-ПЕТЕРБУРГСКАЯ АКАДЕМИЯ НАУК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121127201935/http://www.binran.ru/LabSite2009_AK/Hist_rus.htm |date=27 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref> па тэме «Да фізіялогіі хворай расліны. Фізіялагічныя дадзеныя пра шкоднасць некаторых грыбных і вірусных захворванняў культываваных раслін» і прыехаў у [[Мінск]]. В. Ф. Купрэвіч працаваў старэйшым навуковым супрацоўнікам лабараторыі [[Фітапаталогія|фітапаталогіі]], потым загадчыкам лабараторыі [[Фізіялогія|фізіялогіі]] раслін [[Інстытут біялогіі АН БССР|Інстытута біялагічных навук]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Па сумяшчальніцтве выкладаў фітапаталогію ў [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі|Вышэйшай камуністычнай сельскагаспадарчай школе]] ў [[Мінск]]у, у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], [[дарвінізм]] у [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскім педагагічным універсітэце]] і Беларускім сельскагаспадарчым інстытуце ([[Горкі]]). Умовы для працы былі не вельмі спрыяльнымі і Купрэвіч пераехаў у [[Ленінград]] на працу ў Батанічны інстытут АН СССР<ref name="НВК"/>. === Вялікая Айчынная вайна === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і [[блакада Ленінграда|блакады Ленінграда]] В. Ф. Купрэвіч, адправіўшы жонку і сына-школьніка ў эвакуацыю, застаецца ў абложаным горадзе<ref name="НВК"/>. Ён піша родным: «Я жыву цяпер у поўнай адзіноце. Уначы ў пакоі халодна. Тапіць печку няма чым. Учора перад нашым домам упаў самалёт. Хатка ацалела, толькі вокны і дзверы павыляталі. На шчасце, пажар не паўстаў. Страты панеслі аранжарэі. Ратуем расліны»<ref name="ВУ">[http://iomn.net/?p=46 Василий Феофилович Купревич] {{ref-ru}}</ref>. Купрэвіч удзельнічаў у супрацьпаветранай абароне Батанічнага інстытута і саду, за што быў узнагароджаны медалём за ўдзел у гераічнай абароне Ленінграда<ref>[http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=3299 Василий Феофилович Купревич]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Як прадстаўнік мясцкама інстытута, Купрэвіч прадпрымае ўсе меры для выратавання каштоўных калекцый раслін і элітнага насення, напрыклад, ён забраў дамоў цеплалюбівыя мексіканскія кактусы, каб «грэцца разам»<ref name="НВК"/><ref name="ВУ"/>. У дні, калі ўвесь горад пакутаваў ад голаду, Купрэвіч працаваў над доктарскай дысертацыяй «Фізіялогія хворай расліны ў сувязі з агульнымі пытаннямі паразітызму»<ref name="НВК"/> і абараніў яе 20 лістапада 1941 года<ref name="КН"/>. Рыхтуючы дысертацыю, Васіль Феафілавіч прааналізаваў 178 навуковых прац айчынных і 554 працы замежных біёлагаў. Напісаў свае 22 навуковыя працы<ref name="КН"/>. Супрацоўнікі Батанічнага інстытута, якія засталіся ў жывых, эвакуіруюцца па «дарозе жыцця» 8 лютага 1942. Васіль Феафілавіч пры росце прыкладна метр дзевяноста важыў усяго 48 кілаграмаў<ref name="ВУ"/>. Купрэвіч быў эвакуіраваны ў [[Казань]] ([[Татарстан]]), затым у [[Сыктыўкар]] ([[Комі]]) і [[Таджыкістан]]. Увесь гэты час Купрэвіч не пакідае сваёй навуковай дзейнасці. Падчас эвакуацыі ён працуе над вывучэннем хвароб [[Вінаград культурны|вінаграду]]<ref name="НВК"/>. У Казані Васіль Феафілавіч вёў фларыстычныя і батанічныя працы ў складзе аграбіялагічнага аддзела (заг. аддзела С. А. Каспарава). У гэтым аддзеле распрацоўвалася тэма «Біяхімічнае і фізіялагічнае абгрунтаванне паводзін сельскагаспадарчых культур у перыяд вегетацыі і захоўвання»<ref>[http://ib.komisc.ru/add/old/t/ru/ir/vt/01-43/08.html Василий Феофилович Купревич ] {{ref-ru}}</ref>. У гады Вялікай Айчыннай вайны фашысты жорстка расправіліся з бацькамі Васіля Феафілавіча. У 1942 годзе бацька быў па-зверску забіты на вачах Матроны Паўлаўны. У 1944 г. ад ран і голаду памерла маці — Матрона Паўлаўна<ref>[http://smaliavichy.by/2009/09/rodkuprevicha/ На родине Купревича В. Ф.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111012094310/http://smaliavichy.by/2009/09/rodkuprevicha/ |date=12 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. === Пасляваенны час === [[Файл:Я. Колас і В. Купрэвіч.jpg|250 px|thumb|[[Якуб Колас|Я. Колас]] і дырэктар Батанічнага інстытута АН СССР Васіль Купрэвіч падпісваюць [[Стакгольмскі заклік]]. 1950]] З 1949 па 1952 год працуе дырэктарам Батанічнага інстытута АН СССР. У 1950 атрымаў званне [[прафесар]]а. У студзені 1952 г. абраны акадэмікам і прэзідэнтам АН БССР, у 1953 — членам-карэспандэнтам АН СССР. У час працы ў Інстытуце біялогіі і [[Аддзел фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР|Аддзеле фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР]] выявіў [[Клетка|пазаклеткавае]] выдзяленне [[Ферменты|ферментаў]] у аблігатных [[паразітызм|паразітаў]] і кончыкамі каранёў вышэйшых раслін, даказаў магчымасць засвойвання [[вуглекіслата|вуглекіслаты]] для [[фотасінтэз]]у, што трапляе ў [[Корань расліны|корань]] з глебы разам з вадой{{sfn|БССР КЭ|1981}}. Па ініцыятыве В. Ф. Купрэвіча ў рамках АН БССР былі створаныя Інстытуты [[Інстытут фізікі і матэматыкі АН БССР|фізікі, матэматыкі,]] [[Аб'яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў - Сосны|ядзернай энергетыкі]], [[Інстытут цепла- і масаабмену імя А.В. Лыкава НАН Беларусі|цепла- і масаабмену]], [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|тэхнічнай кібернетыкі]], [[Інстытут генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі|генетыкі і цыталогіі]]. Праўленне Купрэвіча было адзначана бурным ростам Акадэміі Навук. У 1959 г. у ёй працавала 900 чалавек, а літаральна праз некалькі гадоў, калі прэзідэнтам стаў Купрэвіч, супрацоўнікаў стала 12 тысяч<ref>[http://innosfera.org/parfenov Интеллигент первого поколения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100510054942/http://innosfera.org/parfenov |date=10 мая 2010 }} {{ref-ru}}</ref>. З 1958 В. Ф. Купрэвіч стаў загадчыкам [[Аддзел фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР|Аддзелу фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР]]. Адкрыў існаванне глебавых [[энзімы|энзімаў]], якімі апартуністычна сілкуюцца вышэйшыя расліны праз свае каранёвыя сістэмы. Абгрунтаваў магчымасць практычнага выкарыстання актыўнасці глебавых энзімаў, заснаваў новы кірунак глебазнаўства — глебавую энзімалогію{{sfn|БССР КЭ|1981}}. У 1966 годзе выйшла кніга «Почвенная энзимология» ({{lang-be|«Глебавая энзімалогія»}}), якая пабольшыла даследаванні ў гэтай галіне. Гэтая праца В. Ф. Купрэвіча атрымала высокую ацэнку і шырокую падтрымку ў навуковых колах. У сваёй кнізе Купрэвіч дае поўнае вызначэнне прадмета глебавай энзімалогіі як навукі. Гэта дае магчымасць казаць пра Васіля Купрэвіча як пра заснавальніка новага кірунку ў біялогіі і [[біяхімія|біяхіміі]] глебы<ref name="НВК"/>. На думку<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=2060791 В. Губарев. Воспоминания о вселенной] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306135501/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=2060791 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref> {{Не перакладзена 3|Уладзімір Сцяпанавіч Губараў|У.С. Губарава|ru|Губарев, Владимир Степанович}}, В. Ф. Купрэвіч адыграў вырашальную ролю ў станаўленні навуковых даследаванняў на Беларусі. Навуковая дзейнасць В. Ф. Купрэвіча была вядомая і за межамі СССР. Ён удзельнічаў у працы Міжнароднага батанічнага кангрэса ў [[Парыж]]ы ў 1954 годзе. У [[1955]] Васіль Феафілавіч ўзначаліў дэлегацыю [[БССР]] на міжнароднай канферэнцыі ў [[Жэнева|Жэневе]] па мірнаму выкарыстанню атамнай энергіі. Пазней, у 1958—1960 гг., В. Ф. Купрэвіч ў складзе парламенцкай групы наведаў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Бельгія|Бельгію]], [[Бразілія|Бразілію]] і [[Афрыка|Афрыку]]<ref name="НВК"/>. Купрэвіч — аўтар больш за 100 навуковых прац, у т.л. 7 манаграфій<ref>[http://nasb.gov.by/bel/members/academicians/kuprevich.php 7-ы прэзідэнт НАН Беларусі КУПРЭВІЧ Васілій Феафілавіч ]</ref>. Падрыхтаваў шэраг кандыдатаў і дактароў навук. == Уклад у геранталогію == В. Ф. Купрэвіч стварыў [[Сектар геранталогіі АН БССР|сектар геранталогіі ў АН БССР]], які пачаў актыўную працу па вывучэнні механізмаў старэння<ref name="АВФ"/>. В. Ф. Купрэвіч абгрунтаваў старэнне і смерць як працэс нарастання парушэнняў міжклеткавых узаемадзеянняў, што прыводзіць да дэзынтэграцыі структуры і парушэння функцый біялагічнага аб’екта, што ў канчатковым выніку прыводзіць да смерці. З гэтых пазіцый акадэмік В. Ф. Купрэвіч разглядаў смерць не як агульна-біялагічны працэс, а як свайго роду захворванне, супраць якога можна знайсці лячэнне<ref name="АВФ"/>. Васіль Феафілавіч Купрэвіч спрабаваў даследаваць такую з’яву, як працягласць чалавечага жыцця (пры гэтым ён абапіраўся на працы такіх навукоўцаў як [[Аўгуст Вейсман|А. Вейсман]] і [[Іван Пятровіч Паўлаў|Іван Паўлаў]]). Купрэвіч зрабіў выснову, што механізм смерці паўстаў у працэсе эвалюцыі<ref name="СБ"/>. == Філасофскія даследаванні == Купрэвіча-філосафа адносяць да прадстаўнікоў [[Рускі касмізм|рускага касмізму]]. Філасофскія працы Купрэвіча прысвечаныя праблеме [[жыццё|жыцця]] і яго індывідуальнага канца. Ён прытрымліваўся таго пункту погляду, які праводзіў [[Мікалай Фёдаравіч Фёдараў|Фёдараў]] яшчэ ў канцы XIX стагоддзі: [[смерць]] не першапачатковая ў прыродзе, яна з’явілася прыстасавальным эфектам, выпрацаваным у працэсе [[эвалюцыя|эвалюцыі]]. Але ў чалавеку гэты найэфектыўнейшы механізм удасканалення роду — праз змену пакаленняў — не проста вычэрпвае сябе, праз яго ўжо не дасягаецца міжвольнага прагрэсу, бо ўступае актыўная сіла, якая пераўтварае свет і сябе — [[розум]], які самой сваёй існасцю патрабуе асабістага і бясконцага ўдасканалення. Бо смерць больш усяго непрымальная менавіта з пункта погляду [[асоба|асобы]], надзеленай пачуццямі і свядомасцю. Купрэвіч разумее, што ўсведамленне непазбежнасці смерці, адчуванне бяссілля перад безданню, у якой бясследна знікаюць жывыя, якія адчуваюць, думаючыя істоты, нараджае ўнутраны трагізм свядомасці ў існаванні чалавека, які можа і павінен быць пераадолены. == Рэдактарская праца і грамадская дзейнасць == В. Ф. Купрэвіч быў галоўным рэдактарам наступных выданняў: «Ботанический журнал» (1959—1966), «Микология и фитопатология» (1967—1969), «Доклады АН БССР» (1952-69){{sfn|БССР КЭ|1981}}. Васілій Феафілавіч Купрэвіч з вялікай цікавасцю ставіўся да фатаграфіі і спрыяў стварэнню фотаклуба «Мінскага таварыства фатографаў-аматараў», з 1927 года ён быў абраны яго ганаровым старшынёй<ref>[http://znyata.com/novosti/album-nfk-minsk.html Альбом фатаграфій НФК «Мінск»]</ref>. Таксама ў рукапісах Купрэвіча захаваліся малюнкі, выкананыя яго рукой<ref>[https://archive.today/20120717213832/www.21.by/pub/news/2012/01/1327382524377758.jpg Малюнкі В. Ф. Купрэвіча, зробленыя падчас пасяджэння 47-ай канферэнцыі Міжпарламенцкага Саюза. 1958 г.]</ref>. У Цэнтральнай навуковай бібліятэцы захоўваецца асабісты архіў В. Ф. Купрэвіча, які складаецца з 2405 адзінак захавання. Ён быў перададзены Алегам Васільевічам Купрэвічам, сынам акадэміка, у 1989 годзе<ref>[http://news.tut.by/culture/270167.html Васіль Купрэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120206141251/http://news.tut.by/culture/270167.html |date=6 лютага 2012 }}</ref>. Дэпутат ВС БССР (1951—1955) і СССР (1954—1969){{sfn|БССР КЭ|1981}}. == Некаторыя біялагічныя віды, апісаныя В. Купрэвічам == В. Ф. Купрэвіч апісаў 179 відаў паразітарных і сапрафітных грыбоў [[канюшына|канюшыны]] і [[люцэрна|люцэрны]] (1954) і 180 відаў іржавых грыбоў, якія наносяць шкоду хлебным злакам і дзікарослым карысным раслінам (1957)<ref>[http://eol.org/search/?q=kuprev.&search=Go EOL]</ref><ref>[http://persons-info.com/index.php?p=5&kwdid=78&pid=24841 КУПРЕВИЧ Василий Феофилович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201180938/https://persons-info.com/index.php?p=5&kwdid=78&pid=24841 |date=1 снежня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Некаторыя з іх: * {{bt-latbel|Aecidium kondoriense||aut=[[Kuprev.]], 1950}} * {{bt-latbel|Aecidium trichodesmatis||aut=[[Kuprev.]], 1950}} * {{bt-latbel|Coleosporium synuri||aut=[[Tranzschel]] ex [[Kuprev.]], 1957}} * {{bt-latbel|Melampsora berberifoliae||aut=[[Kuprev.]], 1957}} * {{bt-latbel|Melampsora lini-cathartici||aut=[[Kuprev.]], 1957}} * {{bt-latbel|Melampsora lini-usitatissimi||aut=[[Kuprev.]], 1957}} * {{bt-latbel|Milesia itoana||aut=([[Kamei]]) [[Kuprev.]] & [[Tranzschel]], 1939}} * {{bt-latbel|Milesia wilczekiana||aut=([[Maire]]) [[Kuprev.]] & [[Tranzschel]], 1939}} * {{bt-latbel|Puccinia arenariae-griffithii||aut=[[Kuprev.]], 1957}} * {{bt-latbel|Puccinia cinae||aut=[[Tranzschel]] & [[Kuprev.]], 1935}} * {{bt-latbel|Puccinia rhamni||aut=[[Kuprev.]], 1950}} * {{bt-latbel|Tuburcinia arrhenatheri||aut=[[Kuprev.]]}} * {{bt-latbel|Urocystis arrhenatheri||aut=([[Kuprev.]]) [[Savul.]], 1951}} == Уплыў на масавую культуру == [[Валянцін Савіч Пікуль|Валянцін Пікуль]] згадаў мужнага камандора Васіля Купрэвіча у сваім рамане «Маанзунд»<ref name="КН"/>. Распавядаючы пра свой фільм «[[Касмічная адысея 2001 года|Касмічная адысея]]» у 1968 годзе, [[Стэнлі Кубрык]] прывёў словы Купрэвіча: «Я перакананы, што мы знойдзем спосаб адключыць механізмы старэння клетак»<ref>[http://docslide.net/documents/the-making-of-kubricks-2001.html Playboy Interview: Stanley Kubrick]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}</ref>. {{Нп3|Сяргей Цімафеевіч Канёнкаў|С. Ц. Канёнкаў|ru|Конёнков, Сергей Тимофеевич}} стварыў скульптурны партрэт Васіля Феафілавіч, які захоўваецца ў зборы Смаленскага музея С. Ц. Канёнкава<ref name="АВФ"/>. Пад уплывам ідэй В. Ф. Купрэвіча паўстала класічная п’еса «[[Брама неўміручасці]]» вядомага беларускага паэта [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]], у якой закранаецца праблема этыкі ўзаемаадносін паміж людзьмі, якія атрымалі дар неўміручасці<ref name="АВФ"/>. == Узнагароды == [[Герой Сацыялістычнай Працы]], званне «Заслужаны дзеяч навукі БССР» (1967)<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>, два ордэны Леніна (1967, 1969), ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1957), «Знак Пашаны» (1953), медалі. == Ацэнкі і памяць == Імем В. Ф. Купрэвіча быў названы цеплаход савецкага гандлёвага флоту «Акадэмік Купрэвіч»<ref>[http://ships.at.ua/photo/10-0-919-3 Фатаграфія цеплахода]</ref>, яго імя наданае [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В.Ф. Купрэвіча НАН Беларусі|Інстытуту эксперыментальнай батанікі]]{{sfn|БССР КЭ|1981}}, [[вуліца Акадэміка Купрэвіча|вуліцы]] ў Мінску, [[гімназія|гімназіі]] і вуліцы ў Смалявічах. У гімназіі створаны мемарыяльны музей акадэміка В. Ф. Купрэвіча. Стужачку пры адкрыцці музея перарэзаў яго сын, генерал-маёр Алег Васільевіч Купрэвіч<ref>[http://www.smaliavichy.by/2009/09/ego-imya-nosit-nasha-gimnaziya/?wpmp_switcher=mobile Его имя носит наша гимназия] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121203162846/http://www.smaliavichy.by/2009/09/ego-imya-nosit-nasha-gimnaziya/?wpmp_switcher=mobile |date=3 снежня 2012 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://smaliavichy.by/2009/09/muzei/ Мемориальный музей академика В. Ф. Купревича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111012091144/http://smaliavichy.by/2009/09/muzei/ |date=12 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] Мінска<ref name="РНГ"/>, надмагільны помнік уключаны ў 2007 годзе ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] як аб’екты гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння<ref name="спіс">{{кніга |аўтар = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк |частка = |загаловак =[[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = }}</ref>. У Мінску на доме, дзе жыў В. Ф. Купрэвіч, усталявана мемарыяльная дошка<ref>[http://pamyat.do.am/index/0-212 Нарадзіліся на Смалявіччыне]</ref><ref>[http://systema-by.com/docs/bitbu/dk-vv16ia.html Постановление Совета Министров Белорусской ССР от 18 июня 1969 г. № 214 Об увековечении памяти В. Ф. Купревича]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Да 115-годдзя была арганізавана выстаўка «Акадэмік Купрэвіч (да 115-годдзя з дня нараджэння)», якая адлюстроўвае найбольш значныя этапы навуковай, творчай, службовай і грамадскай дзейнасці В. Ф. Купрэвіча<ref>[http://www.moyby.com/news/67131/ Выставка к 115-летию со дня рождения Василия Купревича расскажет о наследии ученого] {{ref-ru}}</ref>. == Працы == * Научные труды. Т. 1-4. — Мн., 1971-75 * Физиология больного растения в связи с общими вопросами паразитизма. — М.; Л., 1947 * Почвенная энзимология. — Мн., 1966 (совм. с Т. А. Щербаковой) * Академия наук Белорусской ССР: Очерк истории и деятельности. — 3 изд. — Мн., 1968 * Купревич В. Ф., Траншель В. Г. «Флора споровых растений СССР. Т. IV. Melampsoraceae» (1957) * В. Ф. Купревич, Болезни клевера и люцерны: определитель — 1954 — Изд-во Академия наук СССР {{Зноскі}} == Літаратура == * ''[[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|У. Ліпскі]]'' Ад матроса рэвалюцыі да прэзідэнта Акадэміі // {{крыніцы/ПГКБ|1986|4}} — С. 1—3. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=411}} * {{Кніга|загаловак=Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя [у 5 т.]|адказны=рэдкалегія: П. У. Броўка (галоўны рэдактар)|том=5 : Біяграфічны даведнік|выдавецтва=Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|год=1981|старонак=717 [2]|ref=БССР КЭ|старонкі=29}} * ''[[М. Касцюковіч]]'' The 7th President — Vasilii F. KUPREVICH // [THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF BELARUS]. — [https://archive.today/20121127175953/www.ac.by/members/academicians/kupre.html У Сеціве]. * ''Купревич В. Ф''. Долголетие: реальность мечты // Литературная газета. — 4 декабря 1968. — № 49. * ''Купревич В. Ф''. Приглашение к бессмертию // Техника — молодёжи. — № 1. — 1965. * ''Купревич В. Ф.'' Путь к вечной жизни // Огонёк. — № 35. — 1967. * ''Ліпскі У. С.'' Урокі Купрэвіча: Дакум. аповесць. — Мн., 1987. == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-50965.ln-ru Профіль Васіля Феафілавіча Купрэвіча на сайце РАН] * [https://csl.bas-net.by/personalii/61488/kuprevich-vasiliy-feofilovich/ Васіль Феафілавіч Купрэвіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/kuprevich.php Прэзідэнты НАНБ з 1928 года — Купрэвіч Васіль Феафілавіч] * [http://library.basnet.by/html/csl/347/index.htm Биография, биобиблиографический указатель и Фото] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191229053019/http://library.basnet.by/html/csl/347/index.htm |date=29 снежня 2019 }} {{ref-ru}} {{Прэзідэнты і Старшыні Прэзідыума НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Вучоны|Біялогія|Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Купрэвіч Васіль Феафілавіч}} [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Касмізм]] [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] [[Катэгорыя:Дактары біялагічных навук]] [[Катэгорыя:Герантолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Батанікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] a34i1yv7brenpg101coa7vz7rkkgvty 0 16982 5148575 5144633 2026-05-30T08:18:52Z ~2026-31967-40 168993 Націск 5148575 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Любча (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Любча |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Любчанскі }} '''Лю́бча'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Liubča}}, {{Lang-ru|Любча}}) — гарадскі пасёлак у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Нёман]]. За 26 км на паўночны ўсход ад [[Навагрудак|Навагрудка]], за 49 км ад чыгуначнай станцыі [[Наваельня (станцыя)|Наваельня]] на лініі [[Баранавічы]]—[[Ліда (станцыя)|Ліда]]. == Гісторыя == [[Файл:BLR Lyubcha 17thc.jpg|thumb|left|Мястэчка і замак у Любчы, XVII ст.]] [[Файл:BIA Lubcz COA.png|міні|злева|Гістарычны герб]] Упершыню згадваецца ў 1401 годзе ў нямецкіх хроніках як аб’ект паходаў [[Крыжовыя паходы|крыжакоў]]. У [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]] належала [[Храптовічы|Храптовічам]], [[Гаштольды|Гаштольдам]], [[Кішкі|Кішкам]] ([[Ян Кішка]] заснаваў тут [[Любчанскі замак]] (1581), школу і арыянскі храм, з XVII стагоддзя — [[кальвінскі збор]]), з 1606 года — [[Радзівілы|Радзівілам]]. У 1590 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза]] надаў Любчы [[магдэбургскае права]] і [[герб]]. Радзівілы з мэтай эканамічнага ўмацавання і павелічэння мястэчка запрашалі ў яго мяшчан з [[Менск]]а, [[Навагрудак|Новагародка]] і іншых каралеўскіх гарадоў. У 1612 годзе [[Пётр Бластус Кміта]] перавёз з [[Вільня|Вільні]] ў Любчу друкарскае абсталяванне і заснаваў тут сваю [[Любчанская друкарня|друкарню]]. Пераважна яна абслугоўвала патрэбы [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]], але зрэдку прымала заказы і католікаў. За 20 гадоў Кмітам было выдадзена 59 назваў кніг на польскай і лацінскай мовах па гісторыі, медыцыне, філасофіі і інш., а таксама некалькі паэтычных твораў. 3 1632 года друкарскую працу Пятра Кміты працягваў яго сын — Ян Даніэль. У XVII стагоддзі ў Любчы ствараюцца рамесныя цэхі. З 1795 года Любча ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], яна робіцца мястэчкам, цэнтрам воласці [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]]. [[Файл:Любча, Новогрудский район, Гродненская область, Беларусь 44.jpg|міні|Забудова Любчы, 2020 г.]] З 1921 года — у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], цэнтр [[Гміна|гміны]] [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскага павета]] і [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года ў [[БССР]], з 1940 года — цэнтр раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. З 1954 года — у Гродзенскай вобласці, з 1956 года — у Навагрудскім раёне. У 1996 годзе Любча налічвала 540 двароў, 1628 жыхароў, школу, 7 магазінаў, 2 бібліятэкі, бальніцу і іншыя ўстановы. == Насельніцтва == * 1645 год — каля 150 двароў * 1897 год — 3239 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1995 год — 1,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1996 год — 1628 чал. (540 двароў) * 2006 год — 1,4 тыс. чал. * 2016 год — 1059 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 1081 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * 2025 год — 962 чал. == Эканоміка == Калгас «Прынёманскі». Прадпрыемствы [[Харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Праз Любчу праходзіць турыстычна-экскурсійны маршрут «Дарогай замкаў». == Славутасці == [[Файл:Любча (2021) 02.jpg|міні|злева|[[Любчанскі замак|Лючанскі замак]] з вышыні, 2021 г.]] [[Файл:Любча (2021) 04.jpg|міні|[[Любчанскі замак|Замак]] у 2021 г.]] * [[Любчанскі замак|Фрагменты замка]]: дзве вежы, земляныя ўмацаванні з рэшткамі абарончых збудаванняў, былы палац, [[флігель]] — {{ГККРБ 4|412Г000453}} * Любчанскі парк * [[Свята-Ільінская царква (Любча)|Ільінская царква]] (1910—1914) * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса і святой Марыі ад Езуса Укрыжаванага (Любча)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Езуса і святой Марыі ад Езуса Укрыжаванага]]<ref>[http://catholicnews.by/tam-dze-hrysci-sja-mindo-g-i-byla-pershaja-vkl-katalickaja-svjatynja-biskup-kashkevich-blaslavi-novy-kascjol/ Там, дзе хрысціўся Міндоўг і была першая ў ВКЛ каталіцкая святыня — біскуп Кашкевіч блаславіў новы касцёл]</ref> == Вядомыя асобы == * [[Сафія Гройсман]] (нар. 1945) — амерыканская парфумерка. * [[Мікалай Васілевіч Дучыц]] (1896—1980) — беларускі [[мастак]], [[Графіка (мастацтва)|графік]]. * {{нп5|Мацісьяху Кавальскі||de|Matisyahu Kovalsky}} * [[Павел Гіляравіч Каравайчык]] (1896—1937) — беларускі [[крытык]], [[публіцыст]], [[паэт]], медык. * [[Мікалай Мікалаевіч Каўцэвіч]] (1897—1949) — беларускі [[фізік]], прафесар, [[заслужаны дзеяч навукі БССР]]. * [[Міхаіл Дзмітрыевіч Каўцэвіч]] (1899—1937) — беларускі электратэхнік. * [[Пётр Бластус Кміта]] (? — 1629/1632) — выдавец і паэт XVII стагоддзя. * [[Мікалай Дзмітрыевіч Набокаў]] (1903—1978) — амерыканскі [[кампазітар]], [[пісьменнік]] і культурны дзеяч. * [[Анатоль Навумавіч Разумовіч]] (1936—1987) — вучоны ў галіне [[Біяхімія|біяхіміі]] і [[Генетыка|генетыкі]], доктар біялагічных навук. * [[Саламон Рысінскі]] (каля 1560—1625) — вялікалітоўскі паэт-лацініст, [[філолаг]], фалькларыст-парэміёлаг, пратэстанцкі дзеяч. * [[Леанід Аляксандравіч Аляшкевіч]] (1941—2017) — беларускі ўрач-гігіеніст. Доктар медыцынскіх навук (1986), прафесар (1995). * [[Уладзімір Міхайлавіч Шэйбак]] (нар. 1956) — урач-[[нарколаг]], [[біяхімік]], доктар медыцынскіх навук. * [[Ігар Леанідавіч Побаль]] (нар. 1952) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогій і абсталявання механічнай і фізіка-тэхнічнай апрацоўкі матэрыялаў у машынабудаванні. * [[Людміла Іванаўна Красоўская]] (нар. 1949) — спецыяліст у галіне тэарэтычных асноў цеплатэхнікі. == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Любча|442}} * [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесь Карлюкевіч]]. Любча: гісторыя і сучаснасць // Belarus: палітыка, эканоміка, культура. Штомесячны часопіс. — Мн., Мінінфармацыі РБ, № 9, 2008. == Спасылкі == * [http://lubcza.by Любча: гісторыя і адраджэнне] * [http://globustut.by/lyubcha/index.htm Любча ў праекце «Глобус Беларусі»] {{Любчанскі сельсавет}} {{Навагрудскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} {{Населеныя пункты на Нёмане}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Любча| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] 7cjz35bko4s3n7kr6gce82a5g8vcgix 0 18936 5148552 5119451 2026-05-30T07:11:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148552 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Быкаў}} {{Пісьменнік | Імя = Васіль Быкаў | Фота = Vasil Bykov (cropped).jpg | Шырыня = | Подпіс = Васіль Быкаў у Румыніі. 1944 }} '''Васі́ль Уладзі́міравіч Бы́каў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Народны пісьменнік Беларусі]] (1980). Большасць твораў — [[Аповесць|аповесці]], дзеянне якіх адбываецца падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ў якіх паказаны маральны выбар чалавека ў найбольш драматычныя моманты жыцця. == Біяграфія == === Паходжанне === Род Васіля Быкава вядомы ад Лук’яна Быка, селяніна 2-й паловы XVIII стагоддзя, імавернага першапасяленца вёскі Бычкі, назва якой фактычна перадае неафіцыйнае прозвішча яго нашчадкаў. Сем’і сыноў Лук’яна — Аўласа і Фадзея былі [[Прыгоннае права|прыгонным]]<nowiki/>і маёнтка [[Слабодка (Кубліцкі сельсавет)|Слабодка]] памешчыка Штромберга. Унук Аўласа — Янка Мацееў Бык згадваецца ў інвентары 1845 года як {{нп5|лёкай|лёкай|ru|Лакей}} (слуга пры панскім доме)<ref>''[[Вадзім Валер’евіч Урублеўскі|Вадзім Урублеўскі]]''. Кубліцкі праваслаўны прыход Лепельскага павета Віцебскай губерні ў метрычных кнігах сярэдзіны ХІХ ст. (да гісторыі малой радзімы і генеалогіі роду Васіля Быкава) // Герольд Litherland. — № 22. — С. 63—69.</ref>. Янка Мацееў Бык, напэўна, і быў бацькам Фёдара Быка, дзеда пісьменніка, якога ён згадвае ў сваёй аўтабіяграфічнай кнізе «[[Доўгая дарога дадому]]»: ''«Другі дзед быў селянін-адыходнік, сезонна рабіў на прамысловых прадпрыемствах у Курляндыі, там жа пад канец жыцця выбіўся ва ўпраўляючыя цагельнага завода»''<ref>''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Менск, 2004. — С. 12.</ref>. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. прозвішча сям’і пад уплывам русіфікацыі набыло цяперашнюю форму — Быкаў. === Дзяцінства і маладыя гады === [[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 4.JPG|thumb|злева|Адноўлены інтэр’ер хаты. [[Музей-сядзіба Васіля Быкава]]]] Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Уладзіміра Фёдаравіча Быкава, удзельніка [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], і Ганны Рыгораўны (па параджэнні Скрабатун), дачкі рыбака. Бацька быў ураджэнцам Бычкоў, маці суседняга [[Завулак Рускі|Завулка]], які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года апынуўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>''Васіль Быкаў''. Доўгая дарога дадому. — Мінск, 2004. — С. 11—13.</ref>. З дзяцінства захапляўся маляваннем. У 1939 годзе скончыў 8 класаў [[Кублічы|Кубліцкай]] сярэдняй школы, паступіў на скульптурнае аддзяленне [[Віцебскае мастацкае вучылішча|Віцебскага мастацкага вучылішча]]. Аднак увосень 1940 года ў сувязі з пагаршэннем матэрыяльнага становішча сям’і і адменай дзяржаўных стыпендый вымушаны быў пакінуць вучобу<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|title=«Василь Быков - писатель с мировым именем, мог стать великим скульптором»|author=Пётр Тузков|date=2008-10-23|accessdate=2011-08-11|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61G4OfwXN?url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|archivedate=27 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Паступіў у Віцебскую школу ФЗН № 5, дзе вучыўся да мая 1941 года. У чэрвені 1941 года экстэрнам здаў экзамены за дзясяты клас. === Другая сусветная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна|Напад Германіі на СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] заспеў яго ва Украіне, дзе ён удзельнічаў у фартыфікацыйных работах. Падчас адступлення, у [[Белгарад]]зе, адстаў ад сваёй калоны, пасля быў арыштаваны і ледзь не расстраляны як нямецкі шпіён<ref name="m">[http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/8/bykov.html Василь Быков. Долгая дорога домой. Отрывки из книги. С белорусского. Перевод и вступительная заметка Натальи Игруновой] // [[Дружба народов]]. — 2003. — № 8. {{ref-ru}}</ref>. Быў мабілізаваны на абарончыя работы. У якасці байца інжынернага батальёна будаваў розныя ваенныя аб’екты ад [[Гомель|Гомеля]] да [[Варонеж]]а. Зімой 1941—1942 гадоў жыў на станцыі {{нп3|Салтыкоўка, станцыя|Салтыкоўка|ru|Салтыковка (станция)}} і ў [[Аткарск]]у [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]], дзе вучыўся ў чыгуначнай школе. Паводле слоў [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], у 1980 годзе Быкаў успамінаў як у 1941 у прыфрантавой зоне было гола, елі фруктовы чай, шмат было [[Самагубства|самастрэлаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/рыгор-барадулін-сам-насам-з-вечнасцю/id1617956017|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Apple Podcasts|pages=з 00:10:27|year=1980}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://castbox.fm/episode/Рыгор-Барадулін.-Сам-насам-з-Вечнасцю-id4892331-id483406417|title=Наш Быкаў. Кніга ўспамінаў. Рыгор Барадулін. Сам-насам з Вечнасцю|website=Castbox|pages=з 00:10:27|year=1980}}</ref>. Улетку 1942 года быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]], скончыў [[Саратаўскае пяхотнае вучылішча]], з 80 чалавек яго выпуску ацалела толькі чацвёра. Увосень 1943 года прысвоена званне малодшага лейтэнанта. Ваяваў на [[2-і Украінскі фронт|2-м]] і [[3-і Украінскі фронт|3-м Украінскіх франтах]]. Удзельнічаў у баях за [[Крывы Рог]], [[Александрыя (Кіраваградская вобласць)|Александрыю]], [[Знам’янка|Знам’янку]]. Падчас {{нп3|Кіраваградская наступальная аперацыя|Кіраваградскай аперацыі|ru|Кировоградская наступательная операция}} паранены ў нагу і жывот, памылкова запісаны загінулым; падзеі пасля ранення сталі асновай аповесці «[[Мёртвым не баліць]]». Бацькі Васіля Быкава атрымалі паведамленне, што сын гераічна загінуў у баях з нямецкімі захопнікамі каля [[Кіраваград]]а, імя было напісана на агульным абеліску. У пачатку 1944 года тры месяцы быў у шпіталі. Пазней удзельнічаў у [[Яска-Кішынёўская аперацыя|Яска-Кішынёўскай аперацыі]], вызваленні [[Румынія|Румыніі]]. 3 дзеючай арміяй прайшоў [[Румынія|Румынію]], [[Балгарыя|Балгарыю]], [[Венгрыя|Венгрыю]], [[Югаславія|Югаславію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]] — старшым лейтэнантам, камандзірам узвода палкавой, потым армейскай артылерыі. Служыў ва [[Украіна|Украіне]], у Беларусі, на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. === Гродзенскі перыяд === Пасля дэмабілізацыі з 1947 года Васіль Быкаў у [[Гродна|Гродне]], працаваў мастаком у гродзенскіх майстэрнях, у рэдакцыі абласной газеты «[[Гродзенская праўда]]» (1947—1949). У 1949—1955 гадах зноў служыў у Савецкай Арміі на [[Курыльскія астравы|Курылах]]. Пасля дэмабілізацыі (маёр запасу) працаваў літаратурным супрацоўнікам, літаратурным кансультантам газеты «Гродзенская праўда» (1956—1972). Агулам Васіль Быкаў пражыў у Гродне 25 гадоў — 1947—1949 і 1955—1978 гады. Менавіта у Гродне напісаў «[[Мёртвым не баліць]]», «[[Жураўліны крык]]», «[[Альпійская балада|Альпійскую баладу]]», «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікава (Ліквідацыю)]]», «[[Пайсці і не вярнуцца]]»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/mapa-bykava/|title=Да 99-годдзя Васіля Быкава: мапа гродзенскіх мясцінаў пісьменніка|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}</ref>. Жыў на [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]], 28 і Свярдлова, 18, Парыжскай камуны, 9. Паводле мясцовых жыхароў, у садзе ў двары дома па Вялікай Траецкай, 28 ёсць дрэвы, якія саджаў Быкаў. У двары дома на Свярдлова, 18 расце дуб, які, паводле сведчання ўнука пісьменніка, некалі пасадзіў Быкаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/nestandartnyiya-mescyi/|title=Дуб Быкава. Якія нестандартныя месцы паказваюць гродзенскія экскурсаводы?|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}</ref>. На [[Дамініканская вуліца (Гродна)|Дамініканскай]], 5 размяшчалася мастацкая майстэрня, дзе ён працаваў у першыя гады гродзенскага перыяду. На левым беразе [[Нёман]]а меў гараж, дзе захоўваў тэхніку, у тым ліку маторную лодку, на якой любіў вандраваць па рацэ<ref name=":0" />. Васіль Быкаў у час гутаркі з [[Аляксей Кузьміч Гардзіцкі|Аляксеем Гардзіцкім]] успамінаў, што ''«на пачатку літаратурнага шляху мяне вельмі падтрымаў, проста сказаў, што я павінен пісаць, [[Георгій Міхайлавіч Шчарбатаў|Георгій Шчарбатаў]]. Я не ведаю, што ён заўважыў, але ён так сказаў. Прынамсі, я яму абавязаны, што стаў пісьменнікам, бо мог бы ім і не стаць.»''<ref>Поўны збор твораў у 14 тамах. Том 10. Кніга 1. — Мн., 2005. — С. 86.</ref>. [[Файл:Міхась Лісоўскі. Шарж на Васіля Быкава.jpg|міні|Шарж на Васіля Быкава мастака [[Міхаіл Якаўлевіч Лісоўскі|Міхася Лісоўскага]].]] Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1959 года (Гродзенскае аддзяленне). Выступаў як [[журналіст]]. У абласным і рэспубліканскім друку пачалі з’яўляцца яго замалёўкі, фельетоны, нарысы. Быў абраны сакратаром Гродзенскага аддзялення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] (1972—1978). === Мінскі перыяд. Грамадская дзейнасць === У 1978 годзе пераехаў на сталае жыццё ў [[Мінск]]. 3 гэтага часу займаўся выключна творчай працай. Уваходзіў у склад праўлення СП СССР, Рады СП БССР, рэспубліканскага Савета Фонду міру. Выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР (1978—1989). Народны дэпутат СССР (1989). У 1988 годзе стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]. Бескампраміснасць прозы Быкава часта станавілася прычынай нападаў савецкай крытыкі, якая абвінавачвала пісьменніка ў ачарненні савецкага ладу. Быў прэзідэнтам Беларускага {{нп3|ПЭН-клуб|ПЭН-цэнтра|ru|ПЕН-клуб}}. У 1990 годзе абраны прэзідэнтам [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], заставаўся на гэтай пасадзе да 1993 года<ref>https://gazetaby.com/cont/art.php?&sn_nid=93192</ref>. У кастрычніку 1993 года падпісаў адкрыты «{{нп3|Ліст сарака двух||ru|Письмо сорока двух}}». Перад першымі прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі (чэрвень 1994 года) быў даверанай асобай кандыдата [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]], выступаў у гэтай якасці ў час паездак па Беларусі і на тэлебачанні<ref>{{Cite web|url=http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|title=Дык хто быў стваральнікам БНФ?|author=Сяргей Навумчык|website=krytyka.by|date=18-6-2013|access-date=5 лютага 2022|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702065842/http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/12019|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе 1994 года наведаў [[Ізраіль]] і падзяліўся сваімі ўражаннямі ў нарысе для зборніка «Поклон тебе, Иерусалим» (1996)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=11330|title=Василь Быков. При виде Иерусалима|last=ashustin|date=2017-06-18|access-date=2024-06-21}}</ref>. Узначаліў арганізацыйны камітэт мітынгу 24 сакавіка 1996 года, з якога пачаліся падзеі [[Мінская вясна|Мінскай вясны]], накіраванай супраць інтэграцыйных пагадненняў Беларусі і [[Расія|Расіі]]. У папярэдні час і ў далейшым адкрыта выступаў супраць прарасійскай палітыкі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.dw.com/ru/vasil-bykau-simval-zmaganna-za-demakratycnuu-buducynu/a-69430645|title=Васіль Быкаў - "сімвал змагання за дэмакратычную будучыню" – DW – 20.06.2024|website=dw.com|access-date=2024-06-24}}</ref>. === Эміграцыя. Апошнія гады === Нападкі на Васіля Быкава, якія зноў пачаліся на радзіме ў сярэдзіне 1990-х гадоў, і стан здароўя сталі прычынай выезду за мяжу. [[Файл:Могила писателя Василя Быкова.jpg|thumb|Магіла Быкава на Усходніх могілках у Мінску.]] У пачатку 1998 года Васіль Быкаў на запрашэнне Фінскага ПЭН-цэнтра вырашыў пажыць у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], куды і пераехаў разам з жонкай у чэрвені таго ж года<ref>{{Cite web|url=http://90s.by/years/1998/bykau.html|title=Васіль Быкаў з’язджае з Беларусі|website=90's|date=2017-07-02|access-date=2024-06-21|archive-date=2 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702074425/http://90s.by/years/1998/bykau.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. У снежні 2002 года Васіль Быкаў пасяліўся ў [[Чэхія|Чэхіі]], перад гэтым пэўны час жыў у [[Германія|Германіі]]. У 2002 годзе апублікаваў кнігу ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]». У Чэхіі перанёс аперацыю, пасля пагаршэння здароўя вярнуўся на Беларусь. Памёр 22 чэрвеня 2003 года ў 20 гадзін 30 хвілін у рэанімацыйным аддзяленні анкалагічнага шпіталя ў [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўлянах]] пад Мінскам<ref>[http://skif.tv/content/view/152/258 Газета «Витебский проспект», № 25 (314) от 19.06.08]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. Падчас пахавання быў адпеты [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|ўніяцкімі]] святарамі, труну пісьменніка накрылі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]<ref>[http://www.chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3& Государство ушло с похорон Быкова (27.06.2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224172243/https://chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3& |date=24 лютага 2024 }} {{ref-ru}}</ref>. == Сям’я == У Гродне пазнаёміўся з школьнай настаўніцай Надзеяй Андрэеўнай Кулагінай, якая падпрацоўвала ў «Гродзенскай праўдзе» карэктаркай. З ёй хутка пабраліся шлюбам. У час службы на востраве [[Кунашыр]] нарадзіліся двое сыноў — Сяргей і Васіль<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gazetaby.com/post/spravy-asabistyya-syamejnae-zhyczcyo-vasilya-bykava-u-fotazdymkax-i-us/201102/|title=«Справы асабістыя». Сямейнае жыццё Васіля Быкава ў фотаздымках і ўспамінах|date=18-6-2024|publisher=gazetaby.com}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/26245.3/3125623/|title=Василь Быков в молодости не интересовался танцами и девочками|author=Наталия Кривец|website=kp.ru|date=19-6-2014}}</ref>. У 1977 годзе Быкаў пакінуў сям’ю ў Гродне і з’ехаў у Мінск. Праз год ажаніўся з Ірынай Суворавай (1927—2026), супрацоўніцай «Гродзенскай праўды». У шлюбе дзяцей не было<ref name=":1" />. Пра выхаванне сыноў Васіль Быкаў успамінаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vasil_Bykau/Douhaja_daroha_dadomu.html#chapter35|title=Васіль Быкаў. Доўгая дарога дадому|website=[[Беларуская Палічка]]|access-date=2024-06-24}}</ref>:{{цытата|У мяне з сынамі былі нармальныя адносіны. Дрэнна хіба, што пры пэўных абставінах жыцця я не мог стварыць ім нацыянальных умоваў выхавання, і хлопцы выраслі па сутнасці ў касмапалітычным гарадскім асяродку. Жонкі іх таксама былі небеларускамі, — у аднаго расейка, а ў другога ўкраінка.}} == Творчасць == === Ранняя творчасць === [[Файл:Bykaǔ museum3.jpeg|thumb|Стэнды з чарнавікамі, [[Музей-дача Васіля Быкава]]|злева]] Творчая біяграфія пісьменніка пачынаецца ў пасляваенныя гады. Першыя апавяданні Васіля Быкава былі надрукаваны ў часопісе «Вожык» («Дапякло», 1947) і газеце «Гродзенская праўда» (1949, «У той дзень», «У першым баі»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Тэматыка ранніх апавяданняў, як і многіх далейшых твораў Васіля Быкава, прысвечана падзеям вайны. Сам Васіль Быкаў свой пісьменніцкі лёс адлічвае з 1951 года, калі на [[Курыльскія астравы|Курылах]], дзе ў той час служыў, напісаў апавяданні «Смерць чалавека» і «Абознік». Іх ён паслаў на водгук [[Міхась Лынькоў|Міхасю Лынькову]]. Нягледзячы на ўвогуле ўдалы творчы дэбют, Быкаў не быў перакананы ў тым, што літаратура — яго жыццёвае прызванне. 3 героя апавядання «У першым баі» Мікалая Беражнога пачаліся быкаўскія героі — маладыя афіцэры і салдаты з трагічным франтавым лёсам{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. У «[[Жураўліны крык|Жураўліным крыку]]» (1959) пісьменнік ізноў звярнуўся да ваеннай тэмы. Паводле зместу, шэсць ваенных, кожны з якіх — жывая чалавечая індывідуальнасць, гінуць у барацьбе з нацысцкімі захопнікамі. У наступных яго аповесцях паўстае перад чытачом рэчаіснае адлюстраванне вайны. Першы зборнік «Ход канём» (1960) раскрывае пасляваеннае жыццё савецкіх людзей{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Канец 1950-х — пачатак 1960-х гадоў для Быкава ёсць часам пошукаў самавызначэння ў творчасці. Ён піша сатырычныя мініяцюры, гісторыка-прыгодніцкую аповесць «Апошні баец», серыю навел на маральна-этычныя тэмы, другі цыкл ваенных апавяданняў, нарысы, рэцэнзіі{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Аўтар выказвае ўласны погляд на свет, творам уласціва аналітычнае даследаванне чалавечага быцця. Васіль Быкаў імкнецца раскрыць трагічнасць падзей 1941—1945 гадоў, з якімі сутыкаецца галоўны герой яго аповесцей. Шырокая вядомасць прыйшла да Быкава пасля публікацыі аповесці «[[Трэцяя ракета]]» (1961). Тэма чалавека на вайне адлюстравана таксама ў аповесцях «[[Пастка (аповесць)|Пастка]]» (1962), «[[Альпійская балада]]» (1963), «[[Праклятая вышыня]]» (1968). === Гады савецкага застою. Крытыка === Аднак у [[перыяд застою]] (1964—1986) афіцыйная савецкая крытыка адмоўна ставілася да праўдзівых аповесцей Быкава пра вайну{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}, у той перыяд запатрабаваны былі патрыятычна-пафасныя творы. Адзін з самых вострых і праўдзівых твораў «[[Мёртвым не баліць]]» (1965) быў надрукаваны толькі ў часопісах «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» і «{{нп3|Новый мир||ru|Новый мир}}» праз пратэкцыю рэдактараў [[Пімен Панчанка|Пімена Панчанкі]] і [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|Аляксандра Твардоўскага]]. Савецкія крытыкі абвінавачвалі Быкава ў тым, што ён не з тых пазіцый піша пра вайну, скажае праўду, «ачарняе гераічных савецкіх воінаў». Паводле загаду тагачасных галоўных партыйных ідэолагаў ([[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Міхаіла Суслава]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|Міхаіла Зімяніна]] і так званага «спецыяліста» па беларускай літаратуры ў Аддзеле прапаганды ЦК КПСС [[Уладзімір Мікалаевіч Сеўрук|У. Сеўрука]]) былі арганізаваны калектыўныя пісьмы «незадаволеных» быкаўскім адлюстраваннем падзей вайны. Нягледзячы на тое, што многія савецкія творчыя саюзы, выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» і яго дырэктар [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|Міхаіл Дубянецкі]], шматлікія чытачы патрабавалі ўключыць «Мёртвым не баліць» у запланаваны збор твораў Васіля Быкава, Міхаіл Суслаў, а пасля Міхаіл Зімянін загадалі ніколі яе не друкаваць і ўсякія размовы пра выданне спыніць, хоць у многіх краінах гэты твор ужо тады выйшаў асобнай кнігай. Аднак праз ціск грамадскасці аповесць была ўключана ў 4-ы том збору твораў пісьменніка{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. У 1970-я гады Быкаў працягвае цыкл аповесцей на ваенную тэму: «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]» (1970), «[[Абеліск (аповесць)|Абеліск]]» (1971), «[[Дажыць да світання]]» (1972), «[[Воўчая зграя]]» (1974), «[[Яго батальён]]» (1975). У сваіх творах Васіль Быкаў адлюстроўвае выпрабаванні людзей у барацьбе з нацызмам, паказвае чалавечыя маральныя якасці і каштоўнасці. Творам уласціва філасафічнасць, аналітычнасць, псіхалагізм, глыбокае раскрыццё ўнутранага свету чалавека{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. У партызанскім цыкле аповесцей («Круглянскі мост» (1968), «Пайсці і не вярнуцца» (1978), «[[Знак бяды]]» (1982) адлюстравана праблема выбару ў цяжкіх умовах акупацыі. У аповесці «Знак бяды» Быкаў таксама востра паказаў падзеі [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] на Беларусі. Апісаў бессэнсоўнасць і жорсткасць сталінскіх метадаў абагульнення сялянскіх гаспадарак, вынішчэння яго гаспадарчых традыцый{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. Гэту ж тэму пісьменнік працягвае даследаваць і ў аповесці «Аблава», дзе, асвятляючы падзеі калектывізацыі, упершыню ў беларускай літаратуры паказвае спецперасяленца, працавітага, гаспадарлівага селяніна Хведара Роўбу, які быў высланы з сям’ёй на Поўнач, а потым, пры спробе вярнуцца ў родную вёску, загінуў пакутніцкай смерцю{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1992|с=427}}. === З сярэдзіны 1980-х. Гады незалежнасці === [[Файл:Mihas Skobla pra Rygora Baradulina - Minsk 28-03-2014 AD.ogv|thumb|[[Міхась Скобла]] расказвае, як [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] за пераклад на беларускую мову паэтаў Каўказа ([[Дагестан]]а, [[Чачня|Чачні]] і інш.) атрымаў у падарунак [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[папаха|папаху]] і сертыфікат на валоданне пляцам зямлі ў [[Карата (Дагестан)|ауле Карата]] [[Ахвахскі раён|Ахвахскага раёна]] Дагестана, а таксама пра лісты Барадуліна да Васіля Быкава ў [[Германія|Германію]]. 28 сакавіка 2014, Мінск.]] У 1980-я гады ў сваёй творчасці Васіль Быкаў бярэцца з пераасэнсаванне мінулага. Быкаў удакладняе многа з таго, што раней упэўнена сцвярджаў у сваіх творах. У рамане «Кар’ер» (1985) злучаны сучаснасць і ваенны час. Складаны лёс чалавека ва ўмовах акупацыі паказаны ў аповесці «[[У тумане]]» (1988). З суровым рэалізмам у адлюстраванні падзей напісана «Сцюжа» (1969, 1991). У 1990-я гады ў творчасці Быкава пераважае [[апавяданне]]. «[[На Чорных лядах]]», «Бедныя людзі» (абодва — 1994), «[[Жоўты пясочак]]», «Зенітчыца», «Палкаводзец», «Палітрук Каламіец», «Падоранае жыццё» (усе — 1995). Аповесць «[[Пакахай мяне, салдацік]]» (1996) тэматычна звязана з цыклам «ваенных» апавяданняў. Аповесць «[[Афганец (аповесць)|Афганец]]» (1998) расказвае пра салдата-«афганца», які, расчараваўшыся ў жыцці, вырашае забіць тырана. Аповесць «Ваўчыная яма» (1999) расказвае пра жыццё ў чарнобыльскай зоне. Надзвычай складаная ваенная рэчаіснасць адлюстравана ў аповесці «Балота» (2001). У той жа час Быкаў становіцца аўтарам кароткіх апавяданняў з філасофска-алегарычным зместам: «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1995), «Музыка», «Народныя мсціўцы» (абодва — 1997), «[[Ваўчыная яма]]», «Мальбара», «Тры словы нямых», «Труба» (усе — 1998), «Галоўны крыгсман», «Хутаранцы», «Апалагетыка „нагана“», «Кошка і мышка» (усе — 1999). Выходзяць кнігі прозы «[[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]]» (1997), «Пахаджане» (1999). Быкаўскія прыпавесці ўвайшлі ў супольную кнігу [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] і Васіля Быкава «Калі рукаюцца душы» (2003). Працягвае тэму сяброўства кніга «Дажыць да зялёнай травы» (2008). Кнігу пад такой назвай Быкаў і Барадулін пісалі 43 гады. Складаецца яна з сяброўскага ліставання двух творцаў, якое пачалося ў 1960 годзе. У гады [[Перабудова|перабудовы]] Быкаў актывізаваўся як грамадскі дзеяч і [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Яго выступленні, артыкулы, інтэрв’ю склалі зборнікі «На крыжах» (1992) і «Крыжовы шлях» (1998). Пра сваё жыццё і творчасць Васіль Быкаў напісаў у кнізе ўспамінаў «[[Доўгая дарога дадому]]» (2002). Адной з апошніх прац Быкава сталі аповеды [[Барыс Кіт|Барыса Кіта]], запісаныя Васілём Быкавым улетку 2001 года «Цярновы шлях», якія пазней увайшлі ў кнігу «Грамадзянін свету» (2004). Кожны з 12 аповедаў пачынаецца лірычна-белетрыстычным уступам самога Быкава. Пасля смерці Быкава выйшла кніга «Бліндаж» (2007), у якую ўвайшлі аповесці «Бліндаж» (1987) і «Апошні баец» (1958), якія раней не ўключаліся аўтарам у ніводзін свой зборнік. У 2020 годзе былі знойдзены арыгіналы чатырох апублікаваных у 1970 годзе франтавых малюнкаў Васіля Быкава, зробленыя яго рукой. Яны захоўваліся ў асабістым архіве Івана Глухава, гродзенскага журналіста і ветэрана вайны<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/byikau/|title=«Гэта здаецца неверагодным». У Гродне знайшлі франтавыя малюнкі Васіля Быкава|website=Hrodna.life|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}</ref>. == Творы == === Аповесці === {{калонкі|2}} * Апошні баец, 1957 * [[Жураўліны крык]], 1959 * Франтавая старонка, 1960 * Здрада, 1960 * [[Трэцяя ракета]], 1961 * Пастка, 1962 * [[Альпійская балада]], 1963 * [[Мёртвым не баліць]], 1965 * Праклятая вышыня, 1968 * Круглянскі мост, 1968 * Атака з ходу, 1968 * Сцюжа, 1969 * [[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў (Ліквідацыя)]], 1970 * [[Абеліск (аповесць)|Абеліск]], 1971 * [[Дажыць да світання]], 1972 * Круты бераг ракі, 1972 * Воўчая зграя, 1975 * Яго батальён, 1975 * Пайсці і не вярнуцца, 1978 * [[Знак бяды]], 1982 * Кар’ер, 1985 * Бліндаж, 1987 * [[У тумане]], 1987 * Аблава, 1988 * Пакахай мяне, салдацік, 1996 * Афганец, 1998 * Ваўчыная яма, 1998 * Балота, 2001 {{калонкі/канец}} === Апавяданні, сцэнарыі, артыкулы, інтэрв’ю === * На сцяжыне жыцця, 1958 — апавяданне * Эстафета, 1959 — апавяданне * Палкаводзец, 1960 — апавяданне * Ход канём, 1960 — зборнік апавяданняў * Свае людзі, 1966 — апавяданне * На ўзыходзе сонца, 1975 — сцэнарый фільма * На крыжах, 1992 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю * [[На Чорных лядах]], 1995 — апавяданне * [[Сцяна (апавяданні)|Сцяна]], 1997 — зборнік апавяданняў * Крыжовы шлях, 1998 — зборнік артыкулаў і інтэрв’ю * Пахаджане, 1999 — зборнік апавяданняў * [[Доўгая дарога дадому]], 2002 — аўтабіяграфія. == Экранізацыі і інсцэнізацыі твораў == Паводле Быкава пастаўлены кінафільмы «[[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]]» (1963), «[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]» (1966), «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]» (1975), «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» (1976), «[[Абеліск (фільм)|Абеліск]]» (1977), «[[Узыходжанне (фільм, 1976)|Узыходжанне]]» (1977, паводле «Сотнікава», рэжысёр {{нп3|Ларыса Яфімаўна Шапіцька|Ларыса Шапіцька|ru|Шепитько, Лариса Ефимовна}}) «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1985), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994), «[[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]]» (2012), кароткаметражны фільм «{{нп3|Пастка, фільм, 1966|Пастка|ru|Западня (фильм, 1966)}}», тэлефільм «[[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]]» (1976, паводле аповесці «На ўсходзе сонца»). [[Віктар Нічыпаравіч Дашук|Віктарам Дашуком]] створаны фільм пра Быкава «Узыходжанне» (1985). У 1981 годзе быў зняты фільм «{{нп3|Фруза||ru|Фруза}}», а ў 1989 годзе — фільм «[[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]]». У 2008 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Асуджаныя на вайну||ru|Обречённые на войну}}» паводле аповесці «Пайсці і не вярнуцца». У 2019 годзе зняты фільм паводле «неваеннага» апавядання — «[[Народныя мсціўцы]]». На беларускай мове з ўсіх экранізацый твораў Быкава зняты толькі два фільмы — «На чорных лядах» (рэж. [[Валерый Дзмітрыевіч Панамароў|Валерый Панамароў]], 1995) і «Народныя мсціўцы» (рэж. [[Аляксандр Анатольевіч Меліхавец|Аляксандар Меліхавец]], 2019). П’еса «Апошні шанц» ставілася ў тэатрах. Былі інсцэніраваны яго аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання» (усе — Масква), «Альпійская балада» (Мінск, Масква), «Знак бяды» (Гомель, Ленінград, Мінск), «Пайсці і не вярнуцца» (Кастрама, Масква, Чарнігаў), «Сотнікаў» (Ленінград, Магілёў), «Трэцяя ракета» (Кіеў, Масква) і інш. Балет «[[Альпійская балада (балет)|Альпійская балада]]» (1967) напісаў [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], на яго ж аснове стварыў «Сюіту з балета „Альпійская балада“». Оперу «[[Сцежкаю жыцця]]» (1980, паводле «Воўчай зграі») стварыў [[Генрых Матусавіч Вагнер|Генрых Вагнер]]. Да творчасці пісьменніка звярталіся мастакі [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]], [[I. Немагай]]. == Узнагароды == [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1984). Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа]] (1964, за аповесць «Трэцяя ракета»), [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1974, за аповесці «Абеліск», «Дажыць да світання»), [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] (1978, за аповесці «Воўчая зграя», «Яго батальён»), [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] (1986, за аповесць «Знак бяды»). У 1980 годзе атрымаў званне [[Народны пісьменнік Беларусі|Народнага пісьменніка Беларусі]]. Ганаровы грамадзянін Ушацкага раёна. Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны 1-й ступені]], медалямі. Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2003, пасмяротна). == Ушанаванне памяці == У гонар пісьменніка названы вуліцы ў [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]], [[Жлобін]]е, [[Жыткавічы|Жыткавічах]], [[Лунінец|Лунінцы]], [[Лельчыцы|Лельчыцах]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Фаніпаль|Фаніпалі]], [[Закаблукі|Закаблуках]], [[Вэлыка Сэвэрынка|Вялікай Севярынцы]] (Украіна)<ref>{{Cite web|url=https://ukraine.mfa.gov.by/be/embassy/news/a9ab827e89887a04.html|title=Аб адкрыцці мемарыяльнай дошкі Васілю Быкаву ў вёсцы Вялікая Севярынка - Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|website=ukraine.mfa.gov.by|access-date=2024-06-21}}</ref>. У 2024 годзе імя Васіля Быкава нададзена [[Вуліца Васіля Быкава (Магілёў)|адной з вуліц]] у [[Магілёў|Магілёве]]<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0136179|title=Решение Могилевского городского Совета депутатов от 30 октября 2024 года № 7-3 "О присвоении наименований элементам улично-дорожной сети города Могилева"|website=pravo.by}}</ref>. У 2016 годзе [[Індура|Індурскае]] лясніцтва высадзіла недалёка Гродна лес імя Васіля Быкава. На раздвоеным дрэве, якое мусіць сімвалізаваць пісьменніцкае пяро, усталявалі памятны знак у гонар творцы (разьбяр Іосіф Сідаркевіч)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://styl.hrodna.life/archive/16872|title=Лес імя Васіля Быкава і памятны знак у гонар пісьменніка з’явіліся ў Індурскім лясніцтве|website=Твой стыль|date=2016-04-25|access-date=2024-02-28|url-status=dead}}</ref>. 9 верасня 2020 года ў Мінску на доме па [[Вуліца Максіма Танка (Мінск)|вуліцы Максіма Танка]], 10, дзе Быкаў жыў з 1978 па 2003 год, устаноўлена мемарыяльная дошка (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|title=Памятная дошка на доме ў Мінску, дзе жыў Васіль Быкаў (фота)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200912191352/https://nashaniva.by/img/w924d4/photos/z_2020_09/bykau200909-1jk8t.jpg|archivedate=12 верасня 2020|access-date=9 верасня 2020|url-status=dead}}</ref>. У горадзе [[Віцебск]]у ўсталявана мемарыяльная дошка па вуліцы Суворава, 3, на будынку дзіцячай мастацкай школы № 1 (у гэтым будынку з 1923 па 1941 год знаходзілася [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскае мастацкае вучылішча]], дзе з 1939 па 1940 год вучыўся Васіль Быкаў; скульптары [[Валерый Уладзіміравіч Магучы|Валерый Магучы]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Гвоздзікаў|Аляксандр Гвоздзікаў]])<ref>[https://www.radzima.org/images/pamatniki/8491/8491_b1257631925.jpg Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву ў Віцебску (фота)]</ref>. У кастрычніку 2020 года ва ўкраінскай вёсцы Вялікая Севярынка ўсталявана мемарыяльная дошка Васілю Быкаву<ref>{{Cite web|lang=|url=https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|title=Мемарыяльная дошка Васілю Быкаву адкрыта ва ўкраінскім сяле Вялікая Севярынка|website=zviazda.by|date=2020-10-13|access-date=2024-06-21|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621194621/https://zviazda.by/be/news/20201013/1602594217-memaryyalnaya-doshka-vasilyu-bykavu-adkryta-va-ukrainskim-syale-vyalikaya|url-status=dead}}</ref>. 15 чэрвеня 2021 года ва [[Ушачы|Ушачах]] паставілі помнік Васілю Быкаву, побач — помнік [[Рыгор Барадулін|Рыгору Барадуліну]] (скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]])<ref>[https://www.svaboda.org/a/31309658.html У Вушачах паставілі помнікі Васілю Быкаву і Рыгору Барадуліну] // svaboda.org 15 чэрвеня 2021</ref>. === Музей-сядзіба Васіля Быкава === [[Файл:Byčki siadziba V. Bykava 1.JPG|міні|Музей-сядзіба Васіля Быкава]] {{main|Музей-сядзіба Васіля Быкава}} Адкрыты ў 2004 годзе ў адноўленай хаце, дзе пісьменнік жыў да 1940 года. Месціцца ў вёсцы [[Бычкі (Ушацкі раён)|Бычкі]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Дзейнічае як філіял [[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка|Ушацкага музея народнай славы]]. === Музей-дача Васіля Быкава === [[Файл:Музэй-дача_Васіля_Быкава.jpg|thumb|Музей-дача Васіля Быкава|злева]] {{main|Музей-дача Васіля Быкава}} Адкрыты ў чэрвені 2014 года на базе дачы пісьменніка, размешчанай у пасёлку Ждановічы-6 [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Дзейнічае як філіял [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры]]. === Музейная экспазіцыя ў Гродне === У Гродне на вуліцы Савецкай, 31, у офісе ветэранскай арганізацыі, з 2003 па 2018 гады размяшчаўся музейны пакой, прысвечаны Васілю Быкаву. У экспазіцыі была вялікая калекцыя кніг Быкава, асабістыя рэчы, рэдкія здымкі пісьменніка. У 2019 годзе калекцыя музейнага пакою пераехала у [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|Дом-музей Максіма Багдановіча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/02/04/muzey-byikava-zakryiusya-ekspazicyiya-perayazdzhae-u-muzey-bagdanovicha/|title=Музей Быкава закрыўся: экспазіцыя пераязджае ў музей Багдановіча|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2019-02-04|access-date=2024-02-28}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Быкаў Васіль Уладзіміравіч|[[Серафім Антонавіч Андраюк|С. А. Андраюк]]|371}} * ''Афанасьеў, І.'' Будзем садзіць сад: літаратурна-крытычныя артыкулы. — Мн., 1994. — 92 с. * ''Бугаеў, Д. Я.'' Праўда і мужнасць таленту: Выбранае: Кніга пра Васіля Быкава. Артыкулы. Дыялог. — Мн., 1995. — 415 с. * ''Быкаў, В.'' Пункціры жыцця: далітаратурная біяграфія // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2005. — № 2—5. * Быкаў на Свабодзе. — 2-е выд., дапоўненае. — Радыё СвабоднаяЕўропа/Радыё Свабода, 2005. — 662 с. — ISBN 0-929849-08-6. * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Васіль Быкаў|[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л]].|426—428}} * Васіль Быкаў // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік. — Мн., 1994. — С. 77—78. * ''Залоска, Ю. І.'' Дыялогі з Васілём Быкавым: Інтэрв’ю, эсэ. — Мн.: Маст. літ., 1995. — 95 с. — ISBN 985-02-0139-8. * ''Корань (Сінькова) Л. Д.'' Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. — Мн.: Маст. літ., 1996. — С. 114—142; 180—190. * ''[[Валянціна Іванаўна Локун|Локун, В. І.]]'' Васіль Быкаў у кантэксце сусветнай літаратуры. — Мн., 2005. — 227 с. * ''Лявонава, Е.'' «Не адзінокі востраў…» // Полымя. — 2005. — № 8. — С. 166—182. * Наш Быкаў: Кніга ўспамінаў / уклад. Г. Бураўкін. — Мн., 2004. — 496 с. * {{Артыкул|аўтар=Скурко, А.|загаловак=Як Быкаў стаў Быкавым|спасылка=|выданне=[[Наша гісторыя]]|тып=|год=2018|нумар=4|старонкі=4—12|issn=2617-2305}} * ''Шапран, С.'' Васіль Быкаў. Гісторыя жыцця ў дакументах, публікацыях, успамінах, лістах. У 2 ч. Частка II. — Мінск-Гародня, 2009. — 774 с. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.kamunikat.org/Bykau_Vasil.html/ Асабістая аўтарская старонка ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507014453/http://kamunikat.org/Bykau_Vasil.html|date=7 мая 2012}} * {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111004052550/http://www.belarus.by/by/about-belarus/famous-belarusians/vasil-bhikov|date=4 кастрычніка 2011}} * [http://archives.gov.by/index.php?id=302505 В. Быкаў. Аповесць «Праклятая вышыня». Аўтограф. 1967 г.] * [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19 Васіль Быкаў : віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я. Коласа НАН Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308112519/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=19|date=8 сакавіка 2016}} * {{cite web|url=http://news.tut.by/society/403692.html|title=Васіль Быкаў. Пяць фактаў, якія ведае не кожны беларус|publisher=TUT.BY|accessdate=19 чэрвеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622015201/http://news.tut.by/society/403692.html|archivedate=22 чэрвеня 2014|url-status=dead}} * [http://zviazda.by/2014/10/55262.html Пра Васіля Быкава і нас]{{Недаступная спасылка}} // газета «Звязда» * {{YouTube|uq2uZKoflig|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 1}} * {{YouTube|PYghCIhywRE|«Васіль Быкаў. Апошнія дні», дак. фільм, ч. 2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Быкаў Васіль Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Героі Сацыялістычнай Працы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Васіль Быкаў| ]] [[Катэгорыя:Народныя пісьменнікі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад творчых саюзаў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-франтавікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза дызайнераў]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ушацкага раёна]] 6xfrw2ju0qahi63ucv7z55yr4obeut4 0 20340 5148470 3771813 2026-05-29T22:07:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148470 wikitext text/x-wiki '''Вале́нтнасць''' (ад {{lang-lat|valens}} — які мае сілу) — [[Лік|лік]] роўны колькасці [[Хімічная сувязь|хімічных сувязяў]], якімі дадзены [[Атам|атам]] злучаны з іншымі [[Атам|атамамі]]. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=59—60|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Валентность%20(химич.)/|title=Валентность (химич.)}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html Валентность (химическая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140722081338/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html |date=22 ліпеня 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/688.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1857 год у навуцы]] [[Катэгорыя:Хімічная сувязь]] [[Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі]] be48juz4p60oj6rstsfdz844phz9qb1 0 21138 5148402 5114181 2026-05-29T18:50:14Z DBatura 73587 /* Вядомыя выкладчыкі */ 5148402 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |эмблема = [[Выява:Герб БГПУ.png|Эмблема БДУ|90px]] |назва = Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка |скарачэнне = БДПУ імя Максіма Танка |выява = Uniwersytet Pedagogiczny - panoramio.jpg |арыгінал = |міжназва = Maxim Tank Belarusian State Pedagogical University |ранейшае = Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя М.Горкага |дэвіз = Стогадовыя традыцыі - сучасныя тэхналогіі! |заснаваны = [[1914]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Аляксандр Іванавіч Жук]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |кампус = |адрас = 220030 [[Мінск]], [[Савецкая вуліца (Мінск)|вул. Савецкая]], 18 |сайт = bspu.by |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка''' — установа вышэйшай адукацыі, [[універсітэт]] (з 8 верасня 1993). Знаходзіцца ў [[Мінск]]у, [[Беларусь]]. Ажыццяўляе падрыхтоўку выкладчыкаў матэматыкі, хіміі, фізікі, псіхалогіі, геаграфіі і іншых. Першая мінская педагагічная навучальная ўстанова. Універсітэт узнагароджаны [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref>За поспехі ў падрыхтоўцы выкладчыцкіх кадраў і навуковай дзейнасці.</ref> (1972), [[Ганаровы дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь|Ганаровым дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] (1997). Правадзейны член [[Еўразійская асацыяцыя ўніверсітэтаў|Еўразійскай асацыяцыі ўніверсітэтаў]]<ref>Пастановай Х з’езда Асацыяцыі (красавік 2007).</ref>. == Гісторыя == === Мінскі настаўніцкі інстытут (1914—1918) === 22 чэрвеня 1914 года імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] зацвердзіў даклад [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|міністра народнай асветы]] [[Леў Арыстыдавіч Касо|Л. А. Касо]] пра стварэнне Мінскага настаўніцкага інстытута, і ўжо 1 ліпеня дырэктарам інстытута быў прызначаны [[Дзмітрый Антонавіч Сцяпура|Дз. А. Сцяпура]], які праводзіў падрыхтоўчую работу па адкрыцці навучальнай установы<ref>Андарала, А., Жытко, А., Забаўскі, М. Ля вытокаў заснавання Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта / Аляксандр Андарала, Анатоль Жытко, Мікалай Забаўскі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2014. — № 11 (184). — С. 4 — 8. — С. 4. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 478. — Воп. 1. — Спр. 132. — Арк. 7.</ref>. Інстытут быў афіцыйна адкрыты 21 лістапада 1914 года<ref>Указ Міністра народнай адукацыі Расійскай імперыі быў падпісаны 22 чэрвена 1914 года.</ref>. Восенню 1915 года быў эвакуяваны ў [[Яраслаўль]] да 1918 года<ref>{{cite web | url = https://drive.google.com/file/d/1t0NHBxB3eMJBIMDhU4dqxdME74uNF1Y8/view | title = «Минский учительский институт, г. Минск, Минского уезда Минской губернии» (фонд 478, опись 1) | publisher = Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі | date = 1914–1918 | access-date = 2025-11-15 | language = ru }}</ref>. Пастановай Усерасійскага з’езду (1918) Мінскі настаўніцкі інстытут набыў статус ВНУ і перайшоў на 4-гадовы тэрмін навучання. === Мінскі беларускі педагагічны інстытут (1918—1920) === Створаны 30 снежня 1918 года на базе Мінскага настаўніцкага інстытута. Размяшчаўся ў будынку былога [[Мінскае рэальнае вучылішча|Мінскага рэальнага вучылішча]]. Тэрмін навучання 4 гады. Складаўся з літаратурна-мастацкага, сацыяльна-гістарычнага, прыродазнаўчага, геаграфічнага, фізіка-хімічнага і фізіка-матэматычнага факультэтаў (цыклаў). Навучалася 150 студэнтаў. Інстытут меў фізічны і педагагічны кабінеты, хімічную лабараторыю, бібліятэку (5 тыс. тамоў). У карыстанне яму перададзены былы Мінскі гарадскі музей. За інстытутам ва ўрочышчы Антонаўка пад Мінскам быў замацаваны фальварак, дзе існавалі агранамічная, батанічная, заалагічная лабараторыі, біялагічны кабінет, птушнік, пчальнік, доследнае поле, ферма, метэаралагічная станцыя. У навучальным працэсе асноўная ўвага аддавалася педагагічным дысцыплінам, беларусазнаўству, рабіліся спробы перавесці выкладанне на беларускую мову. У сакавіку-маі 1919 года па абвінавачанні ў контррэвалюцыйнай дзейнасці арыштаваны выкладчыкі [[Сцяпан Варфаламеевіч Балкавец|С. Балкавец]] і [[Б. Тарашкевіч]], пасля арышту інтэрніраваны ў Смаленск [[В. Іваноўскі]] і [[А. Неканда-Трэпка]], «да высвятлення палітычнага крэда» забаронена чытаць лекцыі [[Я. Карскі|Я. Карскаму]]. Пасля заняцця Мінска польскімі войскамі 14.8.1919 года будынак інстытута забраны пад шпіталь. Польскія ўлады вылучылі інстытуту часовы крэдыт у 35 тысяч польскіх марак. Паводле пастановы [[ЧБНК|Часовага Беларускга нацыянальнага камітэта]] ад 15.9.1919 года інстытут абвяшчаўся беларускай дзяржаўнай установай. Для правядзення [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] навучальнага працэсу і рэарганізацыі структуры інстытута створана камісія на чале з [[У. Ігнатоўскі]]м і Я. Карскім. На працягу 1919/20 навучальнага года выкладанне пераводзілася на беларускую мову, 6 факультэтаў рэарганізаваны ў літаратурна-гістарычны і геаграфічна-прыродазнаўчы факультэты з фізіка-хімічным і фізіка-матэматычным аддзяленнямі. 3 правядзеннем беларусізацыі не згадзіліся і пакінулі інстытут выкладчыкі М. Маслаковец, А. Нікольскі, [[Яўген Васілевіч Сняткоў|Я. Сняткоў]]. У навучальную праграму ўводзіліся таксама польская мова і літаратура, гісторыя Польшчы і польскай культуры. Па-антыпольску настроеная частка студэнтаў і выкладчыкаў, члены радыкальнай плыні «[[Маладая Беларусь (1917)|Маладой Беларусі]]», у студзені 1920 года па ініцыятыве Ігнатоўскага стварылі [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускую камуністычную арганізацыю]]. У знак пратэсту супраць «польскага ўціску» і ў сувязі з нязгодай з прапольскай арыентацыяй Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта прэзідыум інстытута на чале з Ігнатоўскім падаў у адстаўку. Паводле пастановы Беларускай школьнай рады Міншчыны ад 1.3.1920 года інстытут узначалілі В. Іваноўскі (рэктар) і А. Неканда-Трэпка (намеснік), якія намагаліся пераўтварыць інстытут у беларускі нацыянальны ўніверсітэт. Інстытут пераведзены ў будынак былой Мінскай праваслаўнай духоўнай семінарыі, выкладчыкамі запрошаны [[М. Гарэцкі]], [[Васіль Данілавіч Дружчыц|В. Дружчыц]], [[Хведар Пятровіч Імшэнік|Х. Імшэнік]], [[Станіслаў Любіч-Маеўскі|С. Любіч-Маеўскі]], [[Л. Більдзюкевіч]], [[Аляксандр Андрэевіч Данілевіч|А. Данілевіч]], [[І. Канчэўскі]] і іншыя. Пры інстытуце створана [[аспірантура]], спецыяльная камісія па выпрацоўцы беларускай навуковай тэрміналогіі. Членамі камісіі падрыхтавана «Арыхметычная тэрміналогія» (выдадзена ў [[Вільнюс|Вільні]] ў 1921). Інстытуту была падпарадкавана [[Мінская балотная доследная станцыя]]. === Мінскі інстытут народнай адукацыі (1920—1921) === Пасля прыходу Чырвонай Арміі ў жніўні 1920 на базе Мінскага беларускага педагагічнага інстытута быў створаны Мінскі інстытут народнай адукацыі. Фактычна дзейнічалі 3 аддзяленні: 1-е для падрыхтоўкі педагогаў у дашкольныя ўстановы (тэрмін навучання 2 гады); 2-е для настаўнікаў пачатковых школ (3 гады); 3-е для настаўнікаў сярэдніх школ (4 гады). Ад 1 верасня 1921 у склад [[Мінскі беларускі педагагічны тэхнікум|Мінскага белпедтэхнікума]] былі перададзены 1-е і 2-е аддзяленні, 3-я аддзяленне на працягу 1921—1922 было ўключана ў склад [[факультэт грамадскіх навук БДУ|факультэта грамадскіх навук БДУ]]. === Мінскі педагагічны інстытут (1922—1993) === Заснаваны ў 1922 годзе як [[педагагічны факультэт БДУ]]. З 28 ліпеня 1931 года на аснове педагагічнага факультэта БДУ была створана самастойная навучальная ўстанова — Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут (у 1936—1993 — Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]). === Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт (з 1993) === 8 верасня 1993 Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя Максіма Горкага атрымаў статус універсітэта.<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-611-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-minskogo-gosudarstvennogo-pedagogicheskogo-instituta-imeni-a-m-gorkogo-v-belorusskij-gosudarstvennyj-pedagogiches/ |title=Пастанова № 611 Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 8 верасня 1993 г. «Аб пераўтварэнні Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага ў Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт» |access-date=5 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927175019/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-611-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-minskogo-gosudarstvennogo-pedagogicheskogo-instituta-imeni-a-m-gorkogo-v-belorusskij-gosudarstvennyj-pedagogiches/ |url-status=dead }}</ref> У 1995 годзе ўніверсітэту нададзена імя беларускага народнага паэта [[Максім Танк|Максіма Танка]]. Таксама з 1995 года дзейнічае Музей гісторыі БДПУ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://fhist.bspu.by/fakultet/muzei-bgpu|title=Музей истории БГПУ|website=Белорусский государственный педагогический университет имени Максима Танка}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Пятровіч Шупляк|C. Шупляк]] [і інш.]|загаловак=Музей гісторыі БДПУ як месца захавання традыцый|год=2026|мова=be|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|месяц=2|нумар=2|старонкі=62—66|issn=1993-1999}}</ref>. У лютым 2006 года [[Геральдычная камісія, Беларусь|Геральдычная камісія]] зацвердзіла сімволіку БДПУ. У 2014 годзе зацверджаны гімн універсітэта, аўтар слоў — выкладчык універсітэта і беларускі паэт [[Мікола Шабовіч]]. === Структура === Ва ўніверсітэце налічваецца 13 факультэтаў і інстытутаў: * [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|Гістарычны факультэт]] * [[Філалагічны факультэт БДПУ імя М. Танка|Філалагічны факультэт]] * [[Факультэт сацыяльна-педагагічных тэхналогій БДПУ імя М. Танка|Факультэт сацыяльна-педагагічных тэхналогій]] * [[Факультэт дашкольнай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Факультэт дашкольнай адукацыі]] * [[Фізіка-матэматычны факультэт БДПУ імя М. Танка|Фізіка-матэматычны факультэт]] * [[Факультэт пачатковай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Факультэт пачатковай адукацыі]] * [[Факультэт эстэтычнай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Факультэт эстэтычнай адукацыі]] * [[Факультэт прыродазнаўства БДПУ імя М. Танка|Факультэт прыродазнаўства]] * [[Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі БДПУ імя М. Танка|Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі]] * [[Факультэт фізічнага выхавання БДПУ імя М. Танка|Факультэт фізічнага выхавання]] * [[Інстытут псіхалогіі БДПУ імя М. Танка|Інстытут псіхалогіі]] * [[Інстытут інклюзіўнай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Інстытут інклюзіўнай адукацыі]] * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДПУ імя М. Танка|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]] === Вывучэнне польскай мовы === У другой палове 1990-х гадоў у Інстытуце замежных моў Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта праводзіліся заняткі [[польская мова|польскай мовы]]. Ініцыятыва іх стварэння з’явілася ў 1995 годзе. У тым самым годзе ўніверсітэт даў дазвол на сфарміраванне працоўнай групы, якая б займалася навучаннем польскай і беларускай моў. Установа пачала супрацоўніцтва з [[Сілезскі ўніверсітэт|Сілезскім універсітэтам]] у Польшчы. У 2000 годзе 26 студэнтаў ВНУ ўпершыню атрымалі дыпломы, якія дазвалялі ім выкладаць польскую мову. У пачатковы перыяд работы заняткаў малая колькасць падручнікаў, абмежаваныя магчымасці стажыровак і практыкі ў Польшчы з’яўляліся перашкодамі ў іх правядзенні. Адсутнасць адпаведных навуковых кадраў, перад усім спецыялістаў з галіны польскай філалогіі, а таксама адсутнасць уступных іспытаў даводзілі да таго, што ўзровень навучання быў у той час нізкі для акадэмічных стандартаў, параўнальны з моўнымі курсамі. У 2001 годзе ўстанова атрымала падтрымку з боку дзеячаў [[Таварыства Вспульнота польска|Таварыства «Вспульнота польска»]] і [[Фонд Дапамога палякам на Усходзе|Фонду «Дапамога палякам на ўсходзе»]], дзякуючы якім атрымалася адрэмантаваць паланістычную майстэрню, а таксама перадаць багаты метадычны кнігазбор і фільмы. Рамонт скончыўся 18 снежня 2001 года і значна палепшыў умовы працы выкладчыкаў і студэнтаў. У пазнейшыя часы на настаўніцкую спецыялізацыю па польскай мове ў Інстытуце замежных моў прымалі 25 асоб, калі кандыдатаў было ў 6 разоў болей<ref>{{Кніга|частка = Język polski na uczelniach białoruskich|загаловак = Oświata…|старонкі = 340}}</ref>. == Рэктары == {{Div col|2}} * 1914—1918 [[Дзмітрый Антонавіч Сцяпура]] * 1931—1932 [[Васіль Рыгоравіч Рудніцкі]] * 1932—1934 [[Васіль Іванавіч Волкаў]] * 1934—1936 [[Абрам Навумавіч Мельцэр]] * 1937—1939 [[Ізраіль Рувімавіч Леўтаў]] * 1939—1940 [[Рыгор Андрэевіч Пазняк]] * 1940—1941 [[Іван Фядотавіч Ермакоў]] * 1944—1945 [[Міхаіл Фядотавіч Жаўрыд]] * 1946—1953 [[Максім Васільевіч Макарэвіч]] * 1953—1970 [[Іван Емяльянавіч Лакін]] * 1970—1977 [[Фрол Парфіравіч Шмыгаў]] * 1977—1993 [[Аляксандр Цімафеевіч Караткевіч]] * 1993—2003 [[Леанід Ніканоравіч Ціханаў]] * 2003—2014 [[Пётр Дзмітрыевіч Кухарчык]] * з 2014 — [[Аляксандр Іванавіч Жук]] {{Div col end}} == Вядомыя выпускнікі == * [[Анатоль Майсеевіч Бардовіч]] * [[Альгерд Бахарэвіч]] * [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Юры Бохан]] * [[Мікалай Сямёнавіч Васілеўскі]] * [[Ірына Уладзіміраўна Ганецкая|Ірына Ганецкая]] * [[Аляксандр Груша]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Аляксандр Гужалоўскі]] * [[Уладзімір Фаміч Ермалаеў|Уладзімір Ермалаеў]] * [[Юлія Зарэцкая]] * [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч]] * [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў]] * [[Ігар Вячаслававіч Мельнікаў]] * [[Віктар Іванавіч Несцяровіч]] * [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]] * [[Андрэй Аляксандравіч Радаман|Андрэй Радаман]] * [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]] * [[Таццяна Сівец]] * [[Уладзімір Ільіч Содаль]] * [[Ціхан Чарнякевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Шабуня]] == Вядомыя выкладчыкі == * [[Міхаіл Восіпавіч Біч]] * [[Леанід Уладзіміравіч Калядзінскі]] * [[Ібрагім Барысавіч Канапацкі]] * [[Ігар Васільевіч Карпенка]] * [[Алена Мікалаеўна Космач]] * [[Генадзь Аркадзевіч Космач]] * [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава]] * [[Рамуальд Аляксандравіч Чыкалаў]] * [[Мікола Шабовіч]] * [[Раман Фёдаравіч Ляпіч]] == Гл. таксама == * [[Зорны паход]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Беларускі педагагічны універсітэт імя М. Танка||455}} * ''[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзімір Ляхоўскі]]'', Беларускі універсітэт: з гісторыі стварэння // Спадчына, 1994, № 4. * {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Belarusian State Pedagogical University}} * [http://by.bspu.by/ Афіцыйны сайт універсітэта] {{ВНУ Беларусі}} {{Рэктары БДПУ імя Максіма Танка}} {{Факультэты БДПУ імя М. Танка|nocat=1}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БДПУ імя Максіма Танка| ]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя педагагічныя навучальныя ўстановы]] azi6h1ow0f0g73e9jem8k1cgd5i3k1z 0 24606 5148508 4961490 2026-05-30T01:08:21Z Laddenvean 154809 5148508 wikitext text/x-wiki ''' Беларускі фронт''' існаваў у верасні-лістападзе [[1939]] у час [[Польская абарончая вайна 1939|Польскай абарончай вайны]] і пасля яе завяршэння. Камандуючы — камандарм 2-га ранга [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]]. Пасля нападу нацысцкай Германіі на Польшчу для ажыццяўлення [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]] на базе Беларускай і Кіеўскай ваенных акруг [[11 верасня]] [[1939]] былі створаны адпаведна Беларускі і Украінскі франты. У склад Беларускага фронту ўваходзілі 3-я, 4-я, 10-я, 11-я арміі, франтавая конна-механізаваная група, Дняпроўская ваенная флатылія і інш. Пры кожнай арміі была авіяцыйная група. Фронт меў задачу не дапусціць захоп [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] войскамі Германіі. Беларускі фронт налічваў 200,8 тыс. чал. Яму супрацьстаяла 45 тысяч польскіх салдат і афіцэраў<ref>Гісторыя Беларусі, С.450.</ref>. Большасць польскіх вайскоўцаў не былі ўзброены і аб'яднаны ў вайсковыя фарміраванні. Польская армія не магла аказаць істотнага супраціўлення савецкім войскам. У адпаведнасці з рашэннямі ўрада СССР савецкія войскі [[17 верасня]] перайшлі савецка-польскую граніцу, занялі [[Глыбокае]], [[Маладзечна]], [[Валожын]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Баранавічы]]. [[18 верасня]] былі занятыя [[Свянцяны]], [[Ліда]], [[Навагрудак]], [[Слонім]], [[Ваўкавыск]], [[19 верасня]] — [[Вільня]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], 20-21 верасня — [[Гродна]], [[21 верасня]] — [[Пінск]], [[22 верасня]] — [[Беласток]] і [[Брэст]] (апошні быў перададзены немцамі). Пад час паходу баявыя дзеянні адбываліся на пагранічнай лініі, у раёнах [[Нясвіж]]а, Валожына, [[Шчучын]]а, [[Столін]]а, Маладзечна і інш. Упартыя баі ішлі за [[Скідзель]], Навагрудак, Вільню, Гродна, у Аўгустоўскіх лясах. Лічыцца, што да 25 верасня Чырвоная армія поўнасцю вызваліла Заходнюю Беларусь ад польскіх войск. Але яшчэ да 28 верасня дзе-нідзе адбываліся ваенныя сутычкі. Да 1 кастрычніка 1939 савецкія войскі выйшлі да ўзгодненай з нямецкім камандаваннем граніцы. Беларускі фронт страціў 996 чал. забітымі і 2002 параненымі. Былі ўзяты ў палон 60202 польскія вайскоўцы, у тым ліку 2066 афіцэраў. Сярод палонных значную частку складалі адстаўныя вайскоўцы. == Гл. таксама == *[[Абарона Гродна 1939]] {{зноскі}} == Літаратура == Люцік Зм. «Беларускі фронт». Вайсковая аперацыя Чырвонай Арміі ў Заходняй Беларусі // Arche. 2009. №9. (Артыкул у пяці частках на сацйе: http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 |date=14 кастрычніка 2013 }}) ЭГБ. - Т.6, ч. 1, Мн., 2001. - С. 571-572. [[Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Польскі паход Чырвонай арміі (1939)]] 095arfobkuofhse6pt2rqpdmwxujk0c 5148510 5148508 2026-05-30T01:12:58Z Laddenvean 154809 5148510 wikitext text/x-wiki ''' Беларускі фронт''' існаваў у верасні-лістападзе [[1939]] у час [[Польская абарончая вайна 1939|Польскай абарончай вайны]] і пасля яе завяршэння. Камандуючы — камандарм 2-га ранга [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]]. Пасля нападу нацысцкай Германіі на Польшчу для ажыццяўлення [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]] на базе Беларускай і Кіеўскай ваенных акруг [[11 верасня]] [[1939]] былі створаны адпаведна Беларускі і Украінскі франты. У склад Беларускага фронту ўваходзілі [[3-я армія (СССР)|3-я]], [[4-я армія (СССР)|4-я]], [[10-я армія (СССР)|10-я]], 11-я арміі, франтавая конна-механізаваная група, Дняпроўская ваенная флатылія і інш. Пры кожнай арміі была авіяцыйная група. Фронт меў задачу не дапусціць захоп [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] войскамі Германіі. Беларускі фронт налічваў 200,8 тыс. чал. Яму супрацьстаяла 45 тысяч польскіх салдат і афіцэраў<ref>Гісторыя Беларусі, С.450.</ref>. Большасць польскіх вайскоўцаў не былі ўзброены і аб'яднаны ў вайсковыя фарміраванні. Польская армія не магла аказаць істотнага супраціўлення савецкім войскам. У адпаведнасці з рашэннямі ўрада СССР савецкія войскі [[17 верасня]] перайшлі савецка-польскую граніцу, занялі [[Глыбокае]], [[Маладзечна]], [[Валожын]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Баранавічы]]. [[18 верасня]] былі занятыя [[Свянцяны]], [[Ліда]], [[Навагрудак]], [[Слонім]], [[Ваўкавыск]], [[19 верасня]] — [[Вільня]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], 20-21 верасня — [[Гродна]], [[21 верасня]] — [[Пінск]], [[22 верасня]] — [[Беласток]] і [[Брэст]] (апошні быў перададзены немцамі). Пад час паходу баявыя дзеянні адбываліся на пагранічнай лініі, у раёнах [[Нясвіж]]а, Валожына, [[Шчучын]]а, [[Столін]]а, Маладзечна і інш. Упартыя баі ішлі за [[Скідзель]], Навагрудак, Вільню, Гродна, у Аўгустоўскіх лясах. Лічыцца, што да 25 верасня Чырвоная армія поўнасцю вызваліла Заходнюю Беларусь ад польскіх войск. Але яшчэ да 28 верасня дзе-нідзе адбываліся ваенныя сутычкі. Да 1 кастрычніка 1939 савецкія войскі выйшлі да ўзгодненай з нямецкім камандаваннем граніцы. Беларускі фронт страціў 996 чал. забітымі і 2002 параненымі. Былі ўзяты ў палон 60202 польскія вайскоўцы, у тым ліку 2066 афіцэраў. Сярод палонных значную частку складалі адстаўныя вайскоўцы. == Гл. таксама == *[[Абарона Гродна 1939]] {{зноскі}} == Літаратура == Люцік Зм. «Беларускі фронт». Вайсковая аперацыя Чырвонай Арміі ў Заходняй Беларусі // Arche. 2009. №9. (Артыкул у пяці частках на сацйе: http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 |date=14 кастрычніка 2013 }}) ЭГБ. - Т.6, ч. 1, Мн., 2001. - С. 571-572. [[Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Польскі паход Чырвонай арміі (1939)]] cwsjs905jt0418yq2i9edv8osnds7tt 5148561 5148510 2026-05-30T07:26:29Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ афармленне 5148561 wikitext text/x-wiki {{вайсковае фарміраванне}} '''Беларускі фронт''' існаваў у верасні-лістападзе 1939 года ў час [[Польская абарончая вайна 1939|Польскай абарончай вайны]] і пасля яе завяршэння. Камандуючы — камандарм 2-га рангу [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]]. Пасля нападу нацысцкай Германіі на Польшчу для ажыццяўлення [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]] на базе Беларускай і Кіеўскай ваенных акруг 11 верасня 1939 года створаны адпаведна Беларускі і Украінскі франты. У склад Беларускага фронту ўваходзілі [[3-я армія (СССР)|3-я]], [[4-я армія (СССР)|4-я]], [[10-я армія (СССР)|10-я]], 11-я арміі, франтавая конна-механізаваная група, Дняпроўская ваенная флатылія і іншыя. Пры кожнай арміі была авіяцыйная група. Фронт меў задачу не дапусціць захоп [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] войскамі Германіі. Беларускі фронт налічваў 200,8 тыс. чал. Яму супрацьстаяла 45 тысяч польскіх салдат і афіцэраў<ref>Гісторыя Беларусі, С.450.</ref>. Большасць польскіх вайскоўцаў не былі ўзброены і аб’яднаны ў вайсковыя фарміраванні. Польская армія не магла аказаць істотнага супраціўлення савецкім войскам. У адпаведнасці з рашэннямі ўрада СССР савецкія войскі [[17 верасня]] перайшлі савецка-польскую граніцу, занялі [[Глыбокае]], [[Маладзечна]], [[Валожын]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Баранавічы]]. [[18 верасня]] былі занятыя [[Свянцяны]], [[Ліда]], [[Навагрудак]], [[Слонім]], [[Ваўкавыск]], [[19 верасня]] — [[Вільня]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], 20-21 верасня — [[Гродна]], [[21 верасня]] — [[Пінск]], [[22 верасня]] — [[Беласток]] і [[Брэст]] (апошні быў перададзены немцамі). Пад час паходу баявыя дзеянні адбываліся на пагранічнай лініі, у раёнах [[Нясвіж]]а, Валожына, [[Шчучын]]а, [[Столін]]а, Маладзечна і іншых. Упартыя баі ішлі за [[Скідзель]], Навагрудак, Вільню, Гродна, у Аўгустоўскіх лясах. Лічыцца, што да 25 верасня Чырвоная армія поўнасцю вызваліла Заходнюю Беларусь ад польскіх войск. Але яшчэ да 28 верасня дзе-нідзе адбываліся ваенныя сутычкі. Да 1 кастрычніка 1939 савецкія войскі выйшлі да ўзгодненай з нямецкім камандаваннем граніцы. Беларускі фронт страціў 996 чалавек забітымі і 2002 параненымі. Былі ўзяты ў палон 60202 польскія вайскоўцы, у тым ліку 2066 афіцэраў. Сярод палонных значную частку складалі адстаўныя вайскоўцы. == Гл. таксама == * [[Абарона Гродна 1939]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Люцік Зм.'' «Беларускі фронт». Вайсковая аперацыя Чырвонай Арміі ў Заходняй Беларусі // Arche. 2009. № 9. (Артыкул у пяці частках на сайце: http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 |date=14 кастрычніка 2013 }}) * ЭГБ. — Т. 6, ч. 1. — Мн., 2001. — С. 571—572. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Польскі паход Чырвонай арміі (1939)]] cywaaq0crujvx90l0u03linw0k64jx6 5148562 5148561 2026-05-30T07:27:33Z M.L.Bot 261 5148562 wikitext text/x-wiki {{вайсковае фарміраванне}} '''Беларускі фронт''' існаваў у верасні-лістападзе 1939 года ў час [[Польская абарончая вайна 1939|Польскай абарончай вайны]] і пасля яе завяршэння. Камандуючы — камандарм 2-га рангу [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]]. Пасля нападу нацысцкай Германіі на Польшчу для ажыццяўлення [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]] на базе Беларускай і Кіеўскай ваенных акруг 11 верасня 1939 года створаны адпаведна Беларускі і Украінскі франты. У склад Беларускага фронту ўваходзілі [[3-я армія (СССР)|3-я]], [[4-я армія (СССР)|4-я]], [[10-я армія (СССР)|10-я]], 11-я арміі, франтавая конна-механізаваная група, Дняпроўская ваенная флатылія і іншыя. Пры кожнай арміі была авіяцыйная група. Фронт меў задачу не дапусціць захоп [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] войскамі Германіі. Беларускі фронт налічваў 200,8 тыс. чал. Яму супрацьстаяла 45 тысяч польскіх салдат і афіцэраў<ref>Гісторыя Беларусі, С.450.</ref>. Большасць польскіх вайскоўцаў не былі ўзброены і аб’яднаны ў вайсковыя фарміраванні. Польская армія не магла аказаць істотнага супраціўлення савецкім войскам. У адпаведнасці з рашэннямі ўрада СССР савецкія войскі 17 верасня перайшлі савецка-польскую граніцу, занялі [[Глыбокае]], [[Маладзечна]], [[Валожын]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Баранавічы]]. 18 верасня былі занятыя [[Свянцяны]], [[Ліда]], [[Навагрудак]], [[Слонім]], [[Ваўкавыск]], 19 верасня — [[Вільня]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], 20-21 верасня — [[Гродна]], [[21 верасня]] — [[Пінск]], [[22 верасня]] — [[Беласток]] і [[Брэст]] (апошні перададзены немцамі). Пад час паходу баявыя дзеянні адбываліся на пагранічнай лініі, у раёнах [[Нясвіж]]а, Валожына, [[Шчучын]]а, [[Столін]]а, Маладзечна і іншых. Упартыя баі ішлі за [[Скідзель]], Навагрудак, Вільню, Гродна, у Аўгустоўскіх лясах. Лічыцца, што да 25 верасня Чырвоная армія поўнасцю вызваліла Заходнюю Беларусь ад польскіх войск. Але яшчэ да 28 верасня дзе-нідзе адбываліся ваенныя сутычкі. Да 1 кастрычніка 1939 савецкія войскі выйшлі да ўзгодненай з нямецкім камандаваннем граніцы. Беларускі фронт страціў 996 чалавек забітымі і 2002 параненымі. Узяты ў палон 60202 польскія вайскоўцы, у тым ліку 2066 афіцэраў. Сярод палонных значную частку складалі адстаўныя вайскоўцы. == Гл. таксама == * [[Абарона Гродна 1939]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Люцік Зм.'' «Беларускі фронт». Вайсковая аперацыя Чырвонай Арміі ў Заходняй Беларусі // Arche. 2009. № 9. (Артыкул у пяці частках на сайце: http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 |date=14 кастрычніка 2013 }}) * ЭГБ. — Т. 6, ч. 1. — Мн., 2001. — С. 571—572. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Польскі паход Чырвонай арміі (1939)]] 3lrgsd2md0o2iow1x97ciy7pg1xccnj 5148588 5148562 2026-05-30T08:37:36Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5148588 wikitext text/x-wiki {{вайсковае фарміраванне}} '''Беларускі фронт''' існаваў у верасні-лістападзе 1939 года ў час [[Польская абарончая вайна 1939|Польскай абарончай вайны]] і пасля яе завяршэння. Камандуючы — камандарм 2-га рангу [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]]. Пасля нападу нацысцкай Германіі на Польшчу для ажыццяўлення [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну 1939|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]] на базе Беларускай і Кіеўскай ваенных акруг 11 верасня 1939 года створаны адпаведна Беларускі і Украінскі франты. У склад Беларускага фронту ўваходзілі [[3-я армія (СССР)|3-я]], [[4-я армія (СССР)|4-я]], [[10-я армія (СССР)|10-я]], 11-я арміі, франтавая конна-механізаваная група, Дняпроўская ваенная флатылія і іншыя. Пры кожнай арміі была авіяцыйная група. Фронт меў задачу не дапусціць захоп [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] войскамі Германіі. Беларускі фронт налічваў 200,8 тыс. чал. Яму супрацьстаяла 45 тысяч польскіх салдат і афіцэраў<ref>Гісторыя Беларусі, С.450.</ref>. Большасць польскіх вайскоўцаў не былі ўзброены і аб’яднаны ў вайсковыя фарміраванні. Польская армія не магла аказаць істотнага супраціўлення савецкім войскам. У адпаведнасці з рашэннямі ўрада СССР савецкія войскі 17 верасня перайшлі савецка-польскую граніцу, занялі [[Глыбокае]], [[Маладзечна]], [[Валожын]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Баранавічы]]. 18 верасня былі занятыя [[Свянцяны]], [[Ліда]], [[Навагрудак]], [[Слонім]], [[Ваўкавыск]], 19 верасня — [[Вільня]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], 20-21 верасня — [[Гродна]], [[21 верасня]] — [[Пінск]], [[22 верасня]] — [[Беласток]] і [[Брэст]] (апошні перададзены немцамі). Пад час паходу баявыя дзеянні адбываліся на пагранічнай лініі, у раёнах [[Нясвіж]]а, Валожына, [[Шчучын]]а, [[Столін]]а, Маладзечна і іншых. Упартыя баі ішлі за [[Скідзель]], Навагрудак, Вільню, Гродна, у Аўгустоўскіх лясах. Лічыцца, што да 25 верасня Чырвоная армія поўнасцю вызваліла Заходнюю Беларусь ад польскіх войск. Але яшчэ да 28 верасня дзе-нідзе адбываліся ваенныя сутычкі. Да 1 кастрычніка 1939 савецкія войскі выйшлі да ўзгодненай з нямецкім камандаваннем граніцы. Беларускі фронт страціў 996 чалавек забітымі і 2002 параненымі. Узяты ў палон 60202 польскія вайскоўцы, у тым ліку 2066 афіцэраў. Сярод палонных значную частку складалі адстаўныя вайскоўцы. == Гл. таксама == * [[Абарона Гродна 1939]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Люцік Зм.'' «Беларускі фронт». Вайсковая аперацыя Чырвонай Арміі ў Заходняй Беларусі // Arche. 2009. № 9. (Артыкул у пяці частках на сайце: http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014182238/http://harodnia.com/be/uczora/hrodna-1920-1944/420-bielaruski-front-1 |date=14 кастрычніка 2013 }}) * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} — С. 571—572. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1939 год у Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Польскі паход Чырвонай арміі (1939)]] liomxwffrdzczz14ojxwnvvry307kwj 0 24747 5148350 4788473 2026-05-29T14:38:26Z StarDeg 16311 5148350 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} [[Файл:Patriarch Kirill I of Moscow 02 cropped.jpg|thumb|Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі ўсяе Русі з 2009 года [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]]]] '''Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі''' — [[тытул]] прадстаяцеля [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. Поўны тытул зараз (2008) ''Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі''. Ён быў прыняты ў 1943 годзе пры абранні патрыярхам [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергія (Страгародскага)]]. Патрыярства заснавана ў [[Масква|Маскве]] ў 1589 годзе: першым Патрыярхам стаў [[Іоў (Патрыярх Маскоўскі)|Іоў]]. Скасавана ў 1721 годзе; адноўлена рашэннем Памеснага Сабора Расійскай Царквы 28 кастрычніка (10 лістапада) 1917 года. Спіс Патрыярхаў Маскоўскіх: * [[Іоў (Патрыярх Маскоўскі)|Іоў]] (1589—1605) * [[Гермаген (Патрыярх Маскоўскі)|Гермаген]] (1606—1612) * [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)|Філарэт]] (1619—1633) * [[Іасаф I, Патрыярх Маскоўскі|Іасаф I]] (1634—1640) * [[Іосіф, Патрыярх Маскоўскі|Іосіф]] (1642—1652) * [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|Нікан]] (1652—1666) * [[Іасаф II, Патрыярх Маскоўскі|Іасаф II]] (1667—1672) * [[Піцірым, Патрыярх Маскоўскі|Піцірым]] (1672—1673) * [[Іаакім, Патрыярх Маскоўскі|Іаакім]] (1674—1690) * [[Адрыян (Патрыярх Маскоўскі)|Адрыян]] (1690—1700) * [[Ціхан (Патрыярх Маскоўскі)|Ціхан]] (1917—1925) * [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергій]] (1943—1944) * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]] (1945—1970) * [[Пімен (Патрыярх Маскоўскі)|Пімен]] (1971—1990) * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] (1990—2008) * [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] (з 2009) Паводле дзеючага Статуту ад 2000 года, сан Патрыярха з’яўляецца пажыццёвым; права суду над Патрыярхам і нізлажэння яго, роўна як і рашэнне пытання аб яго сыходзе на пакой, належыць [[Архірэйскі сабор|Архірэйскаму сабору]]. У перыяд вакансіі Патрыяршай кафедры [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэнны сінод]] абірае з ліку сваіх сталых членаў Месцаблюсціцеля Патрыяршага Прастолу. «Не пазней шасці месяцаў па вызваленні Патрыяршага Пасаду Месцаблюсціцель і Свячшэнны сінод… склікаюць [[Памесны сабор]] для абрання новага Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі». Кандыдат у Патрыярхі павінен быць архірэем РПЦ не маладзей за 40 гадоў, мець «вышэйшую багаслоўскую адукацыю, дастатковы досвед [[епархія]]льнага кіравання». Працэдура абрання Патрыярха Статутам не дэталізаваная; «працэдуру абрання ўсталёўвае Свячшэнны Сінод». Патрыярх уступае ў сан падчас адмысловай урачыстай цырымоніі — [[Інтранізацыя|інтранізацыі]], якая праводзіцца праз некалькі дзён пасля абрання. {{Патрыярхі Маскоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Руская праваслаўная царква]] fqmvmojh2acw3x78ndkerbg0puhcfcs 5148351 5148350 2026-05-29T14:38:45Z StarDeg 16311 5148351 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі''' — [[тытул]] прадстаяцеля [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. Поўны тытул зараз (2008) ''Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі''. Ён быў прыняты ў 1943 годзе пры абранні патрыярхам [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергія (Страгародскага)]]. Патрыярства заснавана ў [[Масква|Маскве]] ў 1589 годзе: першым Патрыярхам стаў [[Іоў (Патрыярх Маскоўскі)|Іоў]]. Скасавана ў 1721 годзе; адноўлена рашэннем Памеснага Сабора Расійскай Царквы 28 кастрычніка (10 лістапада) 1917 года. Спіс Патрыярхаў Маскоўскіх: * [[Іоў (Патрыярх Маскоўскі)|Іоў]] (1589—1605) * [[Гермаген (Патрыярх Маскоўскі)|Гермаген]] (1606—1612) * [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)|Філарэт]] (1619—1633) * [[Іасаф I, Патрыярх Маскоўскі|Іасаф I]] (1634—1640) * [[Іосіф, Патрыярх Маскоўскі|Іосіф]] (1642—1652) * [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|Нікан]] (1652—1666) * [[Іасаф II, Патрыярх Маскоўскі|Іасаф II]] (1667—1672) * [[Піцірым, Патрыярх Маскоўскі|Піцірым]] (1672—1673) * [[Іаакім, Патрыярх Маскоўскі|Іаакім]] (1674—1690) * [[Адрыян (Патрыярх Маскоўскі)|Адрыян]] (1690—1700) * [[Ціхан (Патрыярх Маскоўскі)|Ціхан]] (1917—1925) * [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергій]] (1943—1944) * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]] (1945—1970) * [[Пімен (Патрыярх Маскоўскі)|Пімен]] (1971—1990) * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] (1990—2008) * [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] (з 2009) Паводле дзеючага Статуту ад 2000 года, сан Патрыярха з’яўляецца пажыццёвым; права суду над Патрыярхам і нізлажэння яго, роўна як і рашэнне пытання аб яго сыходзе на пакой, належыць [[Архірэйскі сабор|Архірэйскаму сабору]]. У перыяд вакансіі Патрыяршай кафедры [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэнны сінод]] абірае з ліку сваіх сталых членаў Месцаблюсціцеля Патрыяршага Прастолу. «Не пазней шасці месяцаў па вызваленні Патрыяршага Пасаду Месцаблюсціцель і Свячшэнны сінод… склікаюць [[Памесны сабор]] для абрання новага Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі». Кандыдат у Патрыярхі павінен быць архірэем РПЦ не маладзей за 40 гадоў, мець «вышэйшую багаслоўскую адукацыю, дастатковы досвед [[епархія]]льнага кіравання». Працэдура абрання Патрыярха Статутам не дэталізаваная; «працэдуру абрання ўсталёўвае Свячшэнны Сінод». Патрыярх уступае ў сан падчас адмысловай урачыстай цырымоніі — [[Інтранізацыя|інтранізацыі]], якая праводзіцца праз некалькі дзён пасля абрання. {{Патрыярхі Маскоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Руская праваслаўная царква]] 0ir0wn0zgyv3c9m5a6tjrtva9z95tkv 0 25965 5148376 5073962 2026-05-29T15:59:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148376 wikitext text/x-wiki '''Біямаса''' — сукупная маса раслінных і жывёльных арганізмаў, якія прысутнічаюць у [[біягеацэноз]]е ў момант назірання. == Біямаса ў энергетыцы == Біямаса — шостая паводле запасаў з даступных у сучаснасці ([[2008]]) крыніц энергіі пасля [[Гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]], [[Уран (хімічны элемент)|урану]], [[вугаль|вугалю]], [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]]. Прыблізна біямаса Зямлі ацэньваецца ў 2,4*10¹² тон. Біямаса — пятая паводле прадукцыйнасці аднаўляемая крыніца энергіі пасля [[Сонечная энергетыка|прамой сонечнай]], [[Ветраэнергетыка|ветравай]], [[Гідраэнергія|гідра]] і [[Геатэрмальная энергетыка|геатэрмальнай]] энергіі. Штогод на Зямлі ўтвараецца каля 170 млрд т. першаснай біялагічнай масы і прыблізна той жа аб'ём разбураецца. Біямаса — найбуйнейшы паводле выкарыстання ў сусветнай гаспадарцы аднаўляемы рэсурс (больш 500 млн [[т.у.п.]]/год). Біямаса ўжываецца для вытворчасці [[цеплата|цеплаты]], [[біяпаліва]]. Асноўная частка паліўнай біямасы (да 80%), гэта галоўным чынам [[драўніна]], якая ўжываецца для ацяплення [[жыллё|жылля]] і гатавання [[ежа|ежы]] ў краінах, якія развіваюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://peswiki.com/energy/Directory:Biomass Directory:Biomass // Pure Energy Systems — freeenergynews.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230032222/http://peswiki.com/energy/Directory:Biomass |date=30 снежня 2010 }} — Эл.рэсурс PESWiki.com * [http://www1.eere.energy.gov/biomass/ Дэпартамент Энергетыкі ЗША] * [http://freeenergynews.com/Directory/Biomass/index.html Навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509092159/http://www.freeenergynews.com/Directory/Biomass/index.html |date=9 мая 2008 }} * [http://bio.bmpa.biz/biotehnologii.html Біятэхналогіі ў сельскай гаспадарцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120116223202/http://bio.bmpa.biz/biotehnologii.html |date=16 студзеня 2012 }} {{Узнаўляльныя энергарэсурсы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Біяпаліва]] fab417gicibum7ulq6nvspchszs8zjc 0 29447 5148502 4921076 2026-05-30T00:13:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148502 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Кустава}} [[Выява:Solidarni z Białorusią 2014 Warszawa 26.jpg|thumb|250px|Валерыя Кустава на канцэрце [[Салідарныя з Беларуссю]] ў [[Варшава|Варшаве]], [[Польшча]], 2014 год]] '''Вале́рыя Ку́става''', вядомая таксама як '''Валяры́на''' (нар. {{ДН|9|10|1984}}<ref>[http://www.rv-blr.com/biography/view/963 Родныя Вобразы / Біяграфіі / Валярына Кустава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130418140408/http://www.rv-blr.com/biography/view/963 |date=18 красавіка 2013 }}</ref>, {{МН|Мінск|ў Мінску}}) — беларускі [[паэт]], [[літаратар]], сцэнарыст, тэлевядучая. == Біяграфія == Вучылася ў ДМШ № 9, скончыла ДМШ № 19 па класе скрыпкі і фартэпіяна. Вучылася ў Ліцэі з тэатральным ухілам № 136, скончыла беларускамоўны клас тэатральнага ліцэя (былая СШ № 211, 2002). Наведвала [[Беларускі калегіум]] — аддзяленне «філасофія/літаратура» (2003), скончыла [[Польскі інстытут у Мінску|Польскі Інстытут у Мінску]] (2003), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|БДУКіМ]] (2007, дыплом з адзнакай, спецыяльнасць «Літаратурная работа», спецыялізацыя — кінадраматургія), магістратуру [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БДАМ]] (2008, спецыяльнасць «Мастацтвазнаўства», спецыялізацыя — кінатэлемастацтва, — мае ступень магістра мастацтвазнаўства). Працавала рэдактарам выдавецтва «Мастацкая літаратура» (2008—2009). Скончыла аспірантуру [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БДАМ]] (2012, спецыяльнасць «Кіназнаўства», спецыялізацыя — кіна-, тэле- і іншыя віды экранных мастацтваў. == Творчасць == Сама таго не ведаючы, паставіла тры рэкорды ў гісторыі беларускай літаратуры: * Першая нізка вершаў з прадмовай [[Алесь Разанаў|Алеся Разанава]] выйшла ў 6 гадоў у часопісе [[Бярозка (часопіс)|«Бярозка»]] (№ 9—10, 1992); * Першы зборнік паэзіі «Кроў Сусвету» з прадмовай [[Васіль Аляксеевіч Жуковіч|Васіля Жуковіча]] быў надрукаваны ў 11 гадоў; * Секцыю паэзіі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] прайшла ў 16 гадоў. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтру]]. Удзельніца міжнародных літаратурных фестываляў у [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіне]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Славенія|Славеніі]], [[Туркменістан]]е, [[Германія|Германіі]], [[Швецыя|Швецыі]] і інш. Аўтар шэрагу песень, супрацоўнічае з беларускімі кампазітарамі, ансамблямі і выканаўцамі. Асобныя творы перакладзеныя на нямецкую, французскую, шведскую, англійскую, літоўскую, грузінскую, славенскую, украінскую, польскую і рускую мовы. Сама перакладае з беларускай, рускай, украінскай, польскай і інш.; аўтар шматлікіх публікацый у перыёдыцы: [[Дзеяслоў (часопіс)|«Дзеяслоў»]], [[Новы Час (газета)|«Новы Час»]], [[ARCHE Пачатак|«Arche»]], [[Полымя (часопіс)|«Полымя»]], [[Культура (газета)|«Культура»]] і інш. Вершы Валярыны вельмі розныя: ад філасофска-сур'ёзных да правакацыйна-хуліганскіх<ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kustava_Valeryja.html |title=Архіўная копія |access-date=29 красавіка 2013 |archive-date=11 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411011854/http://kamunikat.org/Kustava_Valeryja.html |url-status=dead }}</ref>. == Грамадская дзейнасць == У лютым 2018 года ў Беларускім Доме ў Варшаве на [[Міжнародны дзень роднай мовы|Дзень роднай мовы]] правяла «Нацыянальную дыктоўку», якой Беларускі Дом распачаў святкаванне 100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі<ref>{{cite web |url=http://novychas.by/kultura/dzen-rodnaj-movy-u-belaruskim-dome-u-varszave |title=Дзень Роднай Мовы ў Беларускім Доме ў Варшаве |author=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |date=21 лютага 2018 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=21 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224163959/http://novychas.by/kultura/dzen-rodnaj-movy-u-belaruskim-dome-u-varszave |archivedate=24 лютага 2018 |url-status= }}</ref>. == Крымінальны пераслед == У чэрвені 2021 года Куставай прыйшлося пакінуць Беларусь. 3 чэрвеня невядомыя ламаліся ў яе кватэру. Пасля гэтага сувязь з ёй знікла, пакуль літаратарка не апынулася ў Польшчы. У Беларусі жа распачаўся крымінальны пераслед у адносінах да яе: Куставу абвінавацілі па меншае меры ў ''«арганізацыі і падрыхтоўцы дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак»'', і нясплаце падаткаў за фінансаванне [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=|том=|archiveurl=|ref=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|старонкі=2|нумар=24 (752)|выпуск=|загаловак=Санкцыі і экстрэмізм|год=2021|выдавецтва=|месца=|тып=газета|выданне=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|аўтар выдання=|адказны=|мова=be|спасылка=|арыгінал=|archivedate=}}</ref>. == Бібліяграфія == * Кроў Сусвету: вершы; Прадм. В. Жуковіча. — Мн.: Маст. літ., 1996. — с. 175. * Каб неба сагрэць…: вершы; Прадм. Р. Барадуліна. — Мн.: Маст.літ., 2004. — 87 с. * Тамсама: вершы. — Мн.: Маст. літ., 2006. — с. 150. == Узнагароды == * Стыпендыят спецыяльнага фонду [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па падтрымцы таленавітай моладзі (1997) за кнігу «Кроў Сусвету»; * Дыпламант II форума творчай моладзі «ХХІ стагоддзе — музыка надзеі» (1997); * Лаўрэат Міжнароднага конкурсу вершаваных твораў, які праводзіўся пад эгідай [[ЮНЕСКА]] ў [[Парыж]]ы (2000); * Стыпендыят Дзяржаўнай стыпендыі дзеячам культуры і мастацтва, творчай моладзі РБ (2001); * Лаўрэат стыпендыі імя Кандрата Крапівы (2003—2004) для маладых драматургаў; * Стыпендыят Балтыйскага цэнтра пісьменнікаў і перакладчыкаў у Швецыі (2009); * Лаўрэат прэміі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» «[[Залаты апостраф]]» у намінацыі «Паэзія» за 2009 год; * Удзельнік Літаратурнага калоквіуму ў [[Берлін]]е, Германія (2010); * Пераможца Рэспубліканскага конкурсу маладзёжнай журналістыкі «Твой Стыль» ([[Гродна]], 2012); * Удзельнік Міжнароднага Дому пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Вентспілс]]е, Латвія (2012); *Лаўрэат Прэміі [[Экслібрыс (прэмія)|«Экслібрыс»]], прысвечанай [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгору Барадуліну]] (2015). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Valeryja Kustava}} * [https://www.facebook.com/valeryja.kustava Профіль Валярыны на Facebook] * [http://valjaryna.livejournal.com/ Асабісты блог Валерыны Куставай на Livejournal] * [http://vk.com/club7755187 Суполка творчасці В. Кустава УКантакце] * [http://kamunikat.org/Kustava_Valeryja.html Валярына на Камунікаце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411011854/http://kamunikat.org/Kustava_Valeryja.html |date=11 красавіка 2021 }} * ''Жуковіч В.'' [http://litara.net/doc/krow-susv Урыўкі з прадмовы да кнігі «Кроў Сусвету», асобныя вершы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091225014430/http://litara.net/doc/krow-susv |date=25 снежня 2009 }}, 1996; * ''Южык М.'' [http://iuzhyk.ucoz.ru/blog/my_budzem/2010-03-31-18 «Мы будзем» (да творчага партрэта Валярыны Куставай)], 2010; * [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kus36?OpenDocument Эсэ «У абліччы адчаю» (Штрыхі да партрэту паэта Анатоля Сыса)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130620045318/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kus36?OpenDocument |date=20 чэрвеня 2013 }} // «Дзеяслоў» № 36, 2008 * [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kus40?OpenDocument Нізка вершаў «Калыханка для Бога»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130429082028/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kus40?OpenDocument |date=29 красавіка 2013 }} // «Дзеяслоў» № 40, 2009; * [http://www.novychas.org/literature/%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%B0%D0%B5-%E2%80%94-%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 Эсэ «Сны мае — Готланд»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100224084813/http://www.novychas.org/literature/%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%BC%D0%B0%D0%B5-%E2%80%94-%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 |date=24 лютага 2010 }} // «Новы час», 31-01-2010; * [http://www.arche.by/by/26/works/2548/ Эсэ «Не пераймайся, мама, я ў Варшаву!..»]{{Недаступная спасылка}} // «ARCHE» № 04-2010 * [http://www.novychas.org/literature/%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0-vivere-memento-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91 Эсэ да 110-годдзя Ул. Жылкі «VIVERE MEMENTO! (памятай пра жыццё!)»]{{Недаступная спасылка}} // «Новы час», 02-05-2010 * [http://novychas.info/kultura/kino/bomba_zyvoj_bjelarusi/ Рэцэнзія на фільм «Жыве Беларусь!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131208100327/http://novychas.info/kultura/kino/bomba_zyvoj_bjelarusi/ |date=8 снежня 2013 }} // «Новы час», 04-2012; * [http://www.divshare.com/download/13954169-01e Песня на верш Валярыны «Парыжанін»]{{Недаступная спасылка}} (аўдыё) {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кустава Валерыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] hfb99e8o5sp87z47cowpx9z7khan6qx 0 43038 5148513 5112446 2026-05-30T02:13:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148513 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аксак}} {{цёзкі2|Арлова}} {{пісьменнік}} '''Валянціна Іванаўна Аксак (Арлова)''' (нар. {{ДН|28|4|1953}}, [[Смалічы (Нясвіжскі раён)|в. Смалічы]], {{МН|Нясвіжскі раён|у Нясвіжскім раёне|}}) — беларуская [[паэтэса]]. == Біяграфія == Скончыла [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[БДУ]] (1975). Дэбютавала вершамі ў Наваполацкай шматтыражцы «Хімік». Працавала карэспандэнтам, аглядальнікам у газетах, загадчыкам аддзела культуры часопісу «Беларусь». Карэспандэнт [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|«Радыё Свабода»]]. == Бібліяграфія == * «Цвінтар» (1992) * «Капліца» (1994) * «Антычны дождж» (1999) * «Віно з Каліфорніі» (2003) * «Ружоўніца» (2008) * «Дзікая сліва» (2015) * «Завінены рай» (2017) * «Кава ў арліным гняздзе» (2019) * «Трэці Эдэм» (2021) * «Уцёкі з Палесься» (2023) == Прызнанне == * Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1994). * Лаўрэат прэміі [[Залаты апостраф|«Залаты апостраф»]] (2008). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * Аксак Валянціна // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=CHVivB0wIx4&ab_channel=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E Гутарка з Валянцінай Аксак у праграме «Кантэкст»] * [https://knihi.com/Valancina_Aksak/ Валянціна Аксак] на «Беларускай палічцы» (pdf+аўдыё) * [https://kamunikat.org/Aksak_Valancina.html Валянціна Аксак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230305083243/https://kamunikat.org/Aksak_Valancina.html |date=5 сакавіка 2023 }} на «Камунікаце» (pdf) * [http://www.youtube.com/watch?v=_ruizJhUIRM Валянціна Аксак чытае верш «Сёння ноччу са мною быў…»] * [http://www.svaboda.org/author/17511.html Артыкулы Валянціны Аксак] на Радыё Свабода {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аксак Валянціна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] eobgrh4vjd81sqtum269985cs2l0blc 0 44319 5148622 4634354 2026-05-30T09:49:10Z M.L.Bot 261 5148622 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Аляксандр Неўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Аляксандр Яраславіч''' ({{ДН|30|5|1220}}, [[Пераяслаў-Залескі]] — {{ДС|14|11|1263}}, Гарадзец) — [[князі наўгародскія|князь наўгародскі]] (1236—1240, 1241—1251), [[князі цвярскія|цвярскі]] (1247—1252), [[Вялікія князі кіеўскія|вялікі князь кіеўскі]] (1249—1263), [[князі уладзімірскія|уладзімірскі]] (1252—1263). Прылічаны да святых [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквой]]. У XV ст. ад наўгародцаў празваны '''Храбрым''', у XVI ст. — '''Неўскім'''. Пры мітрапаліце Макарыі, на Маскоўскім саборы 1547 года, кананізаваны Рускай праваслаўнай царквой як дабраверны. У агіяграфічнай літаратуры выведзены ідэальным князем-ваяром. З роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын пераяслаўскага князя [[Яраслаў Усеваладавіч|Яраслава Усеваладавіча]]. Паводле Жыція, разбіў шведаў у [[Бітва на Няве (1240)|бітве на Няве]] 15 ліпеня 1240 года, але заходнія крыніцы гэта не пацвярджаюць. Вясной 1241 года ўзяў і разбурыў крэпасць [[Капор'е]], выгнаў [[немцы|немцаў]] са [[Пскоў|Пскова]]. У 1242 годзе [[Бітва на Чудскім возеры|разбіў немцаў]] на лёдзе [[Чудское возера|Чудскога возера]]. У 1245 годзе адбіў некалькі [[Літоўскія паходы да 1270 году|літоўскіх набегаў]] на паўночна-заходнюю [[Русь]], у 1253 годзе адбіў напад немцаў на Пскоў, заключыў дагавор з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], у 1256 годзе здзейсніў паспяховы паход у [[Фінляндыя|Фінляндыю]]. Вёў перапіску з [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]], яе мэты, вынікі і ацэнкі спрэчныя ў гістарыяграфіі. Імкнуўся да захавання міру з ардынскімі ханамі, пяць разоў ездзіў да [[Каракарум]]а і [[Сарай|Сарая]]. Пахаваны ў саборы Раждзественскага манастыра ва Уладзіміры.[[Файл:Покров Благоверный Александр Невский.jpg|міні|Пасмяротная плашчаніца Аляксандра Яраславіча, зробленая ў 1670—1680 гадах у Строганаўскіх майстэрнях Сольвычагодска (цяпер Архангельская вобласць). Адна з найстаражытнейшых выяў князя, якая захавалася да цяперашняга часу. Да 1723 года плашчаніца захоўвалася ва Уладзіміры.|злева]] Загадам расійскага імператара [[Пётр I|Пятра I]], у 1724 годзе рэшткі Аляксандра Яраславіча перанесены з Уладзіміра ў Санкт-Пецярбург у Аляксандра-Неўскі манастыр (пазней лаўру), дзе захоўваюцца да цяперашняга часу. {{зноскі}} == Літаратура == * Князь Александр Невский и его эпоха: Исслед. и материалы. — СПб., 1995; * ''Пашуто В. Т.'' Александр Невский. М.; Екатеринбург, 1995. * ''Раздорский А. И.'' Александр Невский, кн. (1220 или 1221—1263) // Санкт-Петербург: Энциклопедия. 2-е изд., испр. и доп. — СПб: ООО «Бизнес-пресса»; М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2006. 1024 с.: ил. — ISBN 5-8110-0107-X {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аляксандр Яраславіч}} [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Князі цвярскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі ўладзімірскія]] [[Катэгорыя:Аляксандр Неўскі| ]] [[Катэгорыя:Дабраверныя]] 6zj09vgpp0uxbttfxkyc4o2q5fs9em2 0 44358 5148405 5074794 2026-05-29T19:02:47Z Surajr7 165596 5148405 wikitext text/x-wiki {{Хвароба | Name = Дэпрэсія | Image = At Eternity's Gate - Vincent Van Gogh.jpg | Caption = [[Вінцэнт ван Гог]], «[[На парозе вечнасці]]» | Width = 200 | DiseasesDB = 3589 | ICD10 = {{ICD10|F|32||f|30}}, {{ICD10|F|33||f|30}} | ICD9 = {{ICD9|296}} | ICDO = | OMIM = 608516 | MedlinePlus = 003213 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 532 | MeshID = D003865 }} '''Дэпрэ́сія''' ({{lang-la|depressio}} — прыгнечанасць) — негатыўны настрой чаловека, самота, прыгнечанасць. З’яўляецца парушэннем [[афект]]у. Пры доўгім часе гэтага стану (звыш 4-6 месяцаў) дэпрэсія разглядаецца як псіхічнае захворванне. Дэпрэсія добра паддаецца лекаванню, больш чым у 80 % выпадкаў надыходзіць поўнае выздараўленне, тым не менш, у цяперашні час менавіта дэпрэсія — найбольш распаўсюджаны псіхічны разлад. Як правіла, чалавек, які пакутуе на дэпрэсію, пачынае злоўжываць алкаголем (альбо іншымі рэчывамі, якія ўплываюць на [[цэнтральная нервовая сістэма|ЦНС]]), сыходзіць «з галавой» у працу. Некалькі навуковых даследаванняў знайшлі статыстычную карэляцыю паміж дэпрэсіяй і некаторымі сельскагаспадарчымі пестыцыдамі.<ref>{{артыкул|загаловак=Psychiatric disorders among Egyptian pesticide applicators and formulators|аўтар=Amr M. M.; Halim Z. S.; Moussa S. S.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9311547|выдавецтва=Academic Press|год=1997}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Depression and pesticide exposures among private pesticide applicators enrolled in the Agricultural Health Study|аўтар=Beseler C. L.; Stallones L.; і інш.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19079725|выдавецтва=Colorado Injury Control Research Center|год=2008}}</ref> == Праявы == [[Хвароба]] выяўляецца праз сталы [[Смутак|сум]], раздражненне і прыгнечанасць, зніжэнне цікавасці і задавальнення ад спраў, пасіўнасць і стомленасць пры адсутнасці дзейнасці, хістанні [[апетыт]]у і [[Вага|вагі]], {{нп3|Разлад сну|парушэнне|en|Sleep disorder}} [[Сон|сну]], немагчымасць засяродзіцца, няздольнасць прымаць рашэнні, [[пачуццё]] безнадзейнасці і [[Віна (права)|віны]], нізкую [[Самаацэнка|самаацэнку]], думкі пра [[смерць]] і [[самагубства]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Валянціна Кудзіна.|загаловак=У гармоніі — з сабой і светам|спасылка=http://www.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=29750|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=24 лютага 2009|нумар=[http://www.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-02-24 34 (26412)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/a2ttachments/29768/24lut-8.pdf 8]|issn=1990-763x|url-status=dead}}</ref>. == Пераадоленне == Чыннікамі пераадолення прыгнечанасці, прынамсі ўзімку, ёсць: # дзённае [[святло]]: штодзённыя [[шпацыр]]ы, размяшчэнне ў памяшканні ля вакна, яркае асвятленне 2,5-10 тыс. [[люкс]] лямпай поўнага спектру цягам 30 [[хвіліна]]ў; # рухавасць: штодзённая зарадка на свежым паветры; # [[ежа]]: рознакаляровая [[гародніна]] і [[садавіна]], тлустая [[рыба]], [[Валоскі арэх|валоскія арэхі]], [[каляндра]], [[банан]]ы, [[Яйка|яйкі]], [[авакада]], [[Індык|індычка]]; # утульнасць: сустрэчы з [[Сяброўства|сябрамі]] і сваякамі, забавы, падарожжы, знаёмствы, утульныя [[Колер|адценні]] і [[пах]]і<ref>{{Спасылка | год =18 студзеня 2012| url =http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1058| загаловак =Як змагацца з зімовай дэпрэсіяй| назва праекту =Інфаграфіка| выдавецтва =[[БелТА]]| archiveurl=https://archive.today/20130628043408/http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1058| archivedate=2013-06-28 |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ангеданія]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Псіхіятрыя]] [[Катэгорыя:Псіхалагічныя паняцці]] [[Катэгорыя:Псіхічныя станы]] mn8uccoilmghkiyj88k0yw9m6518g9e 0 47826 5148426 4653853 2026-05-29T19:42:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148426 wikitext text/x-wiki [[Файл:Карта к статье «Военные поселения». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|228px|<center> {{PAGENAME}} (1825)</center>]] '''Ваенныя пасяленні''', асобая арганізацыя войскаў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[1810]]—[[1857]] гадах, у якіх ваенная служба спалучалася з сельскагаспадарчай працай. Першае ваеннае пасяленне стварыў міністр [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|А. А. Аракчэеў]] у [[1810]] годзе на базе Бабылецкага староства Клімавіцкага павета. Да жніўня [[1818]] года ваенныя пасяленні ўзніклі ў шэрагу губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]]. Сялян вымушалі здымацца з абжытых месцаў і перасялялі ў Новарасійскій край, а ў іх мясцовасці размяшчалі салдат пяхотных палкоў. == Літаратура == * [http://mosjour.ru/index.php?id=90 Антонов М. Ф. Военные поселения]{{Недаступная спасылка}} * Белявский В. И. Новгородские военные поселения (историко-архитектурный очерк) // Новгородский исторический сборник. Вып. 9. Новгород, 1959. * Граф Аракчеев и военные поселения (1809—1831). Рассказы очевидцев о бунте военных поселян. Переписка гр. Аракчеева. СПб., 1871. * Кандаурова Т. Н. Военные поселения в России 1810—1857 гг. (Проекты и их реализация) // Вест. Моск. ун-та. Сер.8. История. 1990. № 1. С. 61—71. * Кандаурова Т. Н. Социальная организация военных поселений в России // Вест. Моск. ун-та. Сер. 8. История. 1997. № 4. С. 56—71. * Кандаурова Т. Н., Давыдов Б. Б. Военные поселения в оценке современников // Вест. Моск. ун-та. Сер 8. История. 1992. № 2. С. 44—55. * Липовская Т. Д. Социально-экономическое положение военных поселян на Украине (1817—1857). Днепропетровск, 1982. * Федоров В. А. М. М. Сперанский и А. А. Аракчеев. М., 1997. * Ячменихин К. М. Военные поселения в русской дореволюционной и советской историографии // Вест. Моск. ун-та. Сер. 8. История. 1985. № 3. С. 63—71. * Ячменихин К. М. Экономический потенциал военных поселений в России // Вопросы истории. 1997. № 8. [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Расійскай імперыі]] 9qnxabsvob0k9dwjh7y1d7nabrc0o9f 0 58468 5148506 4914762 2026-05-30T00:42:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148506 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Валон Бехрамі |выява = |апісанне выявы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} |рост = |вага = |пазіцыя = правы [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]], правы [[абаронца (футбол)|абаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Італія}} [[ФК Брэшыя|Брэшыя]] |нумар = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1993—1997|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}} Стабіа| |1997—2000|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}} [[ФК К’яса|К’яса]]| |2000—2002|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}} [[ФК Лугана|Лугана]]|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2002—2003|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}} [[ФК Лугана|Лугана]]|2 (0) |2003—2005|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Джэноа|Джэноа]]|24 (0) |2004—2005|{{Арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Элас Верона|Элас Верона]]|32 (3) |2005—2008|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Лацыа|Лацыа]]|65 (4) |2008—2011|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|Вест Хэм Юнайтэд]]|58 (4) |2011—2012|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]|12 (0) |2012—2014|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Напалі|Напалі]]|54 (0) |2014—2015|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Гамбург|Гамбург]]|22 (0) |2015—2017|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Уотфард|Уотфард]]|48 (0) |2017—2019|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Удзінезэ|Удзінезэ]]|39 (2) |2019|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}} [[ФК Сьён|Сьён]]|4 (0) |2020—2022|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Джэноа|Джэноа]]|53 (0) |2022—|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Брэшыя|Брэшыя]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2005—2018|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}} [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]]|83 (2) }} |абнаўленне дадзеных аб клубе = 6 лютага 2022 |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 24 ліпеня 2019 }} '''Валон Бехрамі''' ({{lang-sq|Valon Behrami}}; нар. {{ДН|19|4|1985}}, {{месца нараджэння|Цітава-Мітравіца|у Косаўска-Мітравіцы|Косаўска-Мітравіца}}, [[Югаславія]]) — [[Швейцарыя|швейцарскі]] [[футбаліст]] [[Албанія|албанскага]] паходжання, паўабаронца італьянскага клуба [[ФК Брэшыя|«Брэшыя»]]. Ігрок [[Зборная Швейцарыі па футболе|нацыянальнай зборнай Швейцарыі]] (2005—2018). == Клубная кар’ера == Валон нарадзіўся ў [[Косаўска-Мітровіца|Косаўскай-Мітравіцы]], на тэрыторыю Югаславіі, у албанскай сям’і. Ва ўзросце 5 гадоў разам з бацькамі пераехаў у вёску [[Стабіа]] ў швейцарскім італамоўным кантоне [[Тычына (кантон)|Тычына]], дзе і пачаў займацца футболам. Першым дарослым клубам Валона стаў [[ФК Лугана|«Лугана»]], пасля паспяховай гульні за яго быў набыты італьянскім [[ФК Джэноа|«Джэноа»]], за які гуляў у Серыі B. Сезон 2004/05 правёў на правах арэнды ў [[ФК Элас Верона|«Вероне»]], пасля чаго ўлетку 2005 года быў набыты [[ФК Лацыа|«Лацыа»]]. [[28 ліпеня]] 2008 года Бехрамі падпісаў пяцігадовы кантракт з [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэм Юнайтэд»]]. Сума трансферу склала 5 млн фунтаў стэрлінгаў. У студзені 2011 года перайшоў у [[ФК Фіярэнціна|«Фіярэнціну»]], пазней выступаў за [[ФК Напалі|«Напалі»]] і нямецкі [[ФК Гамбург|«Гамбург»]]. У ліпені 2015 года зноў апынуўся ў Англіі, падпісаўшы трохгадовы кантракт з клубам [[ФК Уотфард|«Уотфард»]]<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/football/1031255539.html |title=«Уотфорд» объявил о трансфере Бехрами |access-date=11 ліпеня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306073615/http://by.tribuna.com/football/1031255539.html |url-status=dead }}</ref>, які па выніках сезона 2014/15 вярнуўся ў [[Англійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лігу]]. У жніўні 2017 года вярнуўся ў Італію, стаўшы іграком [[ФК Удзінезэ|«Удзінезэ»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1054755285.html Бехрами перешел в «Удинезе»]</ref>. У ліпені 2019 года перайшоў у [[ФК Сьён|«Сьён»]], аднак ужо ў кастрычніку таго ж года пакінуў каманду<ref>[https://by.tribuna.com/football/1078759881.html Бехрами ушел из «Сьона» через 3 месяца после подписания контракта]</ref>. У студзені 2020 года ў якасці свабоднага агента папоўніў склад [[ФК Джэноа|Джэноа]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1081944083.html Бехрами вернулся в «Дженоа», Дестро перейдет в клуб на правах аренды]</ref>. Пакінуў клуб у студзені 2022 года і неўзабаве стаў іграком [[ФК Брэшыя|«Брэшыі»]] з Серыі B. == Міжнародная кар’ера == Яшчэ на маладзёжным узроўні пачаў выступаць за Швейцарыю, а ў 2005 годзе дэбютаваў у [[Зборная Швейцарыі па футболе|нацыянальнай зборнай]]. У складзе зборнай Швейцарыі прымаў удзел у чэмпіянатах свету [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]]. == Дасягненні == * Уладальнік Кубка Італіі: 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Valon Behrami}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Швейцарыя|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Швейцарыі |Склад зборнай Швейцарыі па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Швейцарыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад зборнай Швейцарыі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Швейцарыі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Швейцарыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Швейцарыі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 }} {{DEFAULTSORT:Бехрамі Валон}} [[Катэгорыя:Футбалісты Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Швейцарыі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Брэшыя]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Джэноа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сьён]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Удзінезэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Уотфард]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гамбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лацыа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Элас Верона]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лугана]] drsxrxp6py8zbk5ziw4fh243gg1ycgr 0 65792 5148346 5148079 2026-05-29T14:06:27Z StarDeg 16311 5148346 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Бені́гна Сімео́н «Найно́й» Кахуа́нка Акі́на III''' ({{lang-tl|Benigno Simeon «Noynoy» Cojuangco Aquino III}}, {{ДН|8|2|1960}}, [[Маніла]], [[Філіпіны]] — {{ДС|24|6|2021}}, [[Кесан-Сіці]], [[Філіпіны]]) — палітык, прэзідэнт Філіпін. Перамог на прэзідэнцкіх выбарах мая 2010 года ад Ліберальнай партыі.<ref name="marnoy2">[http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/noynoy-poised-run-president Noynoy poised to run for President] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090903112239/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/noynoy-poised-run-president |date=3 верасня 2009 }} — ABSCBNnews.com</ref> Прадстаўнік філіпінскай палітычнай дынастыі Акіна: [[унук]] [[Бенігна Акіна (старэйшы)|Бенігна Акіна старэйшага]], адзіны сын былога прэзідэнта [[Карасон Акіна]] і забітага сенатара Бенігна Акіна-малодшага. Быў паранены бунтаўшчыкамі падчас спробы ваеннага перавароту у [[1987]] годзе. У Ліберальнай партыі займаў пасаду генеральнага сакратара, зараз займае пасаду віце-старшыні партыі. Бенігна Акіна, як кандыдат ад Ліберальнай партії, атрымаў большасць галасоў выбарцаў падчас выбараў прэзідэнта Філіпін, якія адбыліся [[10 мая]] [[2010]] года.<ref>[http://www.wienerzeitung.at/DesktopDefault.aspx?tabID=3856&alias=wzo&cob=492612 Philippinen: Aquino bei Präsidentenwahl klar in Front]{{Недаступная спасылка}}{{ref-de}}</ref> У [[2013]] годзе часопіс [[Time|Тайм]] уключыў Бенігна Акіна III да [[Time 100|спіса 100]] найбольш уплывовых людзей свету.<ref>{{cite news| url=http://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/noynoy-aquino/| title=Noynoy Aquino| access-date=31 кастрычніка 2018| archive-date=21 чэрвеня 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20130621222236/http://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/noynoy-aquino/| url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акіна Бенігна ІІІ}} [[Катэгорыя:Палітыкі Філіпінаў]] [[Катэгорыя:Памерлі на Філіпінах]] 951158vof0ndq95digrtkh2bxiqkf7r 0 72675 5148527 5127189 2026-05-30T03:50:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148527 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brachiopoda-limestone hg.jpg|thumb|Вапняк]] '''Вапня́к''' — [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]] арганічнага, радзей хемагеннага паходжання, якая складаецца амаль на 100 % з [[Ca]][[Вуглярод|C]][[Кісларод|O]]₃ (карбанату кальцыю) у форме крышталёў [[кальцыт]]у рознага памеру. Вапняк, які складаецца пераважна з [[Ракавіна малюскаў|ракавін]] марскіх жывёл і іх абломкаў, завецца ракушнікам ([[ракушачнік]]ам). Рэчывы, якія ўваходзяць у склад вапняку, здольныя хоць і ў малой колькасці, але растварацца ў [[Вада|вадзе]], а таксама павольна раскладацца на [[вуглякіслы газ]] і адпаведныя [[асновы]]. Першы працэс — найважнейшы фактар утварэння [[карст]]авых [[Пячора|пячор]], другі праходзіць на вялікіх глыбінях пад дзеяннем глыбіннага цяпла [[Зямля (планета)|Зямлі]], дае крыніцу газу для [[Мінеральная вада|мінеральных водаў]]. == Выкарыстанне == Вапняк выкарыстоўваецца ў [[Будаўніцтва|будаўніцтве]], [[Металургія|металургіі]], [[Хімічная прамысловасць|хімічнай]] і шкляной прамысловасці, мастацтве, [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] (вапнаванне глебы, мінеральная падкормка жывёле). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Вапняк||507}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Вапняк|старонкі=151}} * {{кніга|частка=Известняк|загаловак=Сельскохозяйственный энциклопедический словарь|адказны=Редкол.: В. К. Месяц (гл. ред.) и др.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1989|старонкі=174|старонак=656|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/IZVESTNYAK.html Известняк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925132018/https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/IZVESTNYAK.html |date=25 верасня 2020 }}{{ref-ru}} // Універсальная навукова-папулярная энцыклапедыя «[[Кругасвет]]» {{Commonscat|Limestones}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды]] [[Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] f3sumsha97qpexwjrwzcekabcm4jxet 0 74787 5148304 4880738 2026-05-29T12:17:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148304 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бярозаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бярозаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бярозаўскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бяроза (горад)|Бяроза]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1894 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бяро́заўскі сельсавет''' ({{lang-ru|Берёзовский сельсовет}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Бяроза (горад)|Бяроза]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Самойлавіцкі сельсавет''' у складзе Бярозаўскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Самойлавічы]]. 8 сакавіка 1960 года ў склад сельсавета з [[Сакалоўскі сельсавет (Бярозаўскі раён)|Сакалоўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Зарэчча (Бярозаўскі сельсавет)|Зарэчча]], [[Круглае (Бярозаўскі раён)|Круглае]] і [[Мормажава]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. 14 красавіка 1964 года цэнтр сельсавета перанесены ў горад Бяроза, сельсавет перайменаваны ў Бярозаўскі, у склад сельсавета з [[Углянскі сельсавет|Углянскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Горач (Бярозаўскі раён)|Горач]], [[Навасёлкі (Бярозаўскі раён)|Навасёлкі]], [[Падоссе]] і [[Парослава]])<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага, 14 красавіка і 1 чэрвеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|16}}</ref>. 21 мая 1984 года скасавана вёска [[Лазова (Бярозаўскі раён)|Лазова]] (далучана да вёскі [[Селаўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 мая 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 19 (1789).</ref>, у 1987 годзе — вёска [[Самойлавічы]] (злілася з горадам [[Бяроза (горад)|Бяроза]])<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 жніўня, 14 верасня, 16 лістапада 1987 г. і 18 студзеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1818 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,9 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1894 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бярозаўскі сельсавет, Бярозаўскі раён}} {{Бярозаўскі раён}} [[Катэгорыя:Бярозаўскі сельсавет (Бярозаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] j7w9iuka6jxbey0gguf7jjhcoby63f3 0 77287 5148672 5082029 2026-05-30T10:57:52Z Γλωσσολαλιά 164873 /* 3кспазіцыя ахоўных раслін */ 5148672 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі |Выява = Belarus-Minsk-Entrance_to_Park_of_Chelyuskintsy.jpg | Подпіс = Галоўны ўваход з [[Плошча Калініна (Мінск)|плошчы імя Калініна]], аформлены ў выглядзе [[Каланада|каланады]] |Тып = [[Батанічны сад]] |Заснаваны = [[1932]] |Месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Беларусь]] |Каардынаты = |Плошча = 153 |Наведвальнікі = |Сайт = http://cbg.org.by |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Цэнтра́льны батані́чны сад [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыяна́льнай акадэ́міі наву́к Белару́сі]]''' — адзін з буйнейшых батанічных садоў [[Еўропа|Еўропы]] (па сваёй плошчы — 153 [[Гектар|га]], а таксама па складу сваёй калекцыі — каля 10 тыс. назваў) і адзін са старэйшых у [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ГККРБ">{{крыніцы/ГККРБ-2009|}}. стар. 632</ref>. Батанічны [[Помнікі прыроды|помнік прыроды]] рэспубліканскага значэння<ref name="minpriroda">[http://www.minpriroda.gov.by/ru/brest1-ru/ Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння. Брэсцкая вобласць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160922082744/http://minpriroda.gov.by/ru/brest1-ru/ |date=22 верасня 2016 }} // [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] {{ref-ru}}</ref>. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы [[Мінск]]а, непадалёку ад [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]]. Абмежаваны [[Плошча Калініна (Мінск)|плошчай імя Калініна]], [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вуліцамі Сурганава]] і [[Акадэмічная вуліца (Мінск)|Акадэмічнай]], [[1-ы Парніковы завулак, Мінск|1-м Парніковым завулкам]] (паштовы адрас: вул. Сурганава, 2a). Мяжуе са спартыўным комплексам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Інстытута фізкультуры]], [[парк Чалюскінцаў|паркам імя Чалюскінцаў]]<ref name="ЗП197"/> і [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскай воднай сістэмай]]<ref name="minpriroda"/>. Галоўны ўваход з [[Плошча Калініна (Мінск)|плошчы імя Калініна]] архітэктурна аформлены ў выглядзе [[Каланада|каланады]] з [[антаблемент]]ам ([[1958]] г., архітэктары [[Сяргей Сцяпанавіч Мусінскі|С. Мусінскі]], [[Георгій Васільевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]])<ref name="ЗП197">{{крыніцы/ЗП|Мінск}} стар. 197</ref>. Будаўніцтва саду пачалося ў [[1931]] годзе<ref name="ЗП197"/>. З часоў заснавання і да нашых дзён установа захоўвае за сабой вядучую ролю ў [[Беларусь|краіне]] ў галіне {{нп3|інтрадукцыя|інтрадукцыі|ru|Интродукция}} і [[акліматызацыя|акліматызацыі]], {{нп3|фізіялогія раслін|фізіялогіі|ru|Физиология растений}}, [[біяхімія раслін|біяхіміі]], {{нп3|экалогія раслін|экалогіі раслін|ru|Экология растений}}, {{нп3|ахова навакольнага асяроддзя|аховы навакольнага асяроддзя|ru|Охрана окружающей среды}}<ref name="ГККРБ"/>. У батанічных калекцыях і [[экспазіцыя]]х — [[Дрэва|дрэвы]], [[куст]]ы і [[Ліяна|ліяны]], кветкавыя [[Шматгадовыя расліны|мнагалетнікі]] і [[Аднагадовыя расліны|адналетнікі]]: {{нп3|вострапахучыя расліны|вострапахучыя|ru|Пряности}} і [[лекавыя расліны|лекавыя]], [[Дубільныя расліны|дубільныя]] і [[Кармавыя культуры|кармова-сіласныя расліны]]; на спецыяльных участках растуць [[Ружа|ружы]], [[бэз]], [[рададэндран]]ы і альпійскія дэкаратыўныя расліны, у [[аранжарэя]]х — прадстаўнікі субтрапічнай і трапічнай флоры. Больш за 9 тысяч відаў, форм і сартоў прыроднай і культурнай флоры зямнога шара сабраны ў калекцыях, якія з’яўляюцца базай для навуковых даследаванняў па ўзбагачэнні [[флора Беларусі|флоры Беларусі]] новымі гаспадарчакарыснымі раслінамі<ref name="ЗП197"/>. Буйны твор [[садова-паркавае мастацтва|садова-паркавага мастацтва]]<ref name="ЗП197"/>. Спалучае рысы [[Пейзажны парк|пейзажнай]] і [[Рэгулярны парк|рэгулярнай планіроўкі]]. З’яўляецца не толькі цэнтрам навуковых даследаванняў, але і традыцыйным месцам адпачынку жыхароў і гасцей сталіцы<ref name="ГККРБ"/>. == Гісторыя == [[Файл:Пастанова Савета Народных Камісараў БССР. Пра Цэнтральный батанічны сад Беларускай акадэміі навук.jpg|thumb|Пастанова Савета Народных Камісараў БССР «Пра Цэнтральный батанічны сад Беларускай акадэміі навук» ад [[17 красавіка]] [[1932]] года]] Будаўніцтва саду пачалося ў [[1931]] годзе<ref name="ЗП197"/> пад кіраўніцтвам [[член-карэспандэнт|члена-карэспандэнта]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]], прафесара [[Сцяпан Паўлавіч Мельнік|С. П. Мельніка]], [[17 красавіка]] [[1932]] года [[Савет Народных Камісараў БССР|Саветам Народных Камісараў БССР]] прынята пастанова аб арганізацыі саду ў сістэме Акадэміі навук. Для будаўніцтва была адведзена тэрыторыя ў 106 га, якая раней належала [[Усебеларуская сельскагаспадарчая і прамысловая выстаўка|Усебеларускай сельскагаспадарчай і прамысловай выстаўцы]] (1930 г.). Асваенне гэтай тэрыторыі пачалося па генеральнай схеме, прынятай у [[1932]] г. Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] пасадкі [[дрэвавыя расліны|дрэвавых раслін]] занялі 55 % плошчы саду, былі аформлены амаль усе [[алея|алейныя]] пасадкі і [[жывая агароджа|жывыя агароджы]], у геаграфічных сектарах [[дэндрарый|дэндрарыя]], дэкаратыўнай і [[лесапарк]]авых частках высаджана каля 50 тысяч дрэў і кустоў 1300 [[Біялагічны від|відаў]], разнавіднасцей і форм<ref name="ЗП198"/>. У час [[Гісторыя Мінска|нямецка-фашысцкай акупацыі Мінска]] сад быў разбураны і спустошаны. Загінула большая частка [[дрэва]]вых і [[Трава|травяністых раслін]], цалкам калекцыя шматгадовых кветкавых, [[ружоўнік]]; многія каштоўныя пароды дрэў, кустоў і [[дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўных раслін]] былі вывезены. У калекцыях саду налічвалася ўсяго 298 відаў дрэвавых раслін<ref name="ЗП198"/>. === Пасляваеннае аднаўленне === Аднаўленне батанічнага саду і праводзімай яго супрацоўнікамі навуковай дзейнасці пачалося ў пачатку 1950-х гг. Аднавіліся навуковыя даследаванні па {{нп3|інтрадукцыя|інтрадукцыі|ru|Интродукция}} раслін, вывучэнні [[Флора Беларусі|флоры і расліннасці Беларусі]], {{нп3|фізіялогія раслін|фізіялогіі раслін|ru|Физиология растений}}, па [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўным садоўніцтве]] і іншых актуальных праблемах. У 1949—1951 гадах пасаду дырэктара займаў [[Аляксей Віктаравіч Міраненка|А. В. Міраненка]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|10|Міраненка Аляксей Віктаравіч||463}}</ref>, у 1951—1955 гадах — [[Іван Навумавіч Рахцеенка|І. Н. Рахцеенка]]<ref name="ІЭБ">[http://botany.by/about-institute/istoriya-belarusskoj-botaniki-v-licax/doktora-nauk/raxteenko-i-n/ Рахтеенко Иван Наумович]{{Ref-ru}} // [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі]]</ref>. З [[1957]] г. самастойная навукова-даследчая ўстанова ў сістэме [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]]. Мела [[Аспірантура|аспірантуру]] для падрыхтоўкі навуковых кадраў. [[Файл:ЦБС. Будынак.jpg|thumb|Аранжарэя]] У 1952—1953 гг. распрацаваны праект фонда-вытворчай [[аранжарэя|аранжарэі]] за аўтарствам архітэктара [[І. Рудэнка|І. Рудэнкі]]. Аранжарэя размясцілася ў заходняй частцы саду на адной з алей, якая адыходзіць ад цэнтра. Аранжарэя складалася з пальмарыя, аддзялення [[Трапічны клімат|трапічных]] і [[Субтропікі|субтрапічных]] раслін. Пад чатырма [[тамбур]]амі тарцовых секцый запраектаваны [[падвал]]ы для ўтрымання [[карэнішча]]ў, [[Клубень|клубняў]], [[цыбуліна|цыбулін]]. Цэнтральны аб’ём аранжарэі займаў пальмарый, з трох бакоў да яго прымыкалі падсобныя памяшканні і ніжэйшыя аранжарэі. Фасады будынка распрацаваны з улікам заўваг [[А. П. Воінаў|А. П. Воінава]]. Галоўны ўваход вылучаны чатырохкалонным [[порцік]]ам [[дарычны ордар|дарычнага ордара]]. Галоўны і бакавы фасады рэкамендавана абліцаваць рваным каменем: пальмарый да адзнакі +4,00, а секцыю субтрапічных раслін да адзнакі +2,28. Астатнюю плоскасць галоўнага фасада і бакавых вестыбюлей прадугледжвалася [[атынкоўка|атынкаваць]] [[цэмент]]ным растворам з [[рустоўка]]й пад «набрызг», дваровы фасад і часткі бакавых — звычайнай тынкоўкай. Цокаль па перыметры ўсяго будынка быў запраектаваны з абліцоўкай рваным каменем. Тарцы ўсіх аб’ёмаў архітэктурна апрацаваны [[калона]]мі. Дахі над памяшканнямі, у якіх вырошчваліся расліны, запраектаваны шкляныя, над службовымі — жалезныя<ref name="heritage">[https://yandexwebcache.net/yandbtm?fmode=inject&tm=1669031850&tld=by&lang=be&la=1662604928&text=site%3Ahttps%3A//heritage.gov.by/+%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80+%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9&url=https%3A//heritage.gov.by/catalog/712g000155&l10n=ru&mime=html&sign=c074913704bcd07f802c705e0493cf27&keyno=0 Кароткая гістарычная даведка аб ГКК. Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Затым у 1953—1956 гг. быў распрацаваны праект цэнтральнага ўвахода ў батанічны сад з боку праспекта. Аўтары праекта [[Сяргей Сцяпанавіч Мусінскі|Мусінскі]], [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Сысоеў]], [[Лія Авейсаўна Каджар|Каджар]]. Уваход у сад займае адказнае месца ў забудове праспекта і фарміраванні плошчы перад садам, таму аўтары імкнуліся вырашыць яго парадна з улікам арганізацыі прасторы плошчы. Уваход быў распрацаваны ў двух варыянтах: у адным з варыянтаў уваход у батанічны сад і на стадыён былі аб’днаны, у другім — праектаваліся асобна. Архітэктура ўвахода была вырашана ў трох варыянтах. У першым асноўным варыянце ўваход уяўляў прамую [[іанічны ордар|іанічнага ордара]] [[каланада|каланаду]], прыпаднятую над узроўнем плошчы на 3 прыступкі. За каланадай знаходзілася паўкруглая пляцоўка, абрамлёная металічнай [[рашотка]]й. У [[пілон]]ах каланады былі размешчаны [[каса (памяшканне)|касы]]. У другім варыянце пры тым жа кампазіцыйным прыёме замест каланады ўваход рашаўся іанічнай [[Аркада (архітэктура)|аркадай]]. У трэцім варыянце уваход прадстаўляў глухую сцяну з [[арка]]мі. Сцены каланады і карнізы рэкамендавалася патынкаваць высокаякасным тынкам з [[мармур]]овай крошкай. Прыступкі і пляцоўку на ўваходзе зрабіць [[мазаічны бетон|мазаічныя]]. За аснову быў прыняты першы варыянт, рабочы праект увахода выкананы ў 1956—1957 гг<ref name="heritage"/>. У [[1963]] г. Прэзідыум АН БССР зацвердзіў новы [[генеральны план]] рэканструкцыі саду, які быў распрацаваны ў інстытуце «[[Белдзяржпраект]]» (архітэктары [[Віктар Іванавіч Анікін|В. Анікін]], [[К. І. Басаў|К. Басаў]], [[М. Трыгубовіч]]). Праектам прадугледжана ўключэнне ў [[дэндрарый]] [[лесапарк]]авай часткі і значнае расшырэнне некаторых батаніка-геаграфічных сектараў, павелічэнне плошчы ландшафтнага парку, вылучэнне экспазіцый кветкава-дэкаратыўных раслін. Плошча пладовага саду трансфармавалася ў эксперыментальныя ўчасткі, былі прадугледжаны таксама значныя работы па добраўпарадкаванню тэрыторыі саду, у т. л. стварэнне штучнага вадаёма, будаўніцтва лабараторнага корпуса, [[аранжарэя|аранжарэй]], гаспадарчых пабудоў<ref name="ЗП198"/>. У 1973 годзе па праекце архітэктара [[Віктар Сямёнавіч Марцьянаў|Віктара Марцьянава]] створана агароджа па [[Вуліца Акадэмічная (Мінск)|вуліцы Акадэмічнай]]<ref>{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Мартьянов Виктор Семенович}}</ref>. === Сучаснасць === [[25 лістапада]] [[1999]] г. Пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] № 1842 калекцыйнаму фонду жывых раслін і гербарыю інтрадукаваных раслін сусветнай флоры ЦБС нададзены статус [[нацыянальны здабытак Рэспублікі Беларусь|нацыянальнага здабытку Рэспублікі Беларусь]], з [[29 верасня]] таго ж года ландшафтна-экспазіцыйная тэрыторыя і аранжарэі Саду абвешчаны [[Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Мінска|помнікам прыроды рэспубліканскага значэння]], а з [[16 кастрычніка]] [[2000]] г. яго тэрыторыя ўключана ў [[спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Garanovich2015"/>. З [[1 красавіка]] [[2006]] года рашэннем адміністрацыі [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскага раёна]] Цэнтральны батанічны сад абвешчаны тэрыторыяй, свабоднай ад [[курэнне|курэння]]. [[Файл:ЦБС. Аранжарэя.jpg|thumb|Экспазіцыйная аранжарэя]] У [[2007]] годзе ў батанічным садзе адкрылася экспазіцыйная аранжарэя, будаўніцтва якой было пачата ў [[2004]] годзе. У аранжарэі прадстаўлены экзатычныя расліны, якія насяляюць розныя кліматычныя зоны планеты. Дзякуючы адкрыццю новага будынка батанічны сад не будзе зачыняцца на зіму з [[лістапад]]а па [[красавік]], а застанецца адкрытым для наведвання аранжарэі. Цяпер сад (плошча 92,8 га) — буйная навукова-даследчая ўстанова, якая распрацоўвае важнейшыя пытанні інтрадукцыі і акліматызацыі раслін, навуковых асноў зялёнага будаўніцтва, аховы навакольнага асяроддзя. Мае наступную структуру: лабараторыі мабілізацыі раслінных рэсурсаў, інтрадукцыі і селекцыі арнаментальных раслін, інтрадукцыі дрэвавых раслін, хіміі раслін і тэхналогіі расліннай сыравіны, экалагічнай фізіялогіі раслін; інтрадукцыі {{нп3|Пладовыя культуры|пладова|ru|Плодовые культуры}}-[[Ягадныя культуры|ягадных]] раслін, [[Фітапаталогія|фітапатагенных]] арганізмаў. Есць навукова-дашаможныя падраздзяленні: група садаўпарадкавання, патэнтна-інфармацыйны аддзел, бібліятэка, гербарый інтрадукаваных раслін, фоталабараторыя, экскурсійнае бюро. Мае таксама доследна-эксперыментальную базу па вырошчванні буйнаплодных паўночна-амерыканскіх журавін і буякоў у Ганцавіцкім раёне. Сад падтрымлівае навуковыя сувязі і абменьваецца насеннем з 279 батанічнымі садамі і арбарэтумамі (дэндрарыямі) 45 замежных краін усіх кантынентаў зямнога шара, а таксама з 134 батанічнымі і раслінаводчымі ўстановамі СССР<ref name="ЗП198">{{крыніцы/ЗП|Мінск}} стар. 198</ref>. Выдае зборнікі навуковых прац. У садзе працавалі [[акадэмік]]і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] [[Міхаіл Пятровіч Тамін|М. П. Тамін]], [[Ціхан Мікалаевіч Годнеў|Ц. М. Годнеў]], [[Мікалай Апанасавіч Дарожкін|М. А. Дарожкін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Несцяровіч|М. Дз. Несцяровіч]], [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі|М. У. Смольскі]], [[член-карэспандэнт]] [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|М. М. Ганчарык]]<ref name="ЗП199"/>. У 33 самастойных батанічных калекцыях ЦБС сабрана звыш 12 тысяч [[таксон]]аў [[Вышэйшыя расліны|вышэйшых раслін]], якія належаць да 4560 [[Біялагічны від|відаў]] з 1330 [[Род (біялогія)|родаў]] і 253 [[Сямейства (біялогія)|сямействаў]]<ref name="Garanovich2015"/>. За час існавання ў Садзе прайшлі інтрадукцыйныя выпрабаванні больш за 270 тысяч узораў раслін рознага паходжання<ref name="Garanovich2015"/>. У дэндралагічнай калекцыі Саду прадстаўлены розныя жыццёвыя формы раслін: [[дрэвы]], [[кусты]], [[паўхмызнякі]], [[кусцікі]] і [[ліяны]]. Пераважнымі жыццёвымі формамі з’яўляюцца кусты (47,4 %) і дрэвы (39,7 %). Істотны ўдзел раслін, здольных праяўляць сябе і дрэвамі і кустамі (8,2 %). Доля ліян невялікая (3,5 %), а паўхмызнякоў і кусцікаў — малазначная (1,1 і 0,2 % адпаведна)<ref name="Garanovich2015"/>. Найбольш поўна ў дэндралагічнай калекцыі прадстаўлены віды сямействаў {{bt-bellat|ружавыя|Rosaceae}} (475 відаў ці 32 %), {{bt-bellat||Caprifoliaceae}} (99 відаў, 7 %), {{bt-bellat|бярозавыя|Betulaceae}} (85 відаў, 6 %) і {{bt-bellat||Hydrangeaceae}} (72 віды, 5 %). Трохі меншую колькасць відаў налічваюць сямействы: {{bt-bellat||Berberidaceae}}, {{bt-bellat|хваёвыя|Pinaceae}}, {{bt-bellat|верасовыя|Ericaceae}}, {{bt-bellat||Oleaceae}} і {{bt-bellat|бабовыя|Fabaceae}} (67, 60, 59, 58 і 56 відаў ці 4 %), {{bt-bellat|вярбовыя|Salicaceae}}, {{bt-bellat||Grossulariaceae}} і {{bt-bellat||Aceraceae}} і (47, 42 і 39 відаў ці 3 %), {{bt-bellat|кіпарысавыя|Cupressaceae}}, {{bt-bellat||Celastraceae}}, {{bt-bellat|кізілавыя|Cornaceae}} і {{bt-bellat|букавыя|Fagaceae}} (30, 26, 23 і 23 віды ці 2 %). Па 1 % (22 віды) займаюць у складзе дэндралагічнай калекцыі {{bt-bellat||Rhamnaceae}} і {{bt-bellat|ліпавыя|Tiliaceae}}. Сумарны ўдзел астатніх сямействаў, якія ахопліваюць 195 арыгінальных відаў, складае 8 %. Гэтыя сямействы прадстаўляцю, як правіла, менш за 13 відаў, а 17 сямействаў у дэндралагічнай калекцыі Саду прадстаўлены толькі адным відам<ref name="Garanovich2015"/>. Распрацавана і функцыянуе інфармацыйна-пошукавая сістэма гербарыя ЦБС НАН Беларусі — HBC-Info, якая ўключае да 45 % агульнай колькасці дрэвавай калекцыі, у тым ліку 385 выяў таксонаў<ref name="Garanovich2015"/>. ЦБС рэгулярна абменьваецца насенным матэрыялам з 240 батанічнымі садамі замежных краін, найбольш інтэнсіўна — з [[Расія]]й, [[Украіна]]й, [[Францыя]]й, [[Італія]]й і [[Германія]]й. == Архітэктура == Сад спалучае рысы [[Пейзажны парк|пейзажнай]] і [[Рэгулярны парк|рэгулярнай планіроўкі]]. Кампазіцыйнае ядро — цэнтральны [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэр]]. Праз яго праходзіць асноўная [[планіровачная вось]], якая ідзе ад галоўнага ўвахода па [[алея|алеі]] да партэра і мемарыяльнай алеі, завершанай [[возера]]м. [[Дэндрарый]] прарэзаны радыяльнымі прамымі алеямі, што сыходзяцца да цэнтральнага партэра. Утвораныя пры гэтым сектары з’яўляюцца экспазіцыйнымі зонамі флоры пэўнага геаграфічнага арэала. Знешняя яблыневая алея кампазіцыйна аб’ядноўвае і абмяжоўвае дэндрарый. [[Аранжарэя|Аранжарэйны]] комплекс і [[лабараторыя|лабараторны]] корпус удала аддзелены ад гадавальнікаў саду алеяй таполяў. Новыя кампазіцыйныя элементы саду — партэр каля службовага ўвахода і рэканструяваны [[ракарый]] з горнаальпійскай расліннасці [[Каўказ]]а, [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Закарпацкая вобласць|Закарпацця]]. Багатая калекцыя раслін саду навукова сістэматызавана. Створаныя батанічныя экспазіцыі аформлены ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[ландшафтная архітэктура|ландшафтнай архітэктуры]]<ref name="ЗП199"/>. {| |- | [[Файл:План Цэнтральнага батанічнага саду НАНБ.svg|center|600px]] || '''План Цэнтральнага батанічнага саду НАНБ'''. I. Цэнтральны партэр<br /> II. Ландшафтны парк<br /> III. Сектар Далёкага Усходу<br /> IV. Сектар Паўночнай Амерыкі<br /> V. Сектар Еўропы і Сібіры<br /> VI. Сектар Крыма і Каўказа<br /> VII. Сектар Сярэдняй Азіі<br /> VIII. Сектар Беларусі<br /> IX. Лесапарк<br /> X. Экспазіцыя кветкава-дэкаратыўных раслін<br /> XI. Экспазіцыя сістэматыкі травяністых 1. Каланада<br /> 2. Галоўны ўваход<br /> 3. Сад рададэндранаў<br /> 4. Калекцыя кветкавых раслін<br /> 5. Цюльпаннае дрэва<br /> 6. Ружоўнік<br /> 7. Экспазіцыя «Кветкі»<br /> 8. Экспазіцыя «Кветкі свету»<br /> 9. Экспазіцыя павойных раслін<br /> 10. Матачнік садовых формаў<br /> 11. Экспазіцыя садовых хвойных дрэў<br /> 12. Экспазіцыя «Сады Беларусі»<br /> 13. Гадавальнік драўняных раслін<br /> 14. Сірынгарый (бэзавы сад)<br /> 15. Камяністая горка<br /> 16. Возера<br /> 17. Востраў мастацтваў<br /> 18. Беларускі куток<br /> 19. Участак кармавых і лекавых раслін<br /> 20. Лабараторны комплекс<br /> 21. Ліманарый<br /> 22. Аранжэрэйны комплекс<br /> 23. Экспазіцыйныя аранжэрэя<br /> 24. Гандлёвы павільён<br /> 25. Службовы ўваход<br /> 26. Вегетацыйны домік<br /> 27. Адміністрацыйны будынак<br /> 28. Селекцыйны гадавальнік арнаментальных раслін<br /> 29. Каранцінная аранжэрэя і гадавальнік <br /> 30. Вытворча-гаспадарскі комплекс<br /> 31. Транспартная прахадная<br /> |} === Цэнтральны партэр === Цэнтрам кампазіцыі саду, яго найбольш параднай экспазіцыяй з’яўляецца цэнтральны [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэр]]. Да яго вядзе шырокая [[алея]] з {{bt-bellat|Ліпа драбналістая{{!}}ліпы драбналістай|Tilia cordata}} і {{bt-bellat|арэх маньчжурскі{{!}}арэха маньчжурскага|Juglans mandshurica}}. Аснова партэра — роўны, вельмі прыгожы [[газон]], абкружаны шчыльнай [[жывая агароджа|жывой агароджай]] з {{bt-bellat|Туя заходняя{{!}}туі заходняй|Thuja occidentalis}}, якой пададзены дэкаратыўныя геаметрычныя формы. Цэнтральная клумба афармляецца дэкаратыўнымі кветкавымі раслінамі ({{bt-bellat|ірэзінэ|Iresine}}, {{bt-bellat|альтэрнантэра|Alternanthera}}, {{bt-bellat|цынерарыя|Cineraria}}, {{bt-bellat|Бягонія{{!}}бягоніі|Begonia}}, {{bt-bellat|Пеларгонія{{!}}пеларгоніі|Pelargonium}}, {{bt-bellat|Пірэтрум{{!}}пірэтрумы|Pyrethrum}} і інш.)<ref name="ЗП199">{{крыніцы/ЗП|Мінск}} стар. 199</ref>. Аксамітная паверхня газона, [[Рабатка|рабаткі]], складаныя [[Вянок|вянкі]] кветкавых арнаментаў ствараюць уражанне жывога [[калейдаскоп]]а. [[Файл:ЦБС. Галоўны партэр.jpg|thumb|цэнтр|800пкс|<center>Галоўны партэр</center>]] [[Файл:ЦБС. Алея дуба чарэшчатага.jpg|thumb|Алея дуба чарэшчатага, від у бок партэра]] [[Файл:ЦБС. Алея бярозы павіслай.jpg|thumb|Алея бярозы павіслай]] [[Файл:alieja Kliona sierabrystaha, Minsk, Belarus.jpg|thumb|Алея клёна серабрыстага]] Веерам разбягаюцца ў радыяльным напрамку алеі: арэхавая, кляновая, бярозавая, туевая, ліпавая, яловая, чаромхавая, ясянёвая, яблыневая, дубовая. З цэнтральнага партэра добра праглядваюцца ландшафтны парк, розныя дрэвава-кустовыя пасадкі, невялікія [[паляна, лес|палянкі]], [[курціна, садова-паркавае мастацтва|курціны]], [[зараснікі]]. Каля ўваходнай алеі [[ружоўнік]], які разам з партэрам складае агульнае кампазіцыйнае цэлае. Аформлены ў выглядзе вялікага газона з украпваннем квітучых кустоў, дарожкамі, [[малыя архітэктурныя формы|малымі архітэктурнымі формамі]]<ref name="ЗП200"/>. === Ландшафтны парк === [[Файл:Botanical garden, Minsk 56.JPG|міні|злева|Ландшафтны парк]] Пабудаваны на аснове спалучэння асобных груп [[дрэвы|дрэў]] і квітучых садоў з газонамі і кветкавым афармленнем. Кампазіцыя парку створана з мясцовых і інтрадукаваных парод дрэў ({{bt-bellat|бяроза|Betula}}, {{bt-bellat|арэх маньчжурскі|Juglans mandshurica}}, {{bt-bellat|клён|Acer}}, {{bt-bellat|дуб|Quercus}}, {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}, {{bt-bellat|рабіна|Sorbus}}, {{bt-bellat|хвоя|Pinus}}, {{bt-bellat|белая акацыя|Robinia pseudoacacia}}, {{bt-bellat|таполя|Populus}}, {{bt-bellat|елка|Picea}}, {{bt-bellat|глог|Crataegus}}, {{bt-bellat|чаромха звычайная|Prunus padus}}, {{bt-bellat|барбарыс|Berberis}}, {{bt-bellat|вярба|Salix}}, {{bt-bellat|лістоўніца|Larix}}, {{bt-bellat|яблыня|Malus}} і інш.). Тут цудоўныя алеі, групы і курціны з розных мясцовых і іншаземных дрэвавых парод, роўныя газоны, прыгожыя квітучыя рабаткі, лужкі, звілістыя дарожкі, круглаватыя пергалы з разнастайнымі павойнымі раслінамі. Усе кампазіцыі ў парку будуюцца на «падбіўцы» дрэў нізкарослымі кустамі і адасобленасці на зялёным фоне палянак. На асноўнай з іх — Сонечнай — пасаджаны [[дуб]] у гонар першаадкрывальніка космасу [[Юрый Аляксеевіч Гагарын|Ю. А. Гагарына]]<ref name="ЗП200"/>. Палянка — лугавы газон, акаймаваны {{bt-bellat|Дугласія{{!}}дугласіямі|Pseudotsuga}}, {{bt-bellat|Дуб{{!}}дубамі|Quercus}}, {{bt-bellat|Клён{{!}}клёнамі|Acer}}. На ёй створана курціна {{bt-bellat|Хвоя чорная{{!}}хвоі чорнай|Pinus nigra}}, побач з якой група разгалістых {{bt-bellat|Вярба{{!}}вербаў|Salix}}. Завершана палянка [[жывая агароджа|жывой агароджай]] з {{bt-bellat|пузыраплоднік каліналісты{{!}}пузыраплодніку каліналістага|Opulaster opulifolius}}, за ёй вялікі масіў, дзе растуць {{bt-bellat|белая акацыя|Robinia pseudoacacia}}, {{bt-bellat|граб|Carpinus}}, {{bt-bellat|клён|Acer}}, {{bt-bellat|хвоя{{!}}хвоі|Pinus}}, {{bt-bellat|дугласія{{!}}дугласіі|Pseudotsuga}}, {{bt-bellat|бяроза{{!}}бярозы|Betula}}, {{bt-bellat|ясень{{!}}ясені|Fraxinus}}, {{bt-bellat|таполя{{!}}таполі|Populus}}<ref name="ЗП200"/>. Амаль на самым краі масіву [[бяроза]]вы гай. З паўночнай мяжы парку праходзіць [[рабіна]]вая алея, высаджаная ўздоўж мураванай агароджы. Уздоўж унутранай звілістай сцежкі ў выглядзе секцыйнага тунеля ўстаноўлены [[пергала|пергалы]], абвітыя [[Вінаград культурны|вінаградам]] і інш. [[павойныя расліны|павойнымі раслінамі]]. 3 хвойных [[экзоты|экзотаў]] растуць {{bt-bellat|Pinus contorta{{!}}хвоі Мурэя|Pinus murrayana}} і {{bt-bellat|хвоя веймутава{{!}}веймутава|Pinus strobus}}, {{bt-bellat|хвоя чорная{{!}}чорная аўстрыйская|Pinus nigra}},{{bt-bellat|хвоя румелійская{{!}}румелійская|Pinus peuce}}, {{bt-bellat|Хвоя сібірская кедравая{{!}}кедры сібірскі|Pinus sibirica}} і {{bt-bellat|кедр карэйскі{{!}}карэйскі|Pinus koraiensis}}, {{bt-bellat|елка канадская|Picea glauca}}, {{bt-bellat|піхта сібірская|Abies sibirica}}. У кампазіцыю ландшафтнага парку ўключаны пасадкі {{bt-bellat|Бэз{{!}}бэзу|Syringa}} (184 [[сорт|сарты]])<ref name="ЗП200"/>. === Дэндрарый === [[Дэндрарый]] плошчай каля 46 га размешчаны за партэрам саду. З поўначы яго абмяжоўвае алея з [[клён серабрысты|клёна серабрыстага]], з усходу — алея з яблынь крэба: паўднёвыя межы дэндрарыя і саду супадаюць. Налічвае больш за 1500 відаў і форм дрэвава-кустовых раслін. Прамянёвымі алеямі з абарыгенных і інтрадукаваных дрэвавых парод, якія разыходзяцца ад цэнтральнага партэра, дэндрарый падзелены на батаніка-геаграфічныя сектары: [[Далёкі Усход|Далёкаўсходні край]] і [[Усходняя Азія]], [[Паўночная Амерыка]], [[Еўропа]] і [[Сібір]], [[Крым]] і [[Каўказ]], [[Сярэдняя Азія]], [[Беларусь]]. Кожная з алей абсаджана пэўнай шародай дрэў: {{bt-bellat|дуб звычайны|Quercus robur}}, {{bt-bellat|чаромха Маака|Prunus maackii}}, {{bt-bellat|ясень пенсільванскі|Fraxinus pennsylvanica}}, {{bt-bellat|Елка еўрапейская{{!}}елка звычайная|Picea abies}}, {{bt-bellat|туя заходняя|Thuja occidentalis}}, {{bt-bellat|ліпа драбналістая|Tilia cordata}}, {{bt-bellat|бяроза павіслая|Betula pendula}}, {{bt-bellat|клён серабрысты|Acer saccharinum}}. У [[Дзень Перамогі]] [[9 мая]] [[1945]] года тут створана мемарыяльная [[елка|яловая]] алея<ref name="ЗП200"/>. ==== Экспазіцыя Далёкаўсходні край і Усходняя Азія ==== [[Файл:Аллея черёмухи (Bird cherry alley) - panoramio.jpg|thumb|Алея чаромхі]] Экспазіцыя [[Далёкі Усход|Далёкаўсходні край]] і [[Усходняя Азія]] абмежавана алеямі з [[крэбы|яблынь крэба]] і {{bt-bellat|чаромха Маака{{!}}чаромхі Маака|Prunus maackii}}<ref name="ЗП200"/>. Адзін з найбуйнейшых геаграфічных сектараў, якія экспануюць іншаземную флору, яго плошча складае 4,6 га (30 % плошчы сектараў іншаземных флор)<ref name="Garanovich2015"/>. У калекцыі 494 віды і формы. Сярод іх такія лесаўтваральныя віды, як {{bt-bellat|піхта суцэльналістая|Abies holophylla}}, {{bt-bellat|хвоя кедравая карэйская{{!}}хвоя кедравая карэйская, або кедр карэйскі|Pinus koraiensis}}, {{bt-bellat|арэх маньчжурскі|Juglans mandshurica}}, {{bt-bellat|Амурскае коркавае дрэва{{!}}аксаміт амурскі, або коркавае дрэва|Phellodendron amurense}}, {{bt-bellat|бяроза даурская|Betula dahurica}}. 3 {{нп3|Цэнтральны Кітай|Цэнтральнага Кітая|en|Central China}} культывуюцца {{bt-bellat|кальквіцыя цудоўная|Kolkwitzia amabilis}}, {{bt-bellat|рабіна кенэ|Sorbus koehneana}}, [[бэз ніцы]], розныя віды {{bt-bellat|дэйцыя{{!}}дэйцыі|Deutzia}}, {{bt-bellat|спірэя{{!}}спірэі|Spiraea}}, {{bt-bellat|глог{{!}}глогу|Crataegus}}. З [[Японія|Японіі]], пераважна з горных раёнаў [[Востраў Хакайда|Хакайда]], інтрадукавана 60 таксонаў дрэвавых раслін ({{bt-bellat|піхта Віча|Abies veitchii}}, {{bt-bellat|лістоўніца японская|Larix leptolepis}} і інш.)<ref name="ЗП200"/>. ==== Экспазіцыя Паўночная Амерыка ==== Экспазіцыя [[Паўночная Амерыка]] абмежавана алеямі з {{bt-bellat|чаромха Маака{{!}}чаромхі Маака|Prunus maackii}} і {{bt-bellat|Ясень пенсільванскі{{!}}ясеня пенсільванскага|Fraxinus pennsylvanica}}<ref name="ЗП200"/>. Найбуйнейшы геаграфічны сектар, які экспануе іншаземную флору, яго плошча складае 7,2 га (47 % плошчы сектараў іншаземных флор)<ref name="Garanovich2015"/>. У калекцыі 424 [[таксон]]ы. З субарктычнай правінцыі [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], якая ўключае значную частку [[Канада|Канады]], інтрадукаваны такія каштоўныя віды дрэвавых раслін, як {{bt-bellat|Елка канадская{{!}}елка шызая|Picea glauca}}, {{bt-bellat|лістоўніца амерыканская|Larix laricina}}, {{bt-bellat|бяроза папяровая|Betula papyrifera}}, {{bt-bellat|туя заходняя|Thuja occidentalis}}, {{bt-bellat|хвоя веймутава|Pinus strobus}}, {{bt-bellat|піхта бальзамічная|Abies balsamea}}. З заходніх паўночнаамерыканскіх штатаў інтрадукаваны 80 відаў: {{bt-bellat|дугласія Мензіса|Pseudotsuga menziesii}}, {{bt-bellat|Елка блакітная{{!}}елка калючая|Picea pungens}}, {{bt-bellat|піхта аднаколерная|Abies concolor}}, {{bt-bellat|лістоўніца заходняя|Larix occidentalis}}, {{bt-bellat|магонія падубалістая|Mahonia aquifolia}}, {{bt-bellat|спірэя Дугласа|Spiraea douglasii}} і іншыя віды дрэў і кустоў. Большасць з іх выкарыстоўваюцца ў садова-паркавым будаўніцтве рэспублікі<ref name="ЗП200"/>. ==== Экспазіцыя Еўропа і Сібір ==== Экспазіцыя [[Еўропа]] і [[Сібір]] абмежавана алеямі з {{bt-bellat|Бяроза павіслая{{!}}бярозы павіслай|Betula pendula}} і {{bt-bellat|Туя заходняя{{!}}туі заходняй|Thuja occidentalis}}. Налічвае 249 таксонаў. Многія віды даволі частыя ў лесаводчай і азеляняльнай практыцы рэспублікі ({{bt-bellat|лістоўніца еўрапейская|Larix decidua}}, {{bt-bellat|хвоя кедравая еўрапейская|Pinus cembra}}, {{bt-bellat|ціс еўрапейскі|Taxus baccata}} і інш.). З [[Балканы|Балкан]] на Беларусь інтрадукаваны {{bt-bellat|елка сербская|Picea omorika}}, {{bt-bellat|хвоя румелійская|Pinus peuce}}, {{bt-bellat|конскі каштан звычайны|Aesculus hippocastanum}}, {{bt-bellat|бэз звычайны|Syringa vulgaris}} і іншыя каштоўныя для зялёнага будаўніцтва віды. 71 від дрэвавых раслін інтрадукаваны з [[Сібір]]ы: {{bt-bellat|піхта сібірская|Abies sibirica}}, {{bt-bellat|лістоўніца сібірская|Larix sibirica}}, {{bt-bellat|елка сібірская|Picea obovata}}, віды {{bt-bellat|вольха{{!}}вольхаў|Alnus}}, {{bt-bellat|бяроза{{!}}бярозы|Betula}}, {{bt-bellat|таполя{{!}}таполі|Populus}}, {{bt-bellat|Хвоя сібірская кедравая|Pinus sibirica}}, {{bt-bellat|ліпа сібірская|Tilia sibirica}}, {{bt-bellat|бружмель алтайскі|Lonicera altaica}}, {{bt-bellat|рададэндран Ледэбура|Rhododendron ledebourii}} і інш<ref name="ЗП200"/>. ==== Экспазіцыя Крым і Каўказ ==== Экспазіцыя [[Крым]] і [[Каўказ]] абмежавана алеямі з [[клён серабрысты|клёну серабрыстага]] і [[Бяроза павіслая|бярозы павіслай]]<ref name="ЗП200"/>. Найменшы геаграфічны сектар, які экспануе іншаземную флору, яго плошча складае ўсяго 0,5 га (3 % плошчы сектараў іншаземных флор)<ref name="Garanovich2015"/>. Прадстаўлена 82 таксонамі, сярод якіх такія цікавыя [[эндэмік|эндэмічныя]] віды, як [[елка ўсходняя]], [[дуб Гартвіса]], [[дуб буйнапыльнікавы]], [[ляшчына дрэвападобная]], або [[мядзведжы арэшнік]]. Амаль цалкам акліматызаваліся [[ліпа каўказская]], [[рабіна каўказская]], [[бяроза Літвінава]] і інш. Асобныя віды, такія як [[елка Нордмана]] і [[лапіна ясенялістая]], або [[арэх каўказскі]], культывуюцца ў паўднёвай частцы рэспублікі з [[XIX ст.]]<ref name="ЗП200">{{крыніцы/ЗП|Мінск}} стар. 200</ref> ==== Экспазіцыя Сярэдняя Азія ==== Экспазіцыя [[Сярэдняя Азія]] абмежавана алеямі з [[Бяроза павіслая|бярозы павіслай]], [[дуб пірамідальны|дуба звычайнага пірамідальнага]], [[Туя заходняя|туі заходняй]] і экспазіцыяй сістэматыкі травяністых раслін. Параўнальна бедная, налічвае 89 таксонаў. Сярод іх [[елка Прэнка]], [[бяроза туркестанская]], [[бяроза кіргізская]], а таксама розныя віды [[барбарыс]]у, [[вішня|вішні]], [[ружа|ружы]], [[глог]]у<ref name="ЗП201">{{крыніцы/ЗП|Мінск}} стар. 201</ref>. ==== Экспазіцыя Беларусь ==== [[Файл:Цэнтральны батанічны сад г. Менск 5.JPG|міні|злева|Ручай]] Экспазіцыя [[Беларусь]] размешчана абапал алеі з [[Ліпа драбналістая|ліпы драбналістай]]<ref name="ЗП201"/>. Плошча экспазіцыі складае 30,4 га (66 % ад агульнай плошчы геаграфічных сектараў), што робіць яе найбуйнейшым сектарам ЦБС НАНБ<ref name="Garanovich2015">{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Garanovich2015.pdf |title=И. М. Гаранович, С. М. Кузьменкова, М. Н. Рудевич, В. Г. Гринкевич. КОЛЛЕКЦИОННЫЕ ФОНДЫ ДРЕВЕСНЫХ РАСТЕНИЙ ЦЕНТРАЛЬНОГО БОТАНИЧЕСКОГО САДА НАН БЕЛАРУСИ, ИХ ГЕРБАРИЗАЦИЯ И БАЗЫ ДАННЫХ |access-date=29 лютага 2016 |archive-date=5 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105170519/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Garanovich2015.pdf |url-status=dead }}</ref>. Прадстаўлена асноўнымі расліннымі згуртаваннямі лясоў рэспублікі<ref name="ЗП201"/> (48 відаў дрэвавых раслін, у тым ліку 21 віду [[дрэва|дрэў]], 21 віду [[куст]]оў і 7 відаў паўкустоў і [[кусцік]]аў)<ref name="Garanovich2015"/> — [[хвойнікі|хвойнікамі]], [[ельнікі|ельнікамі]], [[дуброва]]мі, [[Бярэзнікі|бярэзнікамі]] з [[падлесак|падлескам]] з [[ядловец|ядлоўцу]], курцінай [[Граб звычайны|граба звычайнага]], групы [[рабіна|рабін]], [[зараснікі|зараснікамі]] [[вярба|вербаў]], [[Вольха чорная|вольхі чорнай]] і [[Вольха шэрая|шэрай]] і інш. Берагавая лінія і востраў [[возера]] дэкарыраваны вербамі, [[аер]]ам, [[рагоз]]ам, [[трыснёг|трыснягом]]<ref name="ЗП201"/>. ==== Экспазіцыя кветкава-дэкаратыўных раслін ==== [[Файл:ЦБС. Кветнік.jpg|thumb|злева|Кветнік]] [[Файл:ЦБС. Ружоўнік.jpg|thumb|400пкс|Ружоўнік]] У экспазіцыі кветкава-дэкаратыўных раслін некаторыя кветкавыя культуры прадстаўлены ў выглядзе самастойных экспазіцый ([[ружоўнік]], [[рададэндрарый]], [[сірынгарый]], [[цюльпінарый]] і інш.). У калекцыі каля 5000 відаў, форм і сартоў<ref name="ЗП201"/>. ==== Экспазіцыя сістэматыкі травяністых ==== [[Файл:ЦБС. Экспазіцыя сістэматыкі травяністых.jpg|thumb|Экспазіцыя сістэматыкі травяністых]] Экспазіцыя сістэматыкі травяністых заснавана на размяшчэнні вялікай колькасці [[травяністыя расліны|травяністых раслін]] (каля 1500 відаў) па філагенетычнай сістэме [[А. Л. Тахтаджан]]а<ref name="ЗП201"/>. ==== Экспазіцыя экалогіі і раслін ==== Экспазіцыя экалогіі і раслін відавочна паказвае ва ўмовах максімальнага набліжэння да прыродных уплыў знешніх фактараў на травяніста-кустовыя расліны і іх згуртаванні, узаемаадносіны раслін з асяроддзем<ref name="ЗП201"/>. ==== Экспазіцыя біялогіі і раслін ==== Экспазіцыя біялогіі і раслін дэманструе найбольш важныя этапы біялогіі развіцця, іх марфолага-біялагічныя асаблівасці, прыстасаванасць раслін да розных умоў асяроддзя, з’явы [[Полавы дымарфізм|полавага дымарфізму]], біялогіі [[цвіценне|цвіцення]] і [[апыленне|апылення]], марфолага-анатамічную будову [[плод|пладоў]], спосабы рассялення насення для падтрымання жыцця і шэраг іншых з’яў з жыцця раслін<ref name="ЗП201"/>. ==== 3кспазіцыя ахоўных раслін ==== 3кспазіцыя ахоўных раслін прызначана для паказу рэдкіх і знікаючых відаў раслін беларускай флоры, якія знаходзяцца пад аховай дзяржавы<ref name="ЗП201"/>. === Японскі сад === {{main|Мінскі японскі сад}} Вясной 2025 года для наведвання быў адкрыты японскі сад. == Дырэктары == * [[Сцяпан Паўлавіч Мельнік]] (1933—1938) * [[Васіль Ціханавіч Карсакоў]] (1941) * [[Г.Ф. Жалязноў]] (1944—1955) * [[Мікалай Уладзіслававіч Смольскі]] (1955—1976) * [[Яўген Антонавіч Сідаровіч]] (1976—1997) * [[Уладзімір Мікалаевіч Рашэтнікаў]] (1997—2009) * [[Уладзімір Уладзіміравіч Ціток]] (2009—2022)<ref>[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/25.01.22.pdf На заседании Президиума и Бюро Президиума НАН Беларуси … // Навука. — 2022. — 25 студзеня. — С.3]</ref> * [[Валянцін Генадзевіч Шатраўка]] (2022<ref>[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/25.01.22.pdf На заседании Президиума и Бюро Президиума НАН Беларуси … // Навука. — 2022. — 25 студзеня. — С.3]</ref>—2023) * [[Фёдар Іванавіч Прывалаў]] (з 2023)<ref>[http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/15.04.23.pdf Навука. — 2023. — 11 красавіка. — С. 2]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Несцяровіч, М. Д. Інтрадукцыя дрэў і кустоў за 40 год Беларускай ССР//Навука ў Беларускай ССР за 40 год. Выдавецтва Акадэміі навук Беларускай ССР. Мінск,1958. С. 191—200 * Смольскі, М. У. Цэнтральны батанічны сад АН БССР // Навука ў Беларускай ССР за 40 год. Выдавецтва Акадэміі навук Беларускай ССР. Мінск,1958. С. 238—251. * Токарев, Н. В. Возвращенные имена. Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталинских репрессий (под редакцией академика АН Беларуси А. С. Махнача). Минск: Навука і тэхніка, 1992 г. 120 с. * Нестерович, Н. Д. Ботанический сад Академии наук Белорусской ССР//Природа. 1947. № 10 * Н. В. Токарев Военные судьбы. Сотрудники АН Беларуси — участники Великой Отечественной войны (под редакцией академика Н. А. Борисевича). Минск: Навука і тэхніка, 1995. 89 с. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|712Г000155}} {{Commons|Category:}} * [http://cbg.org.by Центральный ботанический сад НАН Беларуси — Официальный сайт] {{ref-ru}} * [http://www.gardener.ru/?id=1938 Центральный ботанический сад НАН Беларуси (Беларусь, Минск)] {{ref-ru}} * [http://vandrouka.by/2012/minskiy-botanicheskiy-sad/ Вандроўка па Батанічным садзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141029002240/http://vandrouka.by/2012/minskiy-botanicheskiy-sad/ |date=29 кастрычніка 2014 }} {{ref-ru}} * [http://samostoyatelnye-puteshestviya.ru/belarus/minsk/16-botanicheskii-sad-minsk.html Батанічны сад — час працы, схема праезда і фотаздымкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107173559/http://samostoyatelnye-puteshestviya.ru/belarus/minsk/16-botanicheskii-sad-minsk.html |date=7 студзеня 2014 }} {{ref-ru}} * {{Архіварта|cjentralny-batanichny-sad-nacyjanalnaj-akadjemii-navuk-belarusi}} {{Сады і паркі Мінска}} {{Інстытуты НАНБ}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Паркі Мінска]] [[Катэгорыя:Батанічныя сады Беларусі]] [[Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:1932 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі| ]] {{Батанічныя сады і дэндрапаркі Беларусі}}{{Вонкавыя спасылкі}} gew7usy9x87boi0tiaoyrhdjmthqg67 4 90386 5148385 5148287 2026-05-29T16:33:35Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5148385 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 0re1qodsuht2riuh8uceyc4lzdw95uy 10 90741 5148387 5137525 2026-05-29T16:37:53Z JerzyKundrat 174 дапаўненне 5148387 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Калі ласка, новыя элементы дадавайце зверху, пасля папярэдняга абмеркавання --> <!-- паказ залежыць ад каляндарнай даты --> <!-- 1 — самы новы збор фактаў --> <br /></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTDAY}} mod 10 | }} |0 = * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. |1 = * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. |2 = * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. |3 = * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. |4 = * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч (рака)|Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. |5 = * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. |6 = * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакоста]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. |7 = * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. *'''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. |8 = * '''[[Доказ (логіка)|Доказ]]''' у [[логіка|логіцы]] не стварае ісціннасці выказвання, а з’яўляецца спосабам яе выяўлення. * [[Касмалогія|Касмолагі]] мяркуюць, што '''[[цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|разрэджаная плазма]]''' запаўняе прастору паміж [[Галактыка|галактыкамі]]. * У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]]. * Першая '''[[Агатка, або Прыезд пана|прафесійная опера]]''', галоўнымі героямі якой сталі беларусы, была паказана ў 1784 годзе ў [[Нясвіж]]ы. * Зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] лічыцца '''[[Успаміны Сапліцы|эталонным узорам]]''' гэтага жанру. * Пасля выхада фільма '''«[[І бог стварыў жанчыну]]»''' актрыса [[Брыжыт Бардо]] набыла вядомасць. * '''«[[Вялікі слоўнік беларускай мовы]]»''' змяшчае каля 223 тысяч [[слова|слоў]]. |8 = * [[Палеаліт|Самую старажытную эпоху]] ў гісторыі чалавецтва адкрыў '''[[Жак Бушэ дэ Перт|французскі археолаг]]'''. * На [[хрысціянства|хрысціянскіх]] надмагіллях часта сустракаецца '''[[Deo Optimo Maximo|лацінскае выслоўе]]''', напачатку адрасаванае [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]]. * Назва '''[[пінгвін Адэлі|пінгвінаў Адэлі]]''' ўзыходзіць да імя жонкі [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|французскага мараплаўцы]]. * Літаратурная [[Ганкураўская прэмія]] можа быць прысуджана аўтару толькі адзін раз, але '''[[Рамэн Гары]]''' атрымаў яе двойчы. * У часткі [[пацыент]]аў, якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]], развіваецца '''[[сіндром Скуміна|памежнае псіхічнае захворванне]]'''. * Шматтомная '''«[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі]]»''' ўключае больш за пятнаццаць тысяч артыкулаў. |8 = * [[Камета]] '''[[3I/ATLAS]]''' валодае самым вялікім [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] з усіх адкрытых міжзоркавых аб’ектаў. * '''[[Град]]''' выпадае з магутных [[кучава-дажджавыя воблакі|кучава-дажджавых воблакаў]]. * '''[[Грыбная скала]]''' ў [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальтыйскім архіпелагу]] насамрэч назвай не звязана з [[грыбы|грыбамі]]. * Імкненне грэчаскіх дзяржаў вызваліцца ад гегемоніі [[Спарта|Спарты]] выклікала '''[[Карынфская вайна|Карынфскую вайну]]'''. * '''[[Беларускія гаворкі ў Літве|Рэгіянальныя гаворкі]]''' на [[Віленшчына|Віленшчыне]] захавалі шмат старажытных рыс [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * Бясконцая паводле задумы [[відэагульня]] '''«[[Pac-Man]]»''' з-за праграмнай памылкі абрываецца на 256 узроўні. * У [[2018]] годзе камандай з двух лётчыкаў быў здзейснены '''[[першы беларускі кругасветны пералёт]]'''. |9 = * Найбольшая тоўшча [[сапрапель|сапрапелю]] на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Судаблеўскае радовішча сапрапелю|назапасілася]]''' ў возеры [[Судабле]]. * Стомлены кавальскай працай '''[[Хадльгрымюр П’етурсан|ісландзец]]''' на вуліцы [[Глюкштат|нямецкага горада]] слаў праклёны на [[ісландская мова|роднай мове]], але дзякуючы гэтаму стаў затым паважаным прапаведнікам. * Самай вядомай '''[[эўкатастрофа]]й''' у творах [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]] з’яўляецца развязка рамана «[[Валадар Пярсцёнкаў]]». * Самая вялікая колькасць [[кавер-версія|кавер-версій]] у гісторыі была зроблена на песню '''«[[Yesterday]]»''' гурта «[[The Beatles]]». * Побач з [[Кёльнскі сабор|Кёльнскім саборам]] знаходзіцца адзін з найбольш значных '''[[Музей Людвіга|музейных збораў]]''' сучаснага мастацтва. * Яшчэ да пачатку [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|афіцыйнага ўдзелу]] ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] ля берагоў [[Сірыя|Сірыі]] дзейнічаў '''[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|расійскі флот]]'''. }}<noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Падрыхтоўка]] · [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> kfspdu8sr2jti69y1uobsp9io96h7cr 4 90742 5148383 5137521 2026-05-29T16:33:03Z JerzyKundrat 174 /* 29 мая 2026 года */ 5148383 wikitext text/x-wiki <noinclude> == 29 мая 2026 года == * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. == 8 мая 2026 года == * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. == 19 сакавіка 2026 года == * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. == 11 сакавіка 2026 года == * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. == 8 сакавіка 2026 года == * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. == 9 лютага 2026 года == * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакоста]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. == 8 студзеня 2026 года == * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. * '''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. == 4 студзеня 2026 года == * '''[[Доказ (логіка)|Доказ]]''' у [[логіка|логіцы]] не стварае ісціннасці выказвання, а з’яўляецца спосабам яе выяўлення. * [[Касмалогія|Касмолагі]] мяркуюць, што '''[[цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|разрэджаная плазма]]''' запаўняе прастору паміж [[Галактыка|галактыкамі]]. * У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]]. * Першая '''[[Агатка, або Прыезд пана|прафесійная опера]]''', галоўнымі героямі якой сталі беларусы, была паказана ў 1784 годзе ў [[Нясвіж]]ы. * Зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] лічыцца '''[[Успаміны Сапліцы|эталонным узорам]]''' гэтага жанру. * Пасля выхада фільма '''«[[І бог стварыў жанчыну]]»''' актрыса [[Брыжыт Бардо]] набыла вядомасць. * '''«[[Вялікі слоўнік беларускай мовы]]»''' змяшчае каля 223 тысяч [[слова|слоў]]. == 17 снежня 2025 года == * [[Палеаліт|Самую старажытную эпоху]] ў гісторыі чалавецтва адкрыў '''[[Жак Бушэ дэ Перт|французскі археолаг]]'''. * На [[хрысціянства|хрысціянскіх]] надмагіллях часта сустракаецца '''[[Deo Optimo Maximo|лацінскае выслоўе]]''', напачатку адрасаванае [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]]. * Назва '''[[пінгвін Адэлі|пінгвінаў Адэлі]]''' ўзыходзіць да імя жонкі [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|французскага мараплаўцы]]. * Літаратурная [[Ганкураўская прэмія]] можа быць прысуджана аўтару толькі адзін раз, але '''[[Рамэн Гары]]''' атрымаў яе двойчы. * У часткі [[пацыент]]аў, якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]], развіваецца '''[[сіндром Скуміна|памежнае псіхічнае захворванне]]'''. * Шматтомная '''«[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі]]»''' ўключае больш за пятнаццаць тысяч артыкулаў. == 20 лістапада 2025 года == * [[Камета]] '''[[3I/ATLAS]]''' валодае самым вялікім [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] з усіх адкрытых міжзоркавых аб’ектаў. * '''[[Град]]''' выпадае з магутных [[кучава-дажджавыя воблакі|кучава-дажджавых воблакаў]]. * '''[[Грыбная скала]]''' ў [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальтыйскім архіпелагу]] насамарэч назвай не звязана [[грыбы|грыбамі]]. * Імкненне грэчаскіх дзяржаў вызваліцца ад гегемоніі [[Спарта|Спарты]] выклікала '''[[Карынфская вайна|Карынфскую вайну]]'''. * '''[[Беларускія гаворкі ў Літве|Рэгіянальныя гаворкі]]''' на [[Віленшчына|Віленшчыне]] захавалі шмат старажытных рыс [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * Бясконцая паводле задумы [[відэагульня]] '''«[[Pac-Man]]»''' з-за праграмнай памылкі абрываецца на 256 узроўні. * У [[2018]] годзе камандай з двух лётчыкаў быў здзейснены '''[[першы беларускі кругасветны пералёт]]'''. == 27 кастрычніка 2025 года == * Найбольшая тоўшча [[сапрапель|сапрапелю]] на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Судаблеўскае радовішча сапрапелю|назапасілася]]''' ў возеры [[Судабле]]. * Стомлены кавальскай працай '''[[Хадльгрымюр П’етурсан|ісландзец]]''' на вуліцы [[Глюкштат|нямецкага горада]] слаў праклёны на [[ісландская мова|роднай мове]], але дзякуючы гэтаму стаў затым паважаным прапаведнікам. * Самай вядомай '''[[эўкатастрофа]]й''' у творах [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]] з’яўляецца развязка рамана «[[Валадар Пярсцёнкаў]]». * Самая вялікая колькасць [[кавер-версія|кавер-версій]] у гісторыі была зроблена на песню '''«[[Yesterday]]»''' гурта «[[The Beatles]]». * Побач з [[Кёльнскі сабор|Кёльнскім саборам]] знаходзіцца адзін з найбольш значных '''[[Музей Людвіга|музейных збораў]]''' сучаснага мастацтва. * Яшчэ да пачатку [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|афіцыйнага ўдзелу]] ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] ля берагоў [[Сірыя|Сірыі]] дзейнічаў '''[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|расійскі флот]]'''. == 23 кастрычніка 2025 года == * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў [[бялкі|бялкоў]] і [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] утвараюцца '''[[нуклеапратэіды]]'''. * Рака '''[[Купер-Крык (Аўстралія)|Купер-Крык]]''' у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў час па­водак дасягае бяссцёкавага возера [[Эйр (возера)|Эйр]]. * '''[[Махаяна]]''' разглядае мэту стаць [[Буда (тытул)|Будай]] як магчымую для кожнага. * '''[[Ашэр са Століна]]''' заснаваў найбуйнейшую [[хасідызм|хасідскую]] дынастыю на Палессі. * '''[[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыс Пастарнак]]''' у канцы [[раман]]а {{нп3|Доктар Жывага|«Доктар Жывага»|ru|Доктор Живаго}} змясціў [[верш]]ы галоўнага героя. * Заснавальнікі кампаніі '''«[[Prada]]»''' пачыналі з гандлю ў [[Мілан]]е імпартаванымі з [[Англія|Англіі]] вырабамі. * У канструкцыях, якія не [[зварка|зварваюцца]] або не дапускаюць награвання, можна прымяніць '''[[заклёпачнае злучэнне]]'''. == 19 кастрычніка 2025 года == * У [[каменнавугальны перыяд]] прадстаўнікі класа '''[[палушнікавыя (клас)|палушнікавых]]''' складалі асноўны раслінны покрыў планеты. * Сярэднявечны '''[[Шэнь Куо|кітайскі навукоўца]]''' па шматграннасці супастаўляецца з выдатнымі [[Універсальны чалавек|ўніверсалістамі]] [[Рэнесанс]]у. * У многіх [[жывапіс]]ных творах '''[[Хасэ дэ Рыбера]]''' падкрэсліваў перамогу волі над фізічнымі пакутамі. * '''[[Анры Жыфар]]''' стварыў першы ў свеце [[дырыжабль]] з [[Парасілавая ўстаноўка|паравым рухавіком]]. * Паўстанцкі атрад [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі|Козел-Паклеўскага]] фактычна перастаў існаваць пасля '''[[Бой пад Уладыкамі|бою пад Уладыкамі]]'''. * Фундатарам '''[[Касцёл Усіх Святых (Свянцяны)|каталіцкага храма]]''' ў [[Свянцяны|Свянцянах]] быў [[Казімір Чаховіч|афіцэр расійскай арміі]]. * У [[музыка|музыцы]] '''[[тэмп (музыка)|тэмп]]''' можа абазначацца спалучэннем тэрміналагічных і метранамічных паказчыкаў. == 8 кастрычніка 2025 года == * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. * На лясных абшарах [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] ў [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|Архаічны перыяд]] існаваў самастойны '''[[Усходні сельскагаспадарчы комплекс|цэнтр узнікнення]]''' [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[Культурныя расліны|культурных раслін]]. * Адным з асноўных відаў ежы [[інкі|інкаў]] нароўні з [[кукуруза]]й і [[бульба]]й было '''[[кіноа]]'''. * '''[[Вераніка Остэн-Сакен|Віленская арыстакратка]]''' з’ехала да ссыльнага жанатага [[Адам Рымша|шляхціча]] ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]] і таемна абвянчалася з ім. * [[Максім Багдановіч]] асабліва адзначаў '''[[А. Новіч|празаіка]]''', які ўпершыню паспрабаваў напісаць вялікую рэч па-беларуску. * Пасля завяршэння праграмы [[Спейс шатл]]аў '''[[Выратавальны карабель НАСА|выратавальныя караблі]]''' [[НАСА]] апынуліся без работы. * [[Інвестыцыя|Інвестарам]] пры аналізе цэн на [[Акцыя (фінансы)|акцыі]] дапамагае '''[[фондавы індэкс]]'''. == 9 чэрвеня 2025 года == * Пры генетычным аналізе з дапамогай '''[[анеўплаідыя|анеўплаідыі]]''' можна вызначыць лакалізацыю [[ген]]аў у [[храмасома]]х. * У [[Жанчына|жанчыны]] са з’яўленнем [[дзіця]]ці складваецца '''[[Сузор’е мацярынства|асаблівы стан]]''' [[Свядомасць|свядомасці]]. * Паводле ірландскага фальклору, '''[[лепрыкон]]ы''' жывуць адасоблена, займаюцца вырабам [[абутак|абутку]], і іх прысутнасць выдае стук [[малаток|малатка]]. * Адзін з '''[[Маці Божая Ружанцовая|марыйных тытулаў і заклікаў]]''', які выкарыстоўваюць [[каталікі]], звязаны з [[малітва]]й і ружанцовай пабожнасцю. * Да з’яўлення твораў '''[[Марыя Французская|франкамоўнай пісьменніцы]]''' літаратура Францыі стваралася пераважна на [[Лацінская мова|лаціне]]. * '''[[Пётр Сцыпіён дэль Кампа|Каралеўскі сакратар]]''' [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] паводле афіцыйнай версіі быў нашчадкам рымскіх [[Сцыпіён]]аў. * '''[[Дэбет і крэдыт]]''' — асноўныя паняцці двайнога бухгалтарскага запісу, які выкарыстоўваецца ў [[бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскім уліку]]. == 16 мая 2025 года == * [[Алелі]] могуць распаўсюджвацца '''[[Генетычны аўтастоп|аўтастопам]]'''. * [[Від, біялогія|Від]] '''[[Bagheera kiplingi|павукоў-вегетарыянцаў]]''' быў названы ў гонар [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|пісьменніка]] і {{нп3|Багіра|выдуманай|en|Bagheera}} [[пантэры]]. * Сярод фігур манумента «'''[[Тысячагоддзе Расіі]]'''» ёсць чацвёра [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў літоўскіх]]. * Ля вытокаў [[Сацыяльная псіхалогія|сацыяльнай]] і карэкцыйнай псіхалогіі ў [[Бразілія|Бразіліі]] стаяла '''[[Алена Уладзіміраўна Анціпава|ўраджэнка Гродна]]'''. * У выніку '''[[Паводка на Хуанхэ 1938 года|найбуйнейшага акту экалагічнай вайны ў гісторыі]]''' загінула прынамсі пяцьсот тысяч чалавек. * Асновай '''[[кейнсіянства]]''' з’яўляецца ідэя, што рынкі не заўсёды здольныя самастойна забяспечыць [[Поўная занятасць|поўную занятасць]] і стабільны эканамічны рост. * У [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвай Карэі]] арганізавалі '''[[Кампанія па зборы золата|кампанію па зборы]]''' [[золата]] дзеля пераадолення {{нп3|Азіяцкі фінансавы крызіс|фінансавага крызісу|en|1997 Asian financial crisis}}. == 15 мая 2025 года == * Ёсць меркаванне, што бацькам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] быў '''[[Альбер Прэцыозі|лётчык]]''' палка «[[Нармандыя-Нёман|Нармандыя—Нёман]]». * Песню «'''[[Сігма Бой]]'''» абвінавацілі адначасова і ў прапагандзе, і ў падрыве традыцыйных [[патрыярхат|патрыярхальных]] каштоўнасцей. * На выбар: ** У перадсвяточны вечар Новага года беларусы глядзяць '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|два звароты]]'''. ** '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|Навагодні зварот]]''' лідаркі беларускай апазіцыі стаў прычынай адключэння [[YouTube]] ва ўсёй краіне. ** Феноменам беларускай палітыкі сталі '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|навагоднія звароты]]''' двух лідараў краіны. == 18 студзеня 2025 года == * Ствалы [[хвоя звычайная|хвоі]] часта ўкрывае лішайнік '''[[гіпагімнія ўздутая]]'''. * '''[[Кроква (геральдыка)|Геральдычная фігура]]''', што служыла абазначэннем [[Раненне|ранення]], стала знакам, які надаваўся будаўнікам [[Фартэцыя|фартэцый]]. * Каб абыйсці забарону на пераклад [[Каран]]а, мінскі імам назваў свой '''[[Мінскі тафсір|манускрыпт]]''' каментаром. * '''[[Лінкальнскі ўніверсітэт (Новая Зеландыя)|Лінкальнскі ўніверсітэт]]''' у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] — найстарэйшая [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчая]] навучальная ўстанова [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвага паўшар’я]]. * '''[[Бой за Тынзауатэн|Бой на алжырска-малійскай мяжы]]''' прывёў да разрыву дыпламатычных адносін [[Малі]] і [[Нігер]]а з [[Украіна]]й. * Да свайго юбілею [[Каталіцкая царква]] прадставіла '''[[Лючэ (талісман)|мульцяшнага маскота]]''', падобнага на персанажаў [[анімэ]]. == 19 снежня 2024 года == * У [[венд]]скі перыяд '''[[Валына-Аршанскі прагін|марскі басейн]]''' ахопліваў больш за 80&nbsp;% тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * У апытанні на любімую кветку ў [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] '''[[Hyacinthoides non-scripta|адзін варыянт]]''' быў выключаны са спісу, паколькі паўсюль перамагаў. * Хан [[Залатая Арда|Залатой Арды]] '''[[Менгу-Цімур]]''' у знак самастойнасці ад [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] чаканіў на манетах уласнае імя. * Этнакультурную сітуацыю ў '''[[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскім памежжы]]''' характарызуюць, як «плавільны кацёл». * У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ёсць зала, прысвечаная '''[[воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі|воінам-інтэрнацыяналістам]]'''. * Самым доўгім [[пасажырскі самалёт|пасажырскім самалётам]] у свеце з’яўляецца '''«[[Boeing 747-8]]»'''. * [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] належыць '''[[Беларусь (санаторый, Місхор)|санаторый у Крыме]]'''. == 9 лістапада 2024 года == * '''[[Тэарэма Паскаля]]''' ўстанаўлівае важныя праектыўныя ўласцівасці [[канічнае сячэнне|канічных сячэнняў]]. * '''[[Гідрастатычны парадокс]]''' заключаецца ў несупадзенні [[вага|вагі]] [[вадкасць|вадкасці]], налітай у пасудзіну, з сілай [[ціск]]у на дно гэтай пасудзіны. * У генах [[Эўгленавыя водарасці|эўгленавых пратыстаў]] знойдзены '''[[інтроны III групы]]'''. * На '''[[З’езд у Луцку|з’езд еўрапейскіх манархаў]]''' у [[Луцк]] прыбыло ў некалькі разоў больш людзей, чым насельніцтва горада. * Пілігрымы прынеслі да '''[[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай]]''' шматлікія ахвяраванні і дары. * Тастамент '''[[Ян Уладзіслаў Саламярэцкі|апошняга з роду]]''' князёў [[Саламярэцкія|Саламярэцкіх]] быў прызнаны несапраўдным. * '''[[Ваенна-паветраныя сілы Катангі]]''' выкарыстоўвалі самаробныя авіябомбы з гранат і бутэлек. == 20 верасня 2024 года == * На [[фазавая дыяграма|дыяграме стану]] [[рэчыва]] існуе '''[[трайны пункт|пункт]]''', дзе ў раўнавазе знаходзяцца адразу тры яго [[Фазавы пераход|фазы]]. * '''[[Rickettsia prowazekii|Узбуджальнік]]''' [[Эпідэмічны сыпны тыф|эпідэмічнага сыпнога тыфу]] з’яўляецца найбліжэйшым родзічам [[Мітахондрыя|мітахондрый]]. * Некаторыя '''[[Costasiella kuroshimae|марскія малюскі]]''' здольныя [[Клептапластыя|ўскосна выконваць]] працэс [[фотасінтэз]]у. * У '''[[траецкія песні|траецкіх песнях]]''' асабліва персаніфікаваны вобраз [[бяроза|бярозы]]. * У Сярэднявеччы '''[[Познань]]''' была адной з галоўных рэзідэнцый польскіх князёў. * '''[[Станіслаў Свяневіч|Польскі прафесар]]''' даваў паказанні камісіі [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па расследаванні [[Катынскі расстрэл|Катынскага расстрэлу]] ў масцы з меркаванняў бяспекі. * Самы поўны ў свеце '''[[Ethnologue|каталог моў]]''' выдае амерыканская [[Евангельскія хрысціяне|евангельская]] хрысціянская арганізацыя. == 9 жніўня 2024 года == * [[Біялюмінесцэнцыя]] з’яўляецца асобным выпадкам '''[[хемілюмінесцэнцыя|хемілюмінесцэнцыі]]'''. * [[Неандэрталец|Неандэртальцы]] валодалі тэхнікай '''[[Ручное прадзенне|прадзення]]'''. * У [[Ведычная рэлігія|ведыйскай рэлігіі]] '''[[Адзіці]]''' выступае ўвасабленнем жаночага пачатку і мацярынства. * Фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] назваў свой '''[[геаграфічны атлас|збор карт]]''' у гонар міфічнага караля Лівіі. * Пахавальная працэсія '''[[Жуань Лін’юй|актрысы нямога кіно]]''' сабрала трыста тысяч чалавек. * Часовы рабоча-сялянскі ўрад Украіны да пачатку 1919 года размяшчаўся ў '''[[Суджа|Суджы]]'''. * [[ЗША]] праз [[Балгарыя|Балгарыю]] ў [[Беларусь|Беларусі]] набывалі '''[[Timber Sycamore|супрацьтанкавыя ракеты]]''' для [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскіх паўстанцаў]]. == 20 ліпеня 2024 года == * '''[[Мас-спектраметрыя]]''' заснавана на вызначэнні масы часціц, што ўтвараюцца пры [[іанізацыя|іанізацыі]] малекул. * Для рыб [[атрад, біялогія|атрада]] '''[[гімнотападобныя|гімнотападобных]]''' характэрна наяўнасць электрычных органаў. * У XIX стагоддзі выявілася, што '''[[аксіёма Архімеда]]''' выконваецца не заўсёды. * Адным з самых вядомых выпадкаў {{нп5|Літаратурная інквізіцыя|літаратурнай інквізіцыі|d|Q1203086}} стала пакаранне нашчадкаў і цела '''[[Люй Люлян|кітайскага паэта]]'''. * Гарадскія ўлады [[Сан-Францыска]] аплачвалі жыллё для '''[[Нортан I|самаабвешчанага імператара]]''' [[ЗША|Злучаных Штатаў]]. * Першым эстонскім нацыянальным балетам стаў '''«[[Дамавік (балет)|Дамавік]]»'''. * У фантастычным фільме «[[Назад у будучыню]]» пад машыну часу быў мадыфікаваны '''[[DeLorean DMC-12|аўтамабіль]]'''. == 12 чэрвеня 2024 года == * Мерай таго, наколькі моцна [[аптычная сістэма]] збірае або рассейвае [[святло]], з’яўляецца '''[[фокусная адлегласць]]'''. * '''[[Тапаграфічныя ўмоўныя знакі]]''' на [[тапаграфічная карта|картах]] рознага [[маштаб]]у маюць адзіную аснову паводле малюнка, колеру і шрыфтоў. * '''[[Абсалютная вільготнасць паветра]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] летам значна большая, чым зімой. * Чукоцкае [[пісьмо]], створанае '''[[Тэневіль|Тэневілем]]''', выступае прыкладам зараджэння пісьмовый традыцыі пры мінімальным уздзеянні звонку. * '''[[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта]]''' найстарэйшая і адна з самых буйных у [[Літва|Літве]]. * '''[[Другаснае закісанне (віна)|Другаснае закісанне]]''' [[віно|віна]] мае адбывацца ў іншым посудзе, а не ў тым, які выкарыстоўваўся для пачатку працэсу. * Для візуальнай праверкі якасці [[яйка (харчовы прадукт)|яек]] выкарыстоўваецца '''[[аваскоп]]'''. == 24 мая 2024 года == * Прасторавае размяшчэнне [[атам]]аў [[вуглярод]]у ў малекуле '''[[адамантан]]а''' паўтарае размяшчэнне атамаў у [[крышталічная рашотка|крышталічнай рашотцы]] [[алмаз]]а. * [[Жывёлы]] '''[[абісаль|абісальнай зоны]]''' акіяна часта валодаюць [[біялюмінесцэнцыя]]й. * Карэйскі мастак '''[[Чон Сон]]''' адмовіўся ад канонаў [[Кітайскі жывапіс|кітайскага стылю жывапісу]] і набыў шматлікіх паслядоўнікаў. * '''[[Абсерваторыя Вільнюскага ўніверсітэта|Астранамічная абсерваторыя]]''', заснаваная ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]] ў 1753 годзе, стала чацвёртай па ліку ў Еўропе. * [[Вялікабрытанія]], каб прадухіліць уступленне [[Іспанія|Іспаніі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], падкупіла '''[[Валянцін Галарса Марантэ|асабістага сябра]]''' [[Франсіска Франка]]. * '''[[Ульрых Шнафт|Былы вайсковец]]''' [[Вафен-СС]] даслужыўся да афіцэра ў арміі [[Ізраіль|Ізраіля]], выдаючы сябе за [[яўрэі|яўрэя]]. * '''[[Пары-Ла-Дэфанс Арэна|Найбуйнейшая канцэртная зала]]''' [[Еўропа|Еўропы]] знаходзіцца ў французскім [[Нантэр]]ы. == 28 красавіка 2024 года == * '''[[Талочныя песні]]''' суправаджалі працу беларускага [[земляроб]]а і на сяўбе, і на [[Жніво|жніве]]. * '''[[Сібусава Эіці|Бацька японскага капіталізму]]''' прымаў удзел у стварэнні звыш ста кампаній і каля трыццаці каледжаў і ўніверсітэтаў. * Першы нацыянальны манумент у [[ЗША]], прысвечаны не прэзідэнту, быў адкрыты ў гонар '''[[Джордж Вашынгтан Карвер|вучонага-батаніка]]'''. * '''[[Чжэн Цзасінь|Заснавальніку]]''' сучаснай кітайскай [[Арніталогія|арніталогіі]] паступіць ва ўніверсітэт дапамог [[Тамат звычайны|памідор]]. * '''[[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой|Замежныя камандзіроўкі]]''' [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] спрыялі іх кар’ернаму росту ва [[Узброеныя сілы СССР|Узброеных сілах СССР]]. * Папулярнасці [[Локшына хуткага прыгатавання|локшыны хуткага прыгатавання]] ў [[Японія|Японіі]] спрыялі '''[[Інцыдэнт Асама-Санса|захоп закладніцы]]''' і яго асвятленне ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]. == 20 красавіка 2024 года == * '''[[Засуха 2100-х гадоў да н.э.]]''' была адной з найбольш цяжкіх, па выкліканых ёю сацыяльных узрушэннях, кліматычных падзей [[галацэн]]у. * '''[[Тамборская мова]]''' з інданезійскага вострава [[Сумбава]] цалкам загінула падчас вывяржэння [[Тамбора|вулкана]]. * [[Ацтэкі]] лячылі жываты і сэрцы '''[[Chiranthodendron|рукамі д’ябла]]'''. * Першы ў гісторыі начны паветраны таран здзейснены на самалёце '''[[І-15]]'''. * Апошні прысуд па справе аб '''[[Хатынская трагедыя|знішчэнні Хатыні]]''' вынесены ў 2024 годзе. * У амерыканскім '''[[Карбандэйл (Ілінойс)|Карбандэйле]]''' можна было назіраць два поўных [[сонечнае зацьменне|сонечных зацьменні]] з інтэрвалам у сем гадоў. * '''[[Уінсарскі ўніверсітэт]]''' з’яўляецца самым паўднёвым у [[Канада|Канадзе]]. == 3 красавіка 2024 года == * Адзіны ў свеце падводны '''[[Psathyrella aquatica|пласціністы грыб]]''' расце ў верхнім басейне ракі [[Роўг (рака)|Роўг]] у [[ЗША]]. * Паводле генетычных даследаванняў сучасная [[Свойскі бык|буйная рагатая жывёла]] паходзіць ад васьмідзесяці '''[[Тур (жывёла)|тураў]]''', {{нп5|Прыручэнне|прыручаных||Tame animal}} у [[Анатолія|Анатоліі]] і [[Сірыя|Сірыі]]. * У многіх раёнах [[Аўстралія|Аўстраліі]] сустракаюцца '''[[Брамбі|здзічэлыя коні]]'''. * Пасля далучэння зямель Беларусі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачаліся масавыя '''[[падараванні сялян]]''' чыноўнікам. * '''[[Ліда (аэрадром)|Лідскі аэрадром]]''' з’яўляецца адным з найстарэйшых у свеце. * Беларускія спецслужбы дапамаглі літоўскім уладам затрымаць кіраўніка '''[[Камуністычная партыя Літвы|Камуністычнай партыі Літвы]]'''. * Ужыванне '''[[Трусінае малако|трусінага малака]]''' можа дапамагчы людзям пасля [[Трансплантацыя|трансплантацыі]]. == 14 сакавіка 2024 года == * Паблізу [[Лафатэнскія астравы|Лафатэнскіх астравоў]] у [[Нарвежскае мора|Нарвежскім моры]] фарміруецца сістэма '''[[Маскстрэумен|магутных віроў]]'''. * Спосаб, якім японскія [[рыбак]]і запісвалі ўлоў, стаў самастойным '''[[Гётаку|відам мастацтва]]'''. * '''[[Абарона Смаргоні]]''' ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працягвалася васямсот дзесяць дзён. * '''[[Ян Фрыцавіч Фабрыцыус|Першы кавалер]]''' чатырох [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] два з іх атрымаў у час [[савецка-польская вайна|савецка-польскай вайны]] на тэрыторыі Беларусі. * '''[[Ада Блэкджэк|Маладая жанчына]]''' была пакінута на [[Востраў Урангеля|востраве Урангеля]] і здолела выжываць там амаль два гады разам з [[Кот свойскі|коткай]]. * Двухтысячагадовую гісторыю [[Чанша|Чаншы]] знішчыў '''[[Пажар у Чаншы (1938)|пажар]]''', учынены людзьмі, якія хацелі зберагчы горад ад захопу. * На '''[[Спецыяльная Алімпіяда|Спецыяльнай Алімпіядзе]]''' няма мэты выявіць наймацнейшага і зафіксаваць спартыўныя рэкорды. == 29 лютага 2024 года == * '''[[Эктапічная рэкамбінацыя]]''' часта прыводзіць да храмасомнай перабудовы. * На паўднёвым захадзе [[Мадагаскар]]а ўтварыўся ўнікальны '''[[Мадагаскарскія калючыя зараснікі|калючы лес]]'''. * '''[[Мангольскае заваяванне Харэзма|Заваяванне Харэзма]]''' [[Мангольская імперыя|манголамі]] пачалося з '''[[Атрарская катастрофа|аблогі]]''' гарнізонаў і ўмацаванняў на рацэ [[Сырдар’я|Сырдар’і]]. * Літара '''[[Ŭ]]''' была першы раз выкарыстана ў беларускамоўных дыялогах герояў кнігі [[Габрыэль Асоўскі|Габрыэля Асоўскага]]. * '''[[Земская рэформа]]''' ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] прадугледжвала стварэнне органаў [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] ў сельскай мясцовасці. * Дачка '''[[Цілсан Харысан|канадскага лекара]]''' засведчыла, што ён быў прататыпам [[Індыяна Джонс|Індыяны Джонса]]. * У '''[[Эл Ортэр|чатырохразовага алімпійскага чэмпіёна]]''' па [[Кіданне дыска|кіданні дыска]] на працягу ўсёй кар’еры не было трэнера. == 20 лютага 2024 года == * Некалькі '''[[Падзеі Міяке|скачкоў]]''' канцэнтрацыі ізатопу [[Вуглярод-14|вугляроду-14]] у [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] дапамагаюць датаваць падзеі мінулага. * '''[[Hippomane mancinella|Самае атрутнае]]''' дрэва ў свеце мае [[Плод|плады]] вельмі падобныя на звычайныя [[яблык]]і. * З [[Гемалімфа|гемалімфы]] '''[[Мечахвосты|мечахвостаў]]''' атрымліваюць рэактыў для праверкі [[Стэрылізацыя|стэрыльнасці]] медыцынскіх прэпаратаў. * '''[[Вайна шымпанзэ Гомбе|Чатырохгадовы канфлікт]]''' у [[Танзанія|Танзаніі]] стаў першай зарэгістраванай вайной [[Малпы|малпаў]]. * За часамі кіравання імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] праводзілася '''[[інвентарная рэформа]]'''. * У гісторыю [[Казахстан]]а '''[[Фаціма Зайнулінаўна Габітава|Фаціма Габітава]]''' ўвайшла як жонка і муза трох выбітных асоб. * '''[[Нью-Мексіканскі высакагорны ўніверсітэт]]''' мае галоўны кампус у [[Лас-Вегас (Нью-Мексіка)|Лас-Вегасе]]. == 9 лютага 2024 года == * '''[[Cosmos atrosanguineus|Кветкавая расліна]]''' сямейства [[Астравыя|астравых]] знікла ў прыродзе, бо пахла [[шакалад]]ам. * Некаторыя '''[[Regimbartia|жукі]]''' здольныя жыўцом праходзіць праз [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальную сістэму]] [[Звычайныя жабы|жаб]]. * Адно з найбольш значных '''[[галацэнавае выміранне|масавых выміранняў]]''' з’яўляецца амаль выключна вынікам чалавечай дзейнасці. * [[Лабары|Зборшчыкі]] ахвяраванняў для цэркваў з [[Іванава]] мелі сваю '''[[Лабарская гаворка|сакрэтную гаворку]]'''. * '''[[Олівер Голдэн|Сын]]''' былога [[Афраамерыканцы|афраамерыканскага]] раба стаяў ля вытокаў развіцця навуковага [[бавоўніцтва]] ва [[Узбекістан]]е. * Вынікам мядовага месяца '''[[Джэні Дарлінгтан|амерыканскай даследчыцы]]''' сталі першая жаночая зімоўка і цяжарнасць у [[Антарктыда|Антарктыдзе]]. * Самая высакагорная '''[[Каракарумская шаша|міжнародная шаша]]''' ў свеце злучае [[Пакістан]] і [[Кітай]]. == 27 студзеня 2024 года == * Найбольш распаўсюджаным тыпам [[галактыка|зорных сістэм]] з’яўляюцца '''[[дыскавая галактыка|дыскавыя галактыкі]]'''. * Самкі '''[[Eresidae|некаторых павукоў]]''' кормяць дзіцянят уласнымі вантробамі. * '''[[Капраліт з Лойд-банка|Самы вялікі]]''' з захаваных [[капраліты|калцеш]] знойдзены на паселішча [[Вікінгі|вікінгаў]] у [[Англія|Англіі]]. * Арнамент німба на іконе '''«[[Маці Божая Адзігітрыя (Слуцкі раён)|Маці Божая Адзігітрыя]]»''' са [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] ўласцівы італа-крыцкай школе жывапісу. * '''[[Гродзенскі гадзіннік]]''' на вежы [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла Святога Францыска Ксаверыя]] лічыцца самым старым у [[Еўропа|Еўропе]] з тых, чый механізм працуе па сёння. * '''[[Сельскі стараста]]''' быў галоўнай апорай улады на вёсцы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля 1861 года. * Для аднаўлення месца свайго дзяцінства '''[[Себасцьян Салгаду|фатограф]]''' з жонкай арганізавалі высадку двух з паловай мільёнаў дрэў. == 10 студзеня 2024 года == * Знакам князёў старажытнай [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]] з уладарнага роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]] быў '''[[Трызуб (геральдыка)|трызуб]]'''. * На пачатку XVII стагоддзя [[менск]]і магістрат абураўся, што кальвінская грамада збудавала сваю '''«[[Кальвінскі збор (Мінск)|царкву]]»''', а павіннасцей на карысць горада не нясе. * Кошт маёмасці '''[[Хэшэнь|найвялікшага карупцыянера]]''' ў [[Гісторыя Кітая|гісторыі Кітая]] быў супастаўны з даходамі дзяржавы за восем гадоў. * Першым савецкім аўтамабілем, удастоеным дзяржаўнага знака якасці, стаў '''[[БелАЗ-540А]]'''. * Упершыню паспяховую пасадку на [[Марс]] здзейсніў амерыканскі касмічны апарат '''«[[Вікінг-1]]»'''. * Рэсурсы [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ў час '''[[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]''' эксплуатаваліся іншымі афрыканскімі краінамі. == 20 снежня 2023‎ года == * '''[[Школа Тоса]]''' развіла традыцыі японскага сярэднявечнага жывапісу [[Ямато-э]]. * Адным з камандуючых «'''[[Атака мерцвякоў|атакі мерцвякоў]]'''» у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] быў [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|польска-беларускі мастак]]. * '''[[Ён Рабэ|Нямецкі прадпрымальнік]]''' дзякуючы членству ў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] здолеў [[Нанкінская разня|выратаваць ад гібелі]] дзвесце тысяч чалавек. * Пасаду міністра знешняга гандлю [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] займала '''[[Андрэ Касонга Ілунга|выдуманая асоба]]'''. * [[Венесуэла]] прэтэндуе на '''[[Гаянска-венесуэльскі крызіс (2023)|большую частку тэрыторыі]]''' [[Гаяны]]. * Горад '''[[Чэнду]]''' з’яўляецца сусветным цэнтрам даследавання і аховы [[вялікая панда|вялікіх панд]]. * '''[[Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў]]''' мае мэтай пашырэнне прасторы [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] ў свеце. == 30 лістапада 2023‎ года == * Ураган '''«[[Оціс (ураган)|Оціс]]»''', што абрынуўся на [[Мексіка|Мексіку]], лічыцца самым моцным [[трапічны цыклон|трапічным цыклонам]] у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар’і]] з пачатку метэаназіранняў. * У год першай згадкі [[Маладзечна]] ў '''[[Бітва пры Буйр-Нууры|бітве пры Буйр-Нууры]]''' ў палон захапілі звыш 70 тысяч чалавек і ўдвая больш свойскай жывёлы * '''[[Джозеф Баерлі|Бацька]]''' аднаго з паслоў [[ЗША]] ў [[Расія|Расіі]] служыў і ў [[Армія ЗША|амерыканскай]], і ў [[РСЧА|савецкай]] арміях. * Студэнты з [[ГДР]], якія '''[[Беларуска-ўсходнегерманскія адносіны|вывучалі]]''' [[руская мова|рускую мову]] ў [[БССР]], ужывалі [[беларусізмы]]. * '''[[A23a|Самы вялікі ў свеце]]''' [[айсберг]] адкалоўся ад [[Шэльфавы ледавік Фільхнера|шэльфавага ледавіка Фільхнера]] ў [[Антарктыка|Антарктыцы]]. * Аргенцінец '''[[Ліянель Месі]]''' восем разоў атрымоўваў [[футбол]]ьны «[[Залаты мяч]]». * У [[Нідэрланды|нідэрландскім]] [[Хардэрвейк]]у дарогу могуць пераходзіць '''[[Акведук Велювемеер|судны]]'''. * '''[[Now and Then (песня The Beatles)|Апошняя песня]]''' «[[The Beatles]]» была створана пры дапамозе [[штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. == 19 лістапада 2023‎ года == * '''[[Астраўная экалогія|Відаўтварэнне на астравах]]''' адбываецца хутчэй, чым на мацерыках. * Першай краінай [[Еўропа|Еўропы]], дзе жанчыны атрымалі [[жаночае выбарчае права|выбарчае права]], стала '''[[Вялікае Княства Фінляндскае]]'''. * [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулю]] заахвоціў пісаць па-беларуску '''[[Вульф Сосенскі|збіральнік яўрэйскага фальклору]]''' з [[Даўгінава]]. * Каўказская '''[[Каўказская Краёвая Беларуская Рада|Беларуская Рада]]''' адну з галоўных сваіх задач бачыла ў эвакуацыі беларусаў на радзіму. * Падчас '''[[Кумульскае паўстанне|Кумульскага паўстання]]''' чырвонаармейцы і белаэмігранты змагаліся на адным баку. * Званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] '''[[Іван Паўлавіч Серада|армейскі кухар]]''' атрымаў за тое, што з [[сякера]]й і [[вінтоўка]]й паланіў экіпаж нямецкага танка. * '''[[Маямскі ўніверсітэт]]''' знаходзіцца ў горадзе [[Оксфард (Агая)|Оксфард]], а назвай звязаны з [[Маямі (народ)|племем індзейцаў]]. == 20 кастрычніка 2023‎ года == * '''[[Модуль сцёку]]''' вылічваецца шляхам дзялення расходу вады на плошчу [[вадазбор]]у. * Даследчыкі эвалюцыйных, біягеаграфічных і экалагічных працэсаў даказалі, што часамі '''[[заснавальнік забірае ўсё]]'''. * Прыхільнікі '''[[Індахецкая гіпотэза|індахецкай гіпотэзы]]''' мяркуюць, што [[анаталійскія мовы]] аддзяліліся ад астатніх [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]] задоўга да з’яўлення [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. * '''[[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]]''', якія прымалі ўдзел у канфліктах падчас [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], выкарыстоўвалі манархічныя сімвалы. * Аховай амерыканскіх баз у [[Ірак]]у займаліся '''[[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне|прыватныя ваенныя кампаніі]]'''. * '''[[Міслаў Калакушыч|Дэпутат]]''' [[Еўрапарламент]]а ад [[Харватыя|Харватыі]] патрабаваў прызнаць [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] тэрарыстычнай арганізацыяй. * '''[[Раз’яднальнік]]і''' [[электрычны ланцуг|электрычных ланцугоў]] высокага напружання часта прыводзяцца ў дзеянне [[электрычны рухавік|электрычнымі рухавікамі]]. == 9 кастрычніка 2023‎ года == * Калі [[выпадковая велічыня]] мае аднолькавы шанец прыняць кожнае з канечнага набору значэнняў, узнікае '''[[раўнамернае дыскрэтнае размеркаванне|раўнамернае дыскрэтнае]]''' [[размеркаванне імавернасцей]]. * У [[Старажытныя Афіны|Старажытных Афінах]] перад народным сходам штогод ставілася пытанне аб '''[[астракізм|выгнанні з горада]]''' асобных грамадзян. * '''[[Аль-Акса|Адна з галоўных святынь]]''' [[іслам]]а ў [[Іерусалім]]е неаднаразова разбуралася землетрасеннямі і аднаўлялася. * Супраць '''[[Вайна за незалежнасць Алжыра|алжырскіх партызан]]''' французы будавалі загараджальныя лініі. * '''[[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Былыя дарфурскія паўстанцы]]''' выступілі міратворцамі ў [[Канфлікт у Судане (2023)|канфлікце]] двух суданскіх генералаў. * Для пераўтварэння [[Пераменны ток|пераменнага току]] ў [[Пастаянны ток|пастаянны]] выкарыстоўваецца '''[[дыёдны мост]]'''. * '''[[Палац (фільм)|Апошні фільм]]''' [[Раман Паланскі|лаўрэата прэстыжных кінапрэмій]] сусветная крытыка назвала безгустоўным. == 1 кастрычніка 2023‎ года == * Самае старажытнае знойдзенае '''[[Збудаванне Каламба|драўлянае збудаванне]]''' папярэднічае з’яўленню ''[[Homo sapiens]]'' на сто тысяч гадоў. * Гісторык '''[[Бартальд Георг Нібур]]''' прапанаваў тэорыю пра паходжанне [[патрыцыі|патрыцыяў]] і [[плебеі|плебеяў]] у выніку заваявання рымскімі царамі лацінскіх пасяленняў. * '''[[Сокі цаліны|Першы беларускамоўны раман]]''' пісаўся на працягу 1914—1929 гадоў. * Пасля закрыцця '''[[Навагрудская чыгунка|чыгункі]]''' станцыю ў [[Навагрудак|Навагрудку]] перапрафілявалі ў аўтамабільную. * Ад буйнога [[нафта]]- і [[прыродны газ|газаноснага]] басейна, што знаходзіцца сярод адкладаў [[пермскі перыяд|пермскага перыяду]], атрымаў назву '''[[Тэхаскі ўніверсітэт Пермскага басейна|ўніверсітэт]]''' у [[Тэхас]]е. * '''[[Біл Шумейкер|Амерыканскі жакей]]''' дваццаць дзевяць гадоў валодаў сусветным рэкордам па колькасці прафесійных перамог у скачках. * Пераважная колькасць ахвяр [[Даніэль (шторм)|цыклона «Даніэль»]] загінула ад '''[[Абвальванне плацін у Дэрне|абвальвання дзвюх плацін]]'''. == 20 верасня 2023‎ года == * '''[[Platanthera obtusata|Адзін з відаў чараўнікоў]]''' прываблівае крывасмокаў водарам, падобным на пах чалавечага цела. * Рыбы сямейства '''[[панцырнікавыя|панцырнікавых]]''' здольны выкарыстоўваць для дыхання атмасферны кісларод. * Прозвішча '''[[Радзівілы|Радзівілаў]]''' паходзіць ад старабалцкага двухасноўнага імя. * Працэдура асвячэння '''[[Мядзельская Кальварыя|Мядзельскай Кальварыі]]''' доўжылася чатыры дні. * '''[[Гамбійскі полк]]''' Каралеўскіх заходнеафрыканскіх пагранічных сіл [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пачаў і скончыў сваю гісторыю як [[рота]]. * Звяржэнню [[Манархія|манархіі]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] паспрыяў '''[[Вайна за незалежнасць Эрытрэі|эрытрэйскі сепаратызм]]'''. * '''[[Гульнявы рухавік|Гульнявыя рухавікі]]''' звычайна ўключаюць адпаведныя [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэкі]] і выкарыстоўваюцца для іншых відаў інтэрактыўных праграм. == 19 жніўня 2023‎ года == * Апынуўшыся ў безабаронным горадзе, '''[[Чжугэ Лян|кітайскі палкаводзец]]''' перамог ворага, адкрыўшы перад ім вароты. * '''[[Патсдамскі эдыкт]]''' заклікаў [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] пераехаць у [[Брандэнбург]]. * '''[[Ян Зумбах|Польскі лётчык]]''' узначальваў [[ваенна-паветраныя сілы]] двух самаабвешчаных дзяржаў у [[Афрыка|Афрыцы]]. * '''[[Міністэрства энергетыкі ЗША]]''' было створана як рэакцыя на [[нафтавы крызіс 1973 года]]. * '''[[Марсаход]]ы''' дэманструюць шэраг пераваг перад стацыянарнымі [[Пасадачны модуль|пасадачнымі апаратамі]]. * У назве папулярнай '''[[MySQL|сістэмы кіравання]]''' [[база даных|базамі даных]] спалучаецца імя дачкі распрацоўшчыка і назва [[SQL|мовы запытаў]]. * Фармат выявы '''[[16:9]]''' стаў найбольш распаўсюджаным варыянтам суадносін бакоў для [[Тэлебачанне|тэлевізараў]] і [[Манітор (прылада)|камп’ютэрных манітораў]]. == 9 жніўня 2023‎ года == * У лясах [[Барнеа]] вядомы '''[[Pinanga subterranea|від пальм]]''', які цвіце і плоданасіць пад зямлёй. * Рэцэпт {{нп5|Качка па-пекінску|качкі па-пекінску|en|Peking duck}} з’явіўся ў сярэднявечным дыетычным настаўленні, напісаным '''[[Ху Сыхуэй|прыдворным медыкам]]'''. * «Альгамбрскі дэкрэт» прадпісваў [[яўрэі|яўрэям]] [[Іспанія|Іспаніі]] або перайсці ў [[хрысціянства]], або '''[[Выгнанне яўрэяў з Іспаніі|пакінуць краіну]]'''. * Папярэднік '''[[Алабамскі дзяржаўны ўніверсітэт|Алабамскага ўніверсітэта]]''' стаў першай у [[ЗША]] навучальнай установай для [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]], фінансаванай дзяржавай. * На мяжы [[Егіпет|Егіпта]] і [[Судан]]а ляжыць '''[[Бір Тавіль|тэрыторыя]]''', на якую ніводная з гэтых дзяржаў не прэтэндуе. * Першы [[патэнт]] на '''[[Судна на падводных крылах|судна з падводнымі крыламі]]''' быў выдадзены ў [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Клептакацяня Дасці|«Клептакацяня» Дасці]]''' прынесла дадому больш за 600 рэчаў пасля сваіх начных вылазак. == 30 ліпеня 2023‎ года == * Адным з першых стаў прымяняць каардынатную сетку на картах «'''[[Пей Сю|бацька]]'''» кітайскай традыцыйнай [[Картаграфія|картаграфіі]]. * Здольнасць '''[[Physarum polycephalum|прасцейшага арганізма]]''' выбіраць самы кароткі шлях прапануюць выкарыстоўваць для пошуку яшчэ не адкрытых [[Рымскія дарогі|рымскіх дарог]]. * '''[[Цяа Вэйюэ|Вынаходнік]]''' першага ў свеце [[шлюз]]а сучаснага тыпу працаваў на [[Вялікі канал Кітая|Вялікім канале Кітая]]. * '''[[Адольф Уунона|Цёзка]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] выступаў супраць [[апартэід]]у і перамог на мясцовых выбарах у [[Намібія|Намібіі]]. * '''[[Партызанскае садоўніцтва]]''' звычайна прадугледжвае неардынарны падыход да [[азеляненне|азелянення]]. * Кінатрылогія '''«[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]»''' уваходзіць у лік самых касавых фільмаў усіх часоў. == 19 ліпеня 2023‎ года == * У бразільскіх штатах [[Амазонас]] і [[Рандонія]] сустракаюцца '''[[Coccoloba gigantifolia|дрэвы]]''' з паўтараметровым [[лісце]]м. * Некаторыя '''[[Elysia marginata|бруханогія малюскі]]''' здольныя аддзяліць [[галава|галаву]] і вырасціць новае цела. * Адна з самых кравапралітных '''[[Бітва пры Чанпіне|бітваў]]''' у гісторыі адбылася ў Старажытным Кітаі дваццаць тры стагоддзі таму. * Канкурэнцыя '''[[Людвік Міхал Пац|Людвіка Паца]]''' з [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] за руку і сэрца дзяўчыны мела палітычны падтэкст. * Апошняя завершаная карціна '''[[Густаў Клімт|Густава Клімта]]''' была прададзена на лонданскім аўкцыёне за рэкордную для Еўропы суму. * Першая легальная '''[[Executive Outcomes|прыватная ваенная кампанія]]''' стваралася для абыходу міжнароднага эмбарга супраць [[апартэід]]у. * В’етнамскія жанчыны на святочных мерапрыемствах носяць '''[[аазай]]'''. == 11 ліпеня 2023‎ года == * Адным з галоўных фактараў фарміравання [[Зямная кара|зямной кары]] з’яўляецца '''[[магматызм]]'''. * '''[[Жоўцевыя кіслоты]]''' належаць да класа [[стэроіды|стэроідаў]]. * Высаджванне шматлікіх [[Вярба|вербаў]] дапамагло стварыць адно з найбуйнейшых '''[[Вярбовы палісад|фартыфікацыйных збудаванняў]]''' у гісторыі. * На '''[[Закарпацкая нізіна|Закарпацкай нізіне]]''' для барацьбы з [[паводка]]мі ўздож рэк узведзены дамбы. * Пасля смерці [[Чынгісхан]]а была складзена '''«[[Тайная гісторыя манголаў]]»'''. * Праз высокую патрабавальнасць да сваіх твораў '''[[Мілан Ракіч|пачынальнік]]''' сербскай літаратуры ХХ стагоддзя надрукаваў толькі дзве кнігі. * «'''[[Паляўнічыя на ІДІЛ]]'''» большую частку страт панеслі ад амерыканскай авіяцыі. == 4 ліпеня 2023‎ года == * '''[[Метад выпадковага лесу]]''' заключаецца ў выкарыстанні ансамбля дрэў рашэнняў. * У [[Новае царства (Егіпет)|Старажытным Егіпце]] за вайсковую доблесць узнагароджвалі '''[[Залатыя мухі (узнагарода)|залатымі мухамі]]'''. * Адначасовае '''[[Цзінканскі інцыдэнт|выкраданне двух імператараў]]''' паўплывала на прозвішчы, эканоміку і сексуальныя нормы Старажытнага Кітая. * '''[[Пудзелі|Сабакі-пудзелі]]''' атрымалі сваю назву таму, што выкарыстоўваліся ў паляванні на [[вадаплаўныя птушкі|вадаплаўных птушак]]. * Слова «'''[[манкурт]]'''» упершыню з’явілася ў рамане кіргізскага пісьменніка [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Чынгіза Айтматава]], перакладзенага ў [[1987]] годзе на беларускую мову. * Вытворчасць [[піва]] і [[гарэлка|гарэлкі]] ў [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы]] трапіла пад кантроль '''[[Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР|расійскіх наймітаў]]'''. * Сербскі [[тэніс]]іст '''[[Новак Джокавіч]]''' здабыў рэкордныя дваццаць тры тытулы [[Вялікі шлем|Вялікага шлема]]. == 25 чэрвеня 2023 года == * За чатырохтысячагадовую [[гісторыя Кітая|гісторыю Кітая]] толькі '''[[У Цзэцянь|адзіная жанчына]]''' валодала вярхоўным тытулам імператара. * '''[[Пяць паверхаў|Мастацкая стужка]]''', у якой адбыўся акцёрскі дэбют [[Юрый Віктаравіч Тарыч|заснавальніка]] беларускай кінематаграфіі, была закапана ў зямлю і згінула. * Першая кітайская '''[[Лінь Хуэінь|жанчына-архітэктар]]''' была музай [[Сюй Чжымо|паэта]], іграла ў спектаклі для [[Рабіндранат Тагор|нобелеўскага лаўрэата]], пісала літаратурныя творы і выявіла найстарэйшы драўляны будынак. * '''[[Паштовая адміністрацыя ААН]]''' выпускае [[Паштовая марка|маркі]] з пазнакай [[намінал]]у ў [[Долар ЗША|доларах]] для офіса ў [[Нью-Ёрк]]у, [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франках]] для офіса ў [[Жэнева|Жэневе]] і [[еўра]] — у [[Вена|Вене]]. * Класіфікацыя [[воблакі|воблакаў]] '''[[Asperitas|была дапоўнена]]''' дзякуючы ўдзелу [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]] і добраахвотных непрафесійных памочнікаў. * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Карлас Алькарас]]''' стаў самым маладым лідарам сусветнага рэйтынга ў гісторыі. == 14 чэрвеня 2023 года == * Самы вялікі '''[[Ду (востраў)|востраў]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на [[Асвейскае|Асвейскім возеры]]. * У назве горада '''[[Барысаў#Назва|Барысава]]''' можна адшукаць [[балцкія мовы|балцкія]] карані. * Слова «'''[[грубіян]]'''» паходзіць ад імя персанажа нямецкага фальклору. * '''[[Бішэр Амін Халіль аль-Раві|Інфарматар]]''' брытанскай [[Сакрэтная разведвальная служба|сакрэтнай разведкі]] трапіў у зняволенні ў [[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтныя турмы]] амерыканскага [[ЦРУ]]. * [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] мае адразу '''[[Спіс краін з некалькімі сталіцамі|тры афіцыйныя сталіцы]]'''. * Рэкорд па перамогах на этапах Кубка свету па [[гарналыжны спорт|гарналыжным спорце]] належыць амерыканцы '''[[Мікаэла Шыфрын|Мікаэле Шыфрын]]'''. * У '''[[палатно|палатнянай тканіне]]''' ніткі [[Аснова (ткацтва)|асновы]] і [[Уток|ўтка]] чаргуюцца ў шахматным парадку. == 26 мая 2023 года == * Непасрэдных сведчанняў існавання '''[[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]''' няма, але навуковая супольнасць пераканана ў гэтым. * [[Зменная велічыня|Зменныя велічыні]] ў матэматычным мадэляванні і [[Эксперымент|эксперыментальных навуках]] могуць быць '''[[Залежныя і незалежныя зменныя|залежныя ці незалежныя]]'''. * '''[[Фізаліс сунічны|Сунічны фізаліс]]''' шырока ўжываюць у кулінарыі. * Некаторыя '''[[Gorgone macarea|матылі]]''' сілкуюцца [[слёзы|слязамі]] птушак. * Стыль '''[[Цянь-цуй|старадаўняга кітайскага мастацтва]]''' з пёрамі [[зімародкавыя|зімародка]] спрыяў багаццю [[Кхмерская імперыя|Кхмерскай дзяржавы]], але давёў да гібелі шэраг [[від, біялогія|відаў]]. * Тэрмін «'''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Беларусія]]'''» ўпершыню ўжыў паплечнік [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. * [[Фінляндыя]] стала трыццаць першым членам '''[[НАТА]]'''. == 19 красавіка 2023 года == * '''[[Ураўненне Бернулі]]''' звязвае [[скорасць]] і [[ціск]] у патоку вадкасці пры ўстойлівым цячэнні. * Рагавыя паясы і шчыты '''[[браняносцы|браняносцаў]]''' змацаваныя [[злучальная тканка|злучальнай тканкай]], што забяспечвае рухомасць іх панцыра. * '''[[Васіль Васілевіч Шахновіч|Нашчадак]]''' слуцкіх [[выбранцы|выбранцаў]] заклаў асновы армій [[Ангола|Анголы]] і [[Самалі]]. * На працягу тыдня на [[Каморскія Астравы|Каморскіх астравах]] '''[[Аперацыя «Азалі»|кіравалі]]''' замежныя найміты. * У [[Беларусь|Беларусі]] каляровую шкалу ўзроўня небяспекі ў [[Прагноз надвор’я|прагнозы надвор’я]] ўключылі пасля '''[[Хаўер (цыклон)|цыклона «Хаўер»]]'''. == 18 сакавіка 2023 года == * Паколькі [[Кветка|кветкі]] розных [[Травяністыя расліны|травяністых раслін]] распускаюцца і закрываюцца ў пэўны час [[суткі|сутак]], можна стварыць '''[[кветкавы гадзіннік]]'''. * Карміць птушанят па{{націск}}ры '''[[сініца-апалоўнік|сініц-апалоўнікаў]]''' дапамагаюць асобіны, якія не размнажаліся. * Вядомая з XVIII стагоддзя папулярная '''[[Каток — скок на платок|польская дзіцячая песня]]''' часта прыпісваецца беларускаму паэту [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславу Сыракомлю]]. * Нарвежскі палярны даследчык і дзяржаўны дзеяч [[Фрыцьёф Нансен]] ажыццявіў ідэю выдачы '''[[пашпарт Нансена|замежных пашпартоў]]''' уцекачам. * Цэнтральнае тэлеграфнае агенцтва [[КНДР]] адзначыла паспяховае супрацоўніцтва з [[ЗША]] ў '''[[Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан»|вызваленні судна]]''', захопленага піратамі. == 18 лютага 2023 года == * Неад’емнай уласцівасцю [[вадкасць|вадкасці]] ў стане спакою з’яўляецца '''[[паверхневае нацяжэнне]]'''. * Знойдзеная ў [[Брэтань|Брэтані]] каменная '''[[пліта Сен-Белек]]''' адлюстроўвае, як лічаць, прастору ўладарства [[бронзавы век|бронзавага веку]] і прызнаецца самай ранняй картай у Еўропе. * Галоўным храмам [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] з’яўляецца '''[[Успенскі сабор (Кіева-Пячэрская лаўра)|Успенскі сабор]]''', месца пахавання [[Вялікія князі кіеўскія|вялікіх князёў кіеўскіх]]. * Манах-[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|базыльянін]] з [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунаў]] захаваў у рукапісе '''[[Барунскія вершы|беларускія камічныя маналогі]]''' XVIII стагоддзя. * [[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|Пагранічная вайна]] 1998—2000 гадоў паміж [[Эфіопія]]й і [[Эрытрэя]]й завяршылася '''[[Алжырскае пагадненне (2000)|Алжырскім мірным пагадненнем]]'''. == 18 студзеня 2023 года == * Насенне '''[[Ceratocaryum argenteum|паўднёваафрыканскай расліны]]''' [[мімікрыя|падобнае]] на [[Кал|экскрыменты]] [[Антылопы|антылоп]], чым падманвае жукоў-гнаевікоў. * '''[[Найміты ў Анголе|Наймітаў]]''' на [[грамадзянская вайна ў Анголе|вайну]] ў [[Ангола|Анголе]] набіралі праз аб’явы ў [[часопіс]]е. * Верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] '''«[[А хто там ідзе?]]»''' перакладзены на сто адну мову свету. * '''[[Міжнароднае брацтва кіроўцаў грузавікоў]]''' аб’ядноўвае больш за мільён членаў. * Для ацэнкі адпаведнасці паверхняў вертыкальнай ці гарызантальнай плоскасці выкарыстоўваецца '''[[грунтвага]]'''. == 18 снежня 2022 года == * Галоўная функцыя [[лялька|лялькі]] '''[[Берагіня|Берагіні]]''' быць заступніцай і абаронцай ад злых духаў і суроку, прыносіць дастатак. * '''[[Мсціслаўскі гісторыка-археалагічны музей]]''' — адзіны ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], значная частка экспанатаў якога атрымана падчас раскопак. * Брытанскія адмыслоўцы назвалі найвялікшым '''[[Фантан (Дзюшан)|творам]]''' дваццатага стагоддзя [[пісуар]], створаны [[Марсель Дзюшан|франка-амерыканскім мастаком]]. * Колькасць праглядаў песні '''«''[[Despacito]]''»''' большая, чым [[насельніцтва Зямлі]]. * '''[[Хакатон]]''' ладзіцца, каб сумесна і згуртавана вырашыць складаную задачу за кароткі час. == 12 лістапада 2022 года == * Сплаў [[рэдказямельныя элементы|рэдказямельных элементаў]] называюць '''[[мішметал]]ам'''. * Насавыя адтуліны ў '''[[кітападобныя|кітападобных]]''' размешчаны на цемені. * Першая ў еўрапейскай навуцы пра мову сістэматычная [[граматыка]] з’явілася дзякуючы '''[[Дыянісій Фракійскі|Дыянісію Фракійскаму]]'''. * Пісьменніца Людвіка Сівіцкая ў '''[[Зоська Верас|псеўданіме]]''' зашыфравала дзень уласнага нараджэння. * Першая беларуская сетка [[фаст-фуд]]у ў [[Мінск]]у насіла назву '''«[[Хутка-смачна]]»'''. == 4 кастрычніка 2022 года == * Невялікі [[астэроід]] '''[[(243) Іда|Іда]]''' мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. * [[Дзяржынская (гара)|Найвышэйшы пункт]] [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на '''[[Івянецкае ўзвышша|Івянецкім узвышшы]]'''. * Паводле легенды, велічны храм, які меў з’явіцца ў горадзе [[Дубна (Украіна)]], быў з-за памылкі '''[[Свята-Мікалаеўская царква (Дубна)|ўзведзены]]''' ў аднайменнай [[Дубна (Мастоўскі раён)|беларускай вёсцы]]. * У '''[[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|адным баі]]''' ўпершыню прыменены танк [[Т-26]], адбыўся [[танкавы таран]] і здзейсніў подзвіг першы [[Герой Савецкага Саюза]] з Беларусі. * '''[[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|Помнік]]''' [[Уладзімір Караткевіч|аўтару]] «[[Зямля пад белымі крыламі|Зямлі пад белымі крыламі]]» ў [[Кіеў|Кіеве]] быў выраблены коштам Беларусі, а ўсталяваны дзякуючы ўкраінскім мецэнатам. == 4 верасня 2022 года == * Даліна [[Прыпяць|Прыпяці]] ў межах '''[[Лунінецкая нізіна|Лунінецкай нізіны]]''' ў шырыню перасягае семдзесят кіламетраў. * На '''[[Царскія вароты з Ялова|беларускім абразе XVI стагоддзя]]''' рэзалі хлеб і сала — менавіта гэта і дапамагло яго выявіць. * Грамадзяне [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|даваеннай Польшчы]] з ліку '''[[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|ўдзельнікаў]]''' [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайны ў Іспаніі]] былі пазбаўлены польскага [[грамадзянства]], але атрымалі ганаровае іспанскае. * '''[[Сяргей Аляксандравіч Астроўскі|Ураджэнец]]''' [[Баранавічы|Баранавічаў]] узначальваў [[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|украінскую механізаваную брыгаду]] ў [[Ірак]]у. * [[Беларусь]] стала першай краінай, якая '''[[Дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі|юрыдычна ўзаконіла]]''' [[смарт-кантракт]]ы. == 5 жніўня 2022 года == * Падчас [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімуму]] найбольшым па плошчы [[біём]]ам Зямлі быў '''[[тундрастэп]]'''. * Першая амерыканская друкаваная кніга [[верш]]аў апублікавана '''[[Эн Брэдстрыт|жанчынай]]'''. * '''[[Міхал Стафан Аскерка|Шляхціц з Беларусі]]''' напісаў эканамічны трактат пра асваенне пусткавых земляў у [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбургскай марцы]]. * Музыку да пастаноўкі «[[Паўлінка|Паўлінкі]]», якую ў 1913 годзе зладзіў [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] студэнтаў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], стварыў '''[[Стасіс Шымкус|літоўскі кампазітар]]'''. * [[Ісландыя]], не маючы ўласных [[Узброеныя сілы Ісландыі|узброеных сіл]], '''[[Атрад рэагавання на крызісныя сітуацыі|прыняла ўдзел]]''' у некалькіх місіях [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] і [[НАТА]]. * '''[[Паўночна-Усходні Грэнландскі нацыянальны парк|Самы вялікі]]''' [[нацыянальны парк]] свету размяшчаецца на [[Грэнландыя|Грэнландыі]]. == 5 ліпеня 2022 года == * Найвышэйшыя нерухомыя [[Дзюна|дзюны]] на Зямлі знаходзяцца ў пустыні '''[[Бадын-Джаран]]''' у [[Кітай|Кітаі]]. * Згодна легендзе, [[Ангкор|сталіца]] '''[[Кхмерская імперыя|Кхмерскай імперыі]]''' была заснавана непадалёк [[Танлесап|возера]] на месцы, дзе спыніўся [[слон]] манарха. * Княгіня '''[[Алогія]]''', жонка [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], мела асобны двор у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і [[Дружына|дружыну]], роўную княжацкай. * З развіццём [[артылерыя|артылерыі]] на змену сярэднявечнай фартыфікацыі прыйшла '''[[бастыённая сістэма ўмацаванняў]]'''. * Беларускіх літаратараў на чужыне па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] задзіночыла аб’яднанне '''«[[Шыпшына (літаратурнае аб’яднанне)|Шыпшына]]»'''. == 5 чэрвеня 2022 года == * Адзіным узорам дагістарычнага наскальнага мастацтва на тэрыторыі [[Грузія|Грузіі]] з’яўляюцца '''[[Трыялецкія петрогліфы]]'''. * На [[Тыбет|Тыбеце]] распаўсюджана асаблівая '''[[Тыбецкі будызм|форма практыкі]]''' [[Будызм|будысцкай рэлігіі]]. * '''[[Уверцюра]]''' ўзнікла ў [[Італія|Італіі]] XVII стагоддзя як уступ да [[опера|оперы]]. * У [[Стамбул]]е знаходзіцца '''[[Музей Адама Міцкевіча (Стамбул)|Музей Адама Міцкевіча]]''' з [[кенатаф|сімвалічнай магілай]] паэта. * Падчас [[эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|эфіопа-эрытрэйскага канфлікту]] супрацьстаялі '''[[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі|расійскія]]''' і '''[[Група ўкраінскіх ваенных спецыялістаў у Эрытрэі|ўкраінскія]]''' вайскоўцы. * '''[[Клён ясенялісты]]''', завезены з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], сфарміраваў у [[Еўразія|Еўразіі]] другасны арэал і праяўляе інвазійныя ўласцівасці. == 3 мая 2022 года == * У выніку спалучэння старажытных культаў [[Тыбецкая мова|тыбецкіх]] народаў з [[будызм]]ам узнікла '''[[Бон (рэлігія)|сінкрэтычная рэлігія]]'''. * '''[[Новая Швецыя]]''' з’явілася на берагах ракі [[Дэлавэр (рака)|Дэлавэр]] на тэрыторыі сучасных амерыканскіх штатаў [[Дэлавэр]], [[Нью-Джэрсі]] і [[Пенсільванія]]. * [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] было абвешчана на чале з апошнім '''[[Сардзінскае каралеўства|сардзінскім]]''' каралём. * Адзіная '''[[Пратэст на Розенштрасэ|масавая дэманстрацыя немцаў]]''' у [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]] супраць дэпартацыі [[яўрэі|яўрэяў]] дамаглася выканання сваіх патрабаванняў. * Чалавечыя [[Кал|фекаліі]] ў бляшанцы былі прададзены на аўкцыёне за 220 тыс. еўра як '''[[Гаўно мастака|твор мастацтва]]'''. == 2 красавіка 2022 года == * [[Лічынка|Лічынкі]]-лептацэфалы '''[[вугрападобныя|вугрападобных]]''' марфалагічна вельмі адрозніваецца ад дарослых рыб. * '''[[Acta diurna|Пліты]]''' з напісанымі на іх паведамленнямі, якія штодзённа выстаўляліся на [[Рымскі форум|Рымскім форуме]], былі папярэднікамі [[Газета|газет]]. * Разам са Святым Мікалаем у дні [[Нараджэнне Хрыстова|Раства]] да благіх дзяцей прыходзіць '''[[Крампус|адмоўны персанаж]]''', каб пакараць іх за паводзіны. * Горад '''[[Отэпя]]''' носіць неафіцыйны тытул «зімовай сталіцы» [[Эстонія|Эстоніі]]. * '''[[Парашутны спорт]]''' уключае між іншым скачкі на дакладнасць прызямлення. == 20 студзеня 2022 года == * '''[[Сент-Чарльз (мыс)|Самы ўсходні пункт]]''' мацерыка [[Паўночная Амерыка]] знаходзіцца на паўвостраве [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадор]]. * Некаторыя віды '''[[браканіды|наезнікаў-браканідаў]]''' выкарыстоўваюцца ў біялагічнай барацьбе са шкоднымі насякомымі. * Разбойнік Бармалей з казак [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] атрымаў імя сугучнае назве '''[[Бармалеева вуліца|вуліцы]]''' ў [[Санкт-Пецярбург]]у. * Дыснееўскі [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільм]] 1950 года пра Папялушку стаў асновай рамантычнага фэнтэзійнага '''[[Папялушка (фільм, 2015)|рэмэйка]]''', агучанага і па-беларуску. * У вызваленні '''[[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|беларуса]]''' з лівійскага палону ўдзельнічаў [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|кіраўнік]] [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. == 27 лістапада 2021 года == * '''[[Choanoflagellate|Тып]]''' аднаклетачных жгуціканосцаў разглядаецца як сястрынскі [[таксон]] да шматклетачных [[жывёлы|жывёл]]. * У [[самец|самцоў]] мушак '''[[дразафілы|дразафілаў]]''' шлюбныя паводзіны ўключаюць тан­цы і «пес­ні». * '''[[Радзівілаўская карта]]''' зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] выдзяляецца незвычайнай для свайго часу дакладнасцю і багаццем дэталей. * Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] амерыканскі '''[[Віктар Гаральд Крулак|марскі пехацінец]]''' паабяцаў бутэльку [[віскі]] [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джону Кенэдзі]], а выканаў сваё абяцанне, калі той ужо быў [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]]. * Чэмпіёнам '''[[УЕХЛ у сезоне 1995/1996|першага сезона]]''' [[Усходне-еўрапейская хакейная ліга|Усходне-Еўрапейскай хакейнай лігі]] стаў клуб «[[ХК Нёман Гродна|Нёман]]» з [[Гродна]]. == 19 кастрычніка 2021 года == * Сярод [[карпавыя|карпавых]] рыб ёсць '''[[жэрах|адзіны]]''' тыповы [[драпежнік]]. * '''[[Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі|Глыбоцкія скамарохі]]''' прывучалі танцаваць [[буры мядзведзь|мядзведзяў]], перад тым абуваючы іх. * Беларуская памешчыца прайграла ў карты шмат грошай рускаму афіцэру і аддала замуж за яго сваю '''[[Аляксандра Свечына|дачку]]''', а завяршылася гісторыя пабудовай [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вярэйкі)|касцёла]] ў вёсцы [[Вярэйкі]]. * Пераход у [[праваслаўе]] і заручыны з губернатарскай дачкой не выратавалі '''[[Аляксандр Біспінг|беларускага памешчыка]]''' ад рэпрэсій. * Суд заняў бок '''[[Ян Каміль Біспінг|барона]]''', які забіў князя і беларускіх сялян. == 19 верасня 2021 года == * '''[[Фаралонавы астравы]]''', што ляжаць на захад ад [[Сан-Францыска]], з’яўляюцца месцам навуковых даследаванняў. * У гонар багіні [[Гера|Геры]] кожныя чатыры гады ладзіліся '''[[Герайскія гульні|спартыўныя спаборніцтвы]]''' ў бегу сярод дзяўчат. * Вядомы ліст [[Запарожская Сеч|запарожцаў]] турэцкаму султану па легендзе быў напісаны кашавым атаманам '''[[Іван Сірко|Іванам Сірко]]'''. * Каб не атрымаць статусу аса, '''[[Роберт Олдс|амерыканскі лётчык]]''' спецыяльна не збіваў варожыя самалёты. * У '''[[беларуска-літвінскія шахматы|беларуска-літвінскіх шахматах]]''' выкарыстоўваецца дошка памерам дзевяць на дзевяць клетак, а дадатковай фігурай стаў княжыч. == 13 жніўня 2021 года == * У '''[[Спіс ключоў Кансі|сістэме сімвалаў]]''' [[кітайскае пісьмо|кітайскага пісьма]] знакі расстаўлены ў парадку павелічэння колькасці [[рыса ў іерагліфіцы|рыс]]. * Вылучэнне '''[[перыяд фарміравання|перыяду фарміравання]]''' ў амерыканскай археалогіі з’яўляецца альтэрнатывай традыцыйнай перыядызацыі [[археалагічная культура|археалагічных культур]]. * Астравы '''[[Трындады-э-Марцін-Вас]]''' са складу бразільскага штата [[Эспірыту-Санту]] знаходзяцца ў акіяне больш як за 1100 км ад яго [[Віторыя (Бразілія)|сталіцы]]. * '''[[Гродзенскі палац Тызенгаўза|Палац Тызенгаўза]]''', які быў кампазіцыйным цэнтрам [[Гарадніца|Гарадніцы]], разбурылі ў 1915 годзе. * У былой '''[[Ваўчынае логава|сакрэтнай штаб-кватэры]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] зараз знаходзіцца музейная ўстанова. == 8 ліпеня 2021 года == * Навучэнцамі '''[[Шклоўская балетная школа|Шклоўскай балетнай школы]]''' былі прыгонныя з навакольных вёсак і мясцовыя кадэты. * '''[[Пуанты]]''' ўпершыню скарыстала італьянская балерына [[Марыя Тальёні]]. * '''[[Славамір Равіч|Беларускі падарожнік]]''' сустрэў у [[Гімалаі|Гімалаях]] {{нп5|снежны чалавек|снежнага чалавека|en|Yeti}}, аднак страціў жонку. * Жонка '''[[Флойд Джэймс Томпсан|амерыканскага афіцэра]]''', які трапіў у [[Амерыканскія ваеннапалонныя падчас вайны ў В’етнаме|в’етнамскі палон]], палічыла мужа нябожчыкам і знайшла сабе іншага. * '''[[Юань Лунпін|Кітайскага вучонага]]''' называюць «бацькам» гібрыднага [[рыс]]у. * Брат беларускага рэжысёра [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерыя Мазынскага]] загінуў у '''[[Расстрэлы ў Сане (2013)|тэракце ў Емене]]'''. == 8 чэрвеня 2021 года == * '''[[Шасціпрамянёвыя каралы]]''' ў выкапнёвым стане вядомы з [[ардовікскі перыяд|ардовікскага перыяду]], а, магчыма, і раней. * Вандроўныя '''[[павукі-ваўкі]]''' не будуюць лоўчых сетак, а здабычу даганяюць скачкамі. * Месца пахавання '''[[Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку|выкрадзеных расійскіх дыпламатаў]]''' шукалі амаль шэсць гадоў. * Прадстаўнікі бакоў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] неаднаразова '''[[Напады на пасольства Лівіі ў Мінску|ўступалі ў сутыкненні]]''' ў [[Мінск]]у. * Беларускія ўлады мэтанакіравана знішчаюць '''[[Дзік у Беларусі|папуляцыю]]''' [[дзік]]оў у краіне. == 28 сакавіка 2021 года == * Спелымі пладамі '''[[люфа|люфы]]''' карыстаюцца як мачалкамі. * Наскальны малюнак [[бабіруса|свінні-бабірусы]] ў '''[[Карставыя пячоры ў Маросе і Панкепе|карставых пячорах]]''' вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]] прызнаны найстаражытнейшым узорам выяўленчага мастацтва. * '''[[Эліэзер Бэн-Егуда|Адраджальнік іўрыта]]''' нарадзіўся на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. * '''[[Абу Тахсін Аль-Салхі|Вядомы іракскі снайпер]]''', які змагаўся з [[ІДІЛ]], у маладосці наведаў [[БССР]]. * '''[[Ход каралевы (міні-серыял)|Найпапулярнейшы міні-серыял]]''' у гісторыі стрымінгавай платформы [[Netflix]] пра [[шахматы]]. == 7 лютага 2021 года == * У прыродзе вядомы '''[[глаўкацысціс|прыклад]]''' цеснага сімбіёзу бясколернай і [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёнай]] водарасцей. * У кіраўніцтва '''[[Арганізацыя вызвалення Палесціны|Арганізацыі вызвалення Палесціны]]''' ўваходзіў '''[[Ілан Галеві|яўрэй]]'''. * Па колькасці ахвяр '''[[Бхапальская катастрофа]]''' пераўзыходзіць [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскую]]. * Пошукі [[хімічная зброя|хімічнай зброі]] для '''[[Польскі вайсковы кантынгент у Іраку|польскага кантынгента]]''' ў [[Ірак]]у скончыліся выяўленнем французскіх ракет. * Лік 39 у [[Афганістан]]е '''[[Боязь ліку 39|асацыюецца]]''' з [[прастытуцыя]]й. * У двух [[курды|курдскіх]] аўтаномных рэгіёнаў склаліся '''[[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|няпростыя адносіны]]'''. * '''[[Польскае Радыё]]''' вяшчае таксама і на [[беларуская мова|беларускай мове]]. == 15 снежня 2020 года == * '''[[Геня Жытамірскі|Яўрэйскі хлопчык]]''', які загінуў у канцэнтрацыйным лагеры падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], меў свой профіль у [[Facebook]]. * '''[[Джон Абізаід|Амерыканец]]''' напісаў навуковую працу аб [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], а праз шмат гадоў стаў паслом [[ЗША]] у гэтай краіне. * [[Футбол]]ьны клуб '''«[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]»''' трыццаць пяць разоў станавіўся чэмпіёнам [[Аргенціна|Аргенціны]]. * У '''[[Мяне клічуць Чырвоны|рамане]]''' турэцкага пісьменніка [[Архан Памук|Архана Памука]] апавяданне вядуць труп, намаляваная манета і [[чырвоны колер]]. * У 2008 годзе адну з цэнтральных '''[[Вуліца Леніна (Полацк)|вуліц]]''' [[Полацк|самага старажытнага горада Беларусі]] перайменавалі ў гонар [[Ленін]]а. * Узнагароджанне [[Сі Цзіньпін|кітайскага лідара]] '''[[Ордэн «За ўмацаванне міру і дружбы»|беларускім ордэнам]]''' адбылося за паўгода да яго заснавання. == 15 лістапада 2020 года == * На [[Беларусь|Беларусі]] сустракаюцца прадстаўнікі дваццаці [[род, біялогія|родаў]] '''[[Спіс карапузікаў Беларусі|карапузікаў]]'''. * '''[[Аперацыя «Катэдж»|Вызваленне]]''' цалкам пустога ад ворага [[Кыска|вострава]] забрала жыцці трохсот амерыканскіх [[Ваенны|байцоў]]. * '''«[[Саліван Рой|Чалавек-грамаадвод]]»''' перажыў сем удараў [[Маланка|маланкі]]. * '''[[Акадэмічны асяродак|Беларускія дысідэнты]]''' ажыццяўлялі дзейнасць між іншым у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * Заснавальнікам [[Сірыя|сірыйскіх]] «[[Белыя каскі|Белых касак]]» стаў '''[[Джэймс Ле Мезур’е|брытанец французскага паходжання]]''' з [[Сінгапур]]а. * Афіцыйным гарадскім святам [[Мінск]]а з’яўляецца '''[[Дзень танкіста (фестываль)|фестываль аматараў]]''' камп’ютарнай гульні «[[World of Tanks]]». == 11 кастрычніка 2020 года == * Ірландцы [[Патрык Куінлан]] і [[Майкл Хоар]] '''[[Аблога Жадавіля|змагаліся]]''' супраць адзін аднаго ў далёкім афрыканскім [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]]. * '''[[Васіль Шаўчэнка|Атамана з Магілёўшчыны]]''' савецкія ўлады знішчылі толькі на пяты год. * Самы доўгі '''[[Дар Паможа|парусны карабель]]''' у свеце стаіць на прычале ў [[Гдыня|Гдыні]]. * П’еса '''«[[Белая хвароба (п’еса)|Белая хвароба]]»''' [[Карэл Чапек|Карэла Чапека]] прадказала і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|акупацыю Чэхаславакіі]], і [[Пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]]. * Беларускі '''[[Анатоль Нарцысавіч Занеўскі|графічны дызайнер]]''' стаў сааўтарам [[Герб Таджыкістана|герба]] і [[Сцяг Таджыкістана|сцяга]] [[Таджыкістан]]а. * '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Парфяновіч|Трохразовы алімпійскі чэмпіён]]''' удзельнічаў у галадоўцы, каб дамагчыся разгляду ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|беларускім парламенце]] змяненняў у выбарчы кодэкс. == 14 ліпеня 2020 года == * '''[[Камчацкі краб]]''' мае масу да 7 кг. * '''[[Рыба-нож]]''' здольная заплываць ва ўкрыцці «заднім ходам». * '''[[Ліпічанская пушча]]''' атрымала назву ад колішняга [[Ліпічна|двара Чацвярцінскіх]]. * Заблукалыя [[Перапіс насельніцтва|перапісчыкі]] паслужылі падставай да '''[[Агашэрская вайна|ваеннага канфлікту]]''' паміж [[Малі]] і [[Буркіна-Фасо]]. * На '''[[падляшская мікрамова|падляшскім дыялекце]]''' беларускай мовы адбываюцца тэатральныя паказы. * '''[[Паца-Ваца|Папулярны вядучы]]''' тэлеканала [[Беларусь 1|БТ]] згодна з легендай выпадкова трапіў на [[зямля (планета)|Зямлю]] і адкрыў для сабе свет [[Мультыплікацыя|анімацыі]]. == 14 чэрвеня 2020 года == * '''[[Хмызняковы смоўж]]''' улоўлівае пах корму на адлегласпі да 1,5—2 м. * Сярод усіх вандроўных [[жывёлы|жывёл]] cамыя далёкія міграцыі робіць '''[[крачка палярная|палярная крачка]]'''. * Доказам віны '''[[Антон Прушынскі|пачынальніка беларускай фатаграфіі]]''', высланага ў [[Сібір]] пасля [[Паўстанне 1863 года|паўстання 1863 года]], было [[крэсла]]. * '''[[VI летнія Алімпійскія гульні]]''' не былі праведзены з-за выбуху [[Першая сусветная вайна|вайны]]. * Практычна ўся [[нафта]] і прадукты з яе, што вырабляюцца ў [[ЗША]], праходзяць праз інфраструктуру горада '''[[Кушынг (Аклахома)|Кушынга]]'''. * [[Камета]] '''[[C/2019 Y4 (ATLAS)]]''' магла стаць адным з самых яркіх аб’ектаў на небасхіле ў маі 2020 года, калі б не разбурылася ў красавіку. == 29 красавіка 2020 года == * '''[[Нільская гусь]]''' уваходзіць у спіс самых небяспечных відаў-інтрадуцэнтаў у [[Еўропа|Еўропе]]. * Статус '''[[Пагірай (Воранаўскі раён)|колішняга эксклава]]''' [[Літва|Літвы]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] дакладна не вызначаны. * Сярод [[беларусы ЗША|беларусаў ЗША]] мелася спроба стварэння '''[[Беларуская праваслаўна-каталіцкая субожня|альтэрнатыўнай царквы]]''', арыентаванай на яднанне [[праваслаўе|праваслаўных]] і [[каталіцызм|католікаў]]. * '''[[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскія міратворцы]]''' ў [[Ірак]]у зараблялі менш за іншых [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|членаў кааліцыі]] і пры гэтым мелі самыя працяглыя камандзіроўкі. * Цэнтральнай сілай для пабудовы дэмакратычнай дзяржавы ў [[Туніс]]е пасля [[Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)|рэвалюцыі]] стала група з '''[[Квартэт нацыянальнага дыялогу ў Тунісе|чатырох арганізацый]]'''. * '''[[Гістарычны слоўнік беларускай мовы|Гістарычны слоўнік]]''' [[беларуская мова|беларускай мовы]] ўключае 37 выпускаў, якія выходзілі на працягу 35 гадоў. == 19 сакавіка 2020 года == * Самыя старыя '''[[дасонечныя зярняты|цвёрдыя рэчывы]]''' на [[планета Зямля|Зямлі]] паводле ўзросту пераўзыходзяць [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]]. * [[Грыбы]] '''[[Драпежныя грыбы|палююць]]''' на [[Нематоды|жывёл]] не толькі ў [[Фантастыка|фантастычных кнігах]]. * Часам '''[[Гульня ненапраўду|такія дзеянні]]''', як '''[[Бабкі (гульня з пяском)|гульня з пяском]]''', лічаць формай зносін з духамі ці д’ябламі. * '''[[Старажытныя пуэбла]]''' — адна з найбольш славутых дакалумбавых [[археалагічная культура|археалагічных культур]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. * Варыяцыя «[[герб «Пагоня»|Пагоні]]», калі яздок трымае дзіду ўперавес, вядома толькі на '''[[герб Ліпнішак|гарадскім гербе]]''' [[Ліпнішкі|Ліпнішак]]. * '''[[Квакіютль|Яскравых прадстаўнікоў]]''' дыянісійскага тыпу культуры антраполаг [[Рут Бенедыкт]] знайшла ў [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. * Яўрэяў-стваральнікаў '''[[Яма (мемарыял)|помніка ахвярам]]''' [[Мінскае гета|Мінскага гета]] саслалі за яго ў [[ГУЛАГ]]. == 16 лютага 2020 года == * Можна арганізаваць кіраваную [[Тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзерную рэакцыю]] ў '''[[Фузар Фарнсуорта — Хірша|хатніх умовах]]'''. * У атачэнні '''[[Галактыка Андрамеды|Туманнасці Андрамеды]]''' выяўлены дзясятак карлікавых [[галактыка|галактык]]-спадарожнікаў. * '''[[Юравіцкае ўзвышша]]''' аддзялілася ад [[Мазырская града|Мазырскай грады]] ў выніку прарыву яе водамі ракі [[рака Прыпяць|Прыпяць]]. * З’яўленне ў '''[[імхі|імхоў]]''' [[тканка|тканак]] — гэта вынік іх прыстасавання да наземнага спосабу жыцця. * Адна з найбуйнейшых '''[[кітайскі весланос|прэснаводнах рыб]]''' у свеце была прызнана вымерлай. * [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|Вуліца]] ў цэнтры [[Віцебск]]а названая ў гонар '''[[Сямён Мікалаевіч Крылоў|камісара]]''', які дабіваўся, каб [[Віцебская губерня|Віцебшчына]] выйшла са складу [[ССРБ|Беларусі]]. == 17 студзеня 2020 года == * Адрозніваецца каля 1600 [[від, біялогія|відаў]] '''[[бягонія|бягоній]]'''. * На [[меданосная пчала|меданосных пчол]] палюе '''[[пчаліны воўк]]'''. * '''[[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|Стары будынак]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] цяпер займае [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савет Рэспублікі]]. * Самы выніковы [[ЗША|амерыканскі]] [[снайпер]] '''[[Крыс Кайл]]''' атрымаў сваю першую вінтоўку ў падарунак ад бацькі ва ўзросце васьмі гадоў. == 19 снежня 2019 года == * На '''[[Ксавер’еўскія могілкі|полацкіх могілках]]''' пахаваныя два баварскія генералы. * Амерыканскі прафесар матэматыкі '''[[Стэфан Варшаўскі]]''' нарадзіўся ў беларускім горадзе [[Ліда]]. * У гонар [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкага абраза Божай Маці]] быў пабудаваны '''[[Царква ў гонар Іконы Бялыніцкай Божай Маці|праваслаўны храм]]'''. * Песня «[[Бу-бу]]» належыць творчасці рок-гурта '''«[[Ы.Ы.Ы.]]»''' == 7 лістапада 2019 года == * Расліны не толькі [[Геатрапізм|накіроўваюць]] і '''[[каранёвы чахольчык|абараняюць]]''' свае [[корань расліны|карані]] ад механічных пашкоджванняў, але і змазваюць іх для лепшага прасоўвання ў [[глеба|глебе]]. * У хроніцы «[[Дзеянні данаў]]» апісваецца '''[[захоп Полацка Фродзі І|легендарная падзея]]''', калі дзякуючы ваеннай хітрасці быў захоплены [[Полацк]]. * Доўгі час [[Бывайце здаровы|песню]] [[Адам Герасімавіч Русак|беларускага аўтара]] лічылі ці то народнай, ці то прыпісвалі '''[[Міхаіл Васільевіч Ісакоўскі|рускаму паэту]]'''. * У 1950-х гадах у [[Косіна (Лагойскі раён)|вёсцы]] пад [[Лагойск]]ам хадзіў '''[[Косінскі тралейбус|тралейбус]]'''. == 12 верасня 2019 года == * '''[[Масляк летні|Летнія грыбы-маслякі]]''' не маюць характэрнага кольца на ножцы. * У XVIII стагоддзі '''[[Налібоцкая шкляная мануфактура]]''' была па-за канкурэнцыяй у [[ВКЛ]] ды прадавала свае вырабы за мяжу. * '''[[Джон Мішук|Першы хакеіст]]''' з [[Беларусь|Беларусі]] дэбютаваў у [[НХЛ]] у 1961 годзе. * З 1969 па 1972 год у межах праграмы «[[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]]» на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] высаджваліся '''[[Спіс людзей, якія пабывалі на Месяцы|12 астранаўтаў]]''' [[ЗША]]. * '''[[Дхарахара|Галоўная славутасць]]''' [[Катманду]] была ў 2015 годзе разбурана [[землетрасенне]]м. == 2 ліпеня 2019 года == * Для барацьбы з [[тлі|тлямі]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] былі інтрадукаваны '''[[кароўка сямікропкавая|божыя кароўкі]]'''. * '''[[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэль]]''' [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] размешчана на месцы вакольнага горада летапіснага [[Берасце|Берасця]]. * Прэзідэнт [[Чылі]] [[Сальвадор Альендэ]] пазнаёміўся з '''[[Артэнсія Бусі дэ Альендэ|будучай жонкай]]''' падчас землятрусу ў [[Сант’яга]]. * [[Гродна|Гродзенскія]] [[хіпі]] правялі ўнікальную для [[БССР]] '''[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродне|акцыю грамадзянскага непадпарадкавання]]'''. == 20 мая 2019 года == * У [[стракозы|стракоз]] '''[[прыгажуня-дзяўчына|прыгажунь-дзяўчын]]''' [[самец|самцы]] сіняга колеру. * Свойскія '''[[палескія коні]]''' паходзяць ад [[тарпан]]аў. * '''[[Даньян-Куньшаньскі віядук|Самы доўгі мост]]''' свету ўзведзены як частка высакахуткаснай чыгункі ў [[Кітай|Кітаі]]. * [[Евангельскія хрысціяне]] [[Украіна|Украіны]] маюць уласную '''[[Львоўская багаслоўская семінарыя|вышэйшую навучальную ўстанову]]'''. == 9 красавіка 2019 года == * '''[[Сыраежка шэрая|Шэрыя сыраежкі]]''' растуць пераважна ў сухіх хвойных лясах. * Плады '''[[манстэра прывабная|манстэры прывабнай]]''' можна ўжываць у ежу. * Лічынкі насякомых '''''[[Helaeomyia petrolei]]''''' здольныя жыць у нафтавых лужынах і праглынаць у вялікай колькасці [[Нафта|нафту]] і [[асфальт]]. * У жыцці '''[[Давыд Львовіч Глінскі|ваеннага ўрача]]''' аб’ядналіся семінарыя, вопыты з сабакамі [[Іван Пятровіч Паўлаў|Паўлава]], кавалерыя і падарожжы па Індыі і Эфіопіі. == 21 лютага 2019 года == * Характэрнай асаблівасцю [[клетка|клетак]] водарасці '''[[зігнема|зігнемы]]''' з’яўляюцца буйныя, зоркападобныя [[хларапласт]]ы. * Першая ў гісторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] '''[[Саламея Русецкая|жанчына-лекарка]]''' працавала пры гарэме турэцкага султана, расійскім і аўстрыйскім імператарскіх дварах. * Салістка [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]] '''[[Барбара Вержбаловіч]]''' жыла з 1944 года ў эміграцыі. * У 2018 годзе адбылася першая цырымонія ўзнагароджання [[кінематограф|кінематаграфістаў]] '''«[[I Рэспубліканскі конкурс «Нацыянальная кінапрэмія Беларусі»|беларускім Оскарам]]»'''. == 8 студзеня 2019 года == * [[Ганконг (востраў)|Востраў Ганконг]] — '''[[Лантау|не самы вялікі]]''' востраў [[Ганконг|раёна Ганконг]]. * Старажытныя індусы '''[[Індыйская каліграфія|прыгожа пісалі]]''' і на [[Калоны Ашокі|калонах]], і на бяросце, і на пальмавым лісці. * Супрацоўнік у [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускім аддзеле радыёстанцыі «Свабода»]] '''[[Сымон Кандыбовіч]]''' быў раней членам ЦК КП(б)Б. * [[Архан Памук|Пісьменнік]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|адну]] прэмію дзякуючы пошуку душы [[Стамбул|роднага горада]], а [[:en:Prix Médicis|іншую]] — за '''[[Снег (раман)|раман]]''' пра няродны яму [[Карс|горад]]. * '''[[Кабус бен Саід|Султан Амана]]''' два гады праслужыў у брытанскiм пяхотным батальёне. == 4 снежня 2018 года == * Вядомая '''[[Аціках бінт Язід|толькі адзіная жанчына]]''', якая была ў сваяцкіх адносінах адразу з 12 халіфамі. * У '''«[[Скарбніца таямніц|Скарбніцы таямніц]]»''' [[Нізамі Гянджэві|Нізамі]] раскрыў містыку водару [[ружа|ружы]]. * Беларускае біблейскае таварыства было заснавана ў [[1816]] годзе '''[[Роберт Пінкертон|англійскім місіянерам]]'''. * Эмігрант '''[[Юрый Жывіца]]''' заснаваў у [[Германія|Германіі]] '''[[Беларускі музей (Ляймен)|беларускі музей]]''' і ўсталяваў помнік загінулым у 1939—1945 беларусам. * Сям’я '''[[Аслан Аліевіч Масхадаў|Аслана Масхадава]]''' цяпер жыве ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], там жа жыве [[Мікаэль Стуршо|галоўны спонсар]] '''«[[Каўказ-цэнтр|Каўказ-Цэнтра]]»'''. * Стары аўтамабіль «Пежо», няспраўны халадзільнік, тры гітары і чатыры веласіпеды — уся ўласная маёмасць '''[[Томас Санкарэ|першага прэзiдэнта Буркіна-Фасо]]'''. == 4 лістапада 2018 года == * '''[[Серабрыстыя воблакі]]''' з’яўляюцца ў верхняй частцы [[мезасфера|мезасферы]] на вышыні больш за 70 км. * [[Лічынка|Лічынкі]] '''[[дрывасек-скурнік|дрывасека-скурніка]]''' аддаюць перавагу драўніне [[дуб]]а і [[граб]]а. * Для [[археалогія|археолагаў]] і [[Палеанталогія|палеантолагаў]] сляды сур’ёзных захворванняў на {{нп3|Захаванне і аднаўленне чалавечых астанкаў|касцявых парэштках||Conservation and restoration of human remains}} '''[[Астэалагічны парадокс|могуць быць сведчаннем]]''' выдатнага [[імунітэт]]у і выключнага [[Здароўе|здароўя]] і наадварот. * Больш за два стагоддзі вядзецца спрэчка аб тым, дзе знаходзіцца '''[[геаграфічны цэнтр Еўропы]]'''. == 5 жніўня 2018 года == * Для стварэння [[каламбур]]аў, [[эпіграма|эпіграм]] і жартаў часта выкарыстоўваецца '''[[амонім|аманімія]]'''. * '''[[Папяровая фабрыка Дзяржзнака]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]. * '''[[XII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|Рэспубліканскі фестываль]]''' паказвае, што сярод [[Насельніцтва Беларусі|жыхароў Беларусі]] налічваецца больш за 40 нацыянальнасцей. * [[Нігерыя]] на сёняшні дзень першая краіна [[Афрыка|Афрыкі]] па памерах '''[[эканоміка Нігерыі|гаспадаркі]]'''. == 24 чэрвеня 2018 года == * Рыба '''[[анабас]]''' поўзае па сушы, дыхае атмасферным паветрам, а ў сухі сезон упадае ў спячку. * '''[[Нетапыр-карлік|Самы дробны від]]''' [[рукакрылыя|рукакрылых]] Беларусі на зімоўку адлятае ў Цэнтральную Еўропу і Закарпацце. * Узамен драўляных фігур святых, забраных з '''[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Квасоўка)|касцёла]]''' ў [[Квасоўка|Квасоўцы]] ў [[Гродзенскі музея гісторыі рэлігіі|гродзенскі музей]], былі выкананы новыя. * Да праваабарончай дзейнасці '''[[Таццяна Сяргееўна Процька|першы старшыня]]''' [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|БХК]] ішла праз [[фізіка|фізіку]] і [[філасофія|філасофію]]. == 22 мая 2018 года == * [[Вока|Вочы]] '''[[вертуны|жукоў-вертуноў]]''' падзелены на дзве палавіны, каб бачыць і над вадой, і пад вадой. * Пачатак [[прамянёвапёрыя рыбы|прамянёвапёрым рыбам]], магчыма, далі прымітыўныя '''[[акантоды]]'''. * На '''[[Мсцібаўскае гарадзішча|Мсцібаўскім гарадзішчы]]''' ў сярэднявеччы існаваў [[замак]]. * Пабудова, якую называюць '''«[[Сядзібна-паркавы комплекс Вадэйкаў (Галавічполе)|домам Вадэйкаў]]»''' у [[Галавічполе|Галавічполі]], насамрэч належала [[Ежы Іваноўскі|Ежы Іваноўскаму]]. * У нямецкіх [[канцлагер]]ах трымалі ў тым ліку членаў '''[[Род Вітэльсбахаў|каралеўскага дому]]''', які выступаў супраць [[нацысты|нацысцкага рэжыму]]. == 22 красавіка 2018 года == * [[Куст]]ы '''[[жаўталоз]]у''' выкарыстоўваюцца для жывых агароджаў, прут ідзе па тонкае пляценне. * Калі '''[[касцёл Святога Юрыя (Беліца)|касцёл Святога Юрыя]]''' ў [[Беліца (Лідскі раён)|Беліцы]] быў забраны пад праваслаўную царкву, функцыю каталіцкай святыні выконвала '''[[капліца Маці Божай Ружанцовай (Беліца)|капліца Маці Божай Ружанцовай]]'''. * [[Іван Люцыянавіч Неслухоўскі|Іван Неслухоўскі]] ў вітальным слове трупе '''[[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|ўкраінскага рэжысёра]]''' ўпершыню падпісаўся [[Янка Лучына|псеўданімам]], з якім увайшоў у гісторыю беларускай літаратуры. * '''[[Вайна за незалежнасць Мазамбіка|Вайна за незалежнасць]]''' [[Мазамбік]]а насiла партызанскі характар. == 24 сакавіка 2018 года == * '''[[Склепавы павук|Склепавыя павукі]]''' селяцца ў трубцы з павуціны, а перад уваходамі раскідваюць лоўчыя сеці. * '''[[Шумеры|Вынаходнікі]]''' [[Ганчарства|ганчарнага]] кола, [[плуг]]а, [[арка|аркі]] і [[купал]]а жылі ў [[Старажытная Месапатамія|Старажытнай Месапатаміі]]. * [[Сілі|Астравы]] ля [[Корнуал]]а і [[Нідэрланды]] '''[[Трохсоттрыццаціпяцігадовая вайна|«ваявалі» 335 гадоў]]'''. * '''[[Камерунская кампанія]]''' [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] часам перакідвалася на тэрыторыю суседняй [[Нігерыя|Нігерыі]]. == 24 лютага 2018 года == * Калі хочаце, каб сорак дзён зліліся ў адзін, паспрабуйце напісаць '''[[Кніга Дзімы|кнігу]]'''. * '''[[B-мезон]]ы''' складаюцца з [[b-кварк|b-антыкварка]] і [[u-кварк|верхняга]], [[d-кварк|ніжняга]], [[s-кварк|дзіўнага]] ці [[c-кварк|чароўнага]] [[кварк]]а. * У індыйскага '''[[шкляны акунь|шклянога акуня]]''' скрозь празрыстае цела бачны [[пазваночнік]] і [[плавальны пузыр]]. * '''[[Кумдах|Прапрабацька]]''' сучаснай {{нп3|Супервокладка|супервокладкі|ru|Суперобложка}} з’явіўся болей за тысячагоддзе таму, багата ўпрыгожваўся, мог насіцца на поясе або шыі і прыносіў выгоды. == 15 студзеня 2018 года == * Часам добра складзены '''[[Ліндская храмавая хроніка|спіс падарункаў]]''' становіцца больш каштоўным, чым самі падарункі. * '''[[Шклянніцы|Матылі-шклянніцы]]''' вельмі падобныя да джалячых [[перапончатакрылыя|перапончатакрылых]]. * [[Мядзведзь белы|Белыя мядзведзі]], якія адседзелі свой тэрмін у '''[[Турма для белых мядзведзяў|турме]]''', могуць праляцець на [[Верталёт|верталёце]] над [[Гудзонаў заліў|Гудзонавым залівам]]. * Савецкі навуковец лічыў, што [[Нізамі Гянджэві|сярэдневяковы паэт]] '''[[Іскандэр-намэ|прадказаў]]''' з’яўленне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * Цяперашні '''[[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Прэзідэнт]]''' [[Кыргызстан]]а стаў аўтарам Інтэрнэт-мема. * '''[[Курт Расел|Амерыканскага акцёра]]''' для ролі ў '''[[Вартавыя Галактыкі 2|фільме 2017 года]]''' камп’ютарна амаладзілі выкарыстаннем кадраў з '''[[Ужываныя аўтамабілі|фільма 1980 года]]'''. * У 2017 годзе ў [[Абу-Дабі|сталіцы]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] адкрыўся '''[[Луўр Абу-Дабі|свой Луўр]]'''. == 15 снежня 2017 года == * '''[[Варацішын крыж|Адзін]]''' з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] цяпер знаходзіцца ў прыватным двары. * '''[[Дывановая старонка|Дыванамі]]''' можна ўпрыгожыць не толькі сцены і падлогу, але і старонкі кніг. * '''[[Маргіналіі|Чытацкія паметы]]''' [[Вальтэр]]а былі надрукаваныя асобным выданнем у некалькі тамоў. * Найбуйнейшы нямецкі '''[[Tirpitz (1939)|лінкар]]''' часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (''на фота'') не здзейсніў ніводнага выстралу па суднах праціўніка. * Да 200-годдзя смерці [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] '''[[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Золатурн)|помнік яму]]''' быў усталяваны ў [[Швейцарыя|швейцарскім]] [[Золатурн]]е. == 17 лістапада 2017 года == * У '''[[юкагірская мова|юкагірскай мове]]''' адсутнічаюць [[прыметнік]]і. * Дрэвы ўмеюць '''[[Сарамлівасць кроны|саромецца]]'''. * [[Лісце]] '''[[арэх шэры|шэрага арэха]]''' дасягае паўметровай даўжыні. * Шыпы '''[[хвастаколавыя|скатаў-хвастаколаў]]''' небяспечныя для чалавека. * [[камсамол|Маладыя камуністы]] [[беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|беларускага ВНУ]] зладзілі першы ў [[саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|краіне]] '''[[першы фестываль біт-ансамбляў Мінска|рок-фестываль]]'''. == 17 кастрычніка 2017 года == * Самыя старажытныя '''[[страматаліты|арганічныя рэшткі]]''' на [[Планета Зямля|Зямлі]] — прадукты жыццядзейнасці [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёных водарасцей]]. * '''[[Цукровыя грыбы]]''' маюць вялікае практычнае значэнне. * [[Янка Купала]] прысвяціў адзін з вершаў '''[[Карзюкі|вёсцы]]''' ў сучасных межах [[Горад Мінск|Мінска]]. * П’яны вадзіцель грузавіка збіў '''[[Дрэва Тэнерэ|самае самотнае дрэва]]''' на Зямлі. == 19 жніўня 2017 года == * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] '''[[Папараць-кветка|чароўная расліна]]''', што з’яўляецца ў [[Купалле|купальскую ноч]], надае [[чалавек]]у здольнасць разумець мову [[жывёлы|жывёл]] і [[дрэва|дрэў]] * На поўдні [[Бразілія|Бразіліі]] сустракаецца '''[[Regnellidium diphyllum|земнаводная папараць]]''', якая мае толькі два лісткі * Першым даследчыкам [[беларускае народнае мастацтва|беларускага народнага мастацтва]] стаў '''[[Альберт Іпель|нямецкі археолаг]]''' * '''[[Лявон Белы|Два]] [[Міхась Белы|пляменнікі]]''' [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] былі асуджаны да лагераў за выступленні супраць [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] * '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1970)|Дзеючы прэм’ер-міністр]]''' [[Ісландыя|Ісландыі]] нарадзіўся ў [[1970|год]] смерці свайго '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1908—1970)|поўнага цёзкі]]''', які займаў [[Прэм’ер-міністр Ісландыі|тую ж пасаду]] == 17 чэрвеня 2017 года == * У [[Індыя|Індыі]] і [[Бірма|Бірме]] водзяцца '''[[лябіёза|рыбы]]''', у якіх [[блакітны колер|блакітныя]] плаўнікі маюць [[самка|самкі]], а чырванаватыя — [[самец|самцы]]. * Ад старажытнай [[Вялікая Маравія|славянскай дзяржавы]] засталася толькі '''[[Царква Святой Маргарыты Антыяхійскай, Копчаны|цэркаўка]]'''. * Да 1000-годдзя [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] была рэканструявана '''[[Брама-званіца Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра|брама-званіца]]''' [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. * '''[[Галодная зіма 1944 года, Нідэрланды|Масавы голад]]''' у [[Нідэрланды|высакаразвітай еўрапейскай краіне]] зрабіў вялікі ўнёсак у медыцынскія даследаванні. * '''[[Подых навальніцы, фільм|Навальніца]]''' [[Віктар Цімафеевіч Тураў|народнага артыста]] амаль не адрозніваецца ад навальніцы [[Іван Паўлавіч Мележ|народнага пісьменніка]]. == 15 мая 2017 года == * Бляск '''[[пераменная зорка|некаторых зорак]]''' перыядычна змяняецца. * З пункту погляду '''[[пазнанне|пазнання]]''' [[любоў]] сцвярджае каштоўнасць таго, на каго накіравана гэта пачуццё. * '''[[Егішэ Чарэнц|Класік]]''' [[Армянская літаратура|армянскай літаратуры]] назваў свой раман пра жыццё армянскага народа ў гонар '''[[Наіры, народ|урарцкага племя]]'''. * '''[[Пачакун|Скульптура сучаснай галандскай мастачкі]]''' стала ўвасабленнем усеагульнага застою і згалення ў краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. * '''[[Армянская сакрэтная армія вызвалення Арменіі|Тэрарыстычная арганізацыя]]''' каля 20 гадоў змагалася за прызнанне [[Турцыя]]й факту [[Генацыд армян|генацыду армян]]. == 15 красавіка 2017 года == * Рэліктавая '''[[глейная рыба]]''' з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] можа дыхаць атмасферным паветрам. * Шчотачка на канцы языка дапамагае '''[[лоры|папугаям лоры]]''' збіраць з кветак [[пылок]] і [[нектар, цукрысты сок|нектар]]. * '''[[Роберт Гвіскар|Правадыр]]''' [[нарманы|нарманаў]] у сярэдзіне XI ст. валодаў Паўднёвай Італіяй і [[Сіцылія]]й. * '''[[Браты Райт|Вынаходнікі]]''' [[самалёт]]а пачыналі з вытворчасці [[ровар]]аў. * Каб атрымаць сусветную вядомасць '''[[Аляксандра Аляксандраўна Белінг|опернай спявачцы]]''', давялося пагуляцца ў лялькі. == 9 лютага 2017 года == * '''[[Зааспоры|Споры]]''' [[водарасці|водарасцей]] і некаторых [[грыбы|грыбоў]] перамяшчаюцца ў вадзе з дапамогай жгуцікаў. * Існуе гістарычная '''[[Армянская сістэма злічэння|сістэма злічэння]]''', створаная з выкарыстаннем [[маюскул|вялікіх літар]] '''[[армянскі алфавіт|армянскага алфавіта]]'''. * '''[[Замкавая царква, Мінск|Першы храм]]''' [[Мінск|сталіцы Беларусі]] так і не быў дабудаваны. * '''[[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Сар'я|Неагатычны касцёл]]''' у [[Аграгарадок Сар'я|Сар’і]] быў канфіскаваны ўладамі з фармулёўкай «за хараство». * У акваторыі [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], на [[экватар]]ы, каля [[Востраў Кірыцімаці|вострава Калядаў]] размяшчаецца '''[[Марскі старт|плавучы касмадром]]'''. == 9 студзеня 2017 года == * Імёны ахвярадаўцаў, на сродкі якіх быў узведзены '''[[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла, Старыя Васілішкі|каталіцкі храм]]''' у вёсцы [[Старыя Васілішкі]] на Гродзеншчыне, пасля замазалі [[цэмент]]ам. * Штаб-кватэра '''[[Расійская фашысцкая партыя|расійскіх фашыстаў]]''' размяшчалася за {{нп5|Горад Маньчжурыя|3 км|ru|Маньчжурия (город)}} па іншы бок ад савецка-кітайскай граніцы. * Перыяд кіравання венгерскага '''[[Янаш Кадар|палітычнага дзеяча]]''' называлі {{нп5|Кадарызм|гуляш-камунізмам|ru|Кадаризм}}. * '''[[Людзі на балоце, фільм|Беларускі фільм]]''' пра [[Палессе]] быў зняты ў [[Горад Ялта|Крыме]] і на [[Вёска Домжарыцы|Віцебшчыне]]. == 9 снежня 2016 года == * Меркаванне, што на [[Беларусь|Беларусі]] жывуць '''[[вожык звычайны|звычайныя вожыкі]]''', аспрэчваецца апошнімі навуковымі дадзенымі. * '''[[Ганна Давія Бернуцці|Італьянская оперная спявачка]]''' выступала ў [[Слонімскі тэатр Агінскага|Слоніме]], [[Тэатр Антонія Тызенгаўза|Гродне]] і [[Горад Магілёў|Магілёве]], акруціла {{нп3|Аляксандр Андрэевіч Безбародка|рускага князя|ru|Безбородко, Александр Андреевич}} і была выслана з [[Расійская імперыя|Расіі]]. * Пасля закрыцця на [[Лідскі павет|Лідчыне]] царскімі ўладамі кляштара [[дамініканцы|дамініканцаў]] заняпала і знікла '''[[Урочышча Ельня, Лідскі раён|прылеглае паселішча]]'''. * Загадка знікнення '''[[Марцін Борман|нацысцкага злачынца]]''' 50 гадоў была прадметам для спрэчак. == 31 жніўня 2016 года == * [[Шарль Кулон|Французскі вучоны]] ўстанавіў '''[[закон Кулона|залежнасць]]''' сіл электрычнага ўзаемадзеяння цел з дапамогай вынайдзеных ім [[круцільныя вагі|адмысловых шаляў]]. * Найбольш проста арганізаваная '''[[рыніяфіты|група вышэйшых раслін]]''' не мела [[лісце|лісця]] і [[корань расліны|каранёў]]. * '''[[Эчміядзінскі кафедральны сабор|Галоўны храм]]''' [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]] лічыцца адным з самых старажытных [[хрысціянства|хрысціянскіх]] храмаў у свеце. * Адзін з [[Томас Джэферсан|заснавальнікаў]] [[ЗША|дзяржавы ў Паўночнай Амерыцы]] памёр роўна праз 50 год пасля прыняцця [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі аб незалежнасці]]. * У [[горад Смаргонь|беларускім горадзе]] ўпершыню пачалі рабіць папулярны '''[[Абаранкі|хлебабулачны выраб]]''' і стварылі '''[[Смаргонская акадэмія|школу дрэсіроўкі мядзведзяў]]'''. * '''[[Генрых Мхітаран|Прадстаўнік армянскай футбольнай дынастыі]]''' з’яўляецца лепшым бамбардзірам [[Украінская Прэм'ер-ліга|чэмпіянату Украіны па футболе]]. == 26 мая 2016 года == * У асяроддзях з рэзка выражанымі неаднароднасцямі назіраецца '''[[дыфракцыя|з’ява адхілення хваль]]'''. * Спеў '''[[чаротаўка балотная|балотнай чаротаўкі]]''' ўключае мноства імітацый іншых [[біялагічны від|відаў]]. * '''[[Дабрылава Евангелле|Кніга XII стагоддзя]]''', пакінуўшы [[бібліятэка Івана Грознага|бібліятэку Івана Грознага]], праз 250 гадоў знайшлася ў [[горад Гомель|Гомелі]]. * Дом '''[[Валянцін Бакфарк|найвялікшага лютніста]]''' свайго часу ў [[Горад Вільнюс|Вільні]] быў знесены за яго [[шпіянаж]] на карысць [[Герцагства Прусія|прускага герцага]]. * '''[[Емяльян Іванавіч Пугачоў|Адзін з самых вядомых рускіх бунтаўшчыкоў]]''', рыхтуючы [[паўстанне Пугачова|паўстанне]], заязджаў маліцца ў '''[[Ільінская царква, Гомель|гомельскую царкву]]'''. * '''[[Чыгуначны мост цераз Енісей, Краснаярск|Сенсацыя]]''' [[Сусветная выстаўка, 1900|Сусветнай выстаўкі]] канца [[XIX]] стагоддзя ў [[Расія|сучаснай Расіі]] пайшла на металалом. * Паводле думак некаторых даследчыкаў, '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|апошні расійскі імператар]]''' правіў [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|адзін дзень]]. * Заснавальнікам [[Славакія|славацкай]] [[геалогія|геалогіі]] быў '''[[Дзмітрый Андрусаў|рускі ўнук]]''' [[Генрых Шліман|першаадкрывальніка]] [[Троя|Троі]]. == 20 красавіка 2016 года == * [[Джэймс Максвел|Брытанскі фізік]] вывеў '''[[Размеркаванне Максвела|заканамернасць]]''' размеркавання па скарасцях [[малекула|малекул]] газу. * Усе '''[[метэаралагічная станцыя|метэастанцыі]]''' абсталёўваюцца стандартнай апаратурай і праводзяць назіранні ў вызначаныя тэрміны. * Сінтэз [[бялкі|бялкоў]] і [[вугляводы|вугляводаў]] у [[клетка]]х жывых арганізмаў адбываецца на '''[[эндаплазматычная сетка|эндаплазматычнай сетцы]]'''. * У лясах і садах растуць '''[[Кілішак, грыб|кілішкі]]''', а ў падземных вадаёмах [[Мексіка|Мексікі]] жыве '''[[сляпая рыба]]'''. * '''[[Храм вялебнай Параскевы Полацкай|Адзіны дзеючы]]''' [[Уніяцтва|ўніяцкі]] храм у [[Беларусь|Беларусі]] названы ў гонар [[Параскева Полацкая|полацкай князёўны]] (якой, магчыма, не існавала). * '''[[Аляксандр Васільевіч Калчак|Вярхоўны кіраўнік Расіі]]''' быў удзельнікам '''[[Руская палярная экспедыцыя|трох]] [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|арктычных]] [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна, 1910—1915|экспедыцый]]''', '''[[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|адну]]''' з якіх узначальваў. * Самы прыбытковы ў нацыянальным пракаце '''[[ГараШ|беларускі фільм]]''' распавядае аб падзеях у мінскім раёне [[Шабаны, мікрараён|Шабаны]]. == 1 сакавіка 2016 года == * '''[[Рэчыцкае радовішча нафты|Першую крыніцу]]''' «[[нафта|чорнага золата]]» ў [[Беларусь|Беларусі]] адкрылі ў [[1964]] годзе. * '''[[Аспергіл|Палівачкавы грыб]]''' найлепш развіваецца пры тэмпературы вышэй 30 °C. * У [[кішэчнік]]у чалавека можа пасяліцца трохметровы '''[[Свіны цэпень|паразітычны чарвяк]]''', узброены кручкамі і прысоскамі. * У возеры [[возера Нарач|Нарач]] трапляецца '''[[Чашачка рачная|рачная чашачка]]''' з вачыма ля асновы шчупальцаў. * Песня '''[[салавей звычайны|найлепшых спевакоў]]''' сярод [[птушкі|птушак]] налічвае да дванаццаці кален. * Першая згадка пра '''[[Царква Святой Марыі, Берлін|найстаражытнейшую з дзеючых цэркваў]]''' [[Берлін]]а датуецца [[1292]] годам. * На востраве ля сутокаў [[Рака Дзісна|Дзісны]] і [[Рака Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] ў XIV—XVIII стагоддзях існаваў '''[[Дзісенскі замак|замак]]'''. * '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|Рускі князь]]''' гаварыў на [[Англійская мова|англійскай мове]] лепш за свайго '''[[Мікалай Мікалаевіч Джонсан|сакратара-англічаніна]]'''. == 2 лютага 2016 года == * Птушкі са '''[[Медумскія гусі|старажытнаегіпецкага шэдэўра]]''' ўжо чатыры з паловай тысячагоддзі пасвяцца на сцяне грабніцы '''[[Нефермаат|егіпецкага прынца]]'''. * '''[[Рускі Сцэвала|Сюжэт]]''' пра [[членашкодніцтва]] быў такім папулярным у [[Расійская імперыя|Расіі]] падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], што трапіў нават на чайны сервіз. * Гісторыя кахання і смерці '''[[Людвік Шпіцнагель|вундэркінда-паліглота]]''' натхніла [[Юльюш Славацкі|польскага паэта]] і '''[[Крык рабіны|драматурга]]'''. * '''[[Канстанцін Тадэвуш Рдултоўскі|Ураджэнец Снова]]''', які сябраваў з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], стаў першым аўтарам працы пра творчасць [[Шата Руставелі|класіка]] {{нп3|Грузінская літаратура|грузінскай літаратуры|ru|Грузинская литература}} на адной з еўрапейскіх моў. * '''[[Антон Іванавіч Дзянікін|Адзін з галоўных кіраўнікоў]]''' [[Белы рух|Белага руху]] '''[[Быхаўскае сядзенне|сядзеў у турме]]''' ў [[Горад Быхаў|Быхаве]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * Гісторыя [[Джон Дэвісан Ракфелер|амерыканскага мільярдэра]] стала часткай сюжэта '''[[BioShock|камп’ютарнай гульні]]'''. == 8 студзеня 2016 года == * '''[[Martialis heureka|Знаходку з Марса]]''' можна сустрэць у [[Горад Манаус|марскім порце]], які знаходзіцца за паўтары тысячы кіламетраў ад мора. * У '''[[Першазвяры|найбольш старажытных]]''' з сучасных [[млекакормячыя|млекакормячых]] адсутнічаюць [[губы]]. * Нумізматычная калекцыя цэнтральнага '''[[Дзяржаўны гістарычны музей, Масква|дзяржаўнага музея]]''' гісторыі [[Расія|Расіі]] налічвае каля 1,5 млн адзінак. * Пісьменнік [[Алан Аляксандр Мілн|Алан Мілн]] сцвярджаў, што любімыя заняткі '''[[Віні-Пух|плюшавага мішкі]]''' яго сына — складаць вершы і есці [[мёд]]. * '''[[Катастрофа A321 над Сінайскім паўвостравам|Найбуйнейшая авіякатастрофа]]''' ў [[Егіпет|Егіпце]] адбылася роўна праз 16 гадоў пасля [[Катастрофа Boeing 767 пад Нантакетам|папярэдняй]]. == 2 снежня 2015 года == * '''[[Лопу Суарыш ды Албергарыя|Партугальскі мараплавец]]''' падчас экспедыцыі [[1504]] года [[Партугалія|на радзіму]] вярнуўся з большай колькасцю караблёў, чым меў пры адплыцці. * На '''[[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|акадэмічнай канферэнцыі]]''' ў [[Мінск]]у ў [[1926]] годзе сутыкнуліся думкі прыхільнікаў радыкальнай рэформы [[беларуская мова|беларускай мовы]] і паслядоўнікаў памяркоўнага вырашэння праблем. * Адбудове [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] ў пасляваеннай Германіі садзейнічаў '''[[Сергій (Ахатэнка)|украінскі епіскап]]'''. * [[Гальшаны]] сталі першай вёскай у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], якая атрымала '''[[герб Гальшан|свой герб]]'''. * За [[секс]] з непаўналетнімі вучнямі '''[[Джэніфер Фіхтэр|амерыканскую настаўніцу]]''' пасадзілі ў турму на 22 гады. * '''[[Ту Юю|Спецыяліст у галіне традыцыйнай кітайскай медыцыны]]''' стала лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. == 7 кастрычніка 2015 года == * Хаця [[Фізічная антрапалогія|антрапалогія]] і [[культура]] '''[[меланезійцы|меланезійцаў]]''' вывучаюцца ўжо другое стагоддзе, пытанне аб іх паходжанні застаецца дыскусійным * '''[[Звеніслава Барысаўна|Стрыечная сястра]]''' [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] свае грошы і каштоўнасці, што прызначаліся на пасаг, перадала ў казну [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|манастыра]] * Імем '''[[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|першага начальніка]]''' [[мінск]]ай міліцыі была названа [[горад Фрунзэ|сталіца]] [[Кіргізская ССР|Савецкай Кіргізіі]] * '''[[Надзея Рыгораўна Грэкава|Першаму старшыні]]''' [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] на момант абрання было ўсяго 28 гадоў * Два [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскія лаўрэаты]] па фізіцы ('''[[Макс Планк]]''' і '''[[Альберт Эйнштэйн]]''') пасварыліся з-за стаўлення да [[нацызм]]у * Сярод кандыдатаў на пасаду кіраўніка '''«[[Укрнафта|Укрнафты]]»''' быў '''[[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|расійскі бізнесмен-эмігрант]]''' * '''[[Гімн Вануату|Гімн]]''' [[Вануату|адной з ціхаакіянскіх дзяржаў]] пачынаецца словамі «Юмі, юмі, юмі…» == 24 ліпеня 2015 года == * '''[[Гара Замкавая, Пуцэвічы|Найвышэйшы пункт]]''' [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] размяшчаецца на захад ад [[Навагрудак|Навагрудка]] * У [[возера|азёрах]] [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], як заносная або рэліктавая, знойдзена '''[[гідрыла|расліна]]''', пашыраная ў трапічных раёнах * У [[акіян]]е адкрыта '''[[Loricifera|група беспазваночных]]''', якія пастаянна могуць існаваць у цалкам [[анаэробныя арганізмы|анаэробных]] умовах * Да сярэдзіны XIX ст. на [[Пінскія балоты|Пінскіх балотах]] гнездавалася '''[[Коўпіца|птушка]]''' сямейства [[ібісавыя|ібісавых]] * '''[[Нарвежская арктычная экспедыцыя, 1898—1902|Нарвежская палярная экспедыцыя 1898—1902 гадоў]]''' праходзіла на тэрыторыі [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Канадскага арктычнага архіпелага]] == 14 чэрвеня 2015 года == * Цэнтральнае месца на выстаўцы да 750-годдзя каранацыі [[Міндоўг]]а займаў '''[[Пячатка Міндоўга|артэфакт]]''' з адзінай прыжыццёвай выявай манарха. * Існуе '''[[Шэкспіраўскае пытанне|праблема]]''' аўтарства твораў, якія прыпісваюцца [[Уільям Шэкспір|Уільяму Шэкспіру]]. * Першай у Антарктыцы зазімавала '''[[Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»|брытанская экспедыцыя]]''', якой кіраваў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]'''. * [[Джэф Брыджэс]] у фільме «'''[[Трон: Спадчына]]'''» — першы акцёр кіно, які з’яўляецца на экране камп’ютарна амалоджаным. * Раз у чатыры гады праводзіцца '''[[Джамбары|сусветны скаўцкі злёт]]'''. == 30 красавіка 2015 года == * [[Дрыбін]]скія [[Шапавальства|шапавалы]], каб трымаць у сакрэце тое, пра што гавораць, карысталіся '''[[Катрушніцкі лемезень|адмысловай моваю]]'''. * У мінскім жылым раёне '''[[Жылы раён Паўднёвы Захад, Мінск|Паўднёвы Захад]]''' захаваўся [[курган]], які датуецца [[XI стагоддзе|XI ст]]. <!--Курган быў абследаваны ў [[1978]] і [[1980]] гадах.--> * Да '''[[Помнік Гедзіміну, Вільнюс|літоўскага помніка]]''' [[Гедзімін|заснавальніку]] [[Вільнюс|Вільні]] маюць дачыненне [[Беларусь]] і [[Украіна]]. * '''[[Стывен Чу|Фізік-лаўрэат Нобелеўскай прэміі]]''' ўзначальвае [[міністр энергетыкі ЗША|Міністэрства энергетыкі ЗША]]. * '''[[Хіндустані|Адна]]''' з самых распаўсюджаных моў [[Індыя|Індыі]] мае '''[[хіндзі|індуісцкі]]''' і '''[[урду|мусульманскі]]''' варыянт. * Толькі [[самка|самкі]] '''[[камар звычайны|звычайных камароў]]''' з’яўляюцца крывасмокамі, [[самец|самцы]] ж кормяцца сокам і нектарам раслін. == 7 сакавіка 2015 года == * У паходах за [[кукалка]]мі будучых «рабоў» удзельнічае да дзвюх тысяч '''[[мурашка-амазонка|мурашак-амазонак]]'''. * '''[[Пячора Кра-Маньён|Пячора]]''' на паўднёвым захадзе [[Францыя|Францыі]] дала назву [[Краманьёнец|людзям]] эпохі верхняга [[палеаліт]]у. * У вёсцы [[Вёска Юравічы, Калінкавіцкі раён|Юравічы]] ([[Калінкавіцкі раён]]) захаваўся '''[[Касцёл і калегіум езуітаў, Юравічы|сакральны комплекс]]''', узведзены [[езуіты|езуітамі]]. * Прататыпам для першых '''«[[Тыпавыя серыі жылых дамоў|хрушчовак]]»''' сталі {{нп3|Plattenbau|блокавыя будынкі|de|Plattenbau}} ў [[Берлін]]е і [[Дрэздэн]]е, якія будаваліся з [[1920-я|1920-x]] гадоў. * Першая чарга '''[[Мінскі тралейбус|тралейбуснай лініі]]''' ў [[Мінск]]у была запушчана ў эксплуатацыю [[19 верасня]] [[1952]] г., яна звязвала [[Мінскі чыгуначны вакзал|чыгуначны вакзал]] з [[Плошча Перамогі, Мінск|Круглай плошчай]]. * '''[[Tokyo Sky Tree|Другі па вышыні будынак у свеце]]''' знаходзіцца ў [[Токіа|сталіцы Японіі]]. == 17 студзеня 2015 года == * Доступ у '''[[Элія Капіталіна|рымскі горад]]''', пабудаваны на месцы [[Іерусалім]]а, быў забаронены ўсім [[абразанне|абрэзаным]] мужчынам, а першым парушыў гэта правіла [[Філіп Араб|імператар]]. * У [[1928]] г. была распрацавана першая ў свеце ўстаноўка сінхроннага перакладу для VI кангрэсу [[Камінтэрн]]а ў [[Масква|Маскве]], якая выкарыстоўвала '''[[правадное вяшчанне]]'''. * '''[[Канстанцін Васілевіч Герчык|Жыхар Слуцкага раёна]]''' здолеў застацца жывым у час {{нп3|Катастрофа на Байкануры, 1960|катастрофы|ru|Катастрофа на Байконуре (1960)}} з выбухам ракеты {{нп3|Р-16||ru|Р-16}}, хоць і знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці каля яе. * За ўвесь час вытворчасці (з [[1970]] па [[1988]] гады) [[АўтаВАЗ|ВАЗ]] вырабіў 4,85 млн аўтамабіляў '''[[ВАЗ-2101]]''' усіх мадыфікацый з кузавам [[седан]]. * [[Ватыкан]] не з’яўляецца самастойнай [[дзяржава]]й, а толькі суверэннай тэрыторыяй '''[[Святы Прастол|Святога Прастола]]'''. == 4 снежня 2014 года == * На '''[[Планета Нептун|восьмай]]''' [[Планета|планеце]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] цяплей, чым на '''[[Планета Уран|сёмай]]'''. * Найстаражытнейшая вядомая па дакументах '''[[Сафала|гавань]]''' [[Паўднёвае паўшар'е|Паўднёвага паўшар’я]], верагодна, з’яўляецца радзімай [[біблія|біблейскай]] [[Царыца Саўская|царыцы]]. * Тэхналогія [[Bluetooth]] названа ў гонар '''[[Харальд I Сінязубы|караля]]''', які аб’яднаў народы на тэрыторыі сучасных [[Данія|Даніі]] і [[Сконэ]]. * Традыцыя біць у званы апоўдні ўзнікла '''[[Аблога Бялграда, 1456|пасля цудоўнага вызвалення]]''' [[Каралеўства Венгрыя|венграмі]] ад [[Асманская імперыя|асманскай]] аблогі [[Бялград|сучаснай сербскай сталіцы]]. * Насельніцтва '''[[горад Мантпіліер|самай маленькай са сталіц штатаў ЗША]]''' складае 7855 чалавек. * Перад смерцю [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] была зачынена '''[[Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа|навучальная ўстанова яго імя]]''', зноў адкрыта ў [[1984]] годзе, а імя вернута ў [[2008]] годзе. == 6 кастрычніка 2014 года == * [[Самец]] '''[[колюшка дзевяцііголкавая|рыбы]]''' з сямейства [[Колюшкападобныя|колюшкавых]] будуе гняздо сярод водных раслін спачатку для ікрынак, а потым — для малявак. * '''[[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|Першы беларускі ордэн]]''' з’явіўся яшчэ ў [[1924]] годзе. * На тэрыторыі [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі, 1949—1990|Заходняй Германіі]] да [[1998]] года дзейнічала '''[[Фракцыя Чырвонай Арміі|камуністычная тэрарыстычная арганізацыя]]'''. * [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] адкрыта перашкаджаюць дзейнасці '''[[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]'''. * '''[[RT|Расійскі ўрадавы тэлеканал]]''' мае самы папулярны канал навін на [[YouTube]]. == 22 жніўня 2014 года == * '''[[Махавік паразітны|Адзіны паразітны грыб]]''' сярод сямейства [[балетавыя|балетавых]] сустракаецца ў [[шыракалістыя лясы|шыракалістых лясах]] * [[Шаблон:Чалавек года (Time) 1927-1950|Чалавек года]] ў [[1931]], '''[[П'ер Лаваль|французскі прэм’ер]]''', сацыяліст і пацыфіст, вядомы за антыгерманскія погляды, быў расстраляны за супрацоўніцтва з [[рэжым Вішы|нацыстамі]] * Упершыню выраз '''«[[халодная вайна]]»''' ўжыў [[Джордж Оруэл|самы вядомы пісьменнік-антыўтапіст]] * У [[2012]] годзе [[Рэспубліка Беларусь]] змяніла '''[[сцяг Беларусі|дзяржаўны сцяг]]''' * У [[2014]] годзе [[Зборная Германіі па футболу|еўрапейская зборная]] ўпершыню ў гісторыі выйграла '''[[Чэмпіянат свету па футболу 2014|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]у на тэрыторыі [[Амерыка|Амерыкі]] == 15 ліпеня 2014 года == * Пад '''[[сцяг Ліберыі|сцягам]]''' [[Ліберыя|старэйшай афрыканскай рэспублікі]] ходзіць самы вялікі гандлёвы флот у свеце * Структура [[земляробства|галоўнага]] з '''[[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|гаспадарчых заняткаў]]''' [[беларусы|беларусаў]] на працягу стагодзяў істотна не мянялася * У [[Балгарыя|Балгарыі]] '''[[Найдзен Вылчаў|Чык Чырык]]''' атрымаў {{нп3|Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»|другую па значнасці дзяржаўную ўзнагароду|bg|Св. св. Кирил и Методий (орден)}} * У '''[[Інданезія|Інданезіі]]''' знялі '''[[Рэйд, фільм|фільм]]''', які [[крытык]]і прызнаюць адным з лепшых баевікоў дзесяцігоддзя * У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] жыве '''[[ірландцы|ірландцаў]]''' больш за [[Ірландыя|абедзве]] [[Паўночная Ірландыя|Ірландыі]] разам == 3 чэрвеня 2014 года == * '''[[Мэнская мова]]''' была адноўленая, калі яе носьбітаў заставалася ўсяго некалькі чалавек * [[Крысціян X|Ісландскі кароль]] віншаваў сваю краіну з '''[[Рэферэндум у Ісландыі, 1944|усталяваннем рэспублікі]]''' * '''[[Джані Радары|Аўтар «Прыгод Чыпаліна»]]''' і '''[[Гульельма Марконі|вынаходнік радыё]]''' былі членамі фашысцкай партыі * '''[[Паўночнаафрыканскі слон|Афрыканскія жывёлы]]''' (''гл. іл.''), якія спусціліся з [[Альпы|Альпаў]], наганялі жах на [[Старажытны Рым]] * Прадстаўнікам '''[[Савойскі дом|старажытнага роду]]''', пад уладай якіх была [[Рысарджымента|аб’яднана]] [[Італія]], [[Канстытуцыя Італіі|канстытуцыяй]] забаронены ўезд на яе тэрыторыю * '''[[Замак герцагаў Урбінскіх|Няскончаны герцагскі палац]]''' лічыўся ідэальнай рэзідэнцыяй для [[Асветніцтва|асвечанага]] [[манарх]]а * Месцам пахавання '''[[Патрыярх Канстанцінопальскі|Канстанцінопальскіх патрыярхаў]]''' з’яўляецца '''[[Храм Жываноснай Крыніцы|жаночы манастыр]]''' == 17 красавіка 2014 года == * Для падтрымкі гістарычных моў і моў нацыянальных меншасцей у [[1992]] годзе была прынята спецыяльная '''[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў|еўрапейская хартыя]]''' * Самы вялікі [[дыван]] у свеце знаходзіцца ў '''[[Мячэць шэйха Зайда|галоўным храме Абу-Дабі]]''' * Першую [[энцыклапедыя|энцыклапедыю]] надрукаваў '''[[Іаган Авенцін|баварскі гісторык]]''' * Першым мастацкім кіраўніком [[БДТ-2]] быў '''[[Сурэн Ільіч Хачатуран|старэйшы брат]]''' аднаго з [[Арам Хачатуран|найбуйнейшых кампазітараў XX стагоддзя]] * '''[[Сям'я Януш|Даваенны беларускі фільм]]''' зняў '''[[Сігізмунд Францавіч Наўроцкі|былы мінскі пракурор]]''' == 20 сакавіка 2014 года == * Найбольш вядомая [[Чэшская мова|чэха]]-[[Славацкая мова|славацкая]] '''[[Strč prst skrz krk|скорагаворка]]''' не мае [[галосныя|галосных]] * Існуе '''[[Графіс|род лішайнікаў]]''', пладовыя целы якога ўтвараюць малюнак, што нагадвае невядомыя старажытныя пісьмёны * '''[[Андрэя скальная|Адзіны прадстаўнік]]''' старажытай '''[[андрэевыя імхі|групы імхоў]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] сутракаецца толькі ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] * '''[[Дыяцэзія Хельсінкі, каталіцкая|Адзіная каталіцкая дыцэзія]]''' [[Фінляндыя|Фінляндыі]] была вылучана са складу [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. * У [[Фінляндыя|Фінляндыі]] можна пакаштаваць '''[[Калакука|калакуку]]''' == 5 лютага 2014 года == * '''[[Архілох|Першы еўрапейскі лірык]]''' нарадзіўся на [[Парас|невялічкім востраве]] ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] * Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] рускае камандаванне завербавала '''[[Альфрэд Рэдль|кіраўніка аўстрыйскай контрразведкі]]''', пагражаючы раскрыць яго [[гомасексуальнасць|нетрадыцыйную сексуальную арыентацыю]] * У Беларусі з [[1949]] года гадуюць '''[[Ньюфаўндленд, парода сабак|чатырохногіх выратавальнікаў]]''' * Зона выпрабаванняў [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]] на '''[[атол Бікіні|ціхаакіянскім атоле]]''' ўнесена ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] * '''[[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|Беларускі матэматык]]''' напісаў кнігу, перакладзеную на 20 моў свету * [[Брыжыт Бардо|Французская мадэль]] зрабіла '''[[Бікіні, вопратка|адкрыты купальны строй]]''' абавязковай рэччу ў арсенале еўрапейскіх модніц == 24 снежня 2013 года == * '''[[Карона Святога Іштвана|Карона]]''', якой каранавалася 55 [[Каралі Венгрыі|венгерскіх манархаў]], і сёння лічыцца свяшчэннай. * Самым надзейным у свеце сховішчам лічыцца '''[[Форт-Нокс|амерыканская ваенная база]]'''. * Галоўным прапагандыстам [[Арабскія лічбы|арабскай сістэмы лічбаў]] стаў '''[[Сільвестр II|Папа Рымскі]]''', якому прыпісвалі сувязь з [[д'ябал|д’яблам]]. * На [[Планета Марс|Марсе]] ёсць чатыры вялізныя гары: [[Алімп (гара, Марс)|Алімп]], '''[[Гара Аскрыйская|Аскрыйская]]''', '''[[Гара Паўліна|Паўліна]]''' і '''[[Гара Арсія|Арсія]]'''. * Самы папулярны ў свеце '''[[Boeing 737|лайнер]]''' 110 разоў захопліваўся [[тэрарызм|тэрарыстамі]]. == 2 снежня 2013 года == * Навакол [[Сонечныя плямы|сонечных плям]] існуюць '''[[Сонечны факел|факелы]]'''. * Беларусы ўваходзяць у топ-10 '''[[Посткросінг|міжнароднага праекта]]''', які ахоплівае 218 краін свету. * '''[[Гэльская ліга]]''' больш за 100 год займаецца захаваннем [[ірландская мова|ірландскай мовы]]. * [[Крымскія татары|Татарын]]-[[парашут]]ыст '''[[Мухашат Хусяінавіч Шаіпаў|паставіў]]''' у [[Мінскі аэраклуб|Мінскім аэраклубе]] 12 сусветных рэкордаў. * У [[1869]] годзе амерыканскі дантыст запатэнтаваў '''[[Жавальная гумка|кулінарны выраб]]''' з неядомай эластычнай асновы, смакавых і араматычных дадаткаў. * [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускі]] '''[[БелАЗ-75710|кар’ерны самазвал]]''' — самы вялікі ў свеце. == 24 кастрычніка 2013 года == * [[Піфагор|Старажытнагрэчаскі матэматык]] заснаваў філасофскую школу, '''[[Піфагарызм|вучэнне]]''' якой засяродзіла ўвагу на значэнні [[лік]]аў. * '''[[Маніфест Кіра|Маніфест]]''' [[Кір Вялікі|цара]] [[Старажытная Персія|Старажытнай Персіі]], запісаны на гліняным [[цыліндр]]ы, стаў першай у гісторыі «[[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|дэкларацыяй]] [[правы чалавека|правоў чалавека]]». * У '''[[фаўна Беларусі|фаўне Беларусі]]''' найбольшай відавой разнастайнасцю вызначаюцца [[насякомыя]]. * Каб пабудаваць '''[[Горад Хум|самы маленькі ў свеце горад]]''', спатрэбілася некалькі [[волат]]аў. * Адзіны ў гісторыі [[танкавы таран]] [[бронецягнік]]а быў здзейснены '''[[Міхаіл Арцёмавіч Бухтуеў|ўраджэнцам Тувы]]''' ля [[Вёска Чорныя Брады|беларускай вёскі]]. * '''[[Горад Кавасакі|Японскі горад]]''' вядомы '''[[Канамара-мацуры|фестывалем жалезных пенісаў]]'''. == 19 верасня 2013 года == * '''[[Эргасфера|Вобласць прасторы-часу]]''', размешчаная паблізу [[Чорная дзірка|чорнай дзіркі]], круціцца разам з ёй. * Сучасны '''[[герб Аўстрыі]]''' ўпрыгожваюць серп і молат. * '''[[Возера Чхонджы|Нябеснае возера]]''' занесена ў [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] * '''[[Калібры|Самыя дробныя птушкі на Зямлі]]''' могуць завісаць у паветры і даваць задні ход. * Хоць [[пратон]] доўгі час лічыўся абсалютна стабільнай часціцай, відаць, не існуе фундаментальнага закона [[фізіка|фізікі]], які забараняў бы яго '''[[распад пратона|распад]]'''. == 29 ліпеня 2013 года == * [[Мінск|Сталіца Беларусі]] — дзясяты горад [[Еўропа|Еўропы]] '''[[Спіс гарадоў-мільянераў Еўропы|паводле колькасці насельніцтва]]'''. * На [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяцы]] пахаваны адзін з '''[[Юджын Шумейкер|першаадкрывальнікаў]]''' '''[[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы]]''', якая сутыкнулася з [[планета Юпітэр|Юпітэрам]]. * 25500 [[граніт]]ных блокаў '''[[Трыўмфальная арка, Пхеньян|помніка]]''' [[КНДР|ўсходнеазіяцкай краіны]] сімвалізуюць колькасць дзён жыцця яе [[Кім Ір Сен|лідара]]. * '''[[Каралеўства Венгрыя, 1920—1944|Каралеўствам без караля]]''' кіраваў '''[[Міклаш Хорці|адмірал без флоту]]'''. * На [[дрэва]]х можна сустрэць '''[[вярблюдкі|насякомых]]''', сілуэт цела якіх вельмі нагадвае [[вярблюд]]а. * '''[[Фундаментальная бібліятэка БДУ|Першая навуковая бібліятэка Беларусі]]''' вядзе сваю гісторыю з [[1921]] года. * У перыяд [[Каляды|Каляд]] у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] ўжываюць '''[[глёг|гарачы напой]]''' з чырвонага [[віно|віна]] з даданнем рэзкіх прыпраў. == 14 чэрвеня 2013 года == * [[Жан-Мішэль Жар]] прысвяціў тры песні '''[[Каліпса, карабель|караблю Ж.-І. Кусто]]''' * '''[[Гіперыён, дрэва|Самае высокае дрэва на Зямлі]]''' дасягае ў вышыню 115,5 метраў * '''[[Нацыянальны атлас Беларусі|Беларускі фаліянт XXI стагоддзя]]''' вагой 5 кілаграм стваралі 450 спецыялістаў з 60 арганізацый * '''[[Італьянская энцыклапедыя]]''' выходзіла пры непасрэдным удзеле [[Беніта Мусаліні]] * У [[Віцебск|горадзе першага беларускага трамвая]] ў [[1915]] годзе вырабілі першыя '''[[кансервы]]''' * Бацькі '''[[Шэлдан Лі Глэшау|фізіка]]''', які ўвёў у навуковы ўжытак чацвёрты тып [[кварк]]аў, паходзілі з [[Бабруйск]]а == 29 красавіка 2013 года == * '''[[Касачы, карціна ван Гога|Вясёлкавыя кветкі]]''' былі прададзены за 53.900.000 [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Адзін з першых падручнікаў па [[Дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльнай геаметрыі]] на [[беларуская мова|беларускай мове]] напісаў '''[[Цэлясцін Лявонавіч Бурстын|выпускнік]]''' [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]] * '''[[Франц Феліксавіч Блус|Царскаму агітатару]]''' супраць [[Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі, 1863—1864|паўстання Кастуся Каліноўскага]] «аддзячылі» высылкай у [[Бузулук]] і звальненнем * '''[[Транспланталогія ў Беларусі|Беларускія медыкі]]''' першыя ў свеце ажыццявілі '''[[Ксенатрансплантацыя|міжвідавую перасадку]]''' тканкі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]] * Адну з [[Ірландская мова|кельцкіх моў]], [[Брадвейскі тэатр|вуліцу ў Нью-Ёрку]] і [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|беларускага рэжысёра]] аб’ядналі «'''[[Translations|Пераклады]]'''» * Зрок [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялееву]] вярнуў '''[[Ерафей Васілевіч Касценіч|хірург з Беларусі]]''' * Рэцэптуру сучасных '''[[сасіска|сасісак]]''' вынайшаў '''[[Іаган Георг Ланер|венскі мяснік]]''' * '''[[S/2003 J 12|Самы маленькі спадарожнік]]''' у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]] мае дыяметр не большы за кіламетр == 26 сакавіка 2013 года == * Больш за ўсё гэты '''[[Piaractus brachypomus|сваяк піранняў]]''' любіць [[арэхі]] * '''[[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Сын мінскага адваката]]''' быў адным са стваральнікаў '''[[Тэрмаядзерная зброя|вадароднай бомбы]]''' * У сучаснай [[беларуская мова|беларускай мове]] '''10''' '''[[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]]''' * '''[[Вёска Маляцічы|Вёску на Крычаўшчыне]]''' да прыходу [[бальшавікі|бальшавікоў]] упрыгожвала '''[[Касцёл Святога Станіслава, Маляцічы|копія]]''' [[Сабор Святога Пятра|Сабора Святога Пятра]] ў [[Горад Рым|Рыме]] * Адзін з [[Другі пачатак тэрмадынамікі|законаў тэрмадынамікі]] можа стаць прычынай [[Энтрапія#Энтрапія, як прычына цеплавой смерці Сусвету|цеплавой смерці Сусвету]] * [[Іўрыт|Афіцыйная мова]] гэтай [[Ізраіль|сучаснай дзяржавы]] была [[Мёртвая мова|мёртвай]] больш за 1000 гадоў == 25 лютага 2013 года == * '''[[Максімільян Станіслаў Рыла|Шляхціц з Ваўкавыскага павета]]''' стаў першым, хто даследаваў руіны старажытнага [[Вавілон]]а * '''[[Амар аль-Башыр|Прэзідэнт]]''' [[Судан|паўночнаафрыканскай краіны]] з’яўляецца першым дзеючым кіраўніком дзяржавы, на арышт якога [[Міжнародны крымінальны суд]] выдаў ордар * На схіле '''[[Гара Рашмор|гары «шасці прабацькоў»]]''' высечаны партрэты чатырох [[ЗША|амерыканскіх]] [[Спіс прэзідэнтаў ЗША|прэзідэнтаў]] * '''[[Трыдакна гіганцкая|Самыя вялікія малюскі]]''' «гадуюць» самыя '''[[Жамчужына Лаа-Цзы|вялікія жамчужыны]]''' * '''[[Святы Хрыстафор|Святы заступнік]]''' [[Вільня|Вільні]] меў [[кінацэфалы|галаву сабакі]] * Існуе '''[[Карбаранавая кіслата|кіслата]]''' ў мільёны разоў мацнейшая за канцэнтраваную [[серная кіслата|серную кіслату]] * У [[Мінск|беларускай сталіцы]] «'''[[Ля Траецкага|Эйфелева вежа]]'''» налічвае толькі 25 паверхаў * '''[[Ісус Хрыстос|Заснавальнік]]''' [[Хрысціянства|сусветнай рэлігіі]] таксама прызнаецца паслядоўнікамі [[іслам|іншай сусветнай рэлігіі]], і ў іх [[Каран|галоўнай кнізе]] згадваецца нават часцей за [[Мухамед|ўласнага заснавальніка]] == 2 лютага 2013 года == * '''[[Даніэл Карлтан Гайдузек|Амерыканскі вірусолаг і эпідэміёлаг]]''', жывучы сярод абарыгенаў [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], адкрыў невядомыя раней механізмы паходжання і распаўсюджвання інфекцыйных захворванняў і стаў лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. * [[Асвейская града]] на [[Беларусь|Беларусі]] лічыцца ўсходнім адгор’ем '''[[Латгальскае ўзвышша|узвышша]]''', асноўная частка якога знаходзіцца ў межах [[Латвія|Латвіі]]. * '''[[Зоф'я Налкоўская|Польская пісьменніца]]''' ў [[1926]] годзе прысвяціла [[эсэ]] [[Гродна]], а ў [[1934]] — [[Нёман]]у. * На тэрыторыі савецкага ваеннага гарадка ў [[Шчучын]]е знаходзіўся сапраўдны '''[[Шчучынскі палац|панскі палац]]'''. * У [[1981]] годзе з-за актыўнасці мясцовага [[вулкан]]а насельніцтва '''[[востраў Паган|невялікага Ціхаакіянскага вострава]]''' было эвакуіравана, з таго часу востраў незаселены. * '''[[Марцін Мікалай Кароль Радзівіл|Адзін]]''' са [[слуцк]]іх [[Радзівіл]]аў займаўся [[алхімія]]й, меў [[гарэм]] і збіраўся перайсці ў [[іўдаізм]]. == 5 студзеня 2013 года == * '''[[Даніла Галіцкі|Першы кароль Русі]]''' адбудаваў [[Галіцка-Валынскае княства|дзяржаву]], мяжа якой праходзіла па [[Карпаты|Карпатах]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Дунай|Дунаі]] * [[Мірскі замак]] быў выяўлены на срэбранай '''[[Памятная манета «Мірскі замак»|манеце]]''' * '''[[Кантрабас|Найбуйнейшы са струнных смычковых інструментаў]]''' даў назву раману [[Патрык Зюскінд|нямецкага пісьменніка]] * Малую колькасць ападкаў на заходнім узбярэжжы [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] абумоўлівае халоднае '''[[Перуанскае цячэнне|марское цячэнне]]''' * На месцы '''[[Сярэдненёманская нізіна|нізіны]]''' ў басейне [[Нёман]]а некалькі тысяч год назад існавалі вялікія прыледавіковыя [[возера|азёры]] * Асноўнае насельніцтва індыйскага штата [[Карнатака]] складае '''[[Канада, народ|народ дравідыйскага паходжання]]''' == 3 снежня 2012 года == * [[Янка Купала|Беларускі пясняр]] завяршыў у 1913 годзе ‎'''[[Магіла льва, паэма|паэму]]''', што стала разгадкай крыўд і бедаў народа напярэдадні рэвалюцыйных падзей * У XII стагоддзі ў [[Гродна|Гродне]] існавала самабытная '''[[Гродзенская школа дойлідства|архітэктурная школа]]''' * Некаторыя '''[[паруснікавыя|рыбы]]''' могуць развіваць хуткасць да 130 км/гадз. * Амерыканскія [[эсперантыст]]ы кожныя тры гады арганізуюць '''[[Усеамерыканскі кангрэс эсперанта|кангрэс]]''' * [[Панамскі канал|Лацінаамерыканская водная артэрыя]] дала назву '''[[Панама, капялюш|нацыянальнаму галаўному ўбору Эквадора]]''' * [[Беларусь]] з’яўляецца адзінай краінай у [[Еўропа|Еўропе]] і [[СНД]], дзе практыкуецца '''[[Смяротная кара ў Беларусі|смяротная кара]]''' == 12 лістапада 2012 года == * Назвы '''[[Mars Exploration Rover|амерыканскім марсаходам]]''' дала дзевяцігадовая дзяўчынка-сібірачка * Продкі [[Іван Грозны|Івана Грознага]] ў '''[[Кулікоўская бітва|бітве]]''' паміж [[русь|рускімі княствамі]] і [[Залатая Арда|ардынцамі]] ўзначальвалі абодва войскі * '''[[Буда Вясенняга Храма|Самая вялікая статуя]]''' ў свеце знаходзіцца ў кітайскай [[правінцыя Хэнань|правінцыі Хэнань]] * '''[[Касцёл Святога Варфаламея, Вільнюс|Храм]]''' у '''[[Ужупіс|старажытным раёне]]''' [[Вільнюс|літоўскай сталіцы]] ў [[1997]] годзе быў перададзены [[беларусы|беларусам]]-каталікам * За выратаванне [[Горад Мінск|Мінска]] ад вясновай паводкі гарадскі галава '''[[Плябанскія млыны|быў засуджаны і зняты з пасады]]''' мінскім архіепіскапам * '''[[Каміла Марцінкевіч|Дачку]]''' [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|заснавальніка беларускай драматургіі]] за выпады супраць [[самадзяржаўе|самадзяржаўя]] змясцілі ў псіхіятрычную бальніцу * На '''[[Старадворскі валун|паўночнабеларускім валуне]]''' прысутнічае люстраная выява [[Сузор'е Вялікая Мядзведзіца|сузор’я]], якой больш за 2000 год * Гэты '''[[Канстанцін Заслонаў, п'еса|лаўрэат Дзяржаўнай прэміі]]''' аб’яднаў [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс|арганізатара яўрэйскага нацыянальнага тэатра]] і [[Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў|беларускага падпольшчыка]] * Бандыты хацелі знішчыць цэлы '''[[Горад Слюдзянка|горад]]''' з насельніцтвам у 20 тысяч чалавек дзеля 11 мільёнаў [[Савецкі рубель|рублёў]] == 16 кастрычніка 2012 года == * На апошніх '''[[Парламенцкія выбары ў Беларусі, 2012|парламенцкіх выбарах]]''' у [[Беларусь|Беларусі]] цалкам спраўдзіўся прагноз адной з [[Наша ніва (1991)|найстарэйшых газет]] краіны * Больш намінацый на [[Оскар|прэмію Оскар]], чым у '''[[Джон Таўнер Уільямс|гэтага амерыканскага кінакампазітара]]''', мае толькі [[Уолт Дысней]] * '''[[Нявіннасць мусульман]]''' стала прычынай [[Напады на дыпламатычныя місіі ЗША, 2012|забойства]] [[ЗША|амерыканскага]] [[Крыстафер Стывенс|пасла]] і хваляванняў у [[Арабскі свет|арабскім свеце]] * Невялікая [[Прыбалтыка|прыбалтыйская]] [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|краіна]] мела сваю '''[[Востраў Джэймс, Гамбія|калонію]]''' ў [[Афрыка|Афрыцы]] * '''[[Караль Бжастоўскі|Стваральнік]]''' [[Штабінская рэспубліка|рэспублікі]] на польска-беларускай мяжы быў відным рэфарматарам, але '''[[Virtuti Militari|самы ганаровы польскі ваенны ордэн]]''' ён атрымаў не за гэта * [[Літва|Літоўскае]] сяло яшчэ ў XVIII стагоддзі займела '''[[Паўлаўская рэспубліка|дзвюхпалатны парламент]]''' * З-за памылкі [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|рэдактара]] на вокладцы '''[[Жалейка, зборнік|першага зборніка]]''' [[Янка Купала|маладога паэта]] з’явіўся ўсім знаёмы псеўданім == 25 верасня 2012 года == * Каб адвесці ад [[Данія|Даніі]] [[Бог|Божую]] кару за забойства '''[[Кнуд IV Святы|караля]]''' ў царкве, '''[[Олаф I, кароль Даніі|іншы кароль]]''' прынёс сябе ў ахвяру. * Праз [[Гібралтарская скала|адзін]] з [[Геркулесавы слупы|Геркулесавых слупоў]] '''[[Пячора Святога Міхаіла|можна спусціцца]]''' ў [[пекла]], а ўзлезшы '''[[Гара Ача|на іншы]]''' — патрапіць у манастыр. * Майстрыхі гэтага '''[[Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў|паўночнабеларускага прадпрыемства]]''' саткалі васьміметровы абрус для [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], а таксама расшылі золатам сталовую бялізну для рэзідэнцыі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. * '''[[Фядосій Арцёмавіч Смалячкоў|Беларускі снайпер]]''' быў ініцыятарам стварэння спецыяльнай школы ў [[Блакада Ленінграда|блакадным Ленінградзе]], а яго памяці [[Пятрусь Броўка]] прысвяціў паэму. * '''[[Алена Лукрэцыя Карнара Піскапія|Першая жанчына-доктар навук]]''' скончыла той жа '''[[Падуанскі ўніверсітэт|ўніверсітэт]]''', што і [[Францыск Скарына|беларускі першадрукар]]. == 4 верасня 2012 года == * '''[[Іван Кандратавіч Бялькевіч|Складальнік]]''' абласнога слоўніка налічыў на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] каля 20 тысяч беларускіх словаў. * Выпускнікамі беларускага '''[[Равеснік|дзіцячага музычнага калектыву]]''', які заснавала '''[[Марына Мікалаеўна Бяльзацкая|масквічка]]''', можна амаль чатыры разы засяліць [[Горад Дзісна|самы маленькі горад]] Беларусі. * Ядомасць '''[[Пецыца ярка-чырвоная|бабуліных вушэй]]''' пакуль не вызначана, але парашком з іх можна спыніць [[кроў]]. * [[Елізавета II|Брытанскі манарх]] можа наведаць '''[[Сіці, Лондан|цэнтр]]''' [[Горад Лондан|Лондана]] толькі з дазволу лорда-мэра. * '''[[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Першы дырэктар]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] скончыў [[Бернскі ўніверсітэт]]. * '''[[Карлуш I|Муж]]''' і '''[[Луіш Філіпэ, герцаг Браганса|старэйшы сын]]''' былі '''[[Партугальскае царазабойства|застрэлены тэрарыстамі]]''', але '''[[Мануэл II|малодшага]]''' гэта '''[[Амелія Арлеанская|адважная жанчына]]''' ўратавала, адбіваючыся [[букет]]ам. * [[4 ліпеня]] [[2012]] '''[[Jodel D11|самалёт]]''' са [[Швецыя|Швецыі]] бамбардзіраваў [[Горад Мінск|Мінск]] плюшавымі [[цацка]]мі. == 10 жніўня 2012 года == * Дамы, пабудаваныя '''[[New Line Cinema|Фрэдзі]]''' і '''[[Atlantic Records|Рут]]''', знакаміты зусім не сваёй архітэктурай. * Найбольшую колькасць узнагарод прэстыжнай '''[[BRIT Awards|брытанскай прэміі]]''' ў вобласці [[Поп-музыка|поп-музыкі]] мае «'''[[Робі Уільямс|Фрэнк Сінатра XXI стагоддзя]]'''». * Для [[Парнаграфія|порнастужак]] існуе свая '''[[AVN Awards|прэмія «Оскар»]]'''. * '''[[World of Tanks|Беларуская камп’ютарная гульня]]''' патрапіла ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]], паставіўшы рэкорд па адначасовым знаходжанні ігракоў на [[сервер]]ы. * '''[[Касцёл Святых Пятра і Паўла, Вільнюс|Віленскі касцёл]]''' па багаццю аздаблення [[інтэр'ер]]у не мае сабе роўных на прасторы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * '''[[Вялікі Камень|Самы вялікі валун Беларусі]]''' важыць амаль як тры [[141 R|амерыканскія паравозы]]. * На '''[[Святы камень Сянежыцкі|адным і тым жа месцы]]''' пакінулі свае сляды і [[Багародзіца]] і [[чорт]]. * «{{нп3|Найпрыгажэйшая кніга свету|Найпрыгажэйшай кнігай свету|de|Schönste Bücher aus aller Welt}}» ў 1968 стала выданне «[[Новая зямля, паэма|энцыклапедыі жыцця беларускага сялянства]]» з ілюстрацыямі '''[[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|беларускага акадэміка]]'''. * Для '''[[Codex Gigas|адной з самых вялікіх кніг чалавецтва]]''' (яе вага складае 75 кг) у XIII стагоддзі спатрэбілася 160 асліных скур. == 15 ліпеня 2012 года == * У [[Млечны Шлях|нашай галактыкі]] ёсць уласны '''[[Спіральная галактыка з перамычкай|бар]]'''. * [[Беларусь]] займае '''[[Спіс краін паводле колькасці самагубстваў|4-е месца па колькасці самагубстваў у свеце]]''' на 100 тыс. чалавек. * Да таго як стаць першым [[бібліятэкар]]ам [[Ватыканская апостальская бібліятэка|апостальскай бібліятэкі]], '''[[Барталамеа Плаціна|італьянскі філосаф]]''' быў асуджаны за пагрозы ў адрас [[Папы Рымскія|Папы]]. * Большасць артыстаў адной з першых [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|паваенных]] '''[[Алеся, опера|оперных пастановак]]''' былі апранутыя ва ўласныя касцюмы, у якіх яны [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызанілі]]. * '''[[Пакт Рэрыха|Пакт]]''', распрацаваны [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|вядомым мастаком і падарожнікам]], забараняў чыніць шкоду аб’ектам культурнай спадчыны нават пры ваеннай неабходнасці. * '''[[Ганна Адамаўна Барысевіч|Самая старая жанчына і адначасовы самы стары апераваны пацыент]]''' не была занесеная ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] з-за спазнення. == 22 чэрвеня 2012 года == * У '''[[Санта-Марыя-ін-Віа-Лата|рымскай царкве]]''', дзе [[апостал Павел]] пісаў свае пасланні, пахаваны [[Жазеф Банапарт|два]] [[Люсьен Банапарт|браты]] [[Напалеон I Банапарт|Банапарта]]. * Дзякуючы '''[[Юльюш Клос|гэтаму чалавеку]]''' беларускаму [[Браслаў|курорту]] далі мянушку Паўночная [[Ніца]]. * Для '''[[Сусветная выстаўка, 1851|першай Сусветнай выстаўкі]]''' быў пабудаваны '''[[Крыштальны палац]]''', а для '''[[Сусветная выстаўка, 1889|дзясятай]]''' — [[Эйфелева вежа]] (''на іл.'') * Першым на [[Антарктыда|Антарктыду]] ступіў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]''' пад [[Брытанская імперыя|брытанскім сцягам]]. * '''[[Аляксандр Ільіч Гінцбург|Беларускі рэжысёр]]''' за фільм «Яго клічуць Сухэ-Батар» атрымаў мангольскі ордэн «Палярная зорка». * '''[[Антон Адамавіч Аляхновіч|Лётчык]]''' са [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] стаў адзіным лётчыкам у [[Авіяцыя далёкага дзеяння СССР|АДД]], які ўсю вайну пралятаў на адным і тым жа далёкім бамбардзіроўшчыку [[Іл-4]] і з адным і тым жа экіпажам. * За крадзеж кніг з '''[[Эскарыял|бібліятэкі гэтага палаца]]''' было прадугледжана адлучэнне ад [[Рымска-каталіцкі Касцёл|царквы]]. * Праз '''[[Катэгат|каціную дзірку]]''' цяжка правесці карабель. == 8 мая 2012 года == * У чылійскім Сан-Антоніа нарадзіўся '''[[Сяргей Альбертавіч Картэс|беларускі кампазітар]]''', які напісаў араторыю на словы [[Янка Купала|Я. Купалы]] і балет «Апошні інка» * Акрамя «ветэрынарнага кодэкса БССР» '''[[Яўген Піліпавіч Алонаў|віцебскі ўрач]]''' стварыў '''[[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|унікальны інстытут]]''', а таксама батанічны сад, музей анатоміі, арніталогіі і энтамалогіі * Губернатарам [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] з’яўляецца '''[[Валерый Паўлавіч Сердзюкоў|ўраджэнец Гомельскага Палесся]]''' * Ініцыятарам '''[[Венецыянскі кінафестываль|найстарэйшага кінафестывалю]]''' быў [[Беніта Мусаліні|італьянскі дыктатар]] * Рэкорд [[Акіянія|Акіяніі]] па скачках у вышыню (5,95 м) усталяваў '''[[Дзмітрый Маркаў|беларус]]''' * '''[[Ісер Харэль|Адзін з першых кіраўнікоў]]''' службаў разведкі і бяспекі Ізраіля паходзіў з [[Горад Віцебск|віцебскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]] == 21 красавіка 2012 года == * Першым дэсантнікам у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] быў '''[[Васіль Піліпавіч Маргелаў|беларус]]''' з [[Горад Днепрапятроўск|Днепрапятроўска]]. * '''[[Сяргей Барысавіч Іваноў|Цяперашні кіраўнік]]''' Адміністрацыі [[Прэзідэнт РФ|Прэзідэнта РФ]] вучыўся на [[Вышэйшыя курсы КДБ|вышэйшых курсах КДБ]] у [[Горад Мінск|Мінску]]. * Рэкорд хуткасці на Зямлі (10 325 км/г) ўсталявалі '''[[ракетныя сані|санкі]]'''. * З-за [[Данія|дацкага]] '''[[Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў|карыкатурнага скандала]]''' больш за ўсіх пацярпеў [[Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў|беларус]]: яго газету зачынілі, а самога асудзілі на 3 гады строга рэжыму. * Чэмпіёнам Іспаніі па [[гандбол]]е ў складзе каманды «Тэка» два гады запар быў '''[[Міхаіл Іванавіч Якімовіч|беларускі алімпійскі чэмпіён]]'''. * Заснавальнікам [[акушэрства]] ў [[Расія|Расіі]] з’яўляецца '''[[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі|ўраджэнец Слуцка]]'''. * Першынства па [[шахматы|шахматах]] у '''[[Кафэ дэ ля Рэжанс|парыжскім кафэ]]''' атрымаў '''[[Давід Маркелавіч Яноўскі|журналіст з Ваўкавыску]]'''. == 23 сакавіка 2012 года == * '''[[Аляксандра Іванаўна Александровіч|Сястра]]''' [[Андрэй Іванавіч Александровіч|паэта]] паспела і ў хоры [[Уладзімір Васільевіч Тэраўскі|вядомага кампазітара]] для [[Янка Купала|класіка]] паспяваць, і галоўную ролю ў '''[[На Купалле|спектаклі]]''' на [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|сцэне]] адыграць, і падручнікі з чытанкамі скласці. * '''[[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Былы ваенны медык]]''' прыехаў у Мінск змагацца з [[Анкалогія|ракам]], а заснаваў [[Аграгарадок Лясны|пасёлак]] * Прыжыццёвае выданне «[[Новая зямля, паэма|Новай зямлі]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] афармляў '''[[Алексантэры Ахола-Вало|фінскі мастак]]''', які працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульце]] * '''[[Царква Санта-Стэфана|Венецыянская царква]]''' за 250 гадоў сваёй гісторыі была шэсць разоў асвечана нанова з-за крыві, якая пралівалася ў яе сценах. * '''[[Апаладор Дамаскі|Вядомы архітэктар і канструктар]]''' [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]] быў пазбаўлены жыцця за крытыку чарцяжоў [[Адрыян|імператара]] == 10 сакавіка 2012 года == * На гэтым '''[[Берынгія|мосце]]''' тэарэтычна маглі адначасова сустрэцца [[маманты]] і [[вярблюды]], [[Леў|львы]] і [[Буры мядзведзь|мядзведзі]] * '''[[Белае распяцце|Карціна]]''', напісаная ў 1938 годзе, стала прадчуваннем [[Масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва, 1933-1945|Халакосту]] * '''[[Міцкевіч на скале Аю-Даг|Партрэт]]''' [[Адам Міцкевіч|вядомага польскага паэта]] беларускага паходжання набыў значэнне маніфесту [[рамантызм]]у ў беларускім [[жывапіс]]е (на іл.) * '''[[Джозеф Кітынгер|Афіцэр]]''' [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] з '''[[горад Тампа|горада Тампа]]''' здзейсніў самы высокі ў гісторыі скачок з [[парашут]]ам (31300 метраў) * '''[[Уітні Х'юстан|Амерыканская спявачка і былая фотамадэль]]''' з’яўляецца артысткай з самай вялікай колькасцю ўзнагарод * У '''[[Вёска Вялікія Лётцы|вясковы батанічны сад]]''' пад Віцебскам насенне дастаўлялася з [[Горад Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Горад Варшава|Варшавы]], [[Горад Парыж|Парыжа]], [[Горад Жэнева|Жэневы]] і іншых месцаў == 27 лютага 2012 года == * '''[[Жоўтагаловы каралёк|Самая маленькая птушка Беларусі]]''' з’яўляецца нацыянальным сімвалам [[Люксембург]]а * Аркуш '''[[Біблія Гутэнберга|не самай рэдкай інкунабулы]]''' з [[Майнц]]а каштуе 80 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Сімвалам [[Мадагаскар]]а з’яўляецца '''[[дрэва падарожнікаў]]''' * Сын прапаведніка з [[штат Алабама|Алабамы]] стаў «'''[[Уільям Крыстафер Хэндзі|бацькам блюза]]'''», а дачка фермера — «'''[[Ціна Цёрнер|каралевай рок-н-ролу]]'''» * Да [[1975]] года ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]] магчыма было пабачыць '''[[Vr1|жалезных курыц]]''' * Колькасць '''[[Volkswagen Käfer|металакрылых жукоў]]''' складае звыш 20 мільёнаў == 7 лютага 2012 года == * '''[[Горад Брэдфард|Горад]]''' у '''[[Графства Заходні Іаркшыр|Заходнім Іаркшыры]]''' з’яўляецца сусветнай сталіцай гандлю [[воўна|ваўняным]] [[тэкстыль|тэкстылем]]. * У [[Ліван]]е размяшчаецца адзіны пераважна [[Каталіцкая царква|каталіцкі]] '''[[Горад Захле|горад]]''' на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] * '''[[Антыгітлераўская кааліцыя|Саюзнікі]]''', якія цалкам знішчылі культурны [[Горад Дрэздэн|Дрэздэн]], па памылцы '''[[Бамбардзіроўка Прагі|разбамбілі і Прагу]]''' * '''[[Nestlé|Швейцарская кампанія]]''' адным махам пазбавілася ад птушаняці * '''[[Мініяцюра|Маленькія мастацкія творы]]''' атрымалі назву ад чырвонай фарбы * '''[[Валянцін Мікалаевіч Аўдзееў|Вынаходнік без сістэматычнай адукацыі]]''' стаў членам-карэспандэнтам [[АН СССР]] * '''[[Панамерыканская шаша|Найбуйнейшая ў свеце шаша]]''' аб’ядноўвае нацыянальныя сеткі дарог [[Амерыка|двух кантынентаў]] == 25 студзеня 2012 года == * '''[[Антаніна Іванаўна Абрамава|Жыхарка Барысава]]''' перанесла на в{{*|а}}зы і «[[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]]», і «юбілейны салют» * У '''[[Вёска Паланечка|вёсцы пад Баранавічамі]]''' адразу 3 гістарычныя каштоўнасці: '''[[Юр'еўскі касцёл, Паланечка|неагатычны мадэрновы касцёл]]''' (на выяве), [[Свята-Антоніеўская царква, Паланечка|царква пачатка XIX стагоддзя]] і [[Палац Радзівілаў, Паланечка|Палац Радзівілаў]] * Вызваленне [[Горад Віцебск|Віцебска]] пачалося з вышыні ля '''[[Вёска Шульцава|спаленай фашыстамі вёскі]]''' * '''[[Осаму Тэдзука|Японскі доктар медыцыны]]''' стаў культавым аўтарам [[Манга, мастацтва|мангі]] і [[анімэ]] * Сімвалам [[штат Аляска|Аляскі]] з’яўляецца '''[[Аляскінскі маламут|ездавы сабака]]''', а іншыя '''[[Грэнландскі сабака|чатырохлапыя сябры чалавека]]''' дапамаглі [[Руаль Амундсен|Руалю Амундсену]] прыйсці першым на [[Паўднёвы полюс]] == 20 студзеня 2012 года == * У перыяд распаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ўзнік новы '''[[Неаплатанізм|кірунак антычнай філасофіі]]''' * Багаццем і разнастайнасцю '''[[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі|бібліятэкі Полацкай езуіцкай акадэміі]]''' быў узрушаны імператар [[Аляксандр I, імператар расійскі|Аляксандр І]] * Лічыцца, што карціна '''«[[Дама з гарнастаем]]»''' належыць пэндзлю [[Леанарда да Вінчы]], а выяўлена на ёй '''[[Чэчылія Галерані]]''' * '''[[Уолтэр Брунінг|Найстарэйшы чыгуначнік ЗША]]''' пражыў больш за 114 год * '''[[Эрнест Сетан-Томпсан|Канадскі пісьменнік-натураліст]]''' сам ілюстраваў свае кнігі * '''[[Марскія сланы|Найбольш буйныя драпежныя звяры]]''' сваёй назвай абавязаны хобатападобнаму носу самцоў * '''[[Нільс Улаф|Пярнаты рыцар]]''' з’яўляецца талісманам '''«[[Каралеўская гвардыя Нарвегіі|Чорных д’яблаў]]»''' * '''[[Трасуха|Назва вядомага беларускага танца]]''' паходзіць ад {{Не перакладзена 3|Ліхаманка, міфалогія|ліхаманкі|ru|Лихорадка (мифология)}} == 6 студзеня 2012 года == * Паводле '''[[Парменід|Парменіда з Элеі]]''', крыніцай праўдзівых ведаў аб свеце можа быць толькі розум, а пачуцці прыводзяць да непраўдзівых і супярэчлівых меркаванняў * [[Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры (ЮНЕСКА)|ЮНЕСКА]] ўнесла ў [[2007]] годзе '''[[Рыг-Веда|помнік старажытнаіндыйскай літаратуры]]''' ў «Памяць свету» * Каля 50 сюжэтных тыпаў '''[[Беларускія казкі|беларускіх казак]]''' не маюць аналагаў у {{Не перакладзена 3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|фальклоры іншых народаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} * [[Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства]] ў [[Нью-Ёрк]]у выдавала ўласны '''[[Веда (1951)|навукова-літаратурны часопіс]]''' * '''[[Анджэй Цеханавецкі|Польскі навуковец-беларусіст]]''' прысвяціў кнігу [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалу Агінскаму]] і яго «сядзібе музаў» у [[Слонім]]е * За пераклад «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ]] '''[[Уладзімір Скарынкін|беларускі паэт]]''' атрымаў Нацыянальную прэмію [[Італія|Італіі]] * '''[[Ласла Пап]]''', '''[[Фелікс Савон]]''', '''[[Тэафіла Стывенсан]]''' з’яўляюцца трохразовымі алімпійскімі чэмпіёнамі па [[бокс]]е * Прычынай смерці '''[[Аляксандр I, кароль Грэцыі|грэчаскага манарха]]''' стала [[малпа]] == 2 студзеня 2012 года == * «[[Горад Прага|Маці ўсіх гарадоў]]» мае, верагодна, '''[[Страгаўскі стадыён|найбуйнейшы па плошчы стадыён]]''' у свеце. * '''[[Самец|Мужчынскі пол]]''' [[арганізм]]а вызначаецца толькі адной '''[[Y-храмасома|храмасомай]]'''. * '''[[Нёшатэль, сыр|Самы старажытны сыр Нармандыі]]''' робіцца ў '''[[Горад Нёшатэль-ан-Брэ|Нёшатэль-ан-Брэ]]'''. * '''[[TF1|Прыватны французскі тэлеканал]]''' з’яўляецца найбуйнейшым у [[Еўропа|Еўропе]] паводле аўдыторыі. * '''[[Johnson & Johnson|Буйная касметалагічная кампанія]]''' стала аб’ектам {{Не перакладзена 3|Чыкагскі атрутнік|шантажу атрутніка|ru|Чикагский отравитель}}, ад рукі якога загінула 7 чалавек, а сам ён не знойдзены дагэтуль. * Вады ў '''[[Возера Лак-дзю-Буржэ|самым вялікім і глыбокім возеры Францыі]]''' хопіць, каб паіць усіх французаў цэлы год. * '''[[Артэйха|Невялікі галісійскі муніцыпалітэт]]''' з’яўляецца домам сусветна вядомай '''[[Zara|моднай гандлёвай маркі]]'''. == 23 снежня 2011 года == * Больш за 30 гадоў у [[Горад Лондан|Лондане]] выдаваўся '''[[The Journal of Byelorussian Studies|часопіс беларускіх даследаванняў]]''' * Больш за 40 гадоў да назвы '''[[Горад Фероль|гэтага горада]]''' дадавалі эпітэт-напамін пра яго [[Франсіска Франка|самага вядомага ўраджэнца]] * '''[[Рыяс Ла-Карунья|Самы брудны вадаём Еўропы]]''' падобны на [[фіёрд]], але адносіцца да зусім '''[[Рыяс|іншага тыпу заліваў]]''' * Адну з '''[[Рыяс Альтас|частак]]''' турыстычнага [[Іспанія|іспанскага]] '''[[узбярэжжа|ўзбярэжжа]]''' называюць '''«[[Бераг смерці|Берагам смерці]]»''' * Самы паўночны пункт Іспаніі — мыс {{Не перакладзена 3|Мыс Артэгаль|Артэгаль|es|Cabo Ortegal}} — знаходзіцца ў '''[[Правінцыя Ла-Карунья|гэтай правінцыі]]''' * У невялікім '''[[Горад Ла-Карунья|галісійскім горадзе]]''' сярод іншага знаходзяцца '''[[Вежа Геркулеса|самы стары ў свеце маяк]]''', {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|самая доўгая ў свеце набярэжная|gl|Paseo marítimo da Coruña}} і {{Не перакладзена 3|Дом-музей Пікаса|Дом-музей Пікаса|gl|Casa Museo Picasso}}. == 7 снежня 2011 года == * Аховай і абаронай фундаментальных прынцыпаў мовы [[эсперанта]] займаецца спецыяльная '''[[Акадэмія эсперанта|моўная ўстанова]]''' * У [[Лондан]]е знаходзяцца '''[[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|бібліятэка і музей]]''', якія афіцыйна з’яўляюцца «ўласнасцю ўсіх беларусаў» * '''[[Руперт Брук|Англійскі паэт]]''' у 1912 г. напісаў п’есу «Літва», падзеі якой адбываюцца ў сялянскай хаце каля [[Магілёў|Магілёва]] * Беларускі Памір знаходзіцца ля '''[[Вёска Сюлкі|вёскі]]''' ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] * '''[[Малайскі архіпелаг|Найбуйнейшы архіпелаг на Зямлі]]''' размяшчаецца між [[Азія]]й і [[Аўстралія]]й * Даўжыня '''[[апатазаўр|брантазаўра]]''' магла дасягаць 20—23 метраў * Вершы '''[[Рудакі|заснавальніка паэзіі на мове фарсі]]''' на беларускую мову пераклаў [[Сяргей Грахоўскі]] == 1 снежня 2011 года == * Існуюць '''[[слізевікі|арганізмы]]''', падобныя на [[грыбы]] і на [[жывёлы|жывёл]] адначасова * '''[[Сулейманавы горы]]''' знаходзяцца большай часткай у [[Пакістан]]е * '''[[Джамі|Выдатны персідскі і таджыкскі паэт]]''', настаўнік [[Наваі|Алішэра Наваі]] ўсё дарослае жыццё пражыў у горадзе [[Герат (горад)|Гераце]] * У 1935 годзе ў вадаёмы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] быў завезены '''[[Сомік амерыканскі|амерыканскі сомік]]''' * '''[[Тунэль Холанда]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у стаў першым у свеце падводным тунэлем для аўтамабіляў * [[Браніслаў Тарашкевіч]] «уваскрасае» на [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|коласаўскай сцэне]] дзякуючы '''[[Валянцін Мікалаевіч Салаўёў|гэтаму акцёру]]''' * '''[[Carcharhinus longimanus|Трапічныя акулы]]''' здольныя ўлоўліваць і дыферэнцаваць [[пах]]і ў [[Паветра|паветры]] == 16 лістапада 2011 года == * '''[[Антон Іосіфавіч Гурын|Капітан 1-га рангу Паўночнага флоту, беларус па паходжанні]]''', атрымаў узнагароду [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] «Марскі Крыж» за эскорт саюзных палярных канвояў у гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] * Адной з каштоўнасцяў Навуковай бібліятэкі Літвы з’яўляецца '''[[Жыровіцкае Евангелле|беларускі рукапісны помнік XV стагоддзя]]''' з дарчым подпісам [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]], зробленым [[беларуская мова|па-беларуску]] * '''[[Альжбета Астрожская|Княгіня з роду Астрожскіх]]''' з дзяцінства была адзіным нашчадкам велізарнай маёмасці, што і вызначыла яе трагічны лёс * '''[[Бялыніцкі абраз Божай Маці]]''' атрымаў дазвол на каранацыю ад [[Бенедыкт XIV, Папа Рымскі|Бенедыкта XIV]], але шануецца не толькі каталікамі, але і праваслаўнымі [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * [[Горад Гейдэльберг|Гейдэльберг]] славіцца не толькі [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт|старадаўнім універсітэтам]], але і '''[[Гейдэльбергская бочка|самай вялікай бочкай]]''' для [[віно|віна]] * '''[[Слуцкае Евангелле|Помнік беларускай пісьменнасці]]''' знік у пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], а праз паўстагоддзя быў падараваны мінскаму святару простай прыхаджанкай * '''[[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П.В.Сухога|Адзін з гомельскіх універсітэтаў]]''' носіць імя [[Павел Восіпавіч Сухі|выбітнага беларускага канструктара]] == 7 лістапада 2011 года == * '''[[Паруснік, рыба|Марскі рэкардсмен па хуткасці]]''' мае цёзак сярод '''[[паруснікі, матылі|лускакрылых]]''', адзін з іх — '''[[Bhutanitis lidderdalii|слава краіны грымотнага дракона]]''' * '''[[Bugatti Veyron|Самы хуткі аўтамабіль для дарог агульнага карыстання]]''' названы ў гонар '''[[П'ер Вейрон|французскага гоншчыка]]''' * '''[[Юрый Маркавіч Шульман|Нацыянальны чэмпіён Беларусі па шахматах]]''' стаў у [[2008]] годзе чэмпіёнам ЗША * У Міжнароднай Зале Славы гімнастыкі ёсць імя '''[[Святлана Леанідаўна Багінская|пяціразовай чэмпіёнкі свету з Беларусі]]''' * '''«[[Фаіна Іпацьеўна Вахрава|Маці тайваньскай нацыі]]»''' нарадзілася ў сям’і пуцявога абходчыка пад [[Горад Орша|Оршай]] * '''[[Беларус, карціна|Беларус Сідар Шавура]]''' «прапісаўся» ў '''[[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]]''' [[Горад Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] і ў наступным годзе будзе адзначаць 120-гадовы юбілей == 1 лістапада 2011 года == * '''[[Блюшчык плюшчападобны|Гэтая атрутная расліна]]''' можа забіць каня, але здаўна была прафілактычным сродкам супраць '''[[Атручванне свінцом|атручванняў свінцом]]''' * [[хакейная шайба|Шайба]] '''[[Уладзімір Мікалаевіч Копаць|беларускага хакеіста]]''' ў браму [[Томі Сала]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Алімпіядзе ў Солт-Лэйк-Сіці]] прынесла сенсацыйную перамогу '''[[Нацыянальная зборная Беларусі па хакеі з шайбай|айчыннай зборнай]]''' над шведскімі хакеістамі * '''[[Крысціян Матрас|Выхадзец]]''' з [[востраў Віёй|маленькага вострава ў Атлантычным акіяне]] быў першым [[прафесар]]ам сярод [[фарэрцы|фарэрцаў]] і ўзначальваў з дня заснавання адзін з факультэтаў ва [[універсітэт Фарэрскіх астравоў|ўніверсітэце Фарэрскіх астравоў]] * '''[[Зямля, карціна Фердынанда Рушчыца|Карціна-сімвал Беларусі]]''' захоўваецца ў '''[[Нацыянальны музей у Варшаве|варшаўскім музеі]]''' * Маці '''[[Ральф Лорэн|Легенды моды]]''' і аднаго самых багатых людзей свету паходзіла з [[Горад Гродна|Гродна]], а бацька — з [[Горад Пінск|Пінска]] * '''[[Ландсхуцкае вяселле|Вяселле]]''' '''[[Георг Багаты|баварскага герцага]]''' і '''[[Ядзвіга Ягелонка, герцагіня Ландсхут-Баварская|літоўскай князёўны]]''' ўвайшло ў гісторыю як самае раскошнае свята позняга [[Сярэднявечча]] == 24 кастрычніка 2011 года == * Камандзірам '''[[Міраслаў Гермашэўскі|першага польскага касманаўта]]''' на караблі «[[Саюз-30]]» быў [[Пётр Ілліч Клімук|беларус]], а на арбітальнай станцыі «Салют-6» іх чакаў яшчэ адзін [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|наш выбітны суайчыннік]]. * Канкурэнтам '''[[Аль Капонэ]]''' з’яўляўся '''[[Меір Ланскі|гангстар з Гродна]]''', які кантраляваў гульнявы бізнес на [[Куба|востраве Свабоды]] * '''[[Валерый Пятровіч Шарый|Спартсмен з Чэрвеня]]''' ўсталяваў 13 рэкордаў свету ў [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]] * '''[[Ісай Шур|Матэматык з Магілёва]]''' ў 1919 годзе зрабіўся [[прафесар]]ам [[Бонскі ўніверсітэт|Бонскага ўніверсітэта]] * '''[[Misumena vatia|Гэтыя павукі]]''' мяняюць колер ад [[Белы колер|белага]] да [[Жоўты колер|жоўтага]] за 10-25 і наадварот за 6 дзён * Акцёр [[Герберт Бірбом Тры]] ў [[1904]] годзе заснаваў '''[[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскую Акадэмію драматычнага мастацтва]]''' * Самы вялікі вадкакрышталічны экран у [[Еўропа|Еўропе]] ўсталяваны на '''[[Плошча Рэмбранта|былым Алейным рынку]]''' [[Горад Амстэрдам|Амстэрдама]] == 18 кастрычніка 2011 года == * '''[[Капіталійскія музеі|Першы ў свеце публічны музей]]''' быў адкрыты па ініцыятыве [[Сікст IV, Папа Рымскі|Папы Рымскага]], як дарунак «народу [[Горад Рым|Рыма]]» * '''[[Кардыльера Дамейка|Чылійскі горны хрыбет]]''', які названы ў гонар [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|беларуса]], з’яўляецца горнай сістэмай з самай нізкай [[Вільготнасць|вільготнасцю]] ў свеце * Каб выказаць пратэст супраць забароны [[Каталонская мова|сваёй роднай мовы]], '''[[Жуан Міро|адзін з «бацькоў»]]''' [[авангард]]у шматкроць адлюстраваў '''[[Галава каталонскага селяніна|галаву селяніна]]''' * '''[[Хай-Лайн|Парк у Манхэтэне]]''' раскінуўся на закінутых рэйках надземнай чыгункі (на іл.). * Беларускія вуліцы ёсць у '''[[Беларуская вуліца, Санкт Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]''', '''[[Беларуская вуліца, Ліпецк|Ліпецку]]''' і башкірскім '''[[Беларуская вуліца (Стэрлітамак)|Стэрлітамаку]]'''. * '''[[Кірк Дуглас|Галівудскі акцёр]]''', якога Амерыканскі Інстытут Кіно прызнаў адным з лепшых за ўсе часы, паходзіць з [[Горад Гомель|гомельскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]]. == 15 кастрычніка 2011 года == * '''[[Старая ратуша, Бамберг|Ратуша]]''' [[Горад Бамберг|баварскага горада]] была пабудавана пасярод '''[[рака Рэгніц|ракі]]''' з-за тэрытарыяльных спрэчак. * '''[[La Marquise|Самы стары дзеючы аўтамабіль]]''', пабудаваны ў [[1884]] годзе, прададзены сёлета за 4 мільёны 620 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]]. * Вышыня '''[[Жэнеўскі фантан|фантана ў сталіцы Швейцарыі]]''' складае 140 м. Хуткасць патоку — 500 літраў у секунду, а хуткасць бруі складае 200 км/гадз. * '''[[Астравыя|Другое па колькасці відаў]]''' сямейства [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] названа ў гонар [[Зорка|зоркі]] і аб’яднала [[тапінамбур|караняплод]], '''[[латук|салату]]''', '''[[цыкорыя|заменнік кавы]]''', [[Стэвія|саладосць]] і '''[[Taraxacum kok-saghyz|каўчуканос]]'''. * '''[[Вадаспады Ігуасу|Горла Д’ябла]]''' занесена ў Спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай Спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] і ўтварае мяжу паміж [[Аргенціна]]й і [[Бразілія]]й. * '''[[Жазі Бартэль|Гэты легкаатлет]]''' да цяперашняга часу застаецца адзіным [[люксембург]]скім алімпійскім чэмпіёнам, а з [[1993]] года '''[[Жазі Бартэль, стадыён|галоўны стадыён герцагства]]''' носіць яго імя. * '''[[Горад Сале|Мараканскі горад]]''' доўгі час быў цэнтрам своеасаблівай пірацкай рэспублікі. == 5 кастрычніка 2011 года == * '''[[Анатоль Андрэевіч Грамыка|Ганаровы доктар]]''' [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскага ўніверсітэта]], вучоны-афрыканіст з’яўляецца, як і [[Андрэй Грамыка|яго бацька — міністр замежных спраў СССР]], [[беларусы|беларусам]] * Да сярэдзіны ХХ стагоддзя студэнты-медыкі вывучалі параўнальную анатомію па падручніку, напісанаму '''[[Георг Бюхнер|гэтым нямецкім паэтам]]''' * Топмадэль [[Алек Век]] і прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] [[Салва Кіір Маярдзіт]] з’яўляюцца прадстаўнікамі гэтага '''[[Дзінка|афрыканскага народа]]''' * Самы вялікі царкоўны [[арган]] знаходзіцца ў '''[[Кафедральны сабор Святога Стэфана, Пасау|саборы Пасау]]''' * '''[[Сельская гаспадарка Беларусі]]''' — другая ў свеце па агульных зборах [[трыцікале]], чацвёртая — па зборах [[жыта]], дзясятая — па зборах [[бульба|бульбы]] * У '''[[Горад Шум|маўрытанскім горадзе]]''' знаходзіца «афрыканскі помнік еўрапейскай дурасці» * [[Како Шанэль]] лічыла калені самай агіднай часткай жаночага цела, і гэта паўплывала на даўжыню '''[[маленькая чорная сукенка|жаночага адзення]]''' ў [[1926]] годзе == 25 верасня 2011 года == * Дзе жыве '''[[кускус]]''' і дзе ядуць '''[[кус-кус]]''' * На двухкіламетровай паласе ўзбярэжжа [[Алжыр]]а ёсць '''[[Рокнія|некропаль]]''', дзе [[дальмен]]аў амаль у паўтара разы больш, чым ва ўсёй [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Свяцілішча Святога Ігнація Лаёлы|Дом Ігнація Лаёлы]]''' быў спачатку пад прымусам перададзены [[езуіты|езуітам]], а пасля іх выгнання з [[Іспанія|краіны]] яшчэ 5 разоў пераходзіў ад свецкіх улад да духоўных. * Найбуйнейшая за апошнія 100 гадоў '''[[Паводка ў Еўропе, 2002|паводка]]''' закранула 8 [[Цэнтральная Еўропа|цэнтральнаеўрапейскіх краін]]. * Гэтая '''[[Асліннік двухгадовы|госця з Паўночнай Амерыкі]]''' выкарыстоўваецца ў Еўропе як меданосная, кармавая, харчовая, лекавая, алейная і дэкаратыўная расліна. * '''[[Кітайскі чайны дамок, Сан-Сусі|Абрысы садовага павільёна]]''' ў парку летняга палаца '''[[Сан-Сусі]]''' ў [[Патсдам]]е нагадваюць лісце [[канюшына|канюшыны]] * '''[[Павел Іванавіч Ягужынскі|1-ы генерал-пракурор Расіі і паплечнік]]''' [[Пётр I, імператар расійскі|Пятра I]] быў выхадцам з [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * Узброеныя сілы '''[[Германская Усходняя Афрыка|адной з калоній]]''' сталі адзіным фарміраваннем '''[[Германская імперыя|Германіі]]''', якое не здалося ворагу і пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] * '''[[Гара Кайлас|Гару]]''' на тэрыторыі [[Кітай|КНР]] спрабаваў пакарыць альпініст [[Райнхольд Меснер]], але яна так і засталася непакорнай да нашага часу * '''[[Віла Фарнезіна|Вілу]]''' аднаго '''[[Агасціна Кіджы|італьянскага банкіра]]''' ўпрыгожвалі [[Рафаэль]] і [[Джуліа Рамана]] == 16 верасня 2011 года == * '''[[Nitraria retusa|Гэтая]]''' далёкая сваячка [[клён]]аў валодае слабым [[Наркотык|наркатычным дзеяннем]] і ў некаторых [[Арабскі свет|арабскіх краінах]] выкарыстоўваюцца ў ежу * '''[[Латэранская базіліка|Кафедральны сабор горада Рыма]]''' <!--з’яўляецца маці і главой усіх каталіцкіх цэркваў і--> стаіць у іерархіі вышэй за [[Сабор Святога Пятра|Сабор Св. Пятра]] * '''[[Статуя Атланта, Нью-Ёрк|Статуя Атланта]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у выклікала пратэсты, бо вельмі нагадвала [[Беніта Мусаліні|італьянскага дыктатара]] * У шахцёрскім музеі '''[[Горад Рожнява|славацкага горада]]''' знаходзіцца самы стары ў свеце паравы каток * Момант разбурэння '''[[Кампаніла сабора Святога Марка|адной венецыянскай славутасці]]''' быў зафіксаваны ўдачлівым фатографам ''(на іл.)'' * '''[[Сядзіба Грудзінаўка|Cядзіба родных Талстога]]''' размяшчаецца ў '''[[Вёска Грудзінаўка|вёсцы]]''' на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] * '''[[Голад ва Усходняй Афрыцы, 2011|Катастрофа]]''', выкліканая «наймацнейшай [[засуха]]й за апошнія 60 гадоў», пагражае каля 11,5 мільёнам афрыканцаў * '''[[Горад Фужэр|Маленькі французскі гарадок]]''' быў у свой час прытулкам для [[Гюстаў Флабер|Флабера]] і [[Віктор Гюго|Гюго]] * У [[1920-я]] гады прапанавалася злучыць [[Еўропа|Еўропу]] з [[Афрыка]]й у '''[[Атлантропа|адзін мацярык]]''' p0xkz4d98wkrg35v91pwgh3ch1p8519 0 91831 5148480 5134382 2026-05-29T22:27:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148480 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лудза |арыгінальная назва = {{lang-lv|Ludza}} |падпарадкаванне = краявы горад |краіна = Латвія |герб = Escut Ludza.png |сцяг = |шырыня герба = 70 |шырыня сцяга = 150 |lat_deg= 56|lat_min= 32|lat_sec=38 |lon_deg= 27|lon_min= 43|lon_sec=16 |CoordAddon = type:city(9508)_region:LV |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = 0 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Латгалія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Лудзенскі край |раён у табліцы = Лудзенскі край {{!}}Лудзенскі |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1177 |ранейшыя імёны = да [[1920]] Люцын |статус з = |плошча = 10,53 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = {{#expr: 8718 / 10.53 round 1}} |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +371 657 |паштовы індэкс = LV-5701<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] - красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = 0680201<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Класіфікатар адміністрацыйных тэрыторый і тэрытарыяльных адзінак Латвіі] - 16 лютага 2011 {{ref-lv}}</ref> |катэгорыя ў Commons = Ludza |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = }} '''Лу́дза''' ({{lang2|lv|ltg|{{audio-nohelp|Lv-Ludza.ogg|Ludza}}}}), да 1920 года '''Лю́цын''' ({{lang-pl|Lucyn}}) — невялікі горад у [[Латгалія|Латгаліі]] на ўсходзе [[Латвія|Латвіі]]. Насельніцтва 10247 чалавек (2004). Горад перасякае траса міжнароднага значэння [[Рыга]] — [[Масква]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Рэзэкнэ]] — [[Вялікія Лукі]]. == Гісторыя == [[Файл:Lucyn, Pahonia. Люцын, Пагоня (1843).jpg|thumb|130px|злева|Гарадскі герб з [[Пагоня]]й, 1843 г.]] === Сярэднявечча === Сустракаецца інфармацыя, пра першую згадку Лудзы Іпацьеўскім летапісам пад 1174 года як горада [[Лучын]]. Аднак, Лучын названы летапісам горадам у Смаленскай зямлі і тоесны Лудзе быць не можа. Да 1399 года тут пабудаваны замак, фарпост [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] на ўсходзе. У 1481 годзе войскі [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] захапілі і зруйнавалі замак, ён быў адноўлены толькі ў 1525 годзе, а ў 1552 годзе зноў зруйнаваны маскоўцамі. === Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім === 30 жніўня 1559 года [[Лівонскі ордэн]] перайшоў пад пратэктарат [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1566 годзе Люцын увайшоў ва ўтворанае Задзвінскае княства. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] (1558—1582) мястэчка наведаў кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый|Стэфан Баторы]], па загаду якога замак умацавалі і размясцілі ў ім тысячную залогу. З XVI ст. тут існаваў драўляны касцёл (упамінаецца ў 1599 годзе). У 1677 годзе Люцын увайшоў у склад [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]]. У 1687 годзе ў мястэчку збудавалі новы драўляны касцёл (згарэў у 1736 годзе, адбудаваны ў 1738 годзе). === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Люцын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам [[Люцынскі павет|Люцынскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]<ref>Manteuffel G. Lucyn // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/462 462].</ref>. У 1777 годзе ён атрымаў статус горада ад расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]. 21 верасня 1781 года афіцыйна зацвердзілі гарадскі герб Люцына з [[Пагоня]]й<ref>Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том XXI. — СПб, 1830. С. 271.</ref>. На 1881 год у горадзе было 754 будынкі, дзейнічалі касцёл, лютэранская кірха, царква, сінагога і 4 іўдзейскія малітоўныя дамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] 22 лютага 1918 года Люцын занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. <gallery caption="Старая графіка Люцына" widths="150" heights="150" class="center"> BM07153Am.jpg|Агульны выгляд, 1797 г. BM08099Am.jpg|Замак, 1797 г. Lucyn, Łuža. Люцын, Лужа (N. Orda, 1875-76).jpg|Замак. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], {{nowrap|1875—1876 гг.}} Lucyn, Łuža. Люцын, Лужа (N. Orda, 1876).jpg|Замак паводле Н. Орды, 1876 г. </gallery> === Найноўшы час === 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] Люцын увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. У 1920 годзе бальшавікі перадалі горад Латвіі. У 1922—1925 гадах у горадзе дзейнічала [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]]. У 1940 годзе Лудза апынулася ў складзе [[Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка|Латвійскай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 3 ліпеня 1941 да 23 ліпеня 1944 года горада знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]]. У 2009 годзе Лудза стала цэнтрам [[Лудзенскі край|края]]. <gallery caption="Места на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Lucyn, Łuža. Люцын, Лужа (1903).jpg|Замак, 1903 г. Lucyn, Sabornaja. Люцын, Саборная (1913).jpg|Саборная царква, 1913 г. Liucyn-Sabornaja-vul.jpg|Саборная вуліца, да 1918 г. Lucyn, Biełaruskaja škoła. Люцын, Беларуская школа (1932).jpg|Беларуская школа, 1932 г. </gallery> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1864 год — 3530 чал., з іх 1200 каталікоў, 416 праваслаўных, 54 раскольнікі, 37 пратэстантаў і 1778 іўдзеяў<ref>Przegląd Powszechny. Nr. 1, 1884. S. 34.</ref>; 1880 год — 5258 чал.; 1897 год — 5140 чал., з іх 1151 беларусаў, 678 рускіх, 237 латышоў, 228 палякаў, 22 украінцы, 11 немцаў і 2801 іўдзей * '''XX стагоддзе''': 1989 год — 11 853 чал., з іх 46,29% латышоў, 45,73% рускіх, 2,79% беларусаў, 1,75% украінцаў, 1,27% палякаў, 0,62% літоўцаў і 1,55% іншых * '''XXI стагоддзе''': 2016 год — 8718 чал. == Культура == Дзейнічае Лудзенскі краязнаўчы музей. == Славутасці == * Замак (XIV ст.) * Капліца Святога Тадэвуша (1738) * Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1938—1993) * Лютэранская кірха (1872) * Малельня стараверская (1923) * Сінагога (XIX ст.) * Царква саборная Прачыстай Багародзіцы (1843—1845) == Галерэя == <gallery caption="Славутасці Лудзы" widths="150" heights="150" class="center"> Ludzas pilsdrupas 2014.JPG|Замак Tadeuša kapela.jpg|Капліца Святога Тадэвуша Orthodox.jpg|Саборная царква Ludzas luterāņu baznīca - panoramio.jpg|Лютэранская кірха </gallery> <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Ludza-synagogue 02.JPG|Былая сінагога Ludzas vecticībnieku baznīca - panoramio.jpg|Стараверская малельня Ludza - panoramio (2).jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі Мельница в Краеведческом музее - panoramio.jpg|Вятрак у краязнаўчым музеі </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Антоні Фердынанд Асяндоўскі]] (1878—1945) — польскі пісьменнік. * [[Карл Іванавіч Багдановіч]] — геолаг і падарожнік. Акадэмік Польскай Акадэміі навук. * [[Мікалай Аляксандравіч Збіткоўскі]] (1884-?) — беларускі батанік. * [[Міхась Калінін]] — беларускі мастак. * [[Мікола Панькоў]] (1911—1995) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Дайніс Крыштапанс]] (нар. 1990) — латышскі гандбаліст. У Лудзе пахаваная беларуская пісьменніца [[Вольга Фёдараўна Нікановіч-Сахарава|Вольга Нікановіч-Сахарава]] (1884—1943). {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.ludza.lv Афіцыйны сайт горада] * [http://turisms.latgale.lv/en/ludza/index.html Гарадскі турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060831230717/http://turisms.latgale.lv/en/ludza/index.html |date=31 жніўня 2006 }} * [http://www.tournet.lv/page.php?id=150 Гісторыя горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070310225602/http://www.tournet.lv/page.php?id=150 |date=10 сакавіка 2007 }} * [http://www.sb.by/post/123144/ ''Кирилл Ладутько'' В поисках утраченного] // СБ-Беларусь Сегодня{{ref-ru}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудзенскі край]] [[Катэгорыя:Лудза| ]] bfwjupiv2kqv3z516e14rq5crhi41xh 0 97567 5148434 4581687 2026-05-29T20:25:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148434 wikitext text/x-wiki {{Фільм2 | Выява = Вайна богаў Несмяротныя.jpg }}{{не блытаць|Бессмяротныя: Вайна сусветаў}} '''«Вайна́ баго́ў: Бессмяро́тныя»''' ({{lang-en|Immortals}}) — [[фэнтэзі]]йны [[Баявік (кінажанр)|баявік]] рэжысёра [[Тарсем Сінгх|Тарсема Сінгха]] па матывах [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскіх міфаў]] пра Тэсея і Мінатаўру, і [[Тытанамахія|Тытанамахіі]]. У галоўных ролях [[Генры Кэвел]], [[Фрыда Пінта]] і [[Мікі Рурк]]. Прэм’ера ў ЗША прызначана на 11 лістапада 2011 года, у Беларусі — 10 лістапада. == Сюжэт == Дэспатычны і ўладны цар Гіперыён ([[Мікі Рурк]]) прагне зрынуць [[Алімпійскія багі|багоў]] і знішчыць род людскі. З дапамогай эпірскага лука, зробленага рукамі бога вайны [[Арэс]]а, ён вызваляе [[Тытаны|тытанаў]] ад тысячагадовага зняволення ў гарах [[Тартар]]а. Ніхто не можа супрацьстаяць цару, акрамя героя [[Тэсей|Тэсея]] ([[Генры Кэвел]]), які ўступае ў вайну з тытанамі. Калі Тэсей прайграе, то Элада будзе асуджана на знішчэнне, а багі Алімпу будуць звергнутыя. На дапамогу герою прыходзяць багі на чале з [[Зеўс]]ам ([[Люк Эванс]]), прарочыца [[Федра]] ([[Фрыда Пінта]]) і хітры раб Стаўрас ([[Стывен Дорф]]). == У ролях == * [[Генры Кэвел]] — ''[[Тэсей]]''<ref>[http://www.showtimefan.com/2008/11/08/hunky-henry-cavill-set-to-star-in-300-esque-greek-epic/ Hunky Henry Cavill set to star in "300″-esque Greek epic " EveryJoe<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090828062445/http://www.showtimefan.com/2008/11/08/hunky-henry-cavill-set-to-star-in-300-esque-greek-epic/ |date=28 жніўня 2009 }}</ref> * [[Фрыда Пінта]] — ''[[Федра]]'' * [[Мікі Рурк]] — ''Цар [[Гіперыён (тытан)|Гіперыён]]'' * [[Келан Латс]] — ''[[Пасейдон]]'' * [[Люк Эванс]] — ''[[Зеўс]]'' * [[Джон Хёрт]] — ''Стары Зеўс'' * [[Ізабель Лукас]] — ''[[Афіна]]'' * [[Стывен Дорф]] — ''Стаўрас'' * Роберт Мэйлет — ''[[Мінатаўр]]'' * Коры Сеўер — ''[[Апалон]]'' * Алан Ван Спрэнг — ''Дарый'' * Стыў Баерс — ''[[Геракл]]'' * Рамана Арзары — ''[[Ікар]]'' * Ніл Нап’е — ''Уладар звяроў'' * Крыстэл Вербеке — ''[[Дэметра]]'' * Грег Брайк — ''Нікамедэй'' * Стывен Макхэці — ''[[Касандр]]'' * Дылан Сміт — ''Стэфанас'' * Пітэр Стэбінгс — ''[[Геліяс]]'' * [[Джозеф Морган]] — ''[[Лісандр]]'' * Эн Дэй-Джонс — ''[[Эфра]]'' * Гейдж Манро — ''[[Акамант, сын Тэсея|Акамант]]'' * Дэніэл Шарман — ''[[Арэс]]'' * Мэцью Дж. Тэйлар — ''Мандрагон'' * Абдул Аёла — ''[[Керкіён]]'' == Стварэнне фільма == Пакуль дэталі стварэння фільма не выдаюцца, хоць некаторымі<ref>[http://filmdrunk.uproxx.com/2008/06/hooray-lets-all-copy-frank-miller HOORAY, LET’S ALL COPY FRANK MILLER!]</ref><ref>[http://filmchatblog.blogspot.com/2008/07/gods-titans-and-hundreds-of-greek.html FilmChat: Gods, Titans, and hundreds of Greek warriors]</ref><ref>[http://www.screendaily.com/relativity-to-finance-produce-war-of-gods-directed-by-tarsem/4039606.article Relativity to finance, produce War Of Gods directed by Tarsem | News | Screen]</ref><ref>{{Cite web |url=http://coronacomingattractions.com/scoops/june-26-2008-war-gods-project-announcement |title=June 26, 2008 — War of the Gods / Project announcement {{!}} Corona Coming Attractions |access-date=12 лістапада 2011 |archive-date=11 лютага 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211140434/http://coronacomingattractions.com/scoops/june-26-2008-war-gods-project-announcement |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.comingsoon.net/films.php?id=46383 Immortals — Trailers, Videos, and Reviews ComingSoon.net Movie Database] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100406021448/http://www.comingsoon.net/films.php?id=46383 |date=6 красавіка 2010 }}</ref> ён пазіцыянуецца як сучасны блокбастар эпічнага размаху. [[кінарэжысёр|Рэжысёр]] Тарсем Сінгх гаворыць, што плануе зняць візуальны [[шэдэўр]] у відзе баявіка, выкананага ў стылі палотнаў эпохі [[Рэнесанс]]у.<ref>[http://www.firstshowing.net/2008/06/27/tarsem-singhs-next-project-greek-epic-war-of-gods Tarsem Singh’s Next Project: Greek Epic 'War of Gods' " FirstShowing.net]</ref> Ён таксама гаворыць, што збіраецца "…прадставіць вельмі сучасны погляд на ўсё гэта, бо мне вельмі, ці ведаеце, жадаецца аб’яднаць эпоху Рэнесансу з часамі, калі ўжо была электрычнасць… штосьці тыпу таго, што рабіў [[Баз Лурман]] у фільме [[Рамеа + Джульета|«Рамеа + Джульета»]]; проста часткова ўзяць грэчаскую гісторыю, асучасніць яе і расказаць.<ref>[http://www.firstshowing.net/2009/01/23/tarsem-reveals-interesting-war-of-the-gods-plot-details Tarsem Reveals Interesting War of the Gods Plot Details " FirstShowing.net]</ref> == Крытыка == Фільм атрымаў галоўным чынам негатыўныя водгукі кінакрытыкаў. На [[Rotten Tomatoes]] станоўчыя агляды напісалі 37 % крытыкаў, сярэдні рэйтынг карціны складае 4,9 з 10<ref>[http://www.rottentomatoes.com/m/immortals_2011/ Immortals — Rotten Tomatoes<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. == Цікавыя факты == * Працоўныя назвай фільма: '''«Вайна багоў»''' (War of the Gods) і '''«Світанак вайны»''' (Dawn of War)<ref>[http://www.filmofilia.com/war-of-the-gods-and-dawn-of-war-are-immortals-14804/ War of the Gods and Dawn of War Are Immortals]</ref> == OST == Кампазітар: [[Трэвар Морыс, музыкант|Трэвар Морыс]] ([[:en:Trevor Morris (musician)|англ.]]) {{Track listing | headline = Track listing | title1 = Immortal and Divine | length1= 1:30 | title2 = War in the Heavens | length2= 2:32 | title3 = Hyperion's Siren | length3= 3:47 | title4 = Witness Hell | length4= 1:56 | title5 = To Mount Olympus | length5= 2:54 | title6 = Enter the Oracles | length6= 2:30 | title7 = Theseus and Phaedra | length7= 1:37 | title8 = Poseidon's Leap | length8= 1:24 | title9 = This Is Your Calling | length9= 1:31 | title10 = Theseus Fights the Minotaur | length10= 2:13 | title11 = Theseus Fires the Bow | length11= 2:16 | title12 = My Own Heart | length12= 3:03 | title13 = Zeus' Punishment | length13= 2:27 | title14 = Ride to the Gates | length14= 1:00 | title15 = In War Fathers Bury Their Sons | length15= 1:05 | title16 = The gods Chose Well | length16= 1:18 | title17 = Fight So Your Name Survives | length17= 3:07 | title18 = Battle in the Tunnels | length18= 2:44 | title19 = Immortal Combat | length19= 3:34 | title20 = Do Not Forsake Mankind | length20= 4:33 | title21 = Apotheosis | length21= 1:44 | title22 = Sky Fight/End Credits | length22= 2:22 }} == Зноскі == {{reflist|2}} == Гл. таксама == * [[Бітва тытанаў, фільм, 2010|«Бітва тытанаў»]] == Спасылкі == * [http://www.imdb.com/title/tt1253864/ «Вайна багоў»] на сайце [[Internet Movie Database]] * [http://www.collider.com/entertainment/interviews/article.asp/aid/8326/tcid/1 Producers Mark Canton, Gianni Nunnari and Bernie Goldmann Exclusive Video Interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080628132855/http://www.collider.com/entertainment/interviews/article.asp/aid/8326/tcid/1 |date=28 чэрвеня 2008 }} * [http://www.obsessedwithfilm.com/movie-news/frank-miller-writing-300-follow-up-what-is-war-of-the-gods.php Frank Miller writing 300 follow-up & what is Dawn of War?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090828063916/http://www.obsessedwithfilm.com/movie-news/frank-miller-writing-300-follow-up-what-is-war-of-the-gods.php |date=28 жніўня 2009 }} * [http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2739789420080628 Ancient epic «Dawn of War» follows «300» path] * [http://www.variety.com/article/VR1117995318.html?categoryid=13&cs=1 Casting begins for 'Dawn,' 'Titans'] * [http://filmonic.com/war-gods-clash-titans-casting Dawn of War and Clash of the Titans Casting] * [http://coronacomingattractions.com/movie/war-gods Dawn of War] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111140616/http://coronacomingattractions.com/movie/war-gods |date=11 студзеня 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Тарсема Сінгха]] [[Катэгорыя:Экранізацыі сюжэтаў грэчаскай міфалогіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] scv74g7pc9msthc6818vrgsuatudha2 0 101104 5148691 4544154 2026-05-30T11:39:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148691 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Веда»''' — навукова-літаратурны часопіс беларускай эміграцыі. Выдаваўся ў 1951—1954 гадах у [[Нью-Ёрк]]у на беларускай мове [[Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства|Крывіцкім (Беларускім) навуковым таварыствам Пранціша Скарыны]]. Галоўны рэдактар [[Янка Станкевіч]], рэдактар літаратурнага аддзела [[Антон Адамовіч]]. Часопіс друкаваў гістарычныя, этнаграфічныя, мовазнаўчыя і іншыя навуковыя матэрыялы, літаратурныя творы беларускіх эмігранцкіх пісьменнікаў ([[Уладзімір Сідаравіч Клішэвіч|У. Клішэвіч]], [[Масей Сяднёў|М. Сяднёў]], [[Уладзімір Сядура|У. Сядура]], [[Янка Юхнавец|Я. Юхнавец]], [[Канстанцін Аляксандравіч Юхневіч|К. Юхневіч]] і інш.), інфармацыю пра грамадскае і культурнае жыццё беларускага асяродка ў Амерыцы і іншае. У 1951 годзе выйшла 5 сшыткаў, у 1952 — 12 нумароў у 10 сшытках, у 1953 — 10 нумароў у 4 сшытках, у 1954 — 1 нумар. Дадаткам да часопіса ў 1953 годзе выданы творы [[У. Жылка|Уладзіміра Жылкі]], успаміны [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Кветкі Вітан]] пра [[Л. Дубейкаўскі|Лявона Дубейкаўскага]]. == Літаратура == * Сурмач, Г. І. «Веда» / Г. І. Сурмач // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 241. [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы ЗША]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1954 годзе]] == Спасылкі == * [https://kamunikat.com/Vieda.html Нумары часопіса на Kamunikat.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230601155114/https://kamunikat.com/Vieda.html |date=1 чэрвеня 2023 }} stgbvkclkky23t4cud9xfj7zbqqoyjq 0 104603 5148665 5077946 2026-05-30T10:44:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148665 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Нікановіч}} {{цёзкі2|Сахарава}} '''Вольга Фёдараўна Сахарава''' (дзявочае прозвішча '''Нікановіч'''; {{ДН|28|6|1884}}, в. [[Казаноўка]], [[Лепельскі павет]], [[Віцебская губерня]], цяпер {{МН|Чашніцкі раён|у Чашніцкім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|13|3|1943}}) — беларуская [[пісьменніца]]. Жонка [[Сяргей Сахараў|Сяргея Сахарава]]. == Біяграфія == [[Файл:Сяргей Сахараў і Вольга Нікановіч у дзень шлюбу (Люцын, 1905).jpg|міні|злева|Сяргей Сахараў і Вольга Нікановіч у дзень шлюбу. Люцын, 1905]] [[Файл:Сяргей і Вольга Сахаравы (Тарту, 1911).jpg|міні|злева|Сяргей і Вольга Сахаравы. Тарту, 1911]] Нарадзілася ў сям’і праваслаўнага святара Хведара Нікановіча. Скончыла Полацкую дзяржаўную гімназію ў 1900 годзе. Працавала настаўніцай прыходскай школы для дзяўчынак у [[Люцын]]е (цяпер г. [[Лудза]], [[Латвія]]). У траўні 1905 г. выйшла замуж за выкладчыка Люцынскага гарадскога вучылішча [[Сяргей Сахараў|Сяргея Сахарава]]. У студзені 1907 г. разам з мужам пераехала ў [[Юр’еў (горад)|Юр’еў]] (цяпер [[Тарту]], [[Эстонія]]), дзе займалася на прыватных курсах дашкольнага выхавання. Пасля некалькі гадоў працы ў [[Віцебск]]у, Юр’еве, [[Пінск]]у. 3 1917 г. — ізноў у Люцыне, куды яе муж Сяргей Сахараў быў запрошаны на пасаду дырэктара мясцовай рускай гімназіі. Узначальвае прыватны дзіцячы садок, прымае актыўны ўдзел у працы мясцовай [[Беларусы ў Латвіі|беларускай грамады]]. У 1922 г. разам з сям’ёй пераязджае ў [[Рыга|Рыгу]], а ў 1925-м — у [[Дзвінск]], дзе С. Сахараў становіцца дырэктарам [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. У 1932 г. пасля таго, як яе мужа пазбавілі пасады дырэктара беларускай гімназіі, перабіраецца ў Рыгу. Потым яшчэ некалькі разоў была вымушаная змена месца жыхарства: [[Краслава]], Дзвінск, потым ізноў [[Рыга]]. Дапамагала мужу збіраць [[беларускі фальклор]]. Частыя пераезды, смерць старэйшай дачкі Галіны адмоўна паўплывалі на стан яе здароўя. Перанесла [[паралюш]], затым прыступ другога. 13 сакавіка 1943 года памерла ў Люцынскім шпіталі. Пахавана ў [[Люцын]]е (Лудза) на мясцовых могілках. == Сям’я == [[Файл:Сяргей і Вольга Сахаравы з дочкамі Ірынай і Галінай (1930).jpg|thumb|Сяргей і Вольга Сахаравы з дочкамі Ірынай і Галінай. 1930]] У шлюбе з Сяргеем Сахаравым мела дачок Ірыну і Галіну. == Творчасць == Актыўная пісьменніцкая дзейнасць В. Сахаравай распачалася пасля пераезду ў 1917 г. у Люцын. Яна пісала невялічкія інсцэніроўкі для выхаванцаў свайго дзіцячага садка, якія і ставіла разам з імі. Паводле матываў паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Сон на кургане» напісала п’есу — казачную феерыю «На Полацкім замчышчы» (паст. 1927, выд. 1928), да якой [[Канстанцін Галкоўскі]] мапісаў 6 музычных ілюстрацый (хары і сольныя нумары). П’еса «Птушка на волі» (1932, пра жыццё на вёсцы) нагадвала «Паўлінку» Я. Купалы. Яе п’есы «Маладыя пабегі», «Ліст да Прэзідэнта», «Аксюткіна ёлка» ставіліся ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]]. Пісала вершы (зборнік «Водгукі сэрца»; рукапіс у Цэнтральнай бібліятэцы АН Літвы)<ref>Дзеячы культуры і навукі — ураджэнцы Чашніччыны // Гістарычна-краязнаўчы курс «Наша Чашніччына». Чашніказнаўства / В. В. Грыбко. Мн.: Медисонт, 2007. С. 138—149.</ref>. Некалькі ейных драматычных твораў засталіся ў рукапісах. У 2015 г. у Мінску выйшаў найбольш поўны на цяперашні час том «Выбраных твораў» Вольгі і Сяргея Сахаравых, куды не патрапіла інсцэніроўка «Вяселля», якая заставалася ў рукапісах і захоўваецца ў аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў [[ЦНБ імя Якуба Коласа]]. Творчая спадчына Вольгі Сахаравай была таксама шырока прадстаўлена ў кнізе «Крывіцкія руны — 2: Беларускі культурны мацярык у Латвіі» (2017){{sfn|Панізнік|2017|с=44}}. == Бібліяграфія == * На Полацкім замчышчы: казачная феерыя / В. Ф. Сахарава. — 1928. * Птушка на волі: п’еса ў 3 дзеях / В. Ф. Сахарава. — Дзвінск, 1932. * Выбраныя творы / Вольга і Сяргей Сахаравы. — Мінск, 2015. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік|5|старонкі=260—261}} * // БЭ ў 18 т. Т. 11. Мн., 2011. {{крыніцы/БЭ|11|Нікановіч-Сахарава Вольга Фёдараўна|аўтар= Саламевіч І.}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{bis.nlb.by|130983}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нікановіч-Сахарава}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чашніцкім раёне]] 3f0fjb92oz2oferhlci27cthwi8rw0r 0 105244 5148379 4913269 2026-05-29T16:13:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148379 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Біёка |Нацыянальная назва = es/Bioko |Карта = Bijoka.png |Краіна = Экватарыяльная Гвінея |Рэгіён = |Раён =Паўночны Біёка{{ъъ}} і {{Хх}}Паўднёвы Біёка |UTC = |Акваторыя = Гвінейскі заліў |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 8|lon_min = 42|lon_sec = |region = |CoordScale = |Плошча = 2017 |Вышыня = 3011.4 |Насельніцтва = 260000 |Год = 2001 |Выява = Bioko BMNG.png |Памер выявы = |Подпіс выявы = Від Біёка са спадарожніка |Заўвагі = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Bioko }} '''Біё́ка''' (''Bioko''; да [[1973]] г. — '''Ферна́нда-По''', у 1973—1979 гг. — '''Масі́яс-Нге́ма-Біё́га''') — вулканічны [[востраў]] у заліве [[заліў Біяфра|Біяфра]] (састаўная частка [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]]) [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], самы буйны з астравоў, якія належаць [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]]; на ім размешчана сталіца гэтай дзяржавы — горад [[Малаба]]. Востраў падзелены на 2 [[Адміністрацыйны падзел Экватарыяльнай Гвінеі|правінцыі]] — [[Паўночны Біёка]] і [[Паўднёвы Біёка]]. Насельніцтва — 260 тыс. чал. (2001 г.). == Прырода == Востраў Біёка размешчаны на шэльфе Заходняй [[Афрыка|Афрыкі]], аддалены ад узбярэжжа [[Камерун]]а ўсяго на 32 км. Даўжыня 70 км, шырыня 30 км, плошча 2017 км². Узнік пры зліцці некалькіх старажытных [[вулкан]]ічных конусаў вышынёй да 3011,4 м (гара Піка-Басіле, найвышэйшы пункт усёй краіны). Мяркуюць, што ў мінулым ён быў часткай Афрыканскага мацерыка, аднак адасобіўся прыкладна 100 — 20 тыс. гадоў таму. [[Клімат]] экватарыяльны, вільготны: ападкаў да 2500 (2000—4000<ref name="afr1">Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 351. — 672 с. с илл.{{ref-ru}}</ref>) мм у год. На востраве густая рачная сетка<ref name="afr1" />. [[Флора]] і [[фаўна]] вострава пераважна блізкія да афрыканскіх, аднак маюцца эндэмікі. Усяго налічваецца 1200 відаў [[расліны|раслін]], 43 віды [[рыбы|рыб]], 33 віды [[амфібіі|амфібій]], 52 віды [[рэптыліі|рэптылій]], 143 віды [[птушкі|птушак]] і 65 відаў [[сысуны|сысуноў]]. Найбольшую цікавасць уяўляюць эндэмічныя віды папараці, птушак, а таксама [[чарапахі]], [[антылопы]], [[пітоны]], [[малпы]] і г. д. Да пачатку ХХ ст. на востраве меліся дзікія [[Буйвал афрыканскі|буйвалы]]. Для абароны прыроды вострава былі створаны 2 запаведныя зоны. [[Файл:Ureca, Bioko Island Equatorial Guinea.jpg|thumb|left|200px|Рака каля мястэчка Урэка]] == Гісторыя == Да прыходу еўрапейцаў востраў насялялі карэнныя жыхары [[Бубі (народ)|бубі]] [[афрыка]]нскага паходжання. Яны называлі сваю радзіму ''Отча'' (''Otcho''). У [[1471]] г. востраў быў адкрыты партугальскім мараплаўцам Фернанда По і названы ім ''Фармоза-Флора'' (літаральна «прыгожая кветка»). Пазней [[геаграфія|географы]] далі яму назву ''Фернанда-По'' (''Fernando Pó'') у гонар першаадкрывальніка. Падчас кампаніі па змене еўрапейскіх геаграфічных назваў на афрыканскія востраў у [[1973]] годзе быў пераназваны ў ''Масіяс-Нгема-Біёга'' (''Macias Nguema Bijogo'') у гонар першага прэзідэнта Экватарыяльнай Гвінеі [[Франсіска Масіяс Нгема|Масіяса Нгемы]], пасля звяржэння якога быў пераназваны ў ''Біёка'' (у [[1979]]). Партугальцамі на востраве былі створаны плантацыі [[цукар|цукровага]] трыснягу, на якіх працавалі негры-[[рабства|рабы]]. У выніку іх бегства з плантацый і караблёў, што заходзілі на Біёка, у горнай мясцовасці ўзніклі паселішчы свабодных неграў. Адносіны паміж імі і еўрапейскімі каланістамі мелі варожы характар. У выніку падзення коштаў на цукар у Еўропе калонія на востраве была часова закінута. У [[1642]]—[[1648]] гг. [[Нідэрланды|галандская]] Ост-Індская кампанія без дазволу Партугаліі ўтрымоўвала на Біёка свае [[гандаль|гандлёвыя]] базы. У [[1778]] г. востраў быў перададзены ў валоданне Іспаніі ў абмен на тэрытарыяльныя саступкі ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Аднак у 1780 г. іспанцы фактычна пакінулі Біёка, а ў XIX ст. заключылі дагавор з Вялікабрытаніяй, паводле якога на ім маглі спыняцца брытанскія караблі, што змагаліся з гандлем рабамі. Брытанцы заснавалі на ўзбярэжжы паселішча Порт-Кларэнс (сучасны [[Малаба|горад Малаба]]), які заставаўся ў [[1827]]—[[1855]] гг. галоўнай базай іх флота ў [[Гвінейскі заліў|Гвінейскім заліве]]. У [[1843]] г. іспанцы зноў вярнуліся на востраў. Для папаўнення калоніі насельніцтвам яны заахвочвалі іміграцыю з [[Куба|Кубы]] і іншых сваіх калоній, а таксама зняволеных з самой Іспаніі. Былі створаны плантацыі [[алей]]най [[пальмы]] і какава. Але ў 1920-х гг. [[Ліга Нацый]] даследавала становішча на Біёка і прыйшла да высновы, што іспанскія адміністрацыя і плантатары злоўжываюць паднявольнай працай. З [[1968]] г. востраў у складзе [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]]. == Эканоміка і транспарт == Перапрацоўка [[нафта|нафты]]. Вытворчасць [[какава]]. Вырошчванне [[арахіс]]у, [[Какава|какавы]], [[маніёк]]у і інш.<ref name="afr1" /> Галоўны порт — [[Малаба]]. На востраве маецца кальцавая аўтамабільная дарога даўжынёй 160 км<ref name="afr1" />. == Насельніцтва == Насельніцтва вострава ў [[1977]] годзе складала 81,3 тыс.<ref name="afr1" /> чал., у [[2001]] — 260 тыс. чалавек. [[этнас|Этнічны]] склад даволі складаны. Большасць фарміруюць карэнныя жыхары [[Бубі (народ)|бубі]] (58 %) і ''фернандынас'' (12 %). Бубі традыцыйна займаюць узгорыстыя цэнтральныя раёны, хаця ў апошнія дзесяцігоддзі многія з іх пераехалі жыць у гарады. ''Фернандынас'' — нашчадкі [[афрыка]]нскіх [[рабства|рабоў]] і часткова [[Еўропа|еўрапейцаў]] (партугальцаў, галандцаў, іспанцаў, англічан), якія размаўляюць на некалькіх крэольскіх дыялектах [[Іспанская мова|іспанскай]], [[французская мова|французскай]] і [[англійская мова|англійскай]] моў. З іх складу вылучаецца група ''крыа'', якая насяляе раён вакол [[Малаба]] і паходзіць ад вызваленых у XIX ст. рабоў. У адрозненне ад іншых ''фернандынас'', ''крыа'' памятаюць аб сваёй гістарычнай радзіме ў Заходняй Афрыцы і захоўваюць многія афрыканскія рысы культуры. Астатнія жыхары Біёка — мігранты або іх нашчадкі з Афрыкі, еўрапейцы і азіяты. {{зноскі}} == Літаратура == * Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. колл.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. * Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 351. — 672 с. с илл.{{ref-ru}} * {{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article074108.html|Масиас-Нгема-Бийого}} == Спасылкі == * [http://timlaman.photoshelter.com/gallery/Bioko-Island/G00001_z.jvkB3iA/ Фотаздымкі] {{ref-en}} * [http://www.ggcg.st/bioko/bioko_prunus.htm Выкарыстанне PRUNUS AFRICANA на Біёка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120907153255/http://www.ggcg.st/bioko/bioko_prunus.htm |date=7 верасня 2012 }} {{ref-en}} * [http://www.bioko.org/ Праграма захавання біялагічнай разнастайнасці на Біёка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201114002013/http://www.bioko.org/ |date=14 лістапада 2020 }} {{ref-en}} * [http://www.equatorialoil.com/geologyofoffshor.html Геалогія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120805163140/http://www.equatorialoil.com/geologyofoffshor.html |date=5 жніўня 2012 }} {{ref-en}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/08/bioko-primates/morell-text Прыматы Біёка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080719212641/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/08/bioko-primates/morell-text |date=19 ліпеня 2008 }} {{ref-en}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Экватарыяльнай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Астравы Гвінейскага заліва]] fz3cuza6frrozkril2lhn5afth7whf2 0 110885 5148540 5032585 2026-05-30T06:02:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148540 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Васькавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слаўгарадскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Папоўка (Слаўгарадскі раён)|Папоўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1020 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://www.slavgorod.gov.by/vlast/selisp/itemlist/category/82-vasks |Заўвагі = }} '''Ва́ськавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Папоўка (Слаўгарадскі раён)|Папоўка]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Прапойскі раён|Прапойскага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Васькавічы (Слаўгарадскі раён)|Васькавічы]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Прапойскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 23 мая 1945 года Прапойскі раён быў перайменаваны ў Слаўгарадскі. 30 лістапада 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Гайшынскі сельсавет|Гайшынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Слаўгарадскага раёна. У сакавіку 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Папоўка. 24 чэрвеня 1992 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Кульшыцкі сельсавет|Кульшыцкага сельсавета]]. У 2002 годзе скасавана вёска [[Рабінаўка (Слаўгарадскі раён)|Рабінаўка]], 30 снежня 2003 года — вёска [[Курганне (Слаўгарадскі раён)|Курганне]], 27 чэрвеня 2007 года — вёска [[Урэчча 2]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-124/2011_124_9_44974.pdf&oldDocPage=1 Решение Славгородского районного Совета депутатов от 27 июня 2007 г. № 4-5 Об упразднении сельского населенного пункта]</ref>. 23 снежня 2009 года ў склад [[Кабінагорскі сельсавет|Кабінагорскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Гайшын]], [[Рудня (Кабінагорскі сельсавет)|Рудня]], [[Чачораўка]] і [[Ясяновіца]]), у склад [[Свенскі сельсавет|Свенскага сельсавета]] 2 населеныя пункты (вёскі [[Бязуевічы]] і [[Церахоўка (Слаўгарадскі раён)|Церахоўка]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 18 лістапада 2014 года скасаваны вёскі [[Кульшычы (Слаўгарадскі раён)|Кульшычы]] і [[Ржаўка 2]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914m0067953&p1=1 Решение Славгородского районного Совета депутатов от 18 ноября 2014 г. № 7-5 Об упразднении сельских населенных пунктов Славгородского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (16 населеных пунктаў) — 1725 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,2 % — [[беларусы]], 2,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[азербайджанцы|азербайджанцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>.</br>Станам на 2011 год у сельсавеце налічвалася 704 двары, 1314 жыхароў.</br>Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2019 года (8 населеных пунктаў) — 1020 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Васькавіцкі сельсавет}} {{Слаўгарадскі раён}} [[Катэгорыя:Васькавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 91tm54gwvsmqqbqwfbogbswgn156ir3 0 110945 5148596 4645302 2026-05-30T08:51:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148596 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Маргелаў}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Васіль Піліпавіч Маргелаў |арыгінал імя = |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = Баця, [[Дэсант]]нік № 1, <br /> дзядзька Вася, першы сокал ПДВ |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}} <br />{{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1928]]—[[1990]] |званне = {{СССР, Генерал арміі|тып=1974}} |род войскаў = [[Пяхота]] ([[1928]]—[[1948]]) <br /> {{ПДВ}} |камандаваў = [[Выява:USSR Airborn troops flag.svg|20px|Сцяг ПДВ СССР]] ПДВ [[СССР]] |частка = |бітвы = {{s|[[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|Паход у Заходнюю Беларусь]]<ref>[http://desantura.ru/content/persona/index.php?article=1964 Генерал армии Маргелов Василий Филиппович // Десантура.ru]</ref>,}} <br />{{s|[[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінляндская вайна]],}} <br />{{s|[[Вялікая Айчынная вайна]]}}. |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка|1944}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}} {{Ордэн Суворава 2 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}}{{!!}} {{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 2 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 3 ступені}} {{!!}} {{Медаль У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ілліча Леніна}} {{!!}} {{Медаль За абарону Ленінграда}} {{!!}} {{Медаль За абарону Адэсы}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За абарону Сталінграда}} {{!!}} {{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль За ўзяцце Будапешта}} {{!!}} {{Медаль За ўзяцце Вены}} {{!!}} {{Медаль Ветэран Узброеных Сіл СССР}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці}} {{!!}} {{Медаль 30 гадоў Савецкай Арміі і Флота}} {{!!}} {{Медаль 40 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль У памяць 250-годдзя Ленінграда}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Дзяржаўная прэмія СССР|1975}} {{!}}} '''Замежныя ўзнагароды''': {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Адраджэння Польшчы 3 ступені}}{{!!}}{{Медаль За Одру, Нісу і Балтыку}}{{!!}}{{Ордэн Клемента Готвальда}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Легіён Пашаны ступені камандора}}{{!!}}{{Бронзавая зорка, ЗША}}{{!!}}{{Медаль Брацтва па зброі}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Медаль Кітайска-савецкае сяброўства}}{{!!}}{{Медаль За ўмацаванне сяброўства па зброі 1 ступені, ЧССР}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга, Манголія}}{{!!}}{{Ордэн Тудара Владзімірэску 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Тудара Владзімірэску 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Зорка дружбы народаў 3 ступені}} {{!}}} |сувязі = {{s|Сыны — [[Аляксандр Васільевіч Маргелаў|Аляксандр]] і [[Віталь Васільевіч Маргелаў|Віталь]]}} |у адстаўцы = |роспіс = [[Выява:Sign of Vasily Margelov.png|180px]] }} '''Васі́ль Пілі́павіч Марге́лаў''' ([[27 снежня]] [[1908]] ([[9 студзеня]] [[1909]] па новым стылі), [[Екацярынаслаў]], [[Расійская імперыя]] — [[4 сакавіка]] [[1990]], [[Масква]]) — савецкі [[военачальнік]], камандуючы [[паветрана-дэсантныя войскі СССР|паветрана-дэсантнымі войскамі]] ў 1954—1959 і 1961—1979 гадах, [[Герой Савецкага Саюза]] (1944), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1975). Аўтар і ініцыятар стварэння тэхнічных сродкаў [[паветрана-дэсантныя войскі|ПДВ]] і метадаў прымянення частак і злучэнняў паветрана-дэсантных войскаў, многія з якіх ўвасабляюць сабой той вобраз ПДВ УС СССР і УС Расіі, які існуе ў цяперашні час. Сярод людзей, якія маюць дачыненне да гэтых войскаў, лічыцца дэсантнікам № 1. == Біяграфія == === Юнацкія гады === В. Ф. Маркелаў (пасля Маргелаў) нарадзіўся 27 снежня 1908 г. (9 студзеня 1909 г. па новым стылі) у горадзе Екацярынаславе (цяпер [[Дніпро]], [[Украіна]]), у сям’і выхадцаў з [[Беларусь|Беларусі]]. Па нацыянальнасці [[беларусы|беларус]]<ref name=pr>Беларуская Энцыклапедыя ў 18 тамах., Т.10. Мн., 2000, С.108</ref>. Бацька — Піліп Іванавіч Маркелаў, рабочы-металург. (Прозвішча Маркелаў у Васіля Піліпавіча пасля было запісана як Маргелаў з-за памылкі ў [[партыйны білет|партбілеце]].) У 1913 годзе сям’я Маргелавых вярнулася на радзіму Піліпа Іванавіча — у мястэчка [[Касцюковічы]] [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]] ([[Магілёўская губерня]]). Маці В. Ф. Маргелава, Агаф’я Сцяпанаўна, была родам з суседняга [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Па некаторых звестках, В. Ф. Маргелаў ў 1921 годзе скончыў [[царкоўна-прыходская школа|царкоўна-прыходскую школу]] (ЦПШ). Падлеткам працаваў грузчыкам, цесляром. У тым жа годзе паступіў вучнем у гарбарную майстэрню, неўзабаве стаў памочнікам майстра. У 1923 годзе паступіў чорнарабочым ў мясцовы «Хлебапрадукт». Ёсць звесткі, што ён скончыў школу сельскай моладзі, і працаваў экспедытарам па дастаўцы паштовых адпраўленняў на лініі [[Касцюковічы]] — [[Хоцімск]]. З 1924 года працаваў у Екацярынаславе на шахце імя М. І. Калініна чорнарабочым, затым канагонам. У 1925 годзе накіраваны зноў у БССР, лесніком у леспрамгас. Працаваў у Касцюковічах, у 1927 годзе стаў старшынёй рабочага камітэта леспрамгаса, абраны ў мясцовы Савет. == Пачатак службы == У [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]] прызваны ў 1928 годзе. Накіраваны вучыцца ў [[Аб’яднаная беларуская ваенная школа|Аб’яднаную беларускую ваенную школу]] (АБВШ) імя [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] у [[Мінск]]у, залічаны ў групу [[снайпер]]аў. З II-га курса — [[старшына]] кулямётнай [[рота|роты]]. У красавіку 1931 з адзнакай скончыў Мінскае ваеннае вучылішча (былую АБВШ). Пасля заканчэння вучылішча прызначаны камандзірам кулямётнага [[узвод|ўзвода]] палкавой школы 99-га стралковага палка 33-й Тэрытарыяльнай стралковай дывізіі ([[Магілёў]]). З 1933 года — камандзір [[узвод]]а ў Мінскім ваенна-пяхотным вучылішчы імя М. І. Калініна. У лютым 1934 года назначаны памочнікам камандзіра роты, у маі 1936 года — камандзірам кулямётнай роты. З 25 кастрычніка 1938 камандаваў 2-м батальёнам 23-га стралковага палка 8-й стралковай дывізіі імя Дзяржынскага [[Беларуская асобая ваенная акруга|Беларускай асобай ваеннай акругі]]. Узначальваў разведку 8-й стралковай дывізіі, будучы на пасадзе начальніка 2-га аддзялення штаба дывізіі. == Ваенныя гады == У гады [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны (1939—1940)]] камандаваў Асобным разведвальным лыжным батальёнам 596-га стралковага палка 122-й дывізіі. Падчас адной з аперацый узяў у палон афіцэраў шведскага Генеральнага штаба. Пасля заканчэння савецка-фінскай вайны прызначаны на пасаду памочніка камандзіра 596-га палка па страявой частцы. З кастрычніка 1940 года — камандзір 15-га асобнага дысцыплінарнага батальёна (15адысб). 19 чэрвеня 1941 г прызначаны камандзірам 3-га стралковага палка 1-й мотастралковай дывізіі (аснову палка склалі байцы 15адысб). У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] — камандзір 13-га Гвардзейскага стралковага палка, начальнік штаба і намеснік камандзіра 3-й гвардзейскай стралковай дывізіі. З 1944 года — камандзір 49-й гвардзейскай стралковай дывізіі 28-й арміі [[Трэці Украінскі фронт|3-га Украінскага фронту]]. Кіраваў дзеяннямі дывізіі пры фарсіраванні Дняпра і вызваленні [[Херсон]]а, за што ў сакавіку 1944 года быў удастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Пад яго камандаваннем 49-я гвардзейская стралковая дывізія ўдзельнічала ў вызваленні народаў Паўднёва-Усходняй Еўропы. [[Файл:dyadya Vasya i ego orly.jpg|thumb|В. П. Маргелаў і курсанты [[242-і вучэбны цэнтр|44-й вучэбнай дывізіі ПДВ]], [[День ПДВ|2 жніўня]] 1977 года; [[Гайжунай]], [[Літоўская ССР]].]] == Памяць == Імем Васіля Піліпавіча Маргелава названа вуліца ў [[Віцебск]]у. {{зноскі}} == Літаратура == * Костин Б. А. Маргелов. — М. : Молодая гвардия, 2005. — 318 с. — (Жизнь замечательных людей: Сер. биогр.; Вып. 955). — 5 000 прим. — ISBN 5-235-02846-5 == Спасылкі == {{Commons|Category:Vasiliy Margelov}} * {{warheroes|id=1030}} * [http://www.margelov.com/ Сайт пра В. П. Маргелава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026061106/http://www.margelov.com/ |date=26 кастрычніка 2007 }} * [http://www.margelov.org/ Саюз пакаленняў Паветрана-дэсантных войскаў Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110709225448/http://margelov.org/ |date=9 ліпеня 2011 }} * [http://www.rian.ru/society/20081227/158198206.html Васіль Філіповіч Маргелаў. Біяграфічная даведка.] РІА Навіны. * [http://www.simvolika.org/margelov.htm Музей-кватэра Васіля Філіповіча Маргелава.] {{Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі}} {{Генералы арміі СССР}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маргелаў Васіль Піліпавіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Зорка дружбы народаў», ГДР]] [[Катэгорыя:Постаці Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Паветрана-дэсантныя войскі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі Генштаба]] i105rw4uidjw2phkf774baemczo9o02 0 111935 5148500 4416178 2026-05-29T23:24:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148500 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сердзюкоў}} {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Валерый Паўлавіч Сердзюкоў |партрэт = Serdyukov.jpg |шырыня партрэта = |подпіс = |тытул = [[Губернатар Ленінградскай вобласці]] |сцяг = Flag of Leningrad Oblast.svg |перыядпачатак = [[19 верасня]] [[1999]] |перыядканец = [[28 мая]] [[2012]] |папярэднік = [[Вадзім Анатолевіч Густаў]] |пераемнік = [[Аляксандр Юр’евіч Драздзенка]] |дата нараджэння = 9.11.1945 |месца нараджэння = вёска [[Харошаўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Харошаўка, Буда-Кашалёўскі раён]], {{Месца нараджэння|Гомельская вобласць|у Буда-Кашалёўскім раёне}}, [[Беларуская ССР]], [[СССР]] |дата смерці = |месца смерці = |партыя = [[Адзіная Расія]] |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» III ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Пашаны}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнай Славы 3 ступені}}{{!!}}{{Медаль У памяць 300-годдзя Санкт-Пецярбурга}}{{!!}} {{Ордэн Пашаны, Беларусь}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн За заслугі ІІІ ступені, Украіна}}{{!!}}{{Кавалер ордэна Грамадзянскіх заслуг}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн святога вернага князя Данііла Маскоўскага II ступені}} {{!!}} {{Ордэн Серафіма Сароўскага 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Андрэя Рублёва 2 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Шахцёрская слава 1 ступені}} {{!!}} {{Шахцёрская слава 2 ступені}} {{!}}} |аўтограф = }} '''Вале́рый Па́ўлавіч Сердзюко́ў''' (нар. {{ДН|9|11|1945}}, в. [[Харошаўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Харошаўка]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — расійскі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч, губернатар Ленінградскай вобласці. == Біяграфія == Скончыўшы школу, працаваў геадэзістам ў [[Якуція|Якуціі]]. Прайшоў службу ў Савецкай арміі. З 1962 года быў рабочым завода «Гомсельмаш», з 1967 года працаваў у «Варкутавугаль». З 1970 года знаходзіўся на камсамольскай і партыйнай працы, даслужыўся да пасады першага сакратара Варкуцінскага гаркама КПСС, абіраўся дэпутатам Дзяржаўнага Савета Рэспублікі Комі, Варкуцінскага гарадскога савета народных дэпутатаў. У 1987 годзе скончыў Ленінградскі горны інстытут імя Пляханава. З 1990 года намеснік генеральнага дырэктара аб’яднання «Варкутавугаль». Кандыдат эканамічных навук. У 1996 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам Ленінградскай вобласці па прамысловасці, паліўна-энергетычнаму, лясному комплексу і прыродакарыстанню. У 1998 годзе — першы віцэ-губернатар Ленінградскай вобласці. З 21 верасня 1998 года па 19 верасня 1999 г. выконваў абавязкі губернатара Ленінградскай вобласці, бо губернатар Вадзім Густаў быў прызначаны намеснікам Старшыні Урада Расійскай Федэрацыі. 19 верасня 1999 г. абраны губернатарам Ленінградскай вобласці, перамогшы свайго былога кіраўніка Вадзіма Густава, 21 верасня 2003 г. пераабраны на другі тэрмін. 2 лістапада 2005 года ўступіў у партыю «Адзіная Расія». Член Дзяржаўнага савета Расійскай Федэрацыі. З 17 верасня 2001 г. па 12 сакавіка 2002 года і з 16 сакавіка 2007 года па 24 верасня 2007 г. уваходзіў у склад прэзідыума Дзяржаўнага савета Расійскай Федэрацыі. 21 чэрвеня 2007 г. паставіў перад Прэзідэнтам РФ Уладзімірам Пуціным пытанне аб даверы. 6 ліпеня [[Уладзімір Пуцін]] унёс кандыдатуру Сердзюкова на зацвярджэнне на пасадзе губернатара Ленінградскай вобласці. 9 ліпеня 2007 г. ён быў зацверджаны на гэтай пасадзе дэпутатамі Заканадаўчага сходу і афіцыйна заступіў на пасаду. [[11 мая]] [[2012]] года Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін прыняў адстаўку Валерыя Сердзюкова з пасады губернатара Ленінградскай вобласці; указ уступіў у сілу [[28 мая]] 2012 года<ref>[http://президент.рф/новости/15289 Президент принял отставку губернатора Ленинградской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150328044617/http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/15289 |date=28 сакавіка 2015 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Valery Serdyukov}} * [http://www.lenobl.ru/gov/governor/biography Біяграфія на сайце Урада Ленінградскай вобласці] * [http://gatchina.lobl.ru/?p=12 Біяграфія на сайце Gatchina.lobl.ru]{{Недаступная спасылка}} * [http://serdyukov-vp.ru/governor/bio Ганаровыя званні і ўзнагароды В. П. Сердюкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100418163806/http://www.serdyukov-vp.ru/governor/bio |date=18 красавіка 2010 }} * [http://www.flb.ru/persprint/440.html Біяграфія на сайце Агенцтва Федэральных Расследаванняў (www.FLB.ru)] {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Сердзюкоў Валерый Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Губернатары Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Члены «Адзінай Расіі»]] [[Катэгорыя:Члены Савета Федэрацыі Расіі (1996—2000)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага горнага ўніверсітэта]] q9tah2ohfoku8jkojr6m1s84mupz5fh 0 114336 5148474 5145660 2026-05-29T22:15:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148474 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія |Арыгінал = {{lang-lv|Daugavpils Valsts baltkrievu ģimnāzija}} |Выява = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі, пач. 1930-х гадоў.jpg |Подпіс = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі (пачатак 1930-х гадоў) |Заснавана = [[3 снежня]] [[1922]] |Закрыта = [[1935]] |Тып = [[гімназія]] |Дырэктар = [[Іван Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] (1922—1925)<br>[[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932)<br>Яніс Плоніс (з 1934) |Адрас = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], [[Варшаўская вуліца (Даўгаўпілс)|вул. Варшаўская]] |Поле = Мова навучання |Тэкст поля = [[Беларуская мова|беларуская]] }} '''Дзві́нская дзяржа́ўная белару́ская гімна́зія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Існавала ў 1922—1935 гадах у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс) на вуліцы Варшаўскай. З'яўлялася флагманам беларускага школьніцтва ў Латвіі і выконвала ролю галоўнай кузні кадраў для мясцовай нацыянальнай інтэлігенцыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=117}}. == Гісторыя == === Стварэнне і працэс навучання === Установа была афіцыйна адкрыта 3 снежня 1922 года дзякуючы намаганням членаў мясцовага беларускага культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]». Першым дырэктарам гімназіі стаў вядомы беларускі грамадскі дзеяч [[Іван Краскоўскі]] (1922—1925), пасля якога гэтую пасаду заняў даследчык і педагог [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932). Выкладчыцкі склад уключаў выдатных прадстаўнікоў беларускага руху, сярод якіх былі [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] (Грыб), [[Андрэй Якубецкі]], каталіцкі святар [[Язэп Гайлевіч]], [[Парфіры Жэрдзі]] і іншыя{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Вучэбная праграма гімназіі была шырокай і ўключала выкладанне беларускай, латышскай, рускай, лацінскай і нямецкай моў, а таксама гісторыі, матэматыкі, Закона Божага і іншых агульнаадукацыйных прадметаў. Установа хутка заваявала аўтарытэт і стала цэнтрам гуртавання беларускай моладзі з усёй [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. === Пазакласнае і культурнае жыццё === Вучні гімназіі вялі надзвычай актыўнае грамадска-культурнае жыццё. У сценах школы дзейнічалі літаратурна-гістарычны, мастацкі, фатаграфічны і радыётэхнічны гурткі, былі арганізаваны ўласны хор і аркестр балалаечнікаў. Непрацяглы час існаваў 45-ы беларускі скаўцкі атрад. Гімназісты самастойна выдавалі на гектографе вучнёўскія часопісы, такія як «Ластаўка» (1923—1924) і «Школьная праца» (1926—1930, усяго выйшла чатырнаццаць нумароў). Вучні таксама актыўна займаліся зборам фальклору і этнаграфічных матэрыялаў, перадаючы дзясяткі песень і казак у [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Асаблівае месца займала тэатральная дзейнасць. Драматычны гурток, якім спачатку кіравала [[Паўліна Мядзёлка]], а потым Парфіры Жэрдзі, ладзіў шматлікія тэатральныя пастаноўкі. Ужо ў снежні 1922 года адбылася прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]». Мастацкае афармленне і дэкарацыі вучні рабілі самастойна ў школьнай майстэрні. 10 сакавіка 1924 года па асабістым запрашэнні выдатнага латышскага паэта і палітыка [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] вучнёўская тэатральная група выступіла з «Паўлінкай» і харавымі спевамі на сцэне [[Латвійскі нацыянальны тэатр|Латвійскага нацыянальнага тэатра]] ў [[Рыга|Рызе]]. Толькі ў перыяд 1925—1927 гадоў вучні зладзілі каля дваццаці выступаў у Дзвінску і латгальскай правінцыі, ставячы п'есы [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Вольга Сахарава|Вольгі Сахаравай]]. Прыбытак ад спектакляў ішоў на дапамогу незаможным вучням{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—11}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43—44}}. З лістапада 1927 года на базе гімназіі пачала працаваць асобная [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У гімназіі рэгулярна ладзіліся ўрачыстыя мерапрыемствы, прысвечаныя нацыянальным юбілеям: 400-годдзю беларускага друку, 25-й гадавіне смерці [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і іншым падзеям. 9 і 10 красавіка 1927 года з лекцыямі па гісторыі літаратуры ў гімназіі выступаў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]. У лістападзе і снежні 1932 года ў школе шырока адзначалася 50-годдзе Янкі Купалы і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]: з дакладамі выступалі намеснік дырэктара У. Раткін і самі вучні, ставіліся сцэнічныя абразкі паводле твораў класікаў, а настаўнік Андрэй Якубецкі паставіў інсцэніроўку «[[У палескай глушы]]». Гімназія падтрымлівала цесныя сувязі з [[Райніс|Янісам Райнісам]], [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляславам Брэжгам]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Панізнік|2017|с=46}}. === Выпускнікі === Сярод навучэнцаў установы быў шэраг будучых дзеячаў беларускай і іншых культур. У гімназіі вучыліся пісьменнікі [[Аўген Бартуль]], [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі (Пятро Сакол)]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціна Казлоўская (Лясная Кветка)]], Мікалай Талерка, [[Эдвард Вайвадзіш]] і [[Віктар Вальтар]]. Таксама сярод выпускнікоў былі мастакі [[Пётра Мірановіч]] і [[Міхась Калінін]], оперная спявачка [[Надзея Мікалаева-Комісар]], тэатральны рэжысёр [[Язэп Камаржынскі]], перакладчык [[Янка Доўгі]], археолаг [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Людміла Краскоўская]] і іншыя. Непрацяглы час тут вучыўся вядомы беларускі мастак [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|Міхаіл Сеўрук]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Значная частка выпускнікоў працягвала навучанне ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] і Латвійскай акадэміі мастацтваў. Акрамя таго, дзякуючы стыпендыям чэхаславацкага ўрада і дапамозе беларускіх дзеячаў, група дзвінскіх гімназістаў змагла выехаць на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] (у Прагу){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131—132}}. === Заняпад і ліквідацыя === Ціск на беларускую адукацыю з боку ўлад узмацніўся ў пачатку 1930-х гадоў. 3 верасня 1932 года пачалася паступовая ліквідацыя ўстановы: улады закрылі першы клас, а шматгадовы дырэктар Сяргей Сахараў быў звольнены з пасады{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года ў краіне пачаўся жорсткі працэс гвалтоўнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. 14 кастрычніка 1934 года адбыўся бацькоўскі сход, на якім новы дырэктар гімназіі [[Яніс Плоніс]] азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі ў дачыненні да нацыянальных меншасцей. Згодна з рашэннем Кабінета міністраў Латвіі ад 13 чэрвеня 1935 года Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія афіцыйна спыніла сваё існаванне як самастойная ўстанова{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. У верасні 1935 года яна была аб'яднана з польскай гімназіяй і ўключана ў склад 2-й змяшанай дзяржаўнай гімназіі ў выглядзе асобнага беларускага класа. Колькасць вучняў у ім з кожным годам імкліва змяншалася. Увесну 1939 года адбыўся апошні выпуск навучэнцаў, пасля чаго гэты беларускі клас быў канчаткова зачынены{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. Былы дырэктар гімназіі Сяргей Сахараў у верасні 1936 года з горыччу занатаваў у сваім дзённіку наступныя радкі пра лёс установы: {{цытата|«Зараз ідзеш міма гімназіі — не мігаюць вечарам агні ў майстэрнях, не чуваць стуку, не чуваць моладзі, не чуваць беларускай мовы. Усё разбурана, і невядома, для чаго...»{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=222|ref=ЭГБ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} * [[Сяргей Сахараў|Сахараў С.]] Гістарычны нарыс пяцігоддзя Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі за 1922—1927 гг. Дзвінск, 1927. * [[Э. Казак-Казакевіч|Казак-Казакевіч Э.]] Мой жыццяпіс // [[Голас Радзімы (газета)|Голас Радзімы]]. 1992. 1 кастр.—12 лістап. * Гваздзёў, С. Міхаіл Сеўрук: Мастак з Божай міласці. — Мінск: «Харвест», 2015. — 64 с. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]] aksngwk3nt2wogvnifwoysinanrpuhr 5148475 5148474 2026-05-29T22:16:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148475 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія |Арыгінал = {{lang-lv|Daugavpils Valsts baltkrievu ģimnāzija}} |Выява = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі, пач. 1930-х гадоў.jpg |Подпіс = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі (пачатак 1930-х гадоў) |Заснавана = [[3 снежня]] [[1922]] |Закрыта = [[1935]] |Тып = [[гімназія]] |Дырэктар = [[Іван Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] (1922—1925)<br>[[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932)<br>Яніс Плоніс (з 1934) |Адрас = [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], [[Варшаўская вуліца (Даўгаўпілс)|вул. Варшаўская]] |Поле = Мова навучання |Тэкст поля = [[Беларуская мова|беларуская]] }} '''Дзві́нская дзяржа́ўная белару́ская гімна́зія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Існавала ў 1922—1935 гадах у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс) на вуліцы Варшаўскай. З'яўлялася флагманам беларускага школьніцтва ў Латвіі і выконвала ролю галоўнай кузні кадраў для мясцовай нацыянальнай інтэлігенцыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=117}}. == Гісторыя == === Стварэнне і працэс навучання === Установа была афіцыйна адкрыта 3 снежня 1922 года дзякуючы намаганням членаў мясцовага беларускага культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]». Першым дырэктарам гімназіі стаў вядомы беларускі грамадскі дзеяч [[Іван Краскоўскі]] (1922—1925), пасля якога гэтую пасаду заняў даследчык і педагог [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932). Выкладчыцкі склад уключаў выдатных прадстаўнікоў беларускага руху, сярод якіх былі [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] (Грыб), [[Андрэй Якубецкі]], каталіцкі святар [[Язэп Гайлевіч]], [[Парфіры Жэрдзі]] і іншыя{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Вучэбная праграма гімназіі была шырокай і ўключала выкладанне беларускай, латышскай, рускай, лацінскай і нямецкай моў, а таксама гісторыі, матэматыкі, Закона Божага і іншых агульнаадукацыйных прадметаў. Установа хутка заваявала аўтарытэт і стала цэнтрам гуртавання беларускай моладзі з усёй [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. === Пазакласнае і культурнае жыццё === Вучні гімназіі вялі надзвычай актыўнае грамадска-культурнае жыццё. У сценах школы дзейнічалі літаратурна-гістарычны, мастацкі, фатаграфічны і радыётэхнічны гурткі, былі арганізаваны ўласны хор і аркестр балалаечнікаў. Непрацяглы час існаваў 45-ы беларускі скаўцкі атрад. Гімназісты самастойна выдавалі на гектографе вучнёўскія часопісы, такія як «Ластаўка» (1923—1924) і «Школьная праца» (1926—1930, усяго выйшла чатырнаццаць нумароў). Вучні таксама актыўна займаліся зборам фальклору і этнаграфічных матэрыялаў, перадаючы дзясяткі песень і казак у [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Асаблівае месца займала тэатральная дзейнасць. Драматычны гурток, якім спачатку кіравала [[Паўліна Мядзёлка]], а потым Парфіры Жэрдзі, ладзіў шматлікія тэатральныя пастаноўкі. Ужо ў снежні 1922 года адбылася прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]». Мастацкае афармленне і дэкарацыі вучні рабілі самастойна ў школьнай майстэрні. 10 сакавіка 1924 года па асабістым запрашэнні выдатнага латышскага паэта і палітыка [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] вучнёўская тэатральная група выступіла з «Паўлінкай» і харавымі спевамі на сцэне [[Латвійскі нацыянальны тэатр|Латвійскага нацыянальнага тэатра]] ў [[Рыга|Рызе]]. Толькі ў перыяд 1925—1927 гадоў вучні зладзілі каля дваццаці выступаў у Дзвінску і латгальскай правінцыі, ставячы п'есы [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Вольга Сахарава|Вольгі Сахаравай]]. Прыбытак ад спектакляў ішоў на дапамогу незаможным вучням{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—11}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43—44}}. З лістапада 1927 года на базе гімназіі пачала працаваць асобная [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У гімназіі рэгулярна ладзіліся ўрачыстыя мерапрыемствы, прысвечаныя нацыянальным юбілеям: 400-годдзю беларускага друку, 25-й гадавіне смерці [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і іншым падзеям. 9 і 10 красавіка 1927 года з лекцыямі па гісторыі літаратуры ў гімназіі выступаў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]. У лістападзе і снежні 1932 года ў школе шырока адзначалася 50-годдзе Янкі Купалы і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]: з дакладамі выступалі намеснік дырэктара У. Раткін і самі вучні, ставіліся сцэнічныя абразкі паводле твораў класікаў, а настаўнік Андрэй Якубецкі паставіў інсцэніроўку «[[У палескай глушы]]». Гімназія падтрымлівала цесныя сувязі з [[Райніс|Янісам Райнісам]], [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляславам Брэжгам]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Панізнік|2017|с=46}}. === Выпускнікі === Сярод навучэнцаў установы быў шэраг будучых дзеячаў беларускай і іншых культур. У гімназіі вучыліся пісьменнікі [[Аўген Бартуль]], [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі (Пятро Сакол)]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціна Казлоўская (Лясная Кветка)]], Мікалай Талерка, [[Эдвард Вайвадзіш]] і [[Віктар Вальтар]]. Таксама сярод выпускнікоў былі мастакі [[Пётра Мірановіч]] і [[Міхась Калінін]], оперная спявачка [[Надзея Мікалаева-Комісар]], тэатральны рэжысёр [[Язэп Камаржынскі]], перакладчык [[Янка Доўгі]], археолаг [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Людміла Краскоўская]] і іншыя. Непрацяглы час тут вучыўся вядомы беларускі мастак [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|Міхаіл Сеўрук]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Значная частка выпускнікоў працягвала навучанне ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] і Латвійскай акадэміі мастацтваў. Акрамя таго, дзякуючы стыпендыям чэхаславацкага ўрада і дапамозе беларускіх дзеячаў, група дзвінскіх гімназістаў змагла выехаць на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] (у Прагу){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131—132}}. === Заняпад і ліквідацыя === Ціск на беларускую адукацыю з боку ўлад узмацніўся ў пачатку 1930-х гадоў. 3 верасня 1932 года пачалася паступовая ліквідацыя ўстановы: улады закрылі першы клас, а шматгадовы дырэктар Сяргей Сахараў быў звольнены з пасады{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года ў краіне пачаўся жорсткі працэс гвалтоўнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. 14 кастрычніка 1934 года адбыўся бацькоўскі сход, на якім новы дырэктар гімназіі [[Яніс Плоніс]] азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі ў дачыненні да нацыянальных меншасцей. Згодна з рашэннем Кабінета міністраў Латвіі ад 13 чэрвеня 1935 года Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія афіцыйна спыніла сваё існаванне як самастойная ўстанова{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. У верасні 1935 года яна была аб'яднана з польскай гімназіяй і ўключана ў склад 2-й змяшанай дзяржаўнай гімназіі ў выглядзе асобнага беларускага класа. Колькасць вучняў у ім з кожным годам імкліва змяншалася. Увесну 1939 года адбыўся апошні выпуск навучэнцаў, пасля чаго гэты беларускі клас быў канчаткова зачынены{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. Былы дырэктар гімназіі Сяргей Сахараў у верасні 1936 года з горыччу занатаваў у сваім дзённіку наступныя радкі пра лёс установы: {{цытата|«Зараз ідзеш міма гімназіі — не мігаюць вечарам агні ў майстэрнях, не чуваць стуку, не чуваць моладзі, не чуваць беларускай мовы. Усё разбурана, і невядома, для чаго...»{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=222|ref=ЭГБ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} * [[Сяргей Сахараў|Сахараў С.]] Гістарычны нарыс пяцігоддзя Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі за 1922—1927 гг. Дзвінск, 1927. * [[Э. Казак-Казакевіч|Казак-Казакевіч Э.]] Мой жыццяпіс // [[Голас Радзімы (газета)|Голас Радзімы]]. 1992. 1 кастр.—12 лістап. * Гваздзёў, С. Міхаіл Сеўрук: Мастак з Божай міласці. — Мінск: «Харвест», 2015. — 64 с. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]] tn619jgfh6g0ftrqukib05bc8aurhmd 5148476 5148475 2026-05-29T22:17:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Заняпад і ліквідацыя */ 5148476 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія |Арыгінал = {{lang-lv|Daugavpils Valsts baltkrievu ģimnāzija}} |Выява = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі, пач. 1930-х гадоў.jpg |Подпіс = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі (пачатак 1930-х гадоў) |Заснавана = [[3 снежня]] [[1922]] |Закрыта = [[1935]] |Тып = [[гімназія]] |Дырэктар = [[Іван Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] (1922—1925)<br>[[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932)<br>Яніс Плоніс (з 1934) |Адрас = [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], [[Варшаўская вуліца (Даўгаўпілс)|вул. Варшаўская]] |Поле = Мова навучання |Тэкст поля = [[Беларуская мова|беларуская]] }} '''Дзві́нская дзяржа́ўная белару́ская гімна́зія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Існавала ў 1922—1935 гадах у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс) на вуліцы Варшаўскай. З'яўлялася флагманам беларускага школьніцтва ў Латвіі і выконвала ролю галоўнай кузні кадраў для мясцовай нацыянальнай інтэлігенцыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=117}}. == Гісторыя == === Стварэнне і працэс навучання === Установа была афіцыйна адкрыта 3 снежня 1922 года дзякуючы намаганням членаў мясцовага беларускага культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]». Першым дырэктарам гімназіі стаў вядомы беларускі грамадскі дзеяч [[Іван Краскоўскі]] (1922—1925), пасля якога гэтую пасаду заняў даследчык і педагог [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932). Выкладчыцкі склад уключаў выдатных прадстаўнікоў беларускага руху, сярод якіх былі [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] (Грыб), [[Андрэй Якубецкі]], каталіцкі святар [[Язэп Гайлевіч]], [[Парфіры Жэрдзі]] і іншыя{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Вучэбная праграма гімназіі была шырокай і ўключала выкладанне беларускай, латышскай, рускай, лацінскай і нямецкай моў, а таксама гісторыі, матэматыкі, Закона Божага і іншых агульнаадукацыйных прадметаў. Установа хутка заваявала аўтарытэт і стала цэнтрам гуртавання беларускай моладзі з усёй [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. === Пазакласнае і культурнае жыццё === Вучні гімназіі вялі надзвычай актыўнае грамадска-культурнае жыццё. У сценах школы дзейнічалі літаратурна-гістарычны, мастацкі, фатаграфічны і радыётэхнічны гурткі, былі арганізаваны ўласны хор і аркестр балалаечнікаў. Непрацяглы час існаваў 45-ы беларускі скаўцкі атрад. Гімназісты самастойна выдавалі на гектографе вучнёўскія часопісы, такія як «Ластаўка» (1923—1924) і «Школьная праца» (1926—1930, усяго выйшла чатырнаццаць нумароў). Вучні таксама актыўна займаліся зборам фальклору і этнаграфічных матэрыялаў, перадаючы дзясяткі песень і казак у [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Асаблівае месца займала тэатральная дзейнасць. Драматычны гурток, якім спачатку кіравала [[Паўліна Мядзёлка]], а потым Парфіры Жэрдзі, ладзіў шматлікія тэатральныя пастаноўкі. Ужо ў снежні 1922 года адбылася прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]». Мастацкае афармленне і дэкарацыі вучні рабілі самастойна ў школьнай майстэрні. 10 сакавіка 1924 года па асабістым запрашэнні выдатнага латышскага паэта і палітыка [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] вучнёўская тэатральная група выступіла з «Паўлінкай» і харавымі спевамі на сцэне [[Латвійскі нацыянальны тэатр|Латвійскага нацыянальнага тэатра]] ў [[Рыга|Рызе]]. Толькі ў перыяд 1925—1927 гадоў вучні зладзілі каля дваццаці выступаў у Дзвінску і латгальскай правінцыі, ставячы п'есы [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Вольга Сахарава|Вольгі Сахаравай]]. Прыбытак ад спектакляў ішоў на дапамогу незаможным вучням{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—11}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43—44}}. З лістапада 1927 года на базе гімназіі пачала працаваць асобная [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У гімназіі рэгулярна ладзіліся ўрачыстыя мерапрыемствы, прысвечаныя нацыянальным юбілеям: 400-годдзю беларускага друку, 25-й гадавіне смерці [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і іншым падзеям. 9 і 10 красавіка 1927 года з лекцыямі па гісторыі літаратуры ў гімназіі выступаў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]. У лістападзе і снежні 1932 года ў школе шырока адзначалася 50-годдзе Янкі Купалы і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]: з дакладамі выступалі намеснік дырэктара У. Раткін і самі вучні, ставіліся сцэнічныя абразкі паводле твораў класікаў, а настаўнік Андрэй Якубецкі паставіў інсцэніроўку «[[У палескай глушы]]». Гімназія падтрымлівала цесныя сувязі з [[Райніс|Янісам Райнісам]], [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляславам Брэжгам]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Панізнік|2017|с=46}}. === Выпускнікі === Сярод навучэнцаў установы быў шэраг будучых дзеячаў беларускай і іншых культур. У гімназіі вучыліся пісьменнікі [[Аўген Бартуль]], [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі (Пятро Сакол)]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціна Казлоўская (Лясная Кветка)]], Мікалай Талерка, [[Эдвард Вайвадзіш]] і [[Віктар Вальтар]]. Таксама сярод выпускнікоў былі мастакі [[Пётра Мірановіч]] і [[Міхась Калінін]], оперная спявачка [[Надзея Мікалаева-Комісар]], тэатральны рэжысёр [[Язэп Камаржынскі]], перакладчык [[Янка Доўгі]], археолаг [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Людміла Краскоўская]] і іншыя. Непрацяглы час тут вучыўся вядомы беларускі мастак [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|Міхаіл Сеўрук]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Значная частка выпускнікоў працягвала навучанне ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] і Латвійскай акадэміі мастацтваў. Акрамя таго, дзякуючы стыпендыям чэхаславацкага ўрада і дапамозе беларускіх дзеячаў, група дзвінскіх гімназістаў змагла выехаць на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] (у Прагу){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131—132}}. === Заняпад і ліквідацыя === [[Файл:Беларускі вечар у гімназіі на пач. 1930-х гадоў. Сядзяць настаўнікі гімназіі і беларускай школы.jpg|thumb|Беларускі вечар у гімназіі на пачатку 1930-х гадоў]] Ціск на беларускую адукацыю з боку ўлад узмацніўся ў пачатку 1930-х гадоў. 3 верасня 1932 года пачалася паступовая ліквідацыя ўстановы: улады закрылі першы клас, а шматгадовы дырэктар Сяргей Сахараў быў звольнены з пасады{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года ў краіне пачаўся жорсткі працэс гвалтоўнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. 14 кастрычніка 1934 года адбыўся бацькоўскі сход, на якім новы дырэктар гімназіі [[Яніс Плоніс]] азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі ў дачыненні да нацыянальных меншасцей. Згодна з рашэннем Кабінета міністраў Латвіі ад 13 чэрвеня 1935 года Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія афіцыйна спыніла сваё існаванне як самастойная ўстанова{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. У верасні 1935 года яна была аб'яднана з польскай гімназіяй і ўключана ў склад 2-й змяшанай дзяржаўнай гімназіі ў выглядзе асобнага беларускага класа. Колькасць вучняў у ім з кожным годам імкліва змяншалася. Увесну 1939 года адбыўся апошні выпуск навучэнцаў, пасля чаго гэты беларускі клас быў канчаткова зачынены{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. Былы дырэктар гімназіі Сяргей Сахараў у верасні 1936 года з горыччу занатаваў у сваім дзённіку наступныя радкі пра лёс установы: {{цытата|«Зараз ідзеш міма гімназіі — не мігаюць вечарам агні ў майстэрнях, не чуваць стуку, не чуваць моладзі, не чуваць беларускай мовы. Усё разбурана, і невядома, для чаго...»{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=222|ref=ЭГБ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} * [[Сяргей Сахараў|Сахараў С.]] Гістарычны нарыс пяцігоддзя Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі за 1922—1927 гг. Дзвінск, 1927. * [[Э. Казак-Казакевіч|Казак-Казакевіч Э.]] Мой жыццяпіс // [[Голас Радзімы (газета)|Голас Радзімы]]. 1992. 1 кастр.—12 лістап. * Гваздзёў, С. Міхаіл Сеўрук: Мастак з Божай міласці. — Мінск: «Харвест», 2015. — 64 с. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]] 3melws1te01s9q7wbl3e9qcfgf5jlh8 5148477 5148476 2026-05-29T22:17:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пазакласнае і культурнае жыццё */ 5148477 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія |Арыгінал = {{lang-lv|Daugavpils Valsts baltkrievu ģimnāzija}} |Выява = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі, пач. 1930-х гадоў.jpg |Подпіс = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі (пачатак 1930-х гадоў) |Заснавана = [[3 снежня]] [[1922]] |Закрыта = [[1935]] |Тып = [[гімназія]] |Дырэктар = [[Іван Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] (1922—1925)<br>[[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932)<br>Яніс Плоніс (з 1934) |Адрас = [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], [[Варшаўская вуліца (Даўгаўпілс)|вул. Варшаўская]] |Поле = Мова навучання |Тэкст поля = [[Беларуская мова|беларуская]] }} '''Дзві́нская дзяржа́ўная белару́ская гімна́зія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Існавала ў 1922—1935 гадах у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс) на вуліцы Варшаўскай. З'яўлялася флагманам беларускага школьніцтва ў Латвіі і выконвала ролю галоўнай кузні кадраў для мясцовай нацыянальнай інтэлігенцыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=117}}. == Гісторыя == === Стварэнне і працэс навучання === Установа была афіцыйна адкрыта 3 снежня 1922 года дзякуючы намаганням членаў мясцовага беларускага культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]». Першым дырэктарам гімназіі стаў вядомы беларускі грамадскі дзеяч [[Іван Краскоўскі]] (1922—1925), пасля якога гэтую пасаду заняў даследчык і педагог [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932). Выкладчыцкі склад уключаў выдатных прадстаўнікоў беларускага руху, сярод якіх былі [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] (Грыб), [[Андрэй Якубецкі]], каталіцкі святар [[Язэп Гайлевіч]], [[Парфіры Жэрдзі]] і іншыя{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Вучэбная праграма гімназіі была шырокай і ўключала выкладанне беларускай, латышскай, рускай, лацінскай і нямецкай моў, а таксама гісторыі, матэматыкі, Закона Божага і іншых агульнаадукацыйных прадметаў. Установа хутка заваявала аўтарытэт і стала цэнтрам гуртавання беларускай моладзі з усёй [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. === Пазакласнае і культурнае жыццё === [[Файл:Драматычная дружына і хор Дзвінскай беларускай гімназіі.jpg|thumb|Драматычная дружына і хор Дзвінскай беларускай гімназіі]] Вучні гімназіі вялі надзвычай актыўнае грамадска-культурнае жыццё. У сценах школы дзейнічалі літаратурна-гістарычны, мастацкі, фатаграфічны і радыётэхнічны гурткі, былі арганізаваны ўласны хор і аркестр балалаечнікаў. Непрацяглы час існаваў 45-ы беларускі скаўцкі атрад. Гімназісты самастойна выдавалі на гектографе вучнёўскія часопісы, такія як «Ластаўка» (1923—1924) і «Школьная праца» (1926—1930, усяго выйшла чатырнаццаць нумароў). Вучні таксама актыўна займаліся зборам фальклору і этнаграфічных матэрыялаў, перадаючы дзясяткі песень і казак у [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Асаблівае месца займала тэатральная дзейнасць. Драматычны гурток, якім спачатку кіравала [[Паўліна Мядзёлка]], а потым Парфіры Жэрдзі, ладзіў шматлікія тэатральныя пастаноўкі. Ужо ў снежні 1922 года адбылася прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]». Мастацкае афармленне і дэкарацыі вучні рабілі самастойна ў школьнай майстэрні. 10 сакавіка 1924 года па асабістым запрашэнні выдатнага латышскага паэта і палітыка [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] вучнёўская тэатральная група выступіла з «Паўлінкай» і харавымі спевамі на сцэне [[Латвійскі нацыянальны тэатр|Латвійскага нацыянальнага тэатра]] ў [[Рыга|Рызе]]. Толькі ў перыяд 1925—1927 гадоў вучні зладзілі каля дваццаці выступаў у Дзвінску і латгальскай правінцыі, ставячы п'есы [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Вольга Сахарава|Вольгі Сахаравай]]. Прыбытак ад спектакляў ішоў на дапамогу незаможным вучням{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—11}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43—44}}. З лістапада 1927 года на базе гімназіі пачала працаваць асобная [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У гімназіі рэгулярна ладзіліся ўрачыстыя мерапрыемствы, прысвечаныя нацыянальным юбілеям: 400-годдзю беларускага друку, 25-й гадавіне смерці [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і іншым падзеям. 9 і 10 красавіка 1927 года з лекцыямі па гісторыі літаратуры ў гімназіі выступаў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]. У лістападзе і снежні 1932 года ў школе шырока адзначалася 50-годдзе Янкі Купалы і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]: з дакладамі выступалі намеснік дырэктара У. Раткін і самі вучні, ставіліся сцэнічныя абразкі паводле твораў класікаў, а настаўнік Андрэй Якубецкі паставіў інсцэніроўку «[[У палескай глушы]]». Гімназія падтрымлівала цесныя сувязі з [[Райніс|Янісам Райнісам]], [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляславам Брэжгам]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Панізнік|2017|с=46}}. === Выпускнікі === Сярод навучэнцаў установы быў шэраг будучых дзеячаў беларускай і іншых культур. У гімназіі вучыліся пісьменнікі [[Аўген Бартуль]], [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі (Пятро Сакол)]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціна Казлоўская (Лясная Кветка)]], Мікалай Талерка, [[Эдвард Вайвадзіш]] і [[Віктар Вальтар]]. Таксама сярод выпускнікоў былі мастакі [[Пётра Мірановіч]] і [[Міхась Калінін]], оперная спявачка [[Надзея Мікалаева-Комісар]], тэатральны рэжысёр [[Язэп Камаржынскі]], перакладчык [[Янка Доўгі]], археолаг [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Людміла Краскоўская]] і іншыя. Непрацяглы час тут вучыўся вядомы беларускі мастак [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|Міхаіл Сеўрук]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Значная частка выпускнікоў працягвала навучанне ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] і Латвійскай акадэміі мастацтваў. Акрамя таго, дзякуючы стыпендыям чэхаславацкага ўрада і дапамозе беларускіх дзеячаў, група дзвінскіх гімназістаў змагла выехаць на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] (у Прагу){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131—132}}. === Заняпад і ліквідацыя === [[Файл:Беларускі вечар у гімназіі на пач. 1930-х гадоў. Сядзяць настаўнікі гімназіі і беларускай школы.jpg|thumb|Беларускі вечар у гімназіі на пачатку 1930-х гадоў]] Ціск на беларускую адукацыю з боку ўлад узмацніўся ў пачатку 1930-х гадоў. 3 верасня 1932 года пачалася паступовая ліквідацыя ўстановы: улады закрылі першы клас, а шматгадовы дырэктар Сяргей Сахараў быў звольнены з пасады{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года ў краіне пачаўся жорсткі працэс гвалтоўнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. 14 кастрычніка 1934 года адбыўся бацькоўскі сход, на якім новы дырэктар гімназіі [[Яніс Плоніс]] азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі ў дачыненні да нацыянальных меншасцей. Згодна з рашэннем Кабінета міністраў Латвіі ад 13 чэрвеня 1935 года Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія афіцыйна спыніла сваё існаванне як самастойная ўстанова{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. У верасні 1935 года яна была аб'яднана з польскай гімназіяй і ўключана ў склад 2-й змяшанай дзяржаўнай гімназіі ў выглядзе асобнага беларускага класа. Колькасць вучняў у ім з кожным годам імкліва змяншалася. Увесну 1939 года адбыўся апошні выпуск навучэнцаў, пасля чаго гэты беларускі клас быў канчаткова зачынены{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. Былы дырэктар гімназіі Сяргей Сахараў у верасні 1936 года з горыччу занатаваў у сваім дзённіку наступныя радкі пра лёс установы: {{цытата|«Зараз ідзеш міма гімназіі — не мігаюць вечарам агні ў майстэрнях, не чуваць стуку, не чуваць моладзі, не чуваць беларускай мовы. Усё разбурана, і невядома, для чаго...»{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=222|ref=ЭГБ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} * [[Сяргей Сахараў|Сахараў С.]] Гістарычны нарыс пяцігоддзя Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі за 1922—1927 гг. Дзвінск, 1927. * [[Э. Казак-Казакевіч|Казак-Казакевіч Э.]] Мой жыццяпіс // [[Голас Радзімы (газета)|Голас Радзімы]]. 1992. 1 кастр.—12 лістап. * Гваздзёў, С. Міхаіл Сеўрук: Мастак з Божай міласці. — Мінск: «Харвест», 2015. — 64 с. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]] f32a30csjv1sjpx8ww1vnq87z0twx54 5148478 5148477 2026-05-29T22:18:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 2 катэгорыі; +[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, расфарміраваныя ў 1935 годзе]]; ±[[Катэгорыя:Гімназіі Даўгаўпілса]]→[[Катэгорыя:Гісторыя Даўгаўпілса]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148478 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія |Арыгінал = {{lang-lv|Daugavpils Valsts baltkrievu ģimnāzija}} |Выява = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі, пач. 1930-х гадоў.jpg |Подпіс = Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі (пачатак 1930-х гадоў) |Заснавана = [[3 снежня]] [[1922]] |Закрыта = [[1935]] |Тып = [[гімназія]] |Дырэктар = [[Іван Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] (1922—1925)<br>[[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932)<br>Яніс Плоніс (з 1934) |Адрас = [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], [[Варшаўская вуліца (Даўгаўпілс)|вул. Варшаўская]] |Поле = Мова навучання |Тэкст поля = [[Беларуская мова|беларуская]] }} '''Дзві́нская дзяржа́ўная белару́ская гімна́зія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Існавала ў 1922—1935 гадах у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс) на вуліцы Варшаўскай. З'яўлялася флагманам беларускага школьніцтва ў Латвіі і выконвала ролю галоўнай кузні кадраў для мясцовай нацыянальнай інтэлігенцыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=117}}. == Гісторыя == === Стварэнне і працэс навучання === Установа была афіцыйна адкрыта 3 снежня 1922 года дзякуючы намаганням членаў мясцовага беларускага культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]». Першым дырэктарам гімназіі стаў вядомы беларускі грамадскі дзеяч [[Іван Краскоўскі]] (1922—1925), пасля якога гэтую пасаду заняў даследчык і педагог [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1925—1932). Выкладчыцкі склад уключаў выдатных прадстаўнікоў беларускага руху, сярод якіх былі [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] (Грыб), [[Андрэй Якубецкі]], каталіцкі святар [[Язэп Гайлевіч]], [[Парфіры Жэрдзі]] і іншыя{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Вучэбная праграма гімназіі была шырокай і ўключала выкладанне беларускай, латышскай, рускай, лацінскай і нямецкай моў, а таксама гісторыі, матэматыкі, Закона Божага і іншых агульнаадукацыйных прадметаў. Установа хутка заваявала аўтарытэт і стала цэнтрам гуртавання беларускай моладзі з усёй [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. === Пазакласнае і культурнае жыццё === [[Файл:Драматычная дружына і хор Дзвінскай беларускай гімназіі.jpg|thumb|Драматычная дружына і хор Дзвінскай беларускай гімназіі]] Вучні гімназіі вялі надзвычай актыўнае грамадска-культурнае жыццё. У сценах школы дзейнічалі літаратурна-гістарычны, мастацкі, фатаграфічны і радыётэхнічны гурткі, былі арганізаваны ўласны хор і аркестр балалаечнікаў. Непрацяглы час існаваў 45-ы беларускі скаўцкі атрад. Гімназісты самастойна выдавалі на гектографе вучнёўскія часопісы, такія як «Ластаўка» (1923—1924) і «Школьная праца» (1926—1930, усяго выйшла чатырнаццаць нумароў). Вучні таксама актыўна займаліся зборам фальклору і этнаграфічных матэрыялаў, перадаючы дзясяткі песень і казак у [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Асаблівае месца займала тэатральная дзейнасць. Драматычны гурток, якім спачатку кіравала [[Паўліна Мядзёлка]], а потым Парфіры Жэрдзі, ладзіў шматлікія тэатральныя пастаноўкі. Ужо ў снежні 1922 года адбылася прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]». Мастацкае афармленне і дэкарацыі вучні рабілі самастойна ў школьнай майстэрні. 10 сакавіка 1924 года па асабістым запрашэнні выдатнага латышскага паэта і палітыка [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] вучнёўская тэатральная група выступіла з «Паўлінкай» і харавымі спевамі на сцэне [[Латвійскі нацыянальны тэатр|Латвійскага нацыянальнага тэатра]] ў [[Рыга|Рызе]]. Толькі ў перыяд 1925—1927 гадоў вучні зладзілі каля дваццаці выступаў у Дзвінску і латгальскай правінцыі, ставячы п'есы [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Вольга Сахарава|Вольгі Сахаравай]]. Прыбытак ад спектакляў ішоў на дапамогу незаможным вучням{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—11}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43—44}}. З лістапада 1927 года на базе гімназіі пачала працаваць асобная [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У гімназіі рэгулярна ладзіліся ўрачыстыя мерапрыемствы, прысвечаныя нацыянальным юбілеям: 400-годдзю беларускага друку, 25-й гадавіне смерці [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і іншым падзеям. 9 і 10 красавіка 1927 года з лекцыямі па гісторыі літаратуры ў гімназіі выступаў [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]. У лістападзе і снежні 1932 года ў школе шырока адзначалася 50-годдзе Янкі Купалы і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]: з дакладамі выступалі намеснік дырэктара У. Раткін і самі вучні, ставіліся сцэнічныя абразкі паводле твораў класікаў, а настаўнік Андрэй Якубецкі паставіў інсцэніроўку «[[У палескай глушы]]». Гімназія падтрымлівала цесныя сувязі з [[Райніс|Янісам Райнісам]], [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляславам Брэжгам]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}{{sfn|Панізнік|2017|с=46}}. === Выпускнікі === Сярод навучэнцаў установы быў шэраг будучых дзеячаў беларускай і іншых культур. У гімназіі вучыліся пісьменнікі [[Аўген Бартуль]], [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі (Пятро Сакол)]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціна Казлоўская (Лясная Кветка)]], Мікалай Талерка, [[Эдвард Вайвадзіш]] і [[Віктар Вальтар]]. Таксама сярод выпускнікоў былі мастакі [[Пётра Мірановіч]] і [[Міхась Калінін]], оперная спявачка [[Надзея Мікалаева-Комісар]], тэатральны рэжысёр [[Язэп Камаржынскі]], перакладчык [[Янка Доўгі]], археолаг [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Людміла Краскоўская]] і іншыя. Непрацяглы час тут вучыўся вядомы беларускі мастак [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|Міхаіл Сеўрук]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Значная частка выпускнікоў працягвала навучанне ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] і Латвійскай акадэміі мастацтваў. Акрамя таго, дзякуючы стыпендыям чэхаславацкага ўрада і дапамозе беларускіх дзеячаў, група дзвінскіх гімназістаў змагла выехаць на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] (у Прагу){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131—132}}. === Заняпад і ліквідацыя === [[Файл:Беларускі вечар у гімназіі на пач. 1930-х гадоў. Сядзяць настаўнікі гімназіі і беларускай школы.jpg|thumb|Беларускі вечар у гімназіі на пачатку 1930-х гадоў]] Ціск на беларускую адукацыю з боку ўлад узмацніўся ў пачатку 1930-х гадоў. 3 верасня 1932 года пачалася паступовая ліквідацыя ўстановы: улады закрылі першы клас, а шматгадовы дырэктар Сяргей Сахараў быў звольнены з пасады{{sfn|ЭГБ|1996|с=222}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года ў краіне пачаўся жорсткі працэс гвалтоўнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. 14 кастрычніка 1934 года адбыўся бацькоўскі сход, на якім новы дырэктар гімназіі [[Яніс Плоніс]] азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі ў дачыненні да нацыянальных меншасцей. Згодна з рашэннем Кабінета міністраў Латвіі ад 13 чэрвеня 1935 года Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія афіцыйна спыніла сваё існаванне як самастойная ўстанова{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. У верасні 1935 года яна была аб'яднана з польскай гімназіяй і ўключана ў склад 2-й змяшанай дзяржаўнай гімназіі ў выглядзе асобнага беларускага класа. Колькасць вучняў у ім з кожным годам імкліва змяншалася. Увесну 1939 года адбыўся апошні выпуск навучэнцаў, пасля чаго гэты беларускі клас быў канчаткова зачынены{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. Былы дырэктар гімназіі Сяргей Сахараў у верасні 1936 года з горыччу занатаваў у сваім дзённіку наступныя радкі пра лёс установы: {{цытата|«Зараз ідзеш міма гімназіі — не мігаюць вечарам агні ў майстэрнях, не чуваць стуку, не чуваць моладзі, не чуваць беларускай мовы. Усё разбурана, і невядома, для чаго...»{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=222|ref=ЭГБ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} * [[Сяргей Сахараў|Сахараў С.]] Гістарычны нарыс пяцігоддзя Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі за 1922—1927 гг. Дзвінск, 1927. * [[Э. Казак-Казакевіч|Казак-Казакевіч Э.]] Мой жыццяпіс // [[Голас Радзімы (газета)|Голас Радзімы]]. 1992. 1 кастр.—12 лістап. * Гваздзёў, С. Міхаіл Сеўрук: Мастак з Божай міласці. — Мінск: «Харвест», 2015. — 64 с. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, расфарміраваныя ў 1935 годзе]] edvr09d2ysfrq4fhbo7t0ral79sp4r9 100 121975 5148368 5147975 2026-05-29T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5148368 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Стэфан (Веляноўскі)|2026-05-29T14:44:07Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Хасэ Лаўрэль|2026-05-29T14:01:34Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Ян Гружэўскі|2026-05-29T10:17:34Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Шыбека|2026-05-29T10:11:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека|2026-05-29T10:09:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дэйман|2026-05-29T07:46:01Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Леў Мікалаевіч Гарэлаў|2026-05-28T18:13:02Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уілау Сміт|2026-05-28T18:01:16Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Артур Уладзіміравіч Шахлай|2026-05-28T17:20:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Леанід Аляксандравіч Акаловіч|2026-05-28T16:15:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рудольф Казлоўскі|2026-05-28T11:02:50Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Амерыканскі псіхапат (фільм)|2026-05-28T09:19:29Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Я — легенда (фільм, 2007)|2026-05-28T08:30:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Сцяпан Мікалаевіч Фалькоўскі|2026-05-27T13:50:12Z|~2026-31379-15}} {{Новы артыкул|Katarsis|2026-05-27T10:19:43Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Максім Андрэевіч Крупейчанка|2026-05-27T07:16:27Z|MaximKrupa}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Энігальдзі-Нана|2026-05-26T23:38:38Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Караль Фларыян Кастравіцкі|2026-05-26T16:52:21Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jh0lpongnj35l4m6v3hy2mn4t7tzv8s 0 123727 5148539 5019123 2026-05-30T05:48:00Z CommonsDelinker 151 Replacing Us_legion_of_merit_officer_rib.png with [[File:Legion_of_Merit_(United_States)_officer_rib.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 5148539 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Ордэн «Легіён пашаны» |Выява = Legionnaire of the Legion of Merit.jpg |Выява стужка = Legion of Merit ribbon.svg |OriginalName = ''Legion of Merit'' |Краіна = {{USA}} |Тып = |Каму ўручаецца = ваеннаслужачыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]] |Падставы ўзнагароджання = за выбітную адвагу ў баі |Статус = уручаецца |Параметры = |Дата заснавання = [[1942]] |Першае ўзнагароджанне = [[1942]] |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = [[Выява:US Defense Superior Service Medal ribbon.svg|40px]] [[Медаль «За выдатную службу»]] |Малодшая ўзнагарода = [[Выява:Distinguished Flying Cross ribbon.svg|40px]] [[Крыж лётных заслуг (ЗША)|Крыж лётных заслуг]] |Адпавядае = }} '''Ордэн «Легіён пашаны»''' ({{lang-en|Legion of Merit}}) — узнагарода, якая ўручаецца [[Міністэрства абароны ЗША|міністэрствам абароны ЗША]], ваеннаслужачым усіх родаў войскаў за выключную адвагу ў баі. == Гісторыя == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] перад кіраўніцтвам ЗША паўстала пытанне аб ўзнагароджанні прадстаўнікоў саюзных армій. Узнагароды ЗША, якія існавалі да гэтага, не падыходзілі па сваім становішчы. Таму ў [[1942]] годзе быў заснаваны адзіны і першы ва ўзнагароднай сістэме ЗША ордэн «Легіён пашаны». Узнагарода «еўрапейскага тыпу» мела ступені — розныя для каманднага складу, старэйшых і малодшых афіцэраў і радавога саставу арміі. == Апісанне знака == Знак ордэна мае пяць зубцоў тыпу «ластаўчынага хваста» пакрытых белай эмаллю з чырвонай аблямоўкай і залатымі шарыкамі на канцах, накладзеных на [[лаўровы вянок]] зялёнай эмалі. У цэнтры знака блакітны круг з 13 белымі зорачкамі. == Ступені Легіёна пашаны == {|align="center" border="1" cellpadding="1" ! style="background:#efefef;" |Галоўнакамандуючы ! style="background:#efefef;" |Камандор (камандуючы) ! style="background:#efefef;" |Афіцэр ! style="background:#efefef;" |Легіянер |- |[[Выява:Us legion of merit chief commander.png|121px|center|]] |[[Выява:US Legion of Merit Commander.png|119px|center|]] |[[Выява:Us legion of merit officer.png|120px|center|]] |[[Выява:Us legion of merit legionnaire.png|120px|center|]] |- ! style="background:#efefef;" colspan="4" |[[Ордэнская стужка|Стужка]] |- |[[Выява:US_Legion_of_Merit_Chief_Commander_ribbon.png|106px|center|]] |[[Выява:US_Legion_of_Merit_Commander_ribbon.png|106px|center|]] |[[Выява:Legion of Merit (United States) officer rib.png|106px|center|]] |[[Выява:Legion of Merit ribbon.svg|106px|center|]] |- |} [[Катэгорыя:Федэральныя ваенныя ўзнагароды ЗША]] 17285h5egbcn82lj51vt6guje18ubro 0 134966 5148468 5136847 2026-05-29T21:59:10Z Pabojnia 135280 /* Нервовая сістэма */ 5148468 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Каміла Гольджы | Арыгінал імя = {{lang-it|Camillo Golgi}} | Выява = Camillo Golgi nobel.jpg | Шырыня = 200px | Навуковая сфера = [[Гісталогія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[Джуліа Бізацэра]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчык нервовай сістэмы | Узнагароды і прэміі = {{Нобелеўскі медаль}} [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] ([[1906]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святых Маўрыкія і Лазара}}{{!!}}{{Кавалер Савойскага грамадзянскага ордэна}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Mérite», Прусія}} {{!}}} | Сайт = }} '''Каміла Гольджы''' ({{lang-it|Camillo Golgi}}; [[7 ліпеня]] [[1843]], [[Картэна]] — [[21 студзеня]] [[1926]], [[Павія]]) — [[Італьянцы|італьянскі]] [[біёлаг]] і [[Паталогія|паталагаанатам,]] лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за працы па [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэме]]. Ён вывучаў медыцыну ў [[Павійскі ўніверсітэт|Павійскім універсітэце]] (дзе пазней правёў большую частку сваёй прафесійнай кар’еры) з 1860 па 1868 пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Натхнёны патолагаанатамам [[Джуліа Біцоцэра]], ён займаўся даследаваннямі нервовай сістэмы. Яго адкрыццё тэхнікі афарбоўвання пад назвай «чорная рэакцыя» (часам яе называюць [[Метад Гольджы|метадам Гольджы]] або афарбоўваннем Гольджы ў яго гонар) у 1873 годзе стала значным прарывам у нейрабіялогіі. У яго гонар названы некалькі структур і з’яў у [[Анатомія|анатоміі]] і [[Фізіялогія|фізіялогіі]], у тым ліку [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]], [[сухажыльны орган Гольджы]] і [[сухажыльны рэфлекс Гольджы]].<ref>{{cite book|title=Adult Neurogenesis|author=Gerd Kempermann MD|year=2001|publisher=Oxford University Press|edition=2nd|isbn=978-0-19-972969-2|page=616}}</ref> Гольджы і іспанскі біёлаг [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамон-і-Кахаль]] былі сумесна ўзнагароджаныя Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне ў 1906 годзе «ў знак прызнання іх прац па будове нервовай сістэмы».<ref>{{cite news|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1906|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/index.html|access-date=22 December 2017|work=www.nobelprize.org}}</ref> == Біяграфія == Каміла Гольджы нарадзіўся 7 ліпеня 1843 года ў вёсцы Картэна каля Брэшыі, у [[Брэшыя (правінцыя)|правінцыі Брэшыя]] ([[Ламбардыя]]), у той час Каралеўства Ламбардыя-Венецыя, сёння Італія. Вёска цяпер называецца [[Картэна-Гольджы]] ў яго гонар. Ён быў сынам Алесандра і Караліны Гольджы, яго бацька быў лекарам і раённым медыцынскім чыноўнікам, родам з Павіі. У 1860 годзе ён паступіў ва [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэт Павіі]], каб вывучаць медыцыну, дзе і атрымаў медыцынскую ступень у 1865 годзе.<ref name="DBDI2">{{cite encyclopedia|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-golgi_(Dizionario-Biografico)|title=GOLGI, Camillo|first=Guido|last=Cimino|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|language=it|volume=57|year=2001}}</ref> Праходзіў інтэрнатуру ў бальніцы Сан-Матэа (цяпер IRCCS Policlinico San Matteo Foundation). Падчас інтэрнатуры ён некаторы час працаваў грамадзянскім лекарам у італьянскай арміі і памочнікам хірурга ў бальніцы Новара (цяпер Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara). У той жа час ён таксама ўдзельнічаў у медыцынскай брыгадзе па расследаванні эпідэміі халеры ў вёсках вакол Павіі.<ref>{{Cite journal|last=Mazzarello|first=Paolo|date=2020|title=Camillo Golgi: the conservative revolutionary|url=https://oajournals.fupress.net/index.php/ijae/article/view/11658|journal=Italian Journal of Anatomy and Embryology|volume=124 |issue=3 |language=en|pages=288–304 Pages|doi=10.13128/IJAE-11658}}</ref> У 1867 годзе ён аднавіў сваю акадэмічную кар’еру пад кіраўніцтвам [[Чэзарэ Ламброза]]. Ламброза быў вядомым навукоўцам у галіне [[медыцынская псіхалогія|медыцынскай псіхалогіі,]] даследваў геніяльнасць, вар’яцтва і злачыннасць. Натхнёны Ламброза, Гольджы напісаў дысертацыю па этыялогіі [[Псіхічны разлад|псіхічных расстройстваў]], па якой атрымаў [[доктар медыцыны|ступень доктара медыцынскіх навук]] у 1868 годзе.<ref name="mazz992">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=Paolo|title=Camillo Golgi's Scientific Biography|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=121–131|doi=10.1076/jhin.8.2.121.1836|pmid=11624293}}</ref> Ён стаў больш цікавіцца эксперыментальнай медыцынай і пачаў наведваць Інстытут агульнай паталогіі, які ўзначальваў Джуліа Біцоцэра. На тры гады маладзейшы за яго, Біцоцэра быў красамоўным настаўнікам і эксперыментатарам, які спецыялізаваўся на гісталогіі нервовай сістэмы і ўласцівасцях [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]]. Найважнейшыя даследчыя публікацыі Гольджы знаходзіліся пад прамым ці ўскосным уплывам Біцоцэра. Яны так зблізіліся, што жылі ў адным будынку; пазней Гольджы ажаніўся з пляменніцай Джуліа, Лінай Алеці.<ref name="benti2">{{cite book|last1=Bentivoglio|first1=M.|editor1-last=Daroff|editor1-first=Robert B.|editor2-last=Aminoff|editor2-first=Michael J.|title=Encyclopedia of the Neurological Sciences|date=2014|publisher=Elsevier Science|location=Burlington|isbn=978-0-12-385158-1|pages=464–466|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=hfjSVIWViRUC|chapter=Golgi, Camillo}}</ref> Да 1872 года Гольджы быў вядомым клініцыстам і гістапатолагам. Аднак у яго не было магчымасці займаць пасаду штатнага прафесара ў Павіі і працягваць выкладаць і займацца нейрабіялогіяй.<ref name="mazz992" /> Фінансавы ціск падштурхнуў яго ў 1872 годзе далучыцца да працы ў Шпіталі хранічна хворых (Pio Luogo degli Incurabili) у [[Аб’ятэграса|Аб’ятэграса]], недалёка ад Мілана, у якасці галоўнага ўрача. Каб працягнуць даследаванні, ён арганізаваў уласную простую лабараторыю ў адрамантаванай шпітальнай кухні, і менавіта там ён пачаў рабіць свае самыя значныя адкрыцці. Яго галоўным дасягненнем стала распрацоўка тэхнікі афарбоўвання нервовай тканіны пад назвай «чорная рэакцыя» (пазней [[Golgi's method|метад Гольджы]]). Ён апублікаваў свае асноўныя працы паміж 1875 і 1885 гадамі ў часопісе ''«Rivista sperimentale di Freniatria e di medicina legale»''.<ref>{{cite journal|last1=Drouin|first1=Emmanuel|last2=Piloquet|first2=Philippe|last3=Péréon|first3=Yann|title=The first illustrations of neurons by Camillo Golgi|journal=The Lancet Neurology|date=2015|volume=14|issue=6|pages=567|doi=10.1016/S1474-4422(15)00051-4|pmid=25987274|s2cid=7920555}}</ref> У 1875 годзе ён пачаў працаваць на факультэце гісталогіі ва Універсітэце Павіі. У 1879 годзе ён быў прызначаны загадчыкам кафедры анатоміі ва [[Сіенскі ўніверсітэт|Універсітэце Сіены]]. Але ў наступным годзе ён вярнуўся ва Універсітэт Павіі на пасаду прафесара гісталогіі.<ref name="encyclo">{{cite web|last1=Zanobio|first1=Bruno|title=Camillo Golgi facts, information, pictures |url=http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi|website=www.encyclopedia.com|access-date=22 December 2017|language=en}}</ref> З 1879 года ён таксама стаў прафесарам агульнай паталогіі, а таксама ганаровым загадчыкам (''Primario ad honorarem'') бальніцы Сан-Матэа. Ён двойчы займаў пасаду рэктара Павійскага ўніверсітэта, першы раз паміж 1893 і 1896 гадамі, а другі раз паміж 1901 і 1909 гадамі. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1914—1917) ён кіраваў ваенным шпіталем Collegio Borrmeo ў Павіі. Ён сышоў у адстаўку ў 1918 годзе і працягваў даследаванні ў сваёй прыватнай лабараторыі да 1923 года. Памёр 21 студзеня 1926 года.<ref name="mazz992"></ref> === Асабістае жыццё === У Гольджы і яго жонкі Ліны Алеці не было дзяцей, і яны ўсынавілі пляменніцу Гольджы Караліну.<ref name="benti2"/> У пазнейшым жыцці Гольджы быў нерэлігійным і стаў агностыкам. Адзін з яго былых вучняў няўдала спрабаваў схіліць яго перад смерцю да атэізму.<ref>Rapport, Richard L. Nerve Endings: The Discovery of the Synapse. New York: W.W. Norton, 2005. Print.</ref> == Унёсак == === Чорная рэакцыя або афарбоўка метадам Гольджы === [[Файл:Golgi's_drawing_of_nervous_system.gif|міні|Першая ілюстрацыя нервовай сістэмы метадам Гольджы. Вертыкальны разрэз нюхальнай цыбуліны сабакі (1875 г.).]] У часы Гольджы вывучэнне [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]] было складаным, бо клеткі было цяжка ідэнтыфікаваць. Існуючыя [[Staining (biology)|метады афарбоўвання тканак]] былі марнымі для вывучэння [[Нервовая тканка|нервовай тканкі]]. Падчас працы галоўным лекарам у шпіталі для хранічна хворых, ён эксперыментаваў з металічнай імпрэсіяй нервовай тканкі, выкарыстоўваючы ў асноўным [[Серабро|срэбра]] ([[Silver staining|афарбоўванне срэбрам]]). У пачатку 1873 года ён адкрыў метад афарбоўвання нервовай тканкі, які дазваляў выпадковым чынам афарбоўваць абмежаваную колькасць клетак цалкам. Спачатку ён апрацаваў тканку дыхраматам калію, каб зацвярдзіць яе, а затым нітратам срэбра. Пад мікраскопам контур нейрона стаў адрознівацца ад навакольных тканін і клетак. Асадак храмата срэбра, як прадукт рэакцыі, выбарачна афарбоўвае толькі некаторыя клеткавыя кампаненты выпадковым чынам, не закранаючы іншыя часткі клеткі. Часціцы храмата срэбра ствараюць рэзкі чорны адклад на соме (целе нервовай клеткі), а таксама на [[аксон]]е і ўсіх [[Dendrites|дендрытах]], забяспечваючы надзвычай выразную і добра кантрасную выяву [[нейрон]]а на жоўтым фоне. Гэта ўпершыню дазволіла лягчэй прасачыць структуру нервовых клетак у мозгу.<ref name="benti2"/> Паколькі клеткі выбарачна афарбоўваюцца ў чорны колер, ён назваў гэты працэс ''la reazione nera'' («чорная рэакцыя»), але сёння ён называецца метадам Гольджы або афарбоўкай Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Chu|first1=NS|title=[Centennial of the nobel prize for Golgi and Cajal—founding of modern neuroscience and irony of discovery]|journal=Acta Neurologica Taiwanica|date=2006|volume=15|issue=3|pages=217–222|pmid=16995603}}</ref> 16 лютага 1873 года ён напісаў свайму сябру Нікола Манфрэдзі:<blockquote>Я вельмі рады, што знайшоў новую рэакцыю, якая дазваляе нават сляпым людзям прадэманстраваць структуру міжтканкавай стромы кары галаўнога мозгу.</blockquote>Яго адкрыццё было апублікавана ў ''«Gazzeta Medica Italiani»'' 2 жніўня 1873 года.<ref>{{cite journal|last1=DeFelipe|first1=Javier|title=The dendritic spine story: an intriguing process of discovery|journal=Frontiers in Neuroanatomy|date=2015|volume=9|page=14|doi=10.3389/fnana.2015.00014|pmid=25798090|pmc=4350409|doi-access=free }}</ref> === Нервовая сістэма === [[Файл:Golgi_Hippocampus.jpg|міні|Малюнак Каміла Гольджы [[Hippocampus|гіпакампа]], афарбаванага нітратам срэбра]] У 1871 годзе нямецкі анатом [[Іозеф фон Герлах]] пастуляваў, што мозг — гэта складаная «пратаплазматычная сетка», мае выгляд бесперапыннай сеткі, якая называецца рэтыкулумам. Выкарыстоўваючы сваю методыку афарбоўкі, Гольджы змог прасачыць розныя вобласці спіннамазгавой восі, выразна адрозніваючы розныя нервовыя адросткі, а менавіта [[аксон]]ы ад [[Дэндрыт|дендрытаў]]. Ён распрацаваў новую класіфікацыю нервовых клетак на аснове структуры іх адросткаў. Апісаў надзвычай густую і складаную сетку, якая складаецца з павуціння пераплеценых галін аксонаў, якія паходзяць з розных слаёў клетак («дыфузная нервовая сетка»). Гэтая сеткавая структура, якая ўзнікае з аксонаў, істотна адрозніваецца ад гіпотэзы Герлаха. Паводле Гольджы, гэта быў галоўны орган цэнтральнай нервовай сістэмы. Такім чынам, Гольджы прадставіў [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярную тэорыю]], якая сцвярджае, што мозг — гэта адзіная сетка нервовых валокнаў, а не асобных клетак.<ref name="Marina Bentivoglio">{{Cite web|author=Marina Bentivoglio|title=Life and Discoveries of Camillo Golgi|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media|date=20 April 1998|access-date=23 August 2013}}</ref><ref name="cimi2">{{cite journal|author=Cimino G|title=Reticular theory versus neuron theory in the work of Camillo Golgi|journal=Physis Riv Int Stor Sci|volume=36|issue=2|pages=431–472|year=1999|pmid=11640243}}</ref> Нягледзячы на тое, што ў ранніх працах Гольджы паміж 1873 і 1885 гадамі аксанальныя сувязі [[Мазжачок|кары мазжачка]] і нюхальнай цыбуліны выразна адлюстроўваліся незалежнымі адна ад адной, у яго пазнейшых працах, у тым ліку ў «Нобелеўскай лекцыі», увесь гранулярны пласт кары мазжачка быў заняты сеткай разгалінаваных нервовых адросткаў з анастамозамі. Гэта было звязана з яго цвёрдай перакананасцю ў рэтыкулярнай тэорыі.<ref>{{cite journal|author=Raviola E, Mazzarello P|title=The diffuse nervous network of Camillo Golgi: facts and fiction|journal=Brain Res Rev|volume=66|issue=1–2|pages=75–82|year=2011|pmid=20840856|doi=10.1016/j.brainresrev.2010.09.005|s2cid=11871228}}</ref><ref name="Marina Bentivoglio" /> Тэорыя Гольджы была аспрэчана Рамонам-і-Кахалем, які выкарыстаў тую ж тэхніку афарбоўкі, распрацаваную Гольджы. Згодна з [[Нейронная дактрына|нейроннай дактрынай]] Рамона-і-Кахаля, нервовая сістэма — гэта ўсяго толькі сукупнасць асобных клетак, нейронаў, якія злучаюцца паміж сабой, утвараючы сетку.<ref>{{cite journal|last1=Bock|first1=Ortwin|title=Cajal, Golgi, Nansen, Schäfer and the Neuron Doctrine|url=https://archive.org/details/sim_endeavour_endeavour_2013-12_37_4/page/228|journal=Endeavour|date=2013|volume=37|issue=4|pages=228–234|doi=10.1016/j.endeavour.2013.06.006|pmid=23870749}}</ref> Акрамя таго, Гольджы першым даў выразныя апісанні структуры [[Мазжачок|мазжачка]], [[гіпакамп]]а, [[Спінны мозг|спіннога мозгу]], [[Olfactory bulb|нюхальнай цыбуліны]], а таксама паражэнняў [[Паласатае цела|паласатага цела]] і коры галаўнога мозгу пры [[харэя|харэі]]. У 1878 годзе ён таксама адкрыў рэцэптарны орган, які адчувае змены ў мышачным нацяжэнні і цяпер вядомы як сухажыльны орган Гольджы або рэцэптар Гольджы; і цельцы Гольджы-Мацоні (рэцэптары ціску).<ref name="mazz982">{{cite journal|last1=Mazzarello|first1=P.|title=Camillo Golgi (1843–1926)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1998-02_64_2/page/212|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry|date=1998|volume=64|issue=2|pages=212|doi=10.1136/jnnp.64.2.212|pmid=9489532|pmc=2169935}}</ref> Таксама ён распрацаваў фарбавальнік, спецыфічны для [[міэлін]]у (спецыялізаванай мембраны, якая абвіваецца вакол аксона), выкарыстоўваючы [[дыхрамат калію]] і хларыд ртуці. Выкарыстоўваючы гэта, ён адкрыў міэлінавы кальцавы апарат, які часта называюць рагавой варонкай Гольджы-Рэцоніка.<ref name="mazz992"/> === Ныркі === Гольджы вывучаў функцыю нырак з 1882 па 1889 год. У 1882 годзе ён апублікаваў свае назіранні аб механізме гіпертрафіі нырак, якая, на яго думку, была выклікана праліферацыяй нырачных клетак. У 1884 годзе ён апісаў мітозы трубчастых клетак у нырцы чалавека, які пакутаваў ад [[Інтэрстыцыяльны нефрыт|інтэрстыцыяльнага нефрыту]], і адзначыў, што гэты працэс з’яўляецца неад’емнай часткай аднаўлення нырачнай тканкі. Ён першым выдзеліў непашкоджаныя [[нефрон]]ы і паказаў, што дыстальны каналец ([[пятля Генле]]) нефрона вяртаецца да свайго пачатковага [[Glomerulus (kidney)|клубочка]], адкрыццё, якое ён апублікаваў у 1889 годзе («Annotazioni intorno all’Istologia dei reni dell’uomo e di altri mammifieri e sull’istogenesi dei canalicoli oriniferi». ''Rendiconti R. Acad. Lincei'' 5: 545—557, 1889).<ref>{{cite journal|last1=Dal Canton|first1=Ilaria|last2=Calligaro|first2=Alessandro L.|last3=Dal Canton|first3=Francesca|last4=Frosio-Roncalli|first4=Moris|last5=Calligaro|first5=Alberto|title=Contributions of Camillo Golgi to Renal Histology and Embryology|journal=American Journal of Nephrology|date=1999|volume=19|issue=2|pages=304–307|doi=10.1159/000013465|pmid=10213832|s2cid=29666037}}</ref> === Малярыя === У 1880 годзе французскі армейскі ўрач [[Шарль Луі Альфонс Лаверан]] выявіў, што [[малярыя]] выклікаецца мікраскапічным паразітам (''[[Plasmodium falciparum]]''). Але навукоўцы ставіліся да гэтага скептычна, пакуль не ўмяшаўся Гольджы. Менавіта Гольджы дапамог яму даказаць, што малярыйны паразіт — гэта мікраскапічны [[Прасцейшыя|пратыст]]. З 1885 года Гольджы вывучаў малярыйнага паразіта і спосабы яго перадачы. Ён вызначыў два тыпы малярыі: трохдзённую (тэрцыяльную) і чатырохдзённую (квартальную) [[Ліхаманка|ліхаманкі,]] выкліканыя ''[[Plasmodium vivax]]'' і ''[[Plasmodium malariae]]'' адпаведна.<ref>{{cite journal|title=Sul ciclo evolutivo dei parassiti malarici nella febbre terzana : diagnosi differenziale tra i parassiti endoglobulari malarici della terzana e quelli della quartana|journal=Archivio per le Scienza Mediche|volume=13|pages=173–196|author=Golgi C.|trans-title=On the cycle of development of malarial parasites in tertian fever: differential diagnosis between the intracellular parasites of tertian and quartant fever|year=1889}}</ref> У 1886 годзе ён выявіў, што малярыйная ліхаманка ([[Paroxysmal attack|параксізм]]) выклікаецца бясполай стадыяй у крыві чалавека (якая называецца эрытрацытарным цыклам або цыклам Гольджы).<ref>{{cite journal|last1=Antinori|first1=Spinello|last2=Galimberti|first2=Laura|last3=Milazzo|first3=Laura|last4=Corbellino|first4=Mario|title=Biology of human malaria plasmodia including ''Plasmodium knowlesi''|journal=Mediterranean Journal of Hematology and Infectious Diseases|date=2012|volume=4|issue=1|pages=2012013|doi=10.4084/MJHID.2012.013|pmid=22550559|pmc=3340990}}</ref> У 1889—1890 гадах Гольджы і [[Ettore Marchiafava|Этторэ Маркіяфава]] апісалі адрозненні паміж дабраякаснай трохдзённай малярыяй і злаякаснай тэрцыяльнай малярыяй (апошняя выклікаецца ''P. falciparum''). У 1898 годзе разам з [[Giovanni Battista Grassi|Джавані Батыста Грасі]], [[Amico Bignami|Аміка Біньямі]], [[Giuseppe Bastianelli|Джузэпэ Бастыянэлі]], [[Angelo Celli|Анджэла Чэлі]] і Маркіафавай ён пацвердзіў, што малярыя перадаецца камарамі [[Малярыйныя камары|роду Anopheles]].<ref>{{cite journal|last1=Cox|first1=Francis EG|title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors|journal=Parasites & Vectors|date=2010|volume=3|issue=1|pages=5|doi=10.1186/1756-3305-3-5|pmid=20205846|pmc=2825508|doi-access=free}}</ref> === Клетачная арганэла === Арганэла ў эўкарыятычных клетках, цяпер вядомая як [[Комплекс Гольджы|апарат Гольджы]] або комплекс Гольджы, была адкрытая Камілам Гольджы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=Marina|title=The Discovery of the Golgi Apparatus|journal=Journal of the History of the Neurosciences|date=1999|volume=8|issue=2|pages=202–208|doi=10.1076/jhin.8.2.202.1833|pmid=11624302}}</ref> Гольджы мадыфікаваў свой метад афарбоўкі, выкарыстоўваючы раствор дыхрамату осмія, якім ён афарбоўваў нервовыя клеткі ([[клеткі Пуркінье]]) мазжачка сіпухі.<ref name="drosch2">{{cite journal|title=The history of the golgi apparatus in neurones from its discovery in 1898 to electron microscopy|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-bulletin_1998-10_47_3/page/198|journal=Brain Research Bulletin|volume=47|issue=3|pages=199–203|pmid=9865850|doi=10.1016/S0361-9230(98)00080-X|s2cid=36117803|last1=Dröscher|first1=Ariane|date=1998}}</ref> Ён заўважыў ніткападобныя сеткі ўнутры клетак і назваў іх ''apparato reticolare interno'' (унутраны рэтыкулярны апарат). Прызнаўшы іх унікальнымі клеткавымі кампанентамі, ён прадставіў сваё адкрыццё перад Медыка-хірургічным таварыствам Павіі ў красавіку 1898 года.<ref>{{cite journal|title=How Camillo Golgi became "the Golgi"|journal=FEBS Letters|volume=583|pages=3732–3737|last1=Mazzarello|first1=Paolo|last2=Garbarino|first2=Carla|last3=Calligaro|first3=Alberto|date=2009|issue=23|doi=10.1016/j.febslet.2009.10.018|pmid=19833130|s2cid=23309035|doi-access=free|bibcode=2009FEBSL.583.3732M}}</ref> Пасля таго, як гэтае адкрыццё пацвердзіў яго памочнік Эміліа Вераці, ён апублікаваў яго ў ''Bollettino della Società medico-chirurgica di Pavia''.<ref>{{cite journal|last1=Dröscher|first1=A|title=Camillo Golgi and the discovery of the Golgi apparatus|journal=Histochemistry and Cell Biology|date=1998|volume=109|issue=5–6|pages=425–30|pmid=9681625|doi=10.1007/s004180050245|s2cid=9679562}}</ref> Аднак большасць навукоўцаў аспрэчвалі яго знаходку, лічылі яе артэфактам афарбоўвання. Іх мікраскопы былі недастаткова магутнымі, каб ідэнтыфікаваць арганэлы. Да 1930-х гадоў апісанне Гольджы было ў значнай ступені адхілена.<ref name="drosch2" /> Яно было канчаткова ўстаноўлена толькі праз 50 гадоў пасля яго адкрыцця, калі былі распрацаваны электронныя мікраскопы.<ref>{{cite journal|last1=Bentivoglio|first1=M|last2=Mazzarello|first2=P|title=One hundred years of the Golgi apparatus: history of a disputed cell organelle|journal=Italian Journal of Neurological Sciences|date=1998|volume=19|issue=4|pages=241–247|pmid=10933465|doi=10.1007/bf02427612|s2cid=31879493}}</ref> == Узнагароды і ўшанаванне == У 1903 годзе Гольджы стаў ганаровым членам [[Амерыканская асацыяцыя па анатоміі|Амерыканскай асацыяцыі па анатоміі]].<ref>{{Cite book |title=The American Association of Anatomists, 1888-1987: essays on the history of anatomy in America and a report on the membership: past and present|url=https://archive.org/details/americanassociat1888unse|date=1987|publisher=Williams & Wilkins|isbn=978-0-683-06800-9|editor-last=Pauly|editor-first=John Edward|location=Baltimore|editor-last2=Basmajian|editor-first2=John V.|editor-last3=Christensen|editor-first3=A. Kent|editor-last4=Jollie|editor-first4=William P.|editor-last5=Kelly|editor-first5=Douglas E.}}</ref> Гольджы разам з [[Сант’яга Рамон-і-Кахаль|Сант’яга Рамонам-і-Кахалем]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]] ў 1906 годзе за даследаванні структуры нервовай сістэмы. Да працы, якая прынесла Кахалю і Гольджы прэмію, вялася дыскусія аб тым, як нервовыя імпульсы праводзяцца ў мозгу. Адны вучоныя лічылі, што нейроны зліваюцца (паміж аксонавымі адросткамі клеткі № 1 і дендрытамі клеткі № 2), так што мозг па сутнасці становіцца адной сумежнай клеткай, супернейронам; гэта прыводзіць да ўтварэння [[Сінцытый|сінцытыю]], які ляжыць у аснове састарэлай [[Рэтыкулярная тэорыя|рэтыкулярнай тэорыі]]. Другія даследчыкі лічылі, што нейроны не зліваюцца, а сустракаюцца вельмі блізка, і гэта называлася [[Нейронавая дактрына|нейронавай дактрынай]]. Разрозніць клеткавыя кампаненты ў месцы ўзаемадзеяння паміж клеткамі было немагчыма ў той час і гэта стала магчымым толькі значна пазней з вынаходніцтвам [[Электронны мікраскоп|электроннага мікраскопа]] ў 1950-х гадах. Але з дапамогай афарбоўкі метадам Гольджы Кахаль змог пераканаўча прадэманстраваць контуры цэлага нейрона, выключыўшы пры гэтым суседнія нейроны, тым самым паказаў, што універсальнага нейроннага сінцытыю не існуе. Кахаль і Гольджы, будучы з супрацьлеглых лагераў, знянавідзелі адзін аднаго і перасталі размаўляць. Калі яны прыбылі ў [[Стакгольм]], каб атрымаць свой агульны прыз, Кахалю ўдалося адкласці свае рознагалоссі ў бок настолькі, каб пахваліць Гольджы, але Гольджы не адказаў узаемнасцю.<ref>Sapolsky, RM. Behave: The Biology of Humans at our Best and Worst, New York: Penguin Books, 2017, p688</ref> У 1900 годзе кароль [[Умберта I]] назначыў яго [[Сенат Італіі|сенатарам]].<ref>[http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument GOLGI Camillo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161207094022/http://notes9.senato.it/Web/senregno.NSF/65a0a8ced8361de0c12571140059a1c7/fd7bf7817247fb944125646f005c5ac2?OpenDocument|date=7 December 2016}}. Italian senate website</ref> У 1913 годзе Гольджы стаў замежным членам [[Нідэрландская каралеўская акадэмія навук|Каралеўскай нідэрландскай акадэміі мастацтваў і навук]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000453|title=C. Golgi (1844–1926)|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|access-date=19 July 2015}}</ref> Ён атрымаў ганаровыя доктарскія ступені ад Кембрыджскага ўніверсітэта, Жэнеўскага ўніверсітэта, Універсітэцкага каледжа Крысціянія, Нацыянальнага і Кападыстрыйскага ўніверсітэта ў Афінах і Універсітэта Парыж-Сарбона. У 1994 годзе Еўрапейская супольнасць ушанавала яго памяць паштовымі маркамі.<ref name="mazz982"/> === Помнікі ў Павіі === [[Файл:Statua_di_Camillo_golgi_-_Cortile_Università_di_Pavia.JPG|міні|Мармуровая статуя Гольджы ва Універсітэце Павіі]] [[Файл:Camillo_Golgi_home_1.JPG|міні|Дом Каміла Гольджы ў Павіі]] У Павіі некалькі славутасцяў з’яўляюцца помнікамі ў гонар Гольджы. * Мармуровая статуя ў двары старых будынкаў [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]], на N.65 цэнтральнай вуліцы «Strada Nuova». У склепе надпіс на італьянскай мове: «Camillo Golgi / patologo sommo / della scienza istologica / antesignano e maestro / la segreta struttura / del tessuto nervoso / con intenta vigilia / sorprese e descrisse / qui operò / qui vive / guida e luce ai venturi / MDCCCXLIII — MCMXXVI» (''Каміла Гольджы / выдатны патолагаанатам / гісталагічнай навукі / папярэднік і майстар / сакрэтнай структуры / нервовай тканкі / з напружанымі намаганнямі / адкрыты і апісаны / тут ён працаваў / тут ён жыве / тут ён накіроўвае і прасвятляе будучых навукоўцаў / 1843—1926)''. * «Дом Гольджы», таксама на вуліцы «Strada Nuova», па адрасе № 77, за некалькі сотняў метраў ад універсітэта, адразу насупраць гістарычнага тэатра Фраскіні. Гэта дом, у якім Гольджы правёў большую частку свайго сямейнага жыцця са сваёй жонкай Лінай. * Магіла Гольджы знаходзіцца на Манументальных могілках Павіі (віале Сан-Джаваніна), уздоўж цэнтральнай вуліцы, адразу перад вялікім помнікам загінуўшым у Першай сусветнай вайне. Гэта вельмі простая гранітная магіла з бронзавым медальёнам, які адлюстроўвае профіль навукоўца. Побач з магілай Гольджы, акрамя яго жонкі, пахаваны яшчэ два важныя італьянскія навукоўцы-медыкі: [[Барталамеа Паніца]] і [[Аделькі Негры|Адэлькі Негры]]. * Музей Гольджы быў створаны ў 2012 годзе ў старажытным Палацо Бота [[Павійскі ўніверсітэт|Універсітэта Павіі]] на плошчы Антоніёта Бота, 10. Там рэканструяваны кабінет Каміла Гольджы і яго лабараторыі з дапамогай мэблі і арыгінальных інструментаў.<ref>{{cite web|last1=Spizzi|first1=Dante|title=Museo Camillo Golgi|url=http://museocamillogolgi.unipv.eu/|website=museocamillogolgi.unipv.eu|access-date=23 December 2017|language=it-IT}}</ref> == Эпонімы == * Арганэла [[Комплекс Гольджы|апарата Гольджы]] або [[комплекс Гольджы]] * Сенсарны рэцэптарны [[Golgi tendon organ|орган Гольджы]] * [[Golgi's method|Метад Гольджы]] або афарбоўка па Гольджы — метад афарбоўвання нервовай тканіны * Фермент [[Golgi alpha-mannosidase II|альфа-маназідаза II апарата Гольджы]] * [[Клеткі Гольджы]] мазжачка * Нервовыя клеткі апарата Гольджы I (з доўгімі аксонамі) * Нервовыя клеткі апарата Гольджы II (з кароткімі аксонамі або без іх) * [[Гольджы (кратар)]], ударны кратар на Месяцы<ref>{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2213?__fsk=1377454541|title=Golgi crater|publisher=Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS|access-date=16 December 2019}}</ref> * Малая планета [[6875 Golgi|6875 Гольджы]] названа ў яго гонар.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=6875|title=(6875) Golgi = 1994 NG1 = 1934 QB = 1953 RK = 1977 DH2 = 1991 RT30 = 4643 T-1 = T/4643 T-1|publisher=Minor planet center}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дадатковая літаратура == * {{Citation|author=Mazzarello, Paolo|translator=Badiani, Aldo|translator2=Buchtel, Henry A.|year=2010|title=''Golgi: A Biography of the Founder of Modern Neuroscience''|publisher=[[Oxford University Press]]|location=New York|isbn=978-0-19-533784-6|url=https://books.google.com/books?isbn=0195337840}} * {{cite book|last1=Mironov|first1=Alexander A.|last2=Margit|first2=Pavelka|title=The Golgi Apparatus State of Art After 110 Years of Camillo's Discovery.|date=2006|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=3-211-76310-4|url=https://books.google.com/books?isbn=3211763104}} * {{cite book|last1=Morré|first1=D. James|last2=Mollenhauer|first2=Hilton H.|title=The Golgi Apparatus: The First 100 Years|date=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-74347-9|url=https://books.google.com/books?isbn=0387743472}} * {{Citation|pmid=17490748|last1=De Carlos|first1=Juan A|last2=Borrell|first2=José|publication-date=August 2007|year=2007|title=A historical reflection of the contributions of Cajal and Golgi to the foundations of neuroscience.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=8–16|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.010|hdl=10261/62299|s2cid=7266966|hdl-access=free}} * {{Citation|pmid=17462742|last=Muscatello|first=Umberto|publication-date=August 2007|year=2007|title=Golgi's contribution to medicine.|volume=55|issue=1|periodical=Brain Research Reviews|pages=3–7|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.03.007|s2cid=41680914}} * {{Citation|pmid=17408565|last=Kruger|first=Lawrence|publication-date=October 2007|year=2007|title=The sensory neuron and the triumph of Camillo Golgi|volume=55|issue=2|periodical=Brain Research Reviews|pages=406–10|doi=10.1016/j.brainresrev.2007.01.008|s2cid=32486297}} * {{Citation|pmid=9865849|last1=Fabene|first1=P F|last2=Bentivoglio|first2=M|publication-date=October 1998|year=1998|title=1898–1998: Camillo Golgi and "the Golgi": one hundred years of terminological clones.|volume=47|issue=3|periodical=Brain Res. Bull.|pages=195–8|doi=10.1016/S0361-9230(98)00079-3|s2cid=208785591}} * {{Citation|pmid=9778732|last1=Mironov|first1=A A|last2=Komissarchik|first2=Ia Iu|last3=Mironov|first3=A A|last4=Snigirevskaia|first4=E S|publication-date=1998|year=1998|title=[Current concept of structure and function of the Golgi apparatus. On the 100-anniversary of the discovery by Camillo Golgi]|volume=40|issue=6|periodical=Tsitologiia|pages=483–96|last5=Luini|first5=A}} * {{Citation|pmid=9695800|last1=Farquhar|first1=M G|last2=Palade|first2=G E|publication-date=January 1998|year=1998|title=The Golgi apparatus: 100 years of progress and controversy.|volume=8|issue=1|periodical=Trends Cell Biol.|pages=2–10|doi=10.1016/S0962-8924(97)01187-2|pmc=7135405}} == Спасылкі == *[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1906/golgi-article.html Life and Discoveries of Camillo Golgi] * [http://himetop.wikidot.com/camillo-golgi Some places and memories related to Camillo Golgi] * [http://www.museogolgi.it/ The museum in Corteno, now called Corteno Golgi, dedicated to Golgi. Includes a gallery of images of his birthplace.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200313134201/http://www.museogolgi.it/ |date=13 сакавіка 2020 }} * [http://museocamillogolgi.unipv.eu/ The Museum Camillo Golgi in Pavia] * [https://www.britannica.com/biography/Camillo-Golgi Biography at Encyclopædia Britannica] * [http://www.encyclopedia.com/people/medicine/medicine-biographies/camillo-golgi Biography at Encyclopedia.com] * [http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html Profile at Whonamedit?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810221347/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2127.html|date=10 August 2019}} * [http://www.sanmatteo.org/site/home.html IRCCS Policlinico San Matteo Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625010148/http://www.sanmatteo.org/site/home.html|date=25 June 2020}} * [http://www.maggioreosp.novara.it/site/home.html Azienda Ospedaliero Universitaria Maggiore della Carità di Novara] {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1901-1925}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гольджы Каміла}} [[Катэгорыя:Медыкі Італіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Гістолагі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Павійскага ўніверсітэта]] rywvh8svz08liuxghhjtlfbbug13ji0 0 137869 5148453 5145651 2026-05-29T21:42:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Знішчэнне беларускай адукацыі */ 5148453 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jankas Kupalas Rīgas Baltkrievu pamatskolas ieejas plāksne.jpg|thumb|[[Рыжская беларуская асноўная школа імя Янкі Купалы]]]] [[Файл:Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg|міні|[[Бела-чырвона-белы сцяг|Беларускі нацыянальны сцяг]], які выкарыстоўваецца дыяспарай]] '''Беларусы ў Латвіі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], трэцяя па колькасці нацыянальная меншасць краіны. Станам на 1 ліпеня 2022 года колькасць беларусаў у [[Латвія|Латвіі]] складала 57 319 чалавек (2,98 % жыхароў Латвіі). Станам на 1 студзеня 2021 года 27 477 чалавек з'яўляліся грамадзянамі Латвіі, 26 481 чалавек — [[Неграмадзяне (Латвія)|неграмадзянамі Латвіі]], 4 405 чалавек — грамадзянамі [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Індрская воласць|Індрскай]], [[Піедруйская воласць|Піедруйскай (Прыдруйскай)]] і [[Робэжніекская воласць|Робэжніекскай]] валасцях [[Краслаўскі край|Краслаўскага раёна]] беларусы, паводле перапісу 2000 года, складаюць большасць насельніцтва. == Сярэднявечча == У V—VIII стагоддзях славянскія плямёны (перадусім [[крывічы]]) з’явіліся на тэрыторыі сённяшняй [[Латвія|Латвіі]], частка з іх змяшалася з мясцовым [[балты|балцкім]] насельніцтвам, часткова асіміляваўшы яго. У гэты час у раёне мясцовасцей [[Пылда]], [[Піедруя]], [[Істра (Латвія)|Істра]], [[Індрыца]] пачалі фарміравацца астравы беларускага аўтахтоннага насельніцтва, якое развівалася ў шчыльным кантакце з асноўным арэалам беларускага этнасу. [[Эвалд Мугурэвіч|Э. Мугурэвіч]], [[В. Уртан]], [[Р. Дзянісава]], [[Я. Граўдоніс]], [[У. Свяжынскі]] ў сваіх працах паказваюць на шчыльныя кантакты паміж крывічамі і латгаламі, у выніку чаго часам немагчыма правесці выразную мяжу паміж дзвюма плямёнамі. У працэсе ўзаемадачынення склалася шырокая культурная і геаграфічная зона з мяшаным насельніцтвам. Пра шчыльнасць кантактаў з крывічамі сведчыць і латышскі [[этнонім]] ''krievs'' (беларус — ''baltkrievs''), якім мясцовыя плямёны пазначалі ўсе ўсходнеславянскія плямёны (цяпер ён ужываецца для азначэння [[Рускія|рускіх]]). Даследаванні адмыслоўцаў кажуць пра падабенства рытмікі і мелодый у народнай музыцы ([[М. Голдын]]), адзежы ([[А. Зарыня]]), найменнях прадметаў побыту ([[Р. Меркенэ]]), [[Прыказка|прыказках]] і [[Прымаўка|прымаўках]] ([[Э. Кокарэ]]). З цягам часу раён [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] ў Латвіі ўвайшоў у сферу ўплыву [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Палачане збіралі даніну з мясцовых плямёнаў (ліваў і латгалаў), пра што згадвае ў сваёй «Хроніцы Лівоніі» [[Генрых Латвійскі]]. Фарпостамі Полацкага княства ў рэгіёне былі крэпасці [[Герцыке]] і [[Кукенойс]], дзе ў пачатку XIII стагоддзя княжылі адпаведна князі [[Усевалад Герцыкскі|Усевалад]] і [[Вячка Кукенойскі|Вячка]]. Гэтыя князі ў 1200—1220-х гадах узначальвалі змаганне мясцовых плямёнаў супраць нямецкіх і шведскіх рыцараў. У гарадах [[Талава]], Герцыке, Кукенойс былі праваслаўныя цэрквы, падначаленыя [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]]. З заснаваннем у 1201 годзе [[Рыга|Рыгі]] і прыходам [[Крыжовыя паходы|крыжакоў]] Полацкае княства ўсталявала шчыльныя гандлёвыя кантакты з імі, пра што сведчаць дамова 1210 года і іншыя пагадненні. У часы існавання [[Ганза|Ганзы]] купцы-крывічы збудавалі ў Рызе [[Крэўскі двор]]. З 1453 года вядомая [[Царква святога Мікалая (Рыга)|царква святога Мікалая ў Рызе]], з XVI стагоддзя — слабада беларускіх плытагонаў (Крэўсгорад) каля [[Крустпілс]]а (з 1670 года мела [[магдэбургскае права]]). У выніку [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1561 годзе [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкі ордэн]] распаўся на [[Курляндскае і Семігальскае герцагства|Курляндскае]] і [[Задзвінскае герцагства|Задзвінскае]] княствы, якія тады ж сталі [[васал]]амі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а з 1569 года — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Паўночная Латвія ў 1629 годзе адышла да [[Швецыя|Швецыі]], паўднёвая ж ([[Курляндыя]]) заставалася ў складзе Рэчы Паспалітай да 1795 года. Паводле даных даследчыкаў [[Гісторыя Латвіі|гісторыі Латвіі]], у сярэдзіне XVII стагоддзя (1648 год) беларусы і рускія складалі больш за палову ўсяго насельніцтва цяперашніх [[Лудзенскі край|Лудзенскага]] і [[Краслаўскі край|Краслаўскага раёнаў]]. Сюды далучаецца і Даўгаўпілскі раён. Даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] называў Прыдруйскую, Пустынскую, Пасінскую воласці раёнамі кампактнага жыцця беларусаў. У Букмуйжскай воласці Стэжыцкага павета і Шкавенскай воласці Лудзенскага павета яны рассяляліся ўперамежку з латгаламі. У XVIII—XIX стагоддзях у Латвіі з’явілася некалькі праваслаўных беларускіх цэркваў. == Расійская імперыя == У 1795 годзе частка беларускіх і латышскіх зямель была далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Перасяленню беларусаў у Латвію спрыяла адмена [[прыгоннае права|прыгоннага права]] ў 1861 годзе. Частка беларусаў асела ў партовых гарадах. З Латвіі паходзілі, тут навучаліся або працавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзяў беларускія грамадскія, культурныя і палітычныя дзеячы, пісьменнікі і мастакі — [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]], [[Віктар Вальтар]], [[Ніна Барысаўна Ватацы|Ніна Ватацы]], [[Кастусь Езавітаў]], [[Карусь Каганец]], [[Уладзімір Мікалаевіч Кудрэвіч|Уладзімір Кудрэвіч]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]], [[Янка Маўр]]. Паводле ўсерасійскага перапісу 1897 года на тэрыторыі сучаснай Латвіі пражывала 81 986 беларусаў (паводле іншых даных 79 523 чалавекі). У Рызе Вацлаў Ластоўскі і [[Эдвард Будзька]] чыталі лекцыі на беларускай мове для беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі і настаўнікаў, выступалі перад працаўнікамі з Беларусі. == Міжваенны перыяд і Другая сусветная вайна == === Парламенцкая рэспубліка (1918—1934) === [[Файл:Ivan Kraskovskyy.jpg|thumb|[[Іван Краскоўскі]] — адзін з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ў Латвіі]] У 1920 годзе, са стварэннем незалежнай Латвійскай Рэспублікі, беларусам быў нададзены статус нацыянальнай меншасці, латвійскае грамадзянства і права на нацыянальна-культурную аўтаномію. Дзейнасць беларускага адраджэнскага руху пачалася падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і актывізавалася з прыбыццём у 1919 годзе Ваенна-дыпламатычнай місіі [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] на чале з Кастусём Езавітавым<ref>{{артыкул |аўтар=Jēkabsons Ē. |загаловак=Stosunki między Łotwa i Białoruską Republiką Ludową w latach 1919—1921 |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=1997 |нумар=7 |старонкі=49—62 |ref=Jēkabsons}}</ref>. Неўзабаве да яго далучыліся [[Іван Краскоўскі]], [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]], [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Андрэй Якубецкі]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] і іншыя дзеячы, якія і заклалі падмурак нацыянальна-культурнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=589}}. У перыяд парламенцкай дэмакратыі (1918—1934) ліберальнае заканадаўства Латвіі дазваляла шырокую аўтаномію. Былі створаны культурна-асветніцкія таварыства, напрыклад, «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» ў 1921—1925 гадах, пазней «[[Рунь (таварыства)|Рунь]]», «[[Беларуская хата (Латвія)|Беларуская хата]]», «[[Прасвета (Латвія)|Прасвета]]» і [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]. Функцыянавала каля пяцідзесяці пачатковых і тры сярэднія школы, сярод іх [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] і [[Рыжская беларуская гімназія]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. Выдавалася газета «[[Голас беларуса (Рыга)|Голас беларуса]]» і некалькі часопісаў. Аднак, нягледзячы на спрыяльныя ўмовы, колькасць беларусаў зніжалася: калі ў 1920 годзе іх налічвалася 75 630 чалавек (4,74 %), то ў 1925 годзе — 38 010 чалавек, у 1930 годзе — 36 029 чалавек, што часткова тлумачыцца асіміляцыяй і эканамічнымі фактарамі<ref>{{кніга |аўтар=Albin J. |загаловак=Polski ruch narodowy na Łotwie w latach 1919—1940 |месца=Wrocław |выдавецтва= |год=1994 |старонак= |старонкі=12 |ref=Albin}}</ref>. Апрача школьніцтва, у гэты перыяд значнае развіццё атрымала культурнае і тэатральнае жыццё дыяспары. У Рызе дзейнічаў Беларускі народны тэатр пры таварыстве «[[Беларуская хата (Рыга)|Беларуская хата]]», свае драматычныя гурткі працавалі ў Дзвінску і Краславе, арганізоўваліся вандроўныя тэатральныя трупы{{sfn|Міхнюк|1996|с=430}}. З 1932 года пачало дзейнічаць [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ), якое актыўна займалася зборам фальклору, этнаграфічных матэрыялаў і папулярызацыяй гістарычнай спадчыны{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=55—56}}. Выдаваўся шэраг навуковых і педагагічных выданняў, у прыватнасці часопіс «Беларуская школа ў Латвіі»{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=73—74}}. <gallery mode="packed" heights="180"> Беларускія настаўніцкія курсы ў Дзвінску. 09.04.1922.jpg|Беларускія настаўніцкія курсы ў Дзвінску (1922) Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922.jpg|Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы беларускіх вечароў (1922) Драматычны гурток пры Краслаўскім Таварыстве "Бацькаўшчына". 1922-1923, Краслаўка.jpg|Драматычны гурток пры Краслаўскім таварыстве «Бацькаўшчына» (Краслаўка, 1922—1923) Першая вандроўная беларуская трупа ў Латвіі. 1921, Дзвінск.jpg|Першая вандроўная беларуская трупа ў Латвіі (Дзвінск, 1921) Трупа Рыжскага Беларускага Народнага Тэатра. Беларуская Хата ў Рызе, п'еса "Паўлінка".jpg|Трупа Рыжскага беларускага народнага тэатра падчас пастаноўкі п'есы «Паўлінка» ў «Беларускай хаце» Афіша беларускага народнага тэатра. 10.10.1931.jpg|Афіша Рыжскага беларускага народнага тэатра (1931) Беларуская школа ў Латвіі № 7 (24).jpg|Вокладка часопіса «Беларуская школа ў Латвіі» </gallery> === Аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса (1934—1940) === ==== Палітыка латышызацыі і рэпрэсіі ==== [[Файл:Беларускае насельніцтва ў паасобных Латгаліі. 1933.jpg|thumb|Беларускае насельніцтва ў паасобных рэгіёнах [[Латгалія|Латгаліі]]. 1933]]15 мая 1934 года ў выніку дзяржаўнага перавароту да ўлады прыйшоў [[Карліс Улманіс]]. Усталяваная ім нацыянальна-кансерватыўная дыктатура (вядомая як «[[Латвія 15 мая]]») пачала працэс «[[Латышызацыя|латышызацыі]]», мэтай якога было зацвярджэнне прыярытэту латышскай нацыі і выцясненне меншасцей з палітычнага, эканамічнага і культурнага жыцця<ref>{{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И. и др. |загаловак=История Латвии, ХХ век |месца=Рига |выдавецтва= |год=2005 |старонак= |старонкі=161—179 |ref=Блейере}}</ref>. Хаця дзяржаўная прапаганда сцвярджала, што «сонца Латвіі ўсім свеціць аднолькава», новы Закон аб мовах ад 15 чэрвеня 1934 года рэзка абмежаваў выкарыстанне моў нацыянальных меншасцей у дзяржаўных установах{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=592}}. Дэманстрацыя лаяльнасці з боку лідараў беларускай дыяспары не ўратавала іх ад рэпрэсій. Палітычная паліцыя пачала пераслед дзеячаў, звязаных з сацыял-дэмакратычнымі поглядамі. [[Уладзімір Пігулеўскі]] быў інтэрнаваны ў Лібаўскім лагеры, а [[Кастусь Езавітаў]] быў арыштаваны ў дзень перавароту і ўтрымліваўся ў [[Рыжская турма|Рыжскай турме]] да 20 жніўня 1934 года<ref>{{артыкул |аўтар=Езавітаў К. |загаловак=Кароткі жыцьцяпіс і праходжаньне службы |выданне=Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі / Укл. Л. Юрэвіч |год=1999 |месца=Нью-Ёрк |старонкі=192 |ref=Езавітаў}}</ref>. Арышты таксама закранулі настаўнікаў і грамадскіх актывістаў: за кратамі апынуліся [[Аляксей Барткевіч]], [[Марыя Каспяровіч]], [[Марыя Фёдарава]], [[Алесь Сальцэвіч]]. Пазней, у лютым 1936 года, паліцыя арыштавала настаўнікаў [[Якуб Кастылюк|Якуба Кастылюка]], [[Сцяпан Сіцько|Сцяпана Сіцько]], [[Рыгор Плыгаўка|Рыгора Плыгаўку]], [[Ян Кудраўцоў|Яна Кудраўцова]], студэнтаў [[Дамінік Мяжэцкі|Дамініка Мяжэцкага]] і [[Вера Слосман|Веру Слосман]]<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=Aryšty Birłarusaŭ u Łatwii |выданне=Беларуская Крыніца |год=1936 |нумар=8 |старонкі=2 |ref=Беларуская Крыніца}}</ref>. ==== Знішчэнне беларускай адукацыі ==== [[Файл:Аляксей Міхайлавіч Барткевіч.jpg|злева|thumb|[[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]] — настаўнік, рэпрэсаваны падчас рэжыму Улманіса]] Найбольшы ўдар быў нанесены па сістэме адукацыі. Закон аб школьніцтве ад 12 ліпеня 1934 года фактычна скасаваў аўтаномію школ нацыянальных меншасцей. Дзеці з мяшаных сем'яў цяпер былі абавязаны наведваць выключна латышскія школы, а з 1 жніўня таго ж года была ўведзена забарона на выкарыстанне падручнікаў, выдадзеных за мяжой. [[Беларускі школьны аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі|Беларускі школьны аддзел пры Міністэрстве асветы]] быў ліквідаваны; замест яго часова стварылі пасаду рэферэнта ў справах беларускай асветы, якую да 1936 года займаў [[Пётр Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593}}. Колькасць навучальных устаноў імкліва скарачалася. Калі ў 1933/1934 навучальным годзе працавала 23 беларускія пачатковыя школы, то ў 1934/1935 годзе іх засталося 16, а ў 1935/1936 — толькі шэсць. Колькасць вучняў у іх знізілася з 4517 чалавек да 165 навучэнцаў у 1936/1937 годзе{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=598}}. Трагічны лёс спасціг і сярэднія навучальныя ўстановы. Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія ў верасні 1935 года была пазбаўлена свайго статусу, аб'яднана з польскай і ператворана ў змяшаную гімназію, а вясной 1939 года цалкам зачынена<ref>{{артыкул |аўтар=Екабсонс Э. |загаловак=Белорусы в Латвии в 1918—1940 годах |выданне=Беларуская дыяспара як пасярэдніца ў дыялогу цывілізацый. Матэрыялы III Міжнароднага кангрэса беларусістаў |год=2001 |месца=Мінск |старонкі=66—67 |ref=Екабсонс}}</ref>. Былы дырэктар гімназіі Сяргей Сахараў са смуткам адзначаў, што беларускія школы і падручнікі былі «па-барбарску спаленыя»{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=605}}. Рыжская беларуская прыватная гімназія таксама пазбавілася дзяржаўнага фінансавання. Яе дырэктар [[Аляксандр Родзька]] быў звольнены, і нягледзячы на спробы Пятра Мірановіча працягнуць працу на валанцёрскіх пачатках, у 1936 годзе гімназія спыніла існаванне<ref>LVVA. F. 3175. Ap. 1. L. 7. Lp. 16, 94.</ref>. Адзінай школай, якая дзейнічала да 1940 года, заставалася 1-я Рыжская беларуская пачатковая школа пад кіраўніцтвам Сцяпана Сіцько{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=600}}. <gallery mode="packed" heights="180"> Настаўнікі гімназіі, у цэнтры – С. Трубіцын, дырэктар П. Сахараў, Я. Гайлевіч.jpg|Настаўнікі Дзвінскай беларускай гімназіі (у цэнтры — дырэктар [[Сяргей Сахараў]] і ксёндз [[Язэп Гайлевіч]]) Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі, пач. 1930-х гадоў.jpg|Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі (пачатак 1930-х гадоў) Дзвінск. Вучні пачатковай школы.jpg|Вучні беларускай пачатковай школы ў Дзвінску Дзвінск. Спартовае мерапрыемства ў гімназіі.jpg|Спартыўнае мерапрыемства ў Дзвінскай беларускай гімназіі Выпускнікі беларускай школы 1934 (асноўнай 7-гадовай школы). Дзвінск. (Александровіч у першым радзе злева).jpg|Выпускнікі 7-гадовай беларускай школы ў Дзвінску (1934) </gallery> ==== Грамадска-культурнае жыццё ==== Рэжым Улманіса фактычна забараніў дзейнасць большасці беларускіх грамадскіх арганізацый. У верасні 1935 года было ліквідавана Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі (яго кіраўнікоў абвінавацілі ў распаўсюджванні нелегальнай літаратуры), а таксама таварыствы «Рунь», «Прасвета» і пазычковае таварыства «Аратай». Да жніўня 1936 года спыніла працу і Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=595—596}}. Паводле афіцыйнага перапісу 1935 года колькасць беларусаў рэзка ўпала да 26 867 чалавек (1,38 %), што тлумачылася мэтанакіраванай фальсіфікацыяй і ціскам на бацькоў навучэнцаў, якіх перапісчыкі масава запісвалі латышамі, асабліва ў памежных раёнах Латгаліі, напрыклад, у [[Дземанская воласць|Дземанскай воласці]]<ref>{{артыкул |аўтар=Jēkabsons Ē. |загаловак=Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX—XX w... |выданне=Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń. T. I |год=1999 |месца=Białystok |старонкі=234 |ref=Jēkabsons2}}</ref>. Адзінай легальнай арганізацыяй да 1939 года заставалася [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) на чале з Мікалаем Дзямідавым. Выжыванне таварыства стала магчымым шмат у чым дзякуючы таму, што Дзямідаў пайшоў на таемнае супрацоўніцтва з палітычнай паліцыяй (праз агента [[Віктар Корці|Віктара Корці]])<ref>LVA. F. 1986. Ap. 2. P-10551. Lp. 88—97.</ref>. У 1939 годзе арганізацыя была перарэгістравана як «[[Таварыства беларусаў у Латвіі]]» (ТБЛ). Новым старшынёй стаў [[Пётра Мірановіч]], а яго намеснікам — Сяргей Сахараў. Нягледзячы на надзвычай складаныя ўмовы, ТБЛ працягвала культурную дзейнасць у Рызе: у маі 1939 года быў пастаўлены спектакль паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», а ў 1940 годзе — п'еса «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]» [[Далецкія, браты|Далецкага]]. Праводзіліся лекцыі, прысвечаныя 100-годдзю [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і творчасці [[Павел Васільевіч Шэйн|Паўла Шэйна]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=620}}. Значным дасягненнем стала выданне [[Сяргей Сахараў|Сяргеем Сахаравым]] «Беларускага календара на 1937 год» і зборніка «Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў» (1940), які змяшчаў больш за 400 народных песень і быў выдадзены пры падтрымцы Культурнага фонду Латвіі{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=621}}. <gallery mode="packed" heights="180"> С. Сахараў.jpg|[[Сяргей Сахараў]] — выбітны беларускі асветнік і даследчык, былы дырэктар Дзвінскай гімназіі Віктар Вальтар.jpg|[[Віктар Вальтар]] — беларускі пісьменнік з Латгаліі Міхась Калінін.jpg|[[Міхась Калінін]] — мастак і дзеяч беларускага руху ў Латвіі Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў.jpg|Зборнік фальклору «Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў» (Рыга, 1940) Вучні беларускай школы ў Латвіі на сьвяткаваньні 50-ых угодкаў Якуба Коласа.jpg|Вучні беларускай школы на святкаванні 50-годдзя Якуба Коласа </gallery> ==== Напярэдадні Другой сусветнай вайны ==== Абвастрэнне міжнароднай сітуацыі напрыканцы 1930-х гадоў падштурхнула некаторых беларускіх дзеячаў да пошуку знешняй падтрымкі. У прыватнасці, усталёўваліся кантакты з нямецкімі разведвальнымі і дыпламатычнымі коламі, якія разглядалі магчымасць выкарыстання «малых народаў» у ваенна-палітычных мэтах супраць [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Мікалай Дзямідаў сустракаўся з прафесарам [[Яўген фон Энгельгарт|Яўгенам фон Энгельгартам]] і [[Гергард фон Мэндэ|Гергардам фон Мэндэ]] з нямецкага інстытута даследаванняў, а летам 1939 года наведваў [[Берлін]]. Больш за тое, з выкарыстаннем бюро ў сядзібе Таварыства беларускіх настаўнікаў у Рызе праводзілася вербаванне маладых беларусаў (былых вайскоўцаў польскай арміі) для выезду на працу ў [[Трэці рэйх|Трэці Рэйх]], што выклікала сур'ёзную занепакоенасць [[Пасольства Польшчы ў Латвіі|польскай амбасады ў Латвіі]]<ref>AAN. MSZ. T. 357. K. 414—415.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=614—615}}. === Нямецкая акупацыя (1941—1944) === [[Файл:Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе, май 1944 г. Сядзяць злева С. П. Сахараў і ксёндз Я. Гайлевіч.jpg|міні|Абноўленыя беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе падчас нямецкай акупацыі. Сядзяць злева Сяргей Сахараў і ксёндз Язэп Гайлевіч (май 1944)]] У перыяд акупацыі Латвіі [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіяй]] (1941—1944 гады) дзейнічала [[Беларускае аб'яднанне ў Латвіі]] пад кіраўніцтвам Кастуся Езавітава. Арганізацыя мела аддзелы ў [[Латгалія|Латгаліі]], падтрымлівала працу беларускіх школ, некаторыя з якіх былі адноўлены, напрыклад, у [[Варнавічы|Варнавічах]] Каплаўскай воласці, тэатраў, хароў, выдавала часопіс «[[Новы шлях (часопіс, Рыга)|Новы шлях]]» і музычную літаратуру. Сярод значных падзей — гастролі спевака [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхала Забэйды-Суміцкага]] і паспяховая агітацыйная кампанія падчас перапісу 1943 года, які зафіксаваў 48 601 беларуса ў Латвіі. Пасля заканчэння вайны і з устанаўленнем савецкага рэжыму ў 1944 годзе беларускія школы былі зноў закрыты, культурна-асветніцкая работа спынена, а кіраўнікі і актывісты нацыянальнага руху вымушаны былі эміграваць або былі рэпрэсаваны{{sfn|Грыбоўскі|2019|с=185—239}}. == Савецкі перыяд == Найбольшая колькасць беларусаў прыехала ў Латвію ў перыяд з 1959 па 1989 гады. У асноўным гэта былі рабочыя, занятыя ў будаўніцтве і маладыя спецыялісты, накіраваныя з беларускіх ВНУ, а таксама салдаты і афіцэры, якія засталіся пасля службы ў войску. Паводле перапісу 1959 года ў Латвіі пражывала 61,6 тысяч беларусаў (2,9 %), у 1970 годзе — 95,9 тысяч (4,0 %), у 1979 годзе — 111,5 тысяч (4,5 %). У 1989 годзе ў Латвіі ўжо пражывала каля 120 тысяч беларусаў. Нягледзячы на вялікую колькасць беларусаў, у [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] адсутнічала беларускамоўная адукацыя, беларускія дзеці навучаліся ў рускіх і латышскіх школах, што прывяло да паступовай страты беларускай мовы новымі пакаленнямі. == Постсавецкі перыяд == Пры агульным змяншэнні насельніцтва Латвіі пасля набыцця краінай незалежнасці колькасць беларусаў упала асабліва рэзка — немалой часткай за кошт выезду з краіны беларусаў, якія прыбылі ў апошнія дзесяцігоддзі існавання СССР і ў Латвіі не ўкараніліся. Колькасць беларусаў даволі хутка скарачаецца, што абумоўліваецца як масавай эміграцыяй у постсавецкі перыяд, так і інтэнсіўнымі асіміляцыйнымі працэсамі і вялізным натуральным змяншэннем. Калі яшчэ ў 1990 годзе нараджальнасць сярод латвійскіх беларусаў перавышала [[смяротнасць]], то да 2008 года смяротнасць была вышэйшая за нараджальнасць у тры разы. Для параўнання, у [[Латышы|латышоў]] у 2008 годзе смяротнасць перавысіла нараджальнасць усяго на 6,6 %. У 2011—2017 гадах колькасць беларускага насельніцтва скарацілася на 14,7 %, у той час як рускага — на 12,3 %, а латышскага — на 3,8 %. Параўноўваючы сумарнае змяншэнне беларускага насельніцтва за перыяд паміж перапісамі і дынаміку фактычнай колькасці дыяспары, можна канстатаваць, што толькі за 1989—2000 гады яна скарацілася прыкладна на 7 тысяч чалавек за кошт натуральнага змяншэння і на 15 тысяч — за кошт эміграцыі і асіміляцыі. Цяпер міграцыйнае змяншэнне сярод беларусаў захоўваецца, але маштаб адтоку значна знізіўся ў параўнанні з 1990-мі гадамі. Развіццё [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыйных]] працэсаў сярод латвійскіх беларусаў абумоўліваецца шырокім распаўсюджваннем змешаных шлюбаў. Паводле звестак Цэнтральнага статыстычнага бюро Латвіі, доля змешаных шлюбаў сярод беларусаў у 2008 годзе дасягнула 89,8 % (у папярэднія гады яна толькі зрэдку была ніжэйшай за 90 %). Станам на 2020 год, колькасць грамадзян Беларусі, якія жывуць у Латвіі, штогод расла на 300 чалавек. Пасля падаўлення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі (2020—2021)]] у Латвію перабраліся многія прадстаўнікі беларускай апазіцыі, IT-спецыялісты і прадпрыемствы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак=Стварэнне i дзейнасць Беларускага аб’яднання ў Генеральнай акрузе «Латвія» (1941–1944) |выданне=Przegląd Środkowo-Wschodni |год=2019 |нумар=4 |старонкі=185—239 |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак=Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне=Запісы БІНіМ |год=2022 |том=42 |старонкі=589—621 |ref=Грыбоўскі}} * ''M. Jankowiak, K. Kascian (eds.)'', In the Shadow of Others. Belarusian-Latvian Relations from the Past to Nowadays, Praha 2022: Slovanský ústav AV CR, 592pp., ISBN 978-80-86420-84-4 * {{Крыніцы/БЭ|2|артыкул=«Беларуская хата» ў Латвіі|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У. М.]]|с=430|ref=Міхнюк}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.svitanak.lv/ Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120502152707/http://www.svitanak.lv/ |date=2 мая 2012 }} * [http://www.belorus.lv/ Саюз Беларусаў Латвіі]{{ref-be}}{{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Латвія]] [[Катэгорыя:Народы Латвіі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці]] 2z0ttruf6yrw1auu4jqqykn25pwr9b3 0 142737 5148449 5126322 2026-05-29T21:34:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148449 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Чэхіі''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Паводле ацэнак МУС, у краіне знаходзіцца крыху больш за 4 тысяч беларускіх грамадзян. == Гісторыя == === Сярэднявечча і Рэнесанс === Беларуская прысутнасць у Чэхіі вядома з часоў сярэдневякоўя. Галоўным асяродкам беларусаў здаўна з’яўляецца яе сталіца [[Прага]]. У 1397 польская каралева [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга]] выдала ўказ аб стварэнні ў Празе літоўскай калегіі для молалзі з [[ВКЛ]]. У [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім (Карлавым) універсітэце]] вучыліся 12 студэнтаў з ВКЛ. У 1-й пал. XVI ст. ў Празе жыў і працаваў беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. === Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары === 3 пачатку ХХ ст. [[Прага]] стала цэнтрам [[Беларуская эміграцыя|беларускага эмігранцкага руху]]. Першы беларускі студэнцкі гурток «Табар» узнік у 1908 па ініцыятыве Я. Крагельскага і аб’яднаў беларусаў-навучэнцаў Пражскага Карлава ўніверсітэта. [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары ў Празе]] ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. 30.12.1924]] Палітычная эміграцыя з Беларусі групавалася вакол консульства [[БНР]], створанага яшчэ ў лістападзе 1918. У 1918-25 консулам БНР быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М. Вяршынін]]. У ліпені 1919 была створана [[Беларуская грамада ў Празе]] на чале з консулам Вяршыніным, які адначасова выконваў абавязкі ўпаўнаважанага па справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі. У верасні 1921 ў Празе адбылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый Заходняй Беларусі, Германіі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Чэхаславакіі. [[1 лістапада]] [[1923]] г. у Прагу пераехалі ўрад і прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] (У тым ліку [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|В. Захарка]]), якія дзейнічалі да сакавіка 1943 года (як эмігранцкі ўрад да 1925 года). У 1920-я гады чэшская сталіца ператварылася ў сапраўдны цэнтр беларускага адраджэння. Гэтаму спрыяла дзяржаўная праграма чэхаславацкага ўрада [[Томаш Гарыг Масарык|Томаша Масарыка]] «Руская акцыя дапамогі», у рамках якой эмігранты з былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымлівалі стыпендыі на навучанне<ref name="bucha">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. Пры Міністэрстве замежных спраў ЧСР нават існаваў спецыяльны аддзел на чале з В.&nbsp;Гірсам, які займаўся фінансаваннем эмігранцкіх арганізацый і вызначэннем іх прававога статусу<ref name="bucha" />. Да 1929 года каля 40 маладых людзей толькі з адной Навагрудчыны змаглі атрымаць вышэйшую адукацыю ў Чэхаславакіі. Многія студэнты з Заходняй Беларусі дабіраліся да Прагі нелегальна, пераходзячы мяжу з дапамогай віленскіх дзеячаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]<ref name="koshur">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У Чэхаславакію накіроўвалася і частка маладых латвійскіх беларусаў. У 1922 годзе ў чэхаславацкіх ВНУ навучаліся 24 беларускія студэнты, сярод якіх пяцёра паходзілі з Латвіі. Беларускі аддзел пры [[Міністэрства асветы Латвіі|Міністэрстве асветы Латвіі]] (кіраўнік [[Кастусь Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]]) і кіраўніцтва [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] рабілі намаганні па адпраўцы сваіх выпускнікоў у Прагу. Вядома, што ў 1923—1924 гадах на розных факультэтах [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] навучаліся латвійскія беларусы Ян Карнавухаў, Аляксандр Паўлаў, Міхал Луцкі, Людміла Краскоўская, Эмілія Рэгут і Сымон Дарафееў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=131—134}}. Аднак матэрыяльнае становішча большасці з іх заставалася вельмі складаным, і яны цалкам залежалі ад чэхаславацкіх стыпендый{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=134—135}}. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], [[Подзебрады|Подзебрадах]] і [[Брно]] ў гэты перыяд былі таксама [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В.&nbsp;Жук-Грышкевіч]], [[Уладзімір Жылка|У.&nbsp;Жылка]], [[Тамаш Грыб|Т.&nbsp;Грыб]], [[Янка Геніюш]], [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Л.&nbsp;Краскоўская]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Юрка Муха|Ю.&nbsp;Муха]], [[Лявон Рыдлеўскі|Л.&nbsp;Рыдлеўскі]] і многія іншыя<ref name="koshur" />. Некаторыя студэнты ўдзельнічалі ў працы «Аб'яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый» (АБСА), іншыя — далучыліся да прасавецкай суполкі ці марксісцкага гуртка, які з 1923 года каардынаваў Пётр Цвяткоў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=137}}. У гэты перыяд у Чэхаславакіі актыўна дзейнічалі разнастайныя беларускія ўстановы і суполкі, якія знаходзіліся пад наглядам Пражскага паліцэйскага ўпраўлення: * [[Беларуская рада ў Празе]] (1923—1939). Створана замест распушчанай Беларускай грамады. Яе ўзначальвалі [[Л. Заяц|Л.&nbsp;Заяц]], [[В. Захарка|В.&nbsp;Захарка]], [[М. Вяршынін|М.&nbsp;Вяршынін]]. Арганізацыя ставіла асветніцкія мэты, дапамагала студэнтам і нават спрабавала стварыць беларускую кафедру пры Украінскім вышэйшым педагагічным інстытуце<ref name="bucha2">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. У 1925 годзе рада перажыла ўнутраны раскол пасля [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне: частка кіраўніцтва (Л.&nbsp;Заяц, [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У.&nbsp;Пракулевіч]]) прызнала Мінск адзіным цэнтрам нацыянальнага адраджэння, за што была выключана з арганізацыі прыхільнікамі БНР<ref name="bucha2" />. * [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА). Выконвала ролю цэнтральнага органа кіравання студэнцкім рухам Заходняй Беларусі і эміграцыі ў Еўропе. У 1930 годзе частка аддзелаў АБСА (спартыўны, прэсавы і эканамічны) была перанесена ў Вільню<ref name="bucha2" />. * [[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]] (з 1925 года). Аб'ядноўваў па-прасавецку настроеную моладзь, якая рыхтавалася да пераезду ў Савецкую Беларусь. Арганізацыя, у якую ўваходзілі [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі|Ю.&nbsp;Муха]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Міхась Рагуля|М.&nbsp;Рагуля]] і інш., фінансавалася савецкім прадстаўніцтвам і актыўна супрацоўнічала з чэшскай камуністычнай газетай «[[Rudé právo]]»<ref name="bucha2" /><ref name="koshur2">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. * Таварыства студэнтаў маларосаў і беларусаў «[[Адзінства рускай культуры]]». Аб'ядноўвала студэнтаў з заходнерускімі поглядамі, падтрымлівалася расійскай эміграцыяй<ref name="bucha2" />. Беларускае культурнае жыццё ў Празе віравала: праводзіліся вечарыны мастацкай самадзейнасці, чыталіся лекцыі. У 1925 годзе беларускія студэнты ўрачыста адзначылі 400-годдзе беларускага друку Ф.&nbsp;Скарыны<ref name="koshur3">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У 1927 годзе адбылася гістарычная сустрэча беларускіх студэнтаў з літаратарамі з БССР — [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Цішка Гартны|Цішкам Гартным]], [[Янка Купала|Янкам Купалам]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхасём Зарэцкім]]<ref name="koshur3" />. У 1929 годзе ў [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] Прагі быў афіцыйна створаны беларускі аддзел, куды паступалі кнігі з БССР і Заходняй Беларусі<ref name="koshur3" />. Таксама існавалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]], [[Беларускі навуковы кабінет]] і [[Беларускі загранічны архіў]] (з 1928 года). Рэгулярна святкаваліся ўгодкі [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]]<ref name="bucha3">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля Другой Сусветнай вайны ў Празе жылі 300 беларускіх сем’яў. Тут жылі і працавалі [[Ларыса Геніюш]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі]]. [[Файл:SkarynavjeleniuliciPRAHA.jpg|thumb|Помнік [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] у Празе]] == Сучаснасць == === Канец XX — пачатак XXI стагоддзя === Беларускае жыццё актывізавалася ў [[1990-я]] гады. Гэтаму спрыяла культурная праграма «Беларусы ў Празе», у часы якой працавалі аднайменная выстава, Скарынаўскі семінар, заснавана [[Згуртаванне беларусаў Чэхіі імя Ф. Скарыны]]. 31.10.1996 у Пражскім Градзе адкрыты [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|помнік Ф. Скарыну]]. У сакавіку [[1998]] года адбылася сустрэча беларусаў з [[Беларусы Францыі|Францыі]], [[Беларусы Аўстрыі|Аўстрыі]], [[Беларусы Польшчы|Польшчы]], [[Беларусы Германіі|Германіі]], [[Беларусы Бельгіі|Бельгіі]], прысвечаная 80-годдзю абвяшчэння БНР. [[25 сакавіка]] [[1998]] г. пры чэшскай арганізацыі «Чалавек у бядзе» адкрыты Беларускі цэнтр (каардынатар [[У. Яндзюк]]), а ў сакавіку 1999 г. — інфармацыйнае прадстаўніцтва грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя-97]]». З 2 па [[6 чэрвеня]] [[1998]] г. у Празе адбыўся 7 Усеславянскі з’езд, у якім удзельнічала прадстаўнічая дэлегацыя Рэспублікі Беларусь з 10 чалавек на чале з дэлегатам [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу]] [[Сяргей Іванавіч Касцян|С. І. Касцянам]]. У [[1999]] г. зарэгістравана беларуская галерэя «Саламея», створаная мастачкай Н. Валавай. У адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Чэхіі]] ў Пражскіх ВНУ у 2000 годзе працягвалі навучанне 12 студэнтаў з Беларусі<ref name="be12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||530, 531}}</ref>. === Пасля 2020 года === == Адукацыя і беларусістыка == Станам на 2021 год беларускай мовы як спецыяльнасці ў чэшскіх універсітэтах няма. У часы Чэхаславацкай рэспублікі беларусістаў навучалі ў Карлавым універсітэце пад кіраўніцтвам прафесара [[Вацлаў Жыдліцкі|Вацлава Жыдліцкага]] (1935—2002), вядомага літаратуразнаўца і перакладчыка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кнырэвіч С. Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі — Прага: 2020. — 270 с. ISBN 978-80-908078-0-8. * Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі|Ляхоўскі У.}} * Kolenovská, D., Plavec, M. Běloruská emigrace v meziválečném Československu : studie a dokumenty : sociopolitický aspekt.— Praha: Univerzita Karlova, Nakladatelství Karolinum, 2017. — 287 s. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|год=2023|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|нумар=43|старонкі=116—145}} {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Народы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі| ]] g9wzftdy3tqcexvlzfome0e9s231qr6 5148458 5148449 2026-05-29T21:43:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары */ 5148458 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Чэхіі''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Паводле ацэнак МУС, у краіне знаходзіцца крыху больш за 4 тысяч беларускіх грамадзян. == Гісторыя == === Сярэднявечча і Рэнесанс === Беларуская прысутнасць у Чэхіі вядома з часоў сярэдневякоўя. Галоўным асяродкам беларусаў здаўна з’яўляецца яе сталіца [[Прага]]. У 1397 польская каралева [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга]] выдала ўказ аб стварэнні ў Празе літоўскай калегіі для молалзі з [[ВКЛ]]. У [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім (Карлавым) універсітэце]] вучыліся 12 студэнтаў з ВКЛ. У 1-й пал. XVI ст. ў Празе жыў і працаваў беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. === Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары === 3 пачатку ХХ ст. [[Прага]] стала цэнтрам [[Беларуская эміграцыя|беларускага эмігранцкага руху]]. Першы беларускі студэнцкі гурток «Табар» узнік у 1908 па ініцыятыве Я. Крагельскага і аб’яднаў беларусаў-навучэнцаў Пражскага Карлава ўніверсітэта. [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары ў Празе]] ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. 30.12.1924]] Палітычная эміграцыя з Беларусі групавалася вакол консульства [[БНР]], створанага яшчэ ў лістападзе 1918. У 1918-25 консулам БНР быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М. Вяршынін]]. У ліпені 1919 была створана [[Беларуская грамада ў Празе]] на чале з консулам Вяршыніным, які адначасова выконваў абавязкі ўпаўнаважанага па справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі. У верасні 1921 ў Празе адбылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый Заходняй Беларусі, Германіі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Чэхаславакіі. [[1 лістапада]] [[1923]] г. у Прагу пераехалі ўрад і прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] (У тым ліку [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|В. Захарка]]), якія дзейнічалі да сакавіка 1943 года (як эмігранцкі ўрад да 1925 года). У 1920-я гады чэшская сталіца ператварылася ў сапраўдны цэнтр беларускага адраджэння. Гэтаму спрыяла дзяржаўная праграма чэхаславацкага ўрада [[Томаш Гарыг Масарык|Томаша Масарыка]] «Руская акцыя дапамогі», у рамках якой эмігранты з былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымлівалі стыпендыі на навучанне<ref name="bucha">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. Пры Міністэрстве замежных спраў ЧСР нават існаваў спецыяльны аддзел на чале з В.&nbsp;Гірсам, які займаўся фінансаваннем эмігранцкіх арганізацый і вызначэннем іх прававога статусу<ref name="bucha" />. Да 1929 года каля 40 маладых людзей толькі з адной Навагрудчыны змаглі атрымаць вышэйшую адукацыю ў Чэхаславакіі. Многія студэнты з Заходняй Беларусі дабіраліся да Прагі нелегальна, пераходзячы мяжу з дапамогай віленскіх дзеячаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]<ref name="koshur">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У Чэхаславакію накіроўвалася і частка маладых латвійскіх беларусаў. У 1922 годзе ў чэхаславацкіх ВНУ навучаліся 24 беларускія студэнты, сярод якіх пяцёра паходзілі з Латвіі. [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] (кіраўнік [[Кастусь Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]]) і кіраўніцтва [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] рабілі намаганні па адпраўцы сваіх выпускнікоў у Прагу. Вядома, што ў 1923—1924 гадах на розных факультэтах [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] навучаліся латвійскія беларусы Ян Карнавухаў, Аляксандр Паўлаў, Міхал Луцкі, Людміла Краскоўская, Эмілія Рэгут і Сымон Дарафееў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=131—134}}. Аднак матэрыяльнае становішча большасці з іх заставалася вельмі складаным, і яны цалкам залежалі ад чэхаславацкіх стыпендый{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=134—135}}. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], [[Подзебрады|Подзебрадах]] і [[Брно]] ў гэты перыяд былі таксама [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В.&nbsp;Жук-Грышкевіч]], [[Уладзімір Жылка|У.&nbsp;Жылка]], [[Тамаш Грыб|Т.&nbsp;Грыб]], [[Янка Геніюш]], [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Л.&nbsp;Краскоўская]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Юрка Муха|Ю.&nbsp;Муха]], [[Лявон Рыдлеўскі|Л.&nbsp;Рыдлеўскі]] і многія іншыя<ref name="koshur" />. Некаторыя студэнты ўдзельнічалі ў працы «Аб'яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый» (АБСА), іншыя — далучыліся да прасавецкай суполкі ці марксісцкага гуртка, які з 1923 года каардынаваў Пётр Цвяткоў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=137}}. У гэты перыяд у Чэхаславакіі актыўна дзейнічалі разнастайныя беларускія ўстановы і суполкі, якія знаходзіліся пад наглядам Пражскага паліцэйскага ўпраўлення: * [[Беларуская рада ў Празе]] (1923—1939). Створана замест распушчанай Беларускай грамады. Яе ўзначальвалі [[Л. Заяц|Л.&nbsp;Заяц]], [[В. Захарка|В.&nbsp;Захарка]], [[М. Вяршынін|М.&nbsp;Вяршынін]]. Арганізацыя ставіла асветніцкія мэты, дапамагала студэнтам і нават спрабавала стварыць беларускую кафедру пры Украінскім вышэйшым педагагічным інстытуце<ref name="bucha2">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. У 1925 годзе рада перажыла ўнутраны раскол пасля [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне: частка кіраўніцтва (Л.&nbsp;Заяц, [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У.&nbsp;Пракулевіч]]) прызнала Мінск адзіным цэнтрам нацыянальнага адраджэння, за што была выключана з арганізацыі прыхільнікамі БНР<ref name="bucha2" />. * [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА). Выконвала ролю цэнтральнага органа кіравання студэнцкім рухам Заходняй Беларусі і эміграцыі ў Еўропе. У 1930 годзе частка аддзелаў АБСА (спартыўны, прэсавы і эканамічны) была перанесена ў Вільню<ref name="bucha2" />. * [[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]] (з 1925 года). Аб'ядноўваў па-прасавецку настроеную моладзь, якая рыхтавалася да пераезду ў Савецкую Беларусь. Арганізацыя, у якую ўваходзілі [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі|Ю.&nbsp;Муха]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Міхась Рагуля|М.&nbsp;Рагуля]] і інш., фінансавалася савецкім прадстаўніцтвам і актыўна супрацоўнічала з чэшскай камуністычнай газетай «[[Rudé právo]]»<ref name="bucha2" /><ref name="koshur2">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. * Таварыства студэнтаў маларосаў і беларусаў «[[Адзінства рускай культуры]]». Аб'ядноўвала студэнтаў з заходнерускімі поглядамі, падтрымлівалася расійскай эміграцыяй<ref name="bucha2" />. Беларускае культурнае жыццё ў Празе віравала: праводзіліся вечарыны мастацкай самадзейнасці, чыталіся лекцыі. У 1925 годзе беларускія студэнты ўрачыста адзначылі 400-годдзе беларускага друку Ф.&nbsp;Скарыны<ref name="koshur3">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У 1927 годзе адбылася гістарычная сустрэча беларускіх студэнтаў з літаратарамі з БССР — [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Цішка Гартны|Цішкам Гартным]], [[Янка Купала|Янкам Купалам]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхасём Зарэцкім]]<ref name="koshur3" />. У 1929 годзе ў [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] Прагі быў афіцыйна створаны беларускі аддзел, куды паступалі кнігі з БССР і Заходняй Беларусі<ref name="koshur3" />. Таксама існавалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]], [[Беларускі навуковы кабінет]] і [[Беларускі загранічны архіў]] (з 1928 года). Рэгулярна святкаваліся ўгодкі [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]]<ref name="bucha3">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля Другой Сусветнай вайны ў Празе жылі 300 беларускіх сем’яў. Тут жылі і працавалі [[Ларыса Геніюш]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі]]. [[Файл:SkarynavjeleniuliciPRAHA.jpg|thumb|Помнік [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] у Празе]] == Сучаснасць == === Канец XX — пачатак XXI стагоддзя === Беларускае жыццё актывізавалася ў [[1990-я]] гады. Гэтаму спрыяла культурная праграма «Беларусы ў Празе», у часы якой працавалі аднайменная выстава, Скарынаўскі семінар, заснавана [[Згуртаванне беларусаў Чэхіі імя Ф. Скарыны]]. 31.10.1996 у Пражскім Градзе адкрыты [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|помнік Ф. Скарыну]]. У сакавіку [[1998]] года адбылася сустрэча беларусаў з [[Беларусы Францыі|Францыі]], [[Беларусы Аўстрыі|Аўстрыі]], [[Беларусы Польшчы|Польшчы]], [[Беларусы Германіі|Германіі]], [[Беларусы Бельгіі|Бельгіі]], прысвечаная 80-годдзю абвяшчэння БНР. [[25 сакавіка]] [[1998]] г. пры чэшскай арганізацыі «Чалавек у бядзе» адкрыты Беларускі цэнтр (каардынатар [[У. Яндзюк]]), а ў сакавіку 1999 г. — інфармацыйнае прадстаўніцтва грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя-97]]». З 2 па [[6 чэрвеня]] [[1998]] г. у Празе адбыўся 7 Усеславянскі з’езд, у якім удзельнічала прадстаўнічая дэлегацыя Рэспублікі Беларусь з 10 чалавек на чале з дэлегатам [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу]] [[Сяргей Іванавіч Касцян|С. І. Касцянам]]. У [[1999]] г. зарэгістравана беларуская галерэя «Саламея», створаная мастачкай Н. Валавай. У адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Чэхіі]] ў Пражскіх ВНУ у 2000 годзе працягвалі навучанне 12 студэнтаў з Беларусі<ref name="be12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||530, 531}}</ref>. === Пасля 2020 года === == Адукацыя і беларусістыка == Станам на 2021 год беларускай мовы як спецыяльнасці ў чэшскіх універсітэтах няма. У часы Чэхаславацкай рэспублікі беларусістаў навучалі ў Карлавым універсітэце пад кіраўніцтвам прафесара [[Вацлаў Жыдліцкі|Вацлава Жыдліцкага]] (1935—2002), вядомага літаратуразнаўца і перакладчыка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кнырэвіч С. Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі — Прага: 2020. — 270 с. ISBN 978-80-908078-0-8. * Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі|Ляхоўскі У.}} * Kolenovská, D., Plavec, M. Běloruská emigrace v meziválečném Československu : studie a dokumenty : sociopolitický aspekt.— Praha: Univerzita Karlova, Nakladatelství Karolinum, 2017. — 287 s. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|год=2023|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|нумар=43|старонкі=116—145}} {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Народы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі| ]] hvr1gnaq3z8s0fvc49y8t1ipeaqol1e 0 145135 5148529 4832921 2026-05-30T04:06:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148529 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}}[[Выява:Waroncza1.jpg|thumb|260px|Сядзіба ў Варончы, малюнак [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]]] [[File:Varonča-pałac.jpg|thumb|260px|Палац у Варончы, малюнак [[Казімір Памяноўскі|К. Памяноўскага]], [[1878]] г.]] '''Варанчанская сядзіба''' — сядзібна-паркавы ансамбль у вёсцы [[Варонча]] ў [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Быў спалены у ноч з 30 красавіка на 1 мая 1943 г. савецкімі партызанамі. == Стварэнне і разбудова сядзібна-паркавага комплексу == Сядзібу заклаў у [[1787]] апошні [[Наваградскія ваяводы|наваградскі ваявода]] [[Юзаф Несялоўскі]]. Панскі дом і два бакавыя флігелі стваралі парадны двор з круглымі газонамі. Архітэктурны комплекс маёнтку дапаўняўся [[Касцёл Святой Ганны (Варонча)|касцёлам Св. Ганны]], скарбніцай, броварам, гаспадарчымі забудовамі і паркам. Сам маёнтак — аднапавярховы прамавугольны драўляны будынак пад высокім мансардавым гонтавым дахам меў пераходны характар ад [[барока]] да [[класіцызм]]у: барочная пластыка даху і яго авальных люкарнаў суседнічала са строгасцю класічнай ордарнай сістэмай, яе [[порцік]]амі і [[пілястра]]мі. Рытм гарызантальна ашаляваных [[фасад]]аў стваралі прамавугольныя вокны і прасценачныя пілястры. Уваходы ў парадную і жылую часткі вылучаныя дзвюма чатырохкалоннымі порцікамі з мансардамі, якія накрывалі двухсхільныя дахі. Памяшканні параднай і жылой паловы дома звязваліся паміж сабою [[анфілада|анфіладна]]. Парадная частка складалася з вялікай залы, вітальні, гасцінай, кабінету і іншых памяшканняў (у некаторых сцены і столь былі ўпрыгожаныя роспісам, кафлянымі печкамі і мармуровымі камінамі). Жылая частка складалася з некалькіх спальняў, алькова і каморы. Пад домам знаходзіўся лабірынт скляпенняў. Пасля смерці ваяводы ў [[1814]] г. яго сын [[Францішак Ксаверый Несялоўскі]], генерал польскага войска, памяняў маёнтак на ўладанні генерала [[Фларыян Кабылінскі|Фларыяна Кабылінскага]] ў [[Польшча|Польшчы]]. Дачка Кабылінскага графіня Раствароўская ў [[1844]] г. прадала маёнтак [[Антоній Межаеўскі|Антону Мержаеўскаму]]. Дачкой Антона Мержаеўскага была Ізабэла (1876—1943), якая выйшла за [[Аляксандр Янавіч Любанскі|Аляксандра Янавіча Любанскага]] (1863—1932) і так маёнтак Варонча стаў зямельнай уласнасцю Любанскіх (да 1939 г.). Іх дачка Аляксандра Аляксандраўна Любанская (1894—1943) выйшла замуж за Адама Чарноўскага (1876—1941). У 1939 г., калі [[Заходняя Беларусь]] увайшла ў склад БССР, маёнтак Варонча быў нацыяналізаваны савецкай уладай без кампенсацыі Любанскім. == Знішэчнне сядзібы == У час акупацыі Беларусі нямецкімі войскамі з 1941 г. Ізабэле Любанскай і яе дачцэ Аляксандры Чарноўскай з мужам і дзецьмі, як адміністратарам іх былой маёмасці, нямецкай уладай было дазволена жыхарстваваць у маёнтку Варонча. Яны ўключыліся ў падпольную дзейнасць [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і падтрымлівалі ўсіх, каму была патрэбна дапамога, у тым ліку яўрэяў, якія хаваліся ад немцаў у ваколіцы, і збеглых савецкіх ваеннапалонных<ref>{{Cite web |url=http://pamiecdlapokolen.pl/woroncza-2/ |title=WOROŃCZA |access-date=4 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518090745/http://pamiecdlapokolen.pl/woroncza-2/ |archivedate=18 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>. У ноч з [[30 красавіка]] на 1 мая [[1943]] г. трымальнікі сядзібы Варонча (8 чалавек — у тым ліку Ізабела Любанская (з роду Мержаеўскіх) (1876—1943), Аляксандра Чарноўская (з роду Любанскіх) (1894—1943), яе сын Юзаф Адамавіч Чарноўскі разам з жонкай Ядвігай і іх дзецьмі) былі забітыя савецкімі партызанамі ў сядзібным доме, а сам дом падпалілі<ref>''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — 1991. — Cz. 1. — T. 2. — S. 401—402.</ref><ref>{{Cite web |url=https://szczecin.ipn.gov.pl/download/1/180190/umorzenieS57.pdf |title=Sygn. akt S 57.2009.Zk - Instytut Pamięci Narodowej - Szczecin |access-date=30 мая 2022 |archive-date=9 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130215/https://szczecin.ipn.gov.pl/download/1/180190/umorzenieS57.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://rme.cbr.net.pl/index.php/konferencje-seminaria-w-cbr/1111-tekst-p-jozefa-porzeckiego |title=WOROŃCZA. Obwód Grodzieński |access-date=6 чэрвеня 2022 |archive-date=28 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528175752/https://rme.cbr.net.pl/index.php/konferencje-seminaria-w-cbr/1111-tekst-p-jozefa-porzeckiego |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.flickr.com/photos/polandmfa/7309369046 Zbiorowa mogiła ostatnich właścicieli dworu w Worończy]</ref>. Сядзіба ў Варончы была спалена разам з касцёлам. У жывых партызаны пакінулі толькі аднаго сына Аляксандры Чарноўскай — сляпога юнака Антонія Адамавіча Чарноўскага (1919—1985/1989), які пасля Другой сусветнай вайны застаўся жыць у Варончы, быў добры музыкант<ref>[https://niezlomni.com/niewidomy-muzyk-z-woronczy-opowiesc-z-barwnych-kresow-rzeczypospolitej/ Niewidomy muzyk z Worończy]</ref>, зарабляў на жыццё музыкай на вяселлях і іншых падзеях, ажаніўся з мясцовай дзяўчынай Вацлавай (якая добра спявала і памагала мужу зарабляць музыкай) і быў пахаваны жонкай у Варончы на парафіяльных могілках. Побач з магілай Антонія Адамавіча Чарноўскага ў Варончы пахавана і яго жонка Вацлава Сяргееўна Чарноўская (03.03.1924—11.11.2006). Да сёння захаваліся бровар, касцёл і фрагменты парку. Ад колішняй сядзібы засталася толькі частка муру. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Раюк, А.Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А.Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. арт. / уклад. і навук. рэд. А. У. Гурко ; рэдкал.: А. У. Гурко (гал. рэд.) [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ. — Мінск : Беларус. навука, 2023. — Вып. 2. — С. 113—123. * [[Раман Афтаназы|''Aftanazy, R.'']] Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. == Спасылкі == * [http://radzima.org/be/object/6481.html Сядзіба Любанскіх у в. Варонча] на [[Radzima.org]] * [http://pamiecdlapokolen.pl/woroncza-2/ WOROŃCZA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220518090745/http://pamiecdlapokolen.pl/woroncza-2/ |date=18 мая 2022 }} [[Катэгорыя:Сядзібы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1787 годзе]] [[Катэгорыя:Славутасці Карэліцкага раёна]] [[Катэгорыя:Несялоўскія]] [[Катэгорыя:1787 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Варонча]] [[Катэгорыя:Мержаеўскія]] [[Катэгорыя:Любанскія]] nco9zxfnzgj2jjzr5bw1bqccru8jno0 0 149006 5148567 4749782 2026-05-30T07:42:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148567 wikitext text/x-wiki {{тэатральны дзеяч}} '''Васіль Восіпавіч Тапарко́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|16|3|1889|4}}, [[Санкт-Пецярбург]] — {{ДС|25|8|1970}}, [[Масква]]) — [[акцёр]] тэатра і кіно, [[рэжысёр]] і тэатральны [[педагог]]. [[Народны артыст СССР]] (1948). [[Доктар мастацтвазнаўства]] (1965), [[прафесар]] (1948). == Біяграфія == У 1909 годзе скончыў [[Пецярбургскае тэатральнае вучылішча]]. У 1909—1914 гадах працаваў Пецярбургскім тэатры Літаратурна-мастацкага таварыства. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызваны ў армію і адпраўлены на фронт, дзе трапіў у палон. З 1919 года працаваў у Маскве ў прыватным тэатры Карша (Рускі Драматычны тэатр), з 1927 года ў [[Маскоўскі Мастацкі тэатр|Маскоўскім Мастацкім акадэмічным тэатры]]. Выкладаў у Школе-студыі імя У. Неміровіча-Данчанкі, з 1948 года — прафесар. Памёр 25 жніўня 1970 года. Пахаваны ў Маскве. == Творчасць == Дэбютаваў у ролі Платона Каратаева ў п’есе па раману [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] «Вайна і мір». Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы»), Бераст («Платон Крэчат»), Кругасветаў («Плады асветніцтва»), Мышлеўскі («Дні Турбіных»), Аргон («Тарцюф» [[Мальер]]а) і інш.<br /> У якасці рэжысёра здзейсніў пастаноўкі «Тарцюф» (1939, разам з Кедравым), «Апошнія дні» (1943, разам з [[Віктар Якаўлевіч Станіцын|В. Я. Станіцыным]]) і інш. Выканаў ролі ў кінастужках «Марозка» (1924), «Юбілей» (1941), «Дзяўчына без адраса» (1957) і інш. Аўтар [[Кніга|кніг]] і артыкулаў аб вучэнні [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|К. С. Станіслаўскага]] == Узнагароды == * 2 ордэны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Сталінская прэмія|Сталінскія прэміі]] (1946, 1952). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тапарко́ў Васіль Восіпавіч||429—430}} * ''Образцова А. Г.'' Топорко́в Василий Осипович // Театральная энциклопедия. В 5 томах. / Под редакцией С. С. Мокульского (том 1), [[Павел Аляксандравіч Маркаў|П. А. Маркова]] (тома 2—5). — М., Советская энциклопедия, 1961—1967. — Т. 5: Табакова — Яшугин. — М., 1967. — Стб. 236—237. — 1136 стб. с илл., 8 л. илл. — 38 000 экз.{{ref-ru}} * {{ВСЭ3|Топорко́в Василий Осипович|26|93|аўтар=Зубков Ю. Я.}} == Спасылкі == * [http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/TOPORKOV__VASILI_OSIPOVICH.html Топорков Василий Осипович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116203526/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/TOPORKOV__VASILI_OSIPOVICH.html |date=16 лістапада 2012 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * [https://archive.today/20130407073450/novodevichye.narod.ru/toporkov-vo.html Новодевичье кладбище. Топорков Василий Осипович]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тапаркоў Васіль Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Дактары мастацтвазнаўства]] [[Катэгорыя:Прафесары]] [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] dkxvywqz3u0sk2kh2dyg7ogsoa9i8xw 0 149594 5148636 1797663 2026-05-30T09:58:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Сяргей Васілевіч Казека]] на [[Казека]] 5148636 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Казека ]] frcly005c94uy4e13e2gm4yso890rkn 0 149870 5148388 4036409 2026-05-29T16:39:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148388 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт}} '''Вагенінгенскі ўніверсітэт і навукова-даследчы цэнтр''' ({{lang-nl|Wageningen Universiteit en Researchcentrum}}) — буйны ўніверсітэт у Нідэрландах, які спецыялізуецца ў вобласці прыродазнаўчых навук. Універсітэт быў заснаваны як вышэйшая сельскагаспадарчая школа 9 сакавіка 1918 года ў горадзе [[Вагенінген]], [[Нідэрланды]]. У 1986 годзе Вышэйшая школа атрымала ўніверсітэцкія правы і стала называцца Вагенінгенскі сельскагаспадарчы ўніверсітэт, а з 2000 года — проста Вагенінгенскі ўніверсітэт. У 2009 годзе з уключэннем у склад універсітэта вышэйшай школы Van Hall Larenstein афіцыйнае імя было зменена на «Вагенінгенскі ўніверсітэт і навукова-даследчы цэнтр». {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Wageningen University}} * [http://www.wageningenur.nl/ Вагенінгенскі ўніверсітэт]{{Недаступная спасылка}} {{Універсітэты Нідэрландаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Універсітэты Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Гелдэрланд]] nwqrsh7xtfbk8goawaa8mmckbzw2ik1 0 153934 5148694 5144570 2026-05-30T11:58:23Z M.L.Bot 261 стыль 5148694 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === З дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — [[Яўсей Канчар|Яўсеем Канчаром]], адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у ліпені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У лютым 1906 года арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і праўда ў 1911 годзе ён удзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] у 1922 годзе крытыкаваў яго: «''человек хоть и добрый, но как политический деятель — слабоват. Не дурак выпить и поболтать, но дальше этого обычно не идет''»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. За перадачу архіва дыпламатычнай місіі БНР ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Прагзе ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як ''Schriftsteller'' (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са шляхты Аршанскага павета, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе, вярнуўся ў 113-ы полк. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] hz1ihym1zje9j69htb2jhzhnbhqvx00 5148695 5148694 2026-05-30T11:58:56Z M.L.Bot 261 5148695 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === З дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — [[Яўсей Канчар|Яўсеем Канчаром]], адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у ліпені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У лютым 1906 года арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і праўда ў 1911 годзе ён удзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам БНК у Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] у 1922 годзе крытыкаваў яго: «''человек хоть и добрый, но как политический деятель — слабоват. Не дурак выпить и поболтать, но дальше этого обычно не идет''»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. За перадачу архіва дыпламатычнай місіі БНР ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Прагзе ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як ''Schriftsteller'' (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са шляхты Аршанскага павета, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе, вярнуўся ў 113-ы полк. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 0exmgf978yofy5slji5a15udpw6heqw 0 162830 5148392 4915515 2026-05-29T17:03:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148392 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мілько}} {{футбаліст | імя = Вадзім Мілько | поўнае імя = Вадзім Іванавіч Мілько | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Колас Каваліўка|Колас (Каваліўка)]] | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2002—2009| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]|2 (0) |2002—2003| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Дынама-3 Кіеў|Дынама-3 (Кіеў)]]|28 (1) |2003—2007| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Дынама-2 Кіеў|Дынама-2 (Кіеў)]]|75 (12) |2008—2009| {{Арэнда}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Харкаў|Харкаў]]|39 (0) |2009—2012| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Зара Луганск|Зара (Луганск)]]|44 (1) |2012| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Ворскла Палтава|Ворскла (Палтава)]]|2 (0) |2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]|28 (3) |2014—2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]|71 (4) |2017| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Верас Роўна|Верас (Роўна)]]|1 (0) |2017—| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Колас Каваліўка|Колас (Каваліўка)]]|109 (6) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[Моладзевая зборная Украіны па футболе|Украіна (да 21)]]|3 (0)}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 18 верасня 2021 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = канец 2012 }} '''Вадзім Мілько''' (нар. {{ДН|22|8|1986}}, [[Пэрвамайск (Мікалаеўская вобласць)|Пэрвамайск]], [[УССР]]) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] клуба [[ФК Колас Каваліўка|«Колас»]] з [[Каваліўка (Васылькіўскі раён)|Каваліўкі]]. == Клубная кар’ера == У 2002 годзе трапіў у сістэму кіеўскага [[ФК Дынама Кіеў|«Дынама»]], гуляў за фарм-клубы, за асноўную каманду правёў толькі дзве сустрэчы. У 2009—2012 гадах быў іграком луганскай [[ФК Зара Луганск|«Зары»]], улетку 2012 года трапіў у палтаўскую [[ФК Ворскла Палтава|«Ворсклу»]]. У лютым 2013 года стаў іграком бабруйскай [[ФК Белшына|«Белшыны»]]<ref>[http://www.football.by/news/42027.html Украинцы Зейналов и Милько стали игроками "Белшины"]</ref>. Трывала выступаў у аснове бабруйскага клуба, звычайна на пазіцыі апорнага паўабаронцы. Па заканчэнні сезона ў снежні 2013 года пакінуў бабруйскі клуб<ref>[http://football.by/news/52474.html Данишевский и Милько покидают «Белшину», требуя через суд вернуть задолженности по зарплате]</ref>. У пачатку 2014 года знаходзіўся на праглядзе ў [[ФК Севастопаль|«Севастопалі»]], але ў выніку ў сакавіку 2014 года падпісаў кантракт з дэбютантам беларускай Вышэйшай лігі [[ФК Слуцк|«Слуцкам»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/158999710.html «Слуцк» подписал контракты с Милько и Микуляком, Ифеани покинул клуб]</ref>. У слуцкім клубе стаў трывалым іграком асновы, звычайна гуляў як апорны паўабаронца, але нярэдка выступаў на флангах. Стаў самым рэзультатыўным іграком «Слуцка» ў першай палове сезона 2014, забіўшы 2 галы і аддаўшы 3 галявыя перадачы. У канцы чэрвеня 2014 года пакінуў «Слуцк» па заканчэнні кантракта<ref>[http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/stkshr/640695.html Вадим Милько покинул «Слуцк»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Але, не здолеўшы працаўладкавацца ва Украіне, 16 ліпеня падпісаў новае пагадненне са «Слуцкам»<ref>[http://football.by/news/59895.html Милько вернулся в "Слуцк"]</ref>. У пачатку жніўня, аднак, атрымаў траўму, з-за якой выбыў на некалькі месяцаў. Вярнуўся на поле толькі ў лістападзе 2014 года, звычайна выходзячы на замену. У снежні 2014 года чарговы раз пакінуў «Слуцк» па заканчэнні кантракта<ref>[http://football.by/news/64836.html Виталий Желудок, Йосуке Сайто, Вадим Милько, Уча Гоголадзе и Петр Ковальчук покинули "Слуцк"]</ref>, але ў студзені 2015 года зноў падоўжыў кантракт з клубам<ref>[http://football.by/news/66251.html Лошанков, Григоров, Зенько и и еще четыре футболиста продлили контракты со "Слуцком"]</ref>. У сезоне 2015 заставаўся асноўным іграком случан, але па заканчэнні сезона кантракт быў разарваны<ref>[http://football.by/news/78729.html Милько, Бамба, Куаджа, Себаи и Гаврилович покинули "Слуцк"]</ref>. У студзені 2016 года знаходзіўся на праглядзе ў [[ФК Александрыя|«Александрыі»]], але не падышоў<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/football/1037212525.html |title=Петровский не подошел «Слуцку», Милько, скорее всего, останется в команде |access-date=22 лютага 2016 |archive-date=18 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518160640/https://by.tribuna.com/football/1037212525.html |url-status=dead }}</ref>. У лютым 2016 года вярнуўся ў Слуцк і неўзабаве падпісаў новы кантракт з клубам<ref>[http://football.by/news/81748.html Вадим Милько продлил контракт со "Слуцком"]</ref>. Улетку некаторы час быў капітанам каманды. Па заканчэнні сезона разарваў кантракт са «Слуцкам»<ref>[http://by.tribuna.com/football/1046100980.html Милько, Голяткин и Рудюк уходят из «Слуцка»]</ref>. У сакавіку 2017 года вярнуўся ва Украіну, падпісаўшы кантракт з ровенскім [[ФК Верас Роўна|«Верасам»]]<ref>{{Cite web |url=http://footballtransfer.ru/ua/news-50433.html |title=Официально. "Верес" взял экс-игроков "Динамо" |access-date=5 сакавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170308003152/http://footballtransfer.ru/ua/news-50433.html |archivedate=8 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>, аднак ужо ў красавіку пакінуў яго. Пазней далучыўся да каваліўскага [[ФК Колас Каваліўка|«Коласа»]] і ў ліпені 2017 года афіцыйна стаў іграком гэтага клуба. == Міжнародная кар’ера == Выступаў за юнацкія зборныя Украіны. У 2007 годзе згуляў тры матчы за [[Моладзевая зборная Украіны па футболе|моладзевую зборную Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілько Вадзім Іванавіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Колас Каваліўка]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Верас Роўна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ворскла Палтава]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Зара Луганск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Харкаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Кіеў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-2 Кіеў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-3 Кіеў]] cfq3gwww6b51wwj6fzsi1jyz5ocktgn 0 164261 5148503 5008200 2026-05-30T00:18:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148503 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Валеўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Навагрудскі раён]] |Уключае = 27 населеных пунктаў |Сталіца = [[Валеўка]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Фурса Віктар Лявонцьевіч |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Федасюк Людміла Аляксандраўна |Назва главы2 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = беларуская/руская |Насельніцтва = 1420 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 149,8 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 1597 |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ва́леўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2007 г. вёска) [[Валеўка]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Валеўкаўскі сельсавет''' у складзе [[Валеўкаўскі раён|Валеўкаўскага раёна]] (з 25 лістапада 1940 года [[Карэліцкі раён]]) [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Навагрудскага раёна. У 1976 годзе ў склад [[Ятраўскі сельсавет|Ятраўскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Концавічы]], [[Кудавічы]], [[Падбор’е (Навагрудскі раён)|Падбор’е]] і [[Парэчча (Навагрудскі раён)|Парэчча]]), наўзамен у склад сельсавета з Ятраўскага сельсавета перададзены 7 населеных пунктаў ([[Багудзенка]], [[Косічы]], [[Лабачы (Навагрудскі раён)|Лабачы]], [[Навасёлкі (Валеўскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Новыя Ганчары]], [[Старыя Ганчары]] і [[Тулічава]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка і 10 мая 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 25 чэрвеня 2008 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ятраўскі сельсавет|Ятраўскага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: [[Жадунь (Навагрудскі раён)|Жадунь]], [[Заполле (Навагрудскі раён)|Заполле]], [[Зарэчка (Навагрудскі раён)|Зарэчка]], [[Калмацкаўшчына]], [[Клёны (Навагрудскі раён)|Клёны]], [[Концавічы]], [[Кудавічы]], [[Мілеўцы (Навагрудскі раён)|Мілеўцы]], [[Падбор’е (Навагрудскі раён)|Падбор’е]], [[Парэчча (Навагрудскі раён)|Парэчча]], [[Ціхінка]], [[Ятра]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 93 О решении вопросов административно-территориального устройства Новогрудского района]</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 27 населеных пунктаў (2018 г.): {|class=wikitable |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2009 |- | align=center | [[Багудзенка]] || align="center" | вёска || align=center | 51 |- | align=center | [[Валеўка]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 401 |- | align=center | [[Жадунь (Навагрудскі раён)|Жадунь]] || align="center" | вёска || align=center | 2 |- | align=center | [[Залесаўцы]] || align="center" | вёска || align=center | 46 |- | align=center | [[Заполле (Навагрудскі раён)|Заполле]] || align="center" | вёска || align=center | 138 |- | align=center | [[Зарэчка (Навагрудскі раён)|Зарэчка]] || align="center" | вёска || align=center | 6 |- | align=center | [[Калмацкаўшчына]] || align="center" | вёска || align=center | 4 |- | align=center | [[Катлова]] || align="center" | вёска || align=center | 73 |- | align=center | [[Клёны (Навагрудскі раён)|Клёны]] || align="center" | вёска || align=center | 74 |- | align=center | [[Концавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 14 |- | align=center | [[Косічы]] || align="center" | вёска || align=center | 48 |- | align=center | [[Кудавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 62 |- | align=center | [[Лабачы (Навагрудскі раён)|Лабачы]] || align="center" | вёска || align=center | 40 |- | align=center | [[Мілеўцы (Навагрудскі раён)|Мілеўцы]] || align="center" | вёска || align=center | 20 |- | align=center | [[Навасады (Навагрудскі раён)|Навасады]] || align="center" | вёска || align=center | 141 |- | align=center | [[Навасёлкі (Валеўскі сельсавет)|Навасёлкі]] || align="center" | вёска || align=center | 24 |- | align=center | [[Новыя Ганчары]] || align="center" | вёска || align=center | 44 |- | align=center | [[Нязнанава]] || align="center" | вёска || align=center | 102 |- | align=center | [[Падбор’е (Навагрудскі раён)|Падбор’е]] || align="center" | вёска || align=center | 38 |- | align=center | [[Парэчча (Навагрудскі раён)|Парэчча]] || align="center" | вёска || align=center | 30 |- | align=center | [[Радагошча]] || align="center" | вёска || align=center | 82 |- | align=center | [[Старыя Ганчары]] || align="center" | вёска || align=center | 36 |- | align=center | [[Тулічава]] || align="center" | вёска || align=center | 65 |- | align=center | [[Ціхінка]] || align="center" | вёска || align=center | 5 |- | align=center | [[Чаромушкі (Навагрудскі раён)|Чаромушкі]] || align="center" | вёска || align=center | 43 |- | align=center | [[Ятра]] || align="center" | вёска || align=center | 193 |- | align=center | [[Ярошычы]] || align="center" | вёска || align=center | 49 |- |} == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1828 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,1 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1420 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва, жыхароў: 1828 (2009 г.), 1479 (2017 г.), 1556 (2018 г.). == Арганізацыі і прадпрыемствы == * Сельскагаспадарчае рэспубліканскае даччынае ўнітарнае прадпрыемства «Свіцязь» Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі. * Аддзяленне ААТ «Кашалева-Агра». == Гандаль і сфера паслуг == * комплексна-прыёмныя пункты у аграгарадку Валеўка; вёсцы Ятра * філіял АСБ «Беларусбанк» у аграгарадку Валеўка * лазня ў в. Харосіца * паштовае аддзяленне сувязі ў аграгарадку Нягневічы * крамы ў аграгарадку Валеўка; вёсцы Ятра. == Установы адукацыі == * ДУА «Валеўскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад–сярэдняя школа» == Установы аховы здароўя == * Санаторый «Свіцязь» – філіял санаторыя «Магістральны» Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі * дзіцячы аздараўленчы лагер «Свіцязь» Навагрудскага раёна * Валеўская амбулаторыя ўрача агульнай практыкі * аптэчны пункт у аграгарадку Валеўка * фельчарска-акушэрскія пункты ў вёсках в Багудзенка і Ятра == Культура == * Валеўскі сельскі Дом культуры * Запольскі сельскі Дом культуры * Валеўская сельская бібліятэка * Запольская сельская бібліятэка == Воінскія пахаванні == * абеліскі воінам-землякам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, у аграгарадку Валеўка і вёсках Ятра, Кудавічы, Валеўка, Тулічава * стэла Камышаву — камандзіру партызанскага атрада ў вёсцы Ятра * Брацкая магіла каля школы ў аграгарадку Валеўка == Славутасці == * Петрапаўлаўская царква ў аграгарадку Валеўка — помнік архітэктуры XVIII—XIX стагоддзяў * Праваслаўная царква ў вёсцы Ятра == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т.2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. ISBN 5-85700-142-0. С. 207. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180420124413/http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ |date=20 красавіка 2018 }} {{Валеўскі сельсавет}} {{Навагрудскі раён}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Валеўскі (Валеўкаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Валеўскі раён|child|загаловак=Валеўкаўскі сельсавет у [[Валеўскі раён|Валеўскім раёне]] (1940)}} |спіс2 = {{Карэліцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Валеўкаўскі сельсавет у [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс3 = {{Навагрудскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Валеўскі сельсавет у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Валеўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Карэліцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] e53sja5or2onbbyd4c438y1gd5qr8m1 10 175189 5148342 5147126 2026-05-29T14:01:01Z StachLysy 62453 дапаўненне 5148342 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> hc7h9b77jd0nlg1qu2ahy8kgxqu58lk 5148461 5148342 2026-05-29T21:44:41Z JerzyKundrat 174 5148461 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 2o60dlfh11x5missrmzqmt2uperbl42 0 175452 5148318 5119096 2026-05-29T13:08:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148318 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = Бясслаўныя вырадкі | Арыгінальная назва = {{lang-en|Inglourious Basterds}} | Выява = Inglourious_Basterds_poster.jpg | Памер = 250px | Жанр = | Рэжысёр = | Прадзюсар = | Сцэнарыст = | Акцёры = | Аператар = | Кампазітар = | Кампанія = [[The Weinstein Company]]<br />[[Universal Studios|Universal Pictures]] | Бюджэт = 70 млн $<ref name="boxoffice"/> | Зборы = 321 млн $<ref name="boxoffice">[http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inglouriousbasterds.htm Inglourious Basterds (2009) — Box Office Mojo]</ref> | Краіна = {{DEU}} <br />{{USA}} | Мова = [[англійская мова|англійская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[французская мова|французская]], [[італьянская мова|італьянская]] | Час = 153 хвіл. | Год = 2009 | imdb_id = 0361748 }} '''«Бяссла́ўныя вы́радкі»''' ({{lang-en|Inglourious Basterds}} <nowiki>[</nowiki>''[[sic]]''<nowiki>]</nowiki>, <small>МФА:</small> {{IPA|[ɪnˈɡlɔɹ.i.əs ˈbæstɝdz]}}) — фільм, зняты [[рэжысёр]]ам [[Квенцін Таранціна|Квенцінам Таранціна]] па сваім сцэнарыі. Здымкі фільма пачаліся ўвосень [[2008]] года ў [[Францыя|Францыі]] і [[Германія|Германіі]], [[прэм’ера]] адбылася на [[Канскі кінафестываль 2009|Канскім кінафестывалі ў 2009 годзе]]. Дзеянне карціны, у якой зняліся [[Брэд Піт]], [[Майк Маерс]], [[Элай Рот]] і [[Крыстаф Вальц]], адбываецца ў Францыі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Фільм атрымаў пераважна станоўчыя водгукі кінакрытыкаў і сабраў у сусветным пракаце больш за 320 млн долараў<ref name="Памідоры">{{citeweb|url=http://www.rottentomatoes.com/m/inglourious_basterds/|title=Inglourious Basterds (2009)|publisher=Rotten Tomatoes|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inglouriousbasterds.htm|title=Inglourious Basterds: Box Office Mojo|publisher=Box Office Mojo|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Карціна была высунута на дзевяць прэмій «[[Оскар]]» (перамагла ўсяго ў адной намінацыі — прэмія «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|за найлепшую мужчынскую ролю другога плана]]» дасталася Крыстафу Вальцу, які таксама атрымаў «Залаты глобус» і BAFTA), чатыры прэміі «[[Залаты глобус]]» і шэсць прэмій [[BAFTA]]<ref>{{citeweb|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/82nd-winners.html|title=The 82nd Academy Awards (2010) Nominees and Winners|publisher=The Academy of Motion Picture Arts and Sciences|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007131145/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/82nd-winners.html|archive-date=7 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://cdn.goldenglobes.org/browse/year/2009|title=THE 67TH ANNUAL GOLDEN GLOBE AWARDS (2010)|publisher=The Hollywood Foreign Press Association|lang=en|access-date=2012-3-17}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.bafta.org/awards-database.html?year=2010&category=Film&award=false|title=Awards Database|publisher=BAFTA|lang=en|access-date=2012-3-17|url-status=dead}}</ref>. Акцёрская праца Крыстафа Вальца, які выканаў ролю штандартэнфюрара СС Ганса Ланды, была высока ацэнена вядучымі кінааналітыкамі свету, многія з якіх прызнавалі яе «''жамчужынай''» фільма і «''сакрэтнай зброяй Таранціна''»<ref>{{citeweb|url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/08/inglourious-basterds-film-news-brad-pitt-quentin-tarantino.html|title=Christoph Waltz: The glorious villain in 'Inglourious Basterds'|publisher=Gold Derby|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212165601/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/08/inglourious-basterds-film-news-brad-pitt-quentin-tarantino.html|archive-date=12 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref>Інтэрв'ю Крыстафа Вальца ў ''Inside the Actors Studio''.</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.nytimes.com/2009/08/16/movies/16lim.html?scp=5&sq=Inglourious%20Basterds&st=cse|title=‘Inglourious’ Actor Tastes the Glory|publisher=The New York Times|author=Дэніс Лім|date=12 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref>. Падводзячы кінавынікі дзесяцігоддзя, шмат хто з аглядальнікаў уключыў «Бясслаўных вырадкаў» ва ўласныя спісы найлепшых фільмаў не толькі года, але і першых дзесяці гадоў [[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзя<ref>{{citeweb|url=http://www.filmjunk.com/2009/12/23/best-of-the-decade-5-inglourious-basterds-2009/|title=Best of the Decade #5: Inglourious Basterds (2009)|publisher=''FilmJunk''|author=Джэй С.|date=23 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-10-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127101945/http://www.filmjunk.com/2009/12/23/best-of-the-decade-5-inglourious-basterds-2009/|archive-date=27 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.complex.com/pop-culture/2012/04/the-100-best-movies-of-the-complex-decade/inglourious-basterds|title=The 100 Best Movies of the Complex Decade|publisher=''ComplexPopCulture''|lang=en|date=4 красавіка 2012|access-date=2012-10-6|archive-date=1 верасня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120901165050/http://www.complex.com/pop-culture/2012/04/the-100-best-movies-of-the-complex-decade/inglourious-basterds|url-status=dead}}</ref>. == Назва == У арыгінале фільм называецца «Inglo'''u'''rious Bast'''е'''rds», хоць граматычна і арфаграфічна правільна было б напісаць «The Inglorious Bastards». У якасці загалоўка для сваёй карціны Квенцін Таранціна ўзяў амерыканскую пракатную назву фільма Энца Дж. Кастэлары «[[Гэты пракляты бронецягнік]]», вядомага ў ЗША як «Бясслаўныя вырадкі» — «The Inglorious Bastards», наўмысна адмовіўшыся ад артыкля і дапусціўшы дзве арфаграфічныя памылкі. Таму, каб перадаць задуму аўтара, варта перакладаць назву фільма таксама з памылкамі. Напрыклад, расійскі кінакрытык і кіназнаўца [[Андрэй Плахаў]] прапанаваў варыянт назвы «Бязслаўныя выраткі» ({{lang-ru|Безславные ублютки}})<ref>{{citeweb|url=http://www.kommersant.ua/doc/1173423|title=«Вырадкі» набылі славу|publisher=Камерсант|author=Андрэй Плахаў|date=21 мая 2009|lang=ru|access-date=2012-3-17}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На пытанне, чаму ён дапусціў арфаграфічныя памылкі ў назве фільма, сам Таранціна адказваў: «Я ніколі гэтага не стану тлумачыць»<ref>{{citeweb|url=http://today.msnbc.msn.com/id/32588484#.T2TDG8U9XSk|title=‘Inglourious Basterds’ has one tricky title|publisher=MSN|date=27 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120816022803/http://today.msnbc.msn.com/id/32588484#.T2TDG8U9XSk|archive-date=16 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Але журналісты дамагліся прызнання: «Чаму „выраткі?“ Ды проста таму, што яно так вымаўляецца: „выра'''т'''кі“»<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/film/2009/aug/15/inglourious-basterds-guide|title=Mission accomplished|publisher=The Guardian|author=Дэйман Уайз|date=15 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. == Сюжэт == «Паляўнічы за яўрэямі» [[штандартэнфюрар]] [[Служба бяспекі, СД|СД]] Ганс Ланда наносіць нечаканы візіт у дом французскага фермера Пер'е ЛаПадзіта ў пошуках членаў яўрэйскай сям'і Дрэйфусаў. Пасля доўгага допыту Пер'е ЛаПадзіт вымушаны прызнацца, што хавае іх у сябе. Па загадзе Ганса Ланды салдаты расстрэльваюць людзей, якія хаваюцца пад падлогай, аднак 18-гадовай Шашанне Дрэйфус удаецца збегчы. Ланда хацеў застрэліць яе, але чамусьці адпусціў. Паралельна лейтэнант Альда Рэйн збірае групу амерыканскіх салдат яўрэйскага паходжання для выканання місіі тэрору на тэрыторыі акупаванай Францыі. Задача групы простая: забіваць нацыстаў самым жорсткім чынам з мэтай помсты, дэмаралізацыі і застрашвання нямецкай арміі. Чуткі пра атрад хутка распаўсюджваюцца ў [[Трэці Рэйх|Рэйху]], і атрад атрымлівае мянушку «Вырадкі». Камандзіру ж далі мянушку Альда «[[Апачы|Апач]]» за тое, што ён сам і яго салдаты здымаюць са сваіх ахвяр [[скальп]]ы. Апавяданне пра члена атрада Доні Донавіца па мянушцы «Жыд-Мядзведзь» даходзіць да самога [[Гітлер]]а, чым выклікае яго ашалелы гнеў. Іншы ўдзельнік групы — сяржант (унтэр-фельдфебель) Хуга Штыгліц — забіў 13 афіцэраў Вермахта і СС, дзякуючы чаму атрымаў шырокую славу сярод [[СС|эсэсаўцаў]]. Да Гітлера прыводзяць салдата, які быў у палоне «Вырадкаў». Яны забілі яго сяржанта і радавога таварыша па службе, але салдата не сталі забіваць (таму што ён выдаў «Вырадкам» пазіцыю нямецкага патруля), сказаўшы, што зробяць яму «падаруначак». У канцы раздзела паказана, як «Апач» і «Жыд-Мядзведзь» глядзяць на выразаную імі на лбу салдата [[свастыка|свастыку]]. Уцалелая Шашанна змяніла імя на Эмануэль Мім'ё і стала гаспадыняй кінатэатра, які, быццам бы, дастаўся ёй у спадчыну. На яе звяртае ўвагу нямецкі герой-снайпер Фрэдэрык Цолер, які ў фільме «Гонар нацыі» пра яго подзвіг, знятым пад эгідай рэйхсміністра прапаганды Германіі [[Ёзэф Гебельс|Ёзэфа Гебельса]], у галоўнай ролі сыграў сам сябе. [[Выява:RothLaurentBenderIBAug09.jpg|thumb|right|[[Элай Рот]], [[Мелані Ларан]] і [[Лоўрэнс Бендэр]] на прэм'еры фільма, жнівень 2009 года]] Цолер, які суправаджае Ёзэфа Гебельса, настойліва ўгаворвае міністра перанесці прэм'еру ў кінатэатр «Le Gamaar», які належыць Эмануэль. На прэм'еру збіраецца ўсё вышэйшае кіраўніцтва Рэйха, і нават сам Гітлер вырашае наведаць важнае прапагандысцкае мерапрыемства. Эмануэль разам са сваім каханым чарнаскурым Марселем за гібель сваёй сям'і і пакуты яўрэйскага народа задумваюць падпаліць кінатэатр падчас прэм'еры. Тым часам англійскае камандаванне прымае рашэнне накіраваць лейтэнанта Арчы Хікакса да «Вырадкаў» для ўдзелу ў аперацыі «КІ́НА». Мэта — знішчыць вышэйшае кіраўніцтва Рэйха падчас прагляду фільма пра Фрэдэрыка Цолера. Групе трэба будзе сустрэцца з двайным агентам — завербаванай актрысай Брыджэт (Брыгітай) фон Хамерсмарк і з яе дапамогай патрапіць на прэм'еру. Яны сустракаюцца ў шынку, дзе ў той жа час нямецкія салдаты святкуюць нараджэнне сына ў таварыша па службе. Гутаркай групы зацікавіўся афіцэр гестапа. У выніку выкрыцця нацыянальнасці лейтэнанта Арчы Хікакса адбываецца перастрэлка, дзе гінуць усе Вырадкі, якія знаходзіліся ў зале — тыя, хто ведаў нямецкую мову, а актрыса паранена ў нагу. Астатнія Вырадкі вывозяць актрысу фон Хамерсмарк і задумваюць пракрасціся на прэм'еру пад выглядам італьянскіх кінематаграфістаў, якія суправаджаюць Брыджэт фон Хамерсмарк. У выніку дасканалага валодання Ландам італьянскаю моваю план групы практычна парушаецца, а кульмінацыя разгортваецца ў кінатэатры, дзе Эмануэль і астатнія з «Вырадкаў», нічога не ведаючы адно аб адным, паспрабуюць скончыць вайну адным ударам: Шашанна збіраецца падпаліць кінатэатр, а «Вырадкі» падарваць. Ганс Ланда даведваецца, што актрыса была ў шынку, дзе была перастрэлка, душыць яе і захоплівае яе суправаджальнікаў: лідара «Вырадкаў» Альда Рэйна і радавога Юцівіча па мянушцы «Ліліпут». Фінал кінастужкі прадстаўлены ў жанры [[альтэрнатыўная гісторыя|альтэрнатыўнай гісторыі]] — Гітлер расстраляны з аўтамата "Жыдом-Мядзведзем", усе вярхі рэйха гінуць пры выбуху і пажары кінатэатра. Пакуль кінатэатр спальвалі і ўзрывалі, Ланда не забівае палонных, а прапануе здзелку: ён дазволіць ім знішчыць [[Адольф Гітлер|Гітлера]], [[Герман Герынг|Герынга]], [[Ёзэф Гебельс|Гебельса]] і [[Марцін Борман|Бормана]], калі «Вырадкі» звяжуць яго са сваім камандаваннем. Ён абяцае завяршыць вайну ў абмен на [[медаль Кангрэса]], абвяшчэнне яго кіраўніком аперацыі «КІ́НА», вызваленне ад праследавання за нацысцкія злачынствы і спакойнае жыццё да старасці. Цэнтр загадвае пагадзіцца з умовамі Ланды. Ланда пакідае Апача і Ліліпута ў жывых і едзе з імі да лініі фронту. Пасля яе перасячэння Ланда і яго кіроўца Герман афіцыйна здаюцца Апачу, але той прыстрэльвае кіроўцу, загадваючы Ліліпуту зняць з яго скальп. Потым Апач цікавіцца ў Ханса Ланды, ці здыме той пасля вайны сваю эсэсаўскую форму. Не атрымаўшы адказу, Апач ціха кажа яму на вуха, што, была б яго воля, Ланда насіў бы гэтую форму ўсё астатняе жыццё, але, раз гэта немагчыма, ён выража яму на ілбе «тое, што нельга зняць» — свастыку, каб яго нацысцкае мінулае ніколі не было ўтоена. Фінал выглядае гэтак жа, як і ў другім раздзеле, толькі Апач глядзіць на Ланду разам з Юцівічам, усміхаючыся і гаворачы, што гэта «цалкам цягне на шэдэўр». == У ролях == === «Бясслаўныя вырадкі» === * [[Брэд Піт]] — ''лейтэнант Альда Рэйн па мянушцы «Апач»''. Афіцэр, родам з [[Тэнесі]], сцвярджае, што мае прымесь індзейскай крыві і з'яўляецца нашчадкам знакамітага [[Джым Брыджэр|Джыма Брыджэра]]. Застаецца жывым. На шыі ў яго шнар, як быццам ён сарваўся з шыбеніцы (пра паходжанне гэтага шнара ў фільме не згадваецца, аналагічны быў у [[Клінт Іствуд|Іствуда]] ў [[Павесь іх вышэй, фільм|«Павесь іх вышэй»]]). * [[Элай Рот]] — ''сяржант Доні Донавіц па мянушцы «Жыд-Мядзведзь»''. Яўрэй-спартсмен, які ўсяляе жах немцам і забівае іх да смерці бейсбольнай бітай. Гіне ад выбуху ў кінатэатры. * [[Тыль Швайгер]] — ''сяржант Хуга Штыгліц''. Немец, які ненавідзіць нацыстаў. Оберфельдфебель войскаў [[Вермахт]]а (на рукаве нашыўка ''[[Гітлерюгенд|Hitler-Jugend]]''), забіў 13 афіцэраў і чакаў трыбуналу. Быў вызвалены «Вырадкамі». Застрэлены ў шынку. * [[Гедэон Буркхард]] — ''капрал Вільгельм Віка''. Яўрэй нямецка-аўстрыйскага паходжання, які выехаў у ЗША з пачаткам нацызму. Выступае ў якасці перакладчыка групы. Гіне ў шынку. * [[Б. Дж. Новак]] — ''радавы Смітсан Юцівіч па мянушцы «Ліліпут»''. Несамавіты радавы, які ў канцы фільма разам з Альда Рэйнам бярэ ў палон палкоўніка Ланду. Застаецца жывым. * Амар Дум — ''радавы Амар Ульмар''. У кінатэатры выдае сябе за італьянскага асістэнта аператара — Дамініка Дэкоку. Гіне пры выбуху ў кінатэатры. * Сэм Левайн — ''радавы Герольд Хешберг''. * Пол Раст — ''радавы Эндзі Коган''. * Майкл Бэкал — ''радавы Майкл Цымерман''. * Карлас Фідэль — ''радавы Сайман Сакавіц''. === Англічане === * [[Майкл Фасбендэр]] — ''лейтэнант Арчы Хікакс''. Да вайны быў кінакрытыкам і вывучаў нямецкае кіно, напісаў кнігі «Мастацтва для вачэй, сэрца і розуму: Эцюды пра нямецкае кіно 20-х» і «24 кадры да Вінчы», якія распавядаюць пра ўплыў псіхааналізу на творчасць нямецкага рэжысёра [[Георг Вільгельм Пабст|Георга Вільгельма Пабста]]. Ведае нямецкую мову, але гаворыць з акцэнтам. Загінуў у шынку. * [[Майк Маерс]] — ''генерал Эд Фенек''. * [[Род Тэйлар]] — ''[[Уінстан Чэрчыль]]'', прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі. === Французы === * [[Мелані Ларан]] — ''Шашанна Дрэйфус''. Яўрэйская дзяўчына, якая цудам выжыла і цяпер, пад імем Эманюэль Мім'ё, з'яўляецца гаспадыняй парыжскага кінатэатра. Застрэлена паміраючым Фрэдэрыкам Цолерам у кінатэатры. * [[Дэні Менашэ]] — ''Пер'е ЛаПадзіт''. Гаспадар малочнай фермы, які хаваў сям'ю Дрэйфусаў. * [[Джэкі Ідо]] — ''Марсель''. Кінамеханік-негр у кінатэатры Шашанны. Па яе ўказанні падпаліў кінатэатр. * [[Жулі Дрэйфус]] — ''Франчэска Мандзіна''. Перакладчыца і палюбоўніца Гебельса. Застрэлена ў кінатэатры. === Немцы === * [[Крыстаф Вальц]] — ''штандартэнфюрар Ганс Ланда''. «Паляўнічы за яўрэямі», [[паліглот]]. Знявечаны лейтэнантам Альдам Рэйнам, атрымаўшы [[свастыка|свастыку]] на твары. * [[Дыяна Кругер]] — ''Брыджыт фон Хамерсмарк''. Зорка нямецкага кіно і брытанская шпіёнка. Задушана палкоўнікам Ландам ў кінатэатры. * [[Даніэль Бруль]] — ''радавы Фрэдэрык Цолер''. Герой вайны, які сыграў сам сябе ў прапагандысцкім фільме ''Stolz der Nation'' («Гонар нацыі») выдуманага рэжысёра па імі Алаіс фон Эйхберг. Застрэлены Шашаннай. * [[Аўгуст Дыль]] — ''[[штурмбанфюрар]] Дытэр Хельстрам''. Афіцэр [[Гестапа]]. Застрэлены «Вырадкамі» ў шынку «Луізіяна». * [[Марцін Вутке]] — ''[[Адольф Гітлер]]'', застрэлены ў кінатэатры "Жыдом-Мядзведзем". * [[Сільвестэр Грот]] — ''[[Іозеф Гебельс]]'', рэйхсміністр прапаганды. Застрэлены ў кінатэатры. === Іншыя ролі === * [[Квенцін Таранціна]] — ''аскальпаваны нямецкі салдат'' / ''салдат на вежы ў фільме «Гонар нацыі»''. * [[Сэмюэль Л. Джэксан]] — ''голас за кадрам''. * [[Харві Кейтэль]] — ''голас за кадрам''. == Стварэнне == === Распрацоўка і напісанне сцэнарыя === Пра планы зняць ваенны фільм Таранціна казаў яшчэ у пачатку 2000-х гадоў<ref>{{citeweb|url=http://quentin-tarantino.8m.com/ww2.htm|title=World War II Film|publisher=QuentinTarantino|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224005538/http://quentin-tarantino.8m.com/ww2.htm|archive-date=24 лютага 2014|url-status=dead}}</ref>. Рэжысёр патраціў амаль сем гадоў, каб напісаць сцэнарый да «Бясслаўных вырадкаў». Як прызнаўся Таранціна, ён «даражыў кожнай старонкай сцэнарыя, з-за чаго сюжэт рос і пашыраўся»<ref>{{citeweb|url=http://www.charlierose.com/view/interview/10567|title=Filmmaker Quentin Tarantino, 'Inglourious Basterds'|publisher=CharlieRose|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304205043/http://www.charlierose.com/view/interview/10567|archive-date=4 сакавіка 2010|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, ён адчуваў, што гэты сцэнарый — лепшы з ім напісаных<ref>{{citeweb|url=http://www.movieweb.com/movie/inglourious-basterds/RELc0RMQ2vHwPM|title=Inglourious Basterds: Review By WiseGuy|publisher=MovieWeb|author=WiseGuy|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922031803/http://www.movieweb.com/movie/inglourious-basterds/RELc0RMQ2vHwPM|archive-date=22 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Таранціна ахарактарызаваў фільм так: «Гэта мая версія „[[Брудны тузін|Бруднага тузіна]]“, „[[Гарматы вострава Наваронэ|Гармат вострава Наваронэ]]“ і „{{нп3|Там, дзе гняздуюцца арлы|||Where Eagles Dare}}“»<ref>{{citeweb|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/5055906/Battleof-the-blockbusters.html|title=Battle of the blockbusters|publisher=The Guardian|author=Марк Лі|date=26 сакавіка 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У 2002 годзе Таранціна зразумеў, што на стварэнне фільма патрэбна больш часу, чым планавалася. Да таго ж яго калегі ў той час якраз здымалі фільмы пра [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]<ref name="Адмова">{{citeweb|url=http://www.nytimes.com/2002/09/05/movies/tarantino-behind-the-camera-in-beijing.html?pagewanted=all|title=Tarantino Behind the Camera in Beijing|publisher=The New York Times|author=Рык Лайман|date=5 верасня 2002|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У сувязі з гэтым Таранціна адмовіўся ад задумкі і перайшоў да рэжысавання дылогіі «[[Забіць Біла]]»<ref name="Адмова" />. Пасля заканчэння здымак «Забіць Біла» рэжысёр вярнуўся да сцэнарыя «Вырадкаў» і вырашыў зрабіць не фільм, а міні-серыял<ref>{{citeweb|url=http://www.moviesonline.ca/movienews_5613.html|title=Inglorious Bastards a Mini Series?|publisher=MoviesOnline|author=Майкл Лорсан|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106184517/http://www.moviesonline.ca/movienews_5613.html|archive-date=6 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён скараціў сцэнарый, кіруючыся даўжынёй сцэнарыя «[[Крымінальнае чытво|Крымінальнага чытва]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,25939754-7642,00.html|title=Tarantino's glorious 'masterpiece'|publisher=CourierMail|author=Рэйчэл Джонс|date=17 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420225941/https://www.couriermail.com.au/?nk=761ee7d389e908ca87f3b0211654b798-1618959581|archive-date=20 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. Тады ж ён заявіў пра тое, што здымкі фільма пачнуцца ў 2005 годзе<ref name="MTV">{{citeweb|url=http://www.mtv.com/news/articles/1510005/tarantino-next-kill-bill-10-years-away.jhtml|title=Tarantino Gushes About 'Grind,' Says Next 'Kill Bill' Is 10 Years Away|publisher=MTV|author=Лары Кэрал|date=20 верасня 2005|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=5 жніўня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805031905/http://www.mtv.com/news/articles/1510005/tarantino-next-kill-bill-10-years-away.jhtml|url-status=dead}}</ref>. Меркаваным сюжэтам фільма павінны былі стаць уцёкі атрада салдат перад пакараннем смерцю і іх дапамога [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]]. Таранціна апісаў салдат як «незвычайных герояў Другой сусветнай вайны»<ref>{{citeweb|url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A1111447|title=Quentin Tarantino — Film Maker|publisher=H2Q2|author=16 ліпеня 2003|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У лістападзе 2004 года Таранціна зноў памяняў свае планы і вырашыў адкласці вытворчасць «Бясслаўных вырадкаў» дзеля таго, каб сыграць у вестэрне [[Такасі Міікэ]] «[[Сукіякі Вестэрн Джанга]]», а таксама зняць фільм пра [[кунг-фу]] на [[Паўночнакітайская мова|паўночнакітайскай мове]]<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/nov/02/china.film|title=Tarantino plans old-style kung fu film - in Mandarin|publisher=The Guardian|author=Стыў Роўз|date=2 лістапада 2004|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У 2007 годзе разам з [[Роберт Радрыгес|Робертам Радрыгесам]] Таранціна зрэжысіраваў карціну «[[Грайндхаус, фільм|Грайндхаус]]», пасля чаго канчаткова вярнуўся да працы над «Вырадкамі»<ref name="MTV" />. Адразу ж пасля прэм'еры фільма сцэнарый карціны быў апублікаваны ў якасці асобнай кнігі і перакладзены на некалькі моў<ref>{{citeweb|url=http://books.google.com.ua/books?id=enGR8fAmSyIC&dq=Inglourious+Basterds&hl=ru&sa=X&ei=jdxmT8XpItDBswbo1sCwBQ&ved=0CDQQ6AEwAA|title=Inglourious Basterds: A Screenplay|publisher=Google Books|author=Квенцін Таранціна|lang=en|access-date=2012-3-19}}</ref>. === Уплыў === Мноства класічных кінастужак паўплывала на Таранціна падчас здымак «Бясслаўных вырадкаў». Па яго прызнанні, уся пачатковая сцэна «Вырадкаў» (візіт штандартэнфюрара Ланды ў дом малочніка ЛаПадзіта) цалкам скапіравана з аналагічнай сцэны наведвання Сентэнца фермы салдата Стывенса ў знакавым [[спагеці-вестэрн]]е [[Серджа Леонэ]] «[[Добры, дрэнны, злы]]»<ref>{{citeweb|url=http://articles.latimes.com/2010/feb/16/entertainment/la-et-bigpicture16-2010feb16|title=Quentin Tarantino on his 'Basterds' influences|publisher=''Los Angeles Times''|author=Патрык Голдштэйн|date=16 лютага 2010|lang=en|access-date=2012-12-31}}</ref>. У працы Таранціна знайшлося месца і [[Беларусь|беларускаму]] [[СССР|савецкаму]] кінематографу — растрэл Гітлера і наступнае за ім спаленне кінатэатра Шашанны адсылаюць да ваеннай драмы [[Элем Клімаў|Элема Клімава]] «[[Ідзі і глядзі]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/|title=The 50 greatest World War II movies: part six|publisher=''TimeOut''|lang=en|access-date=2012-12-31|archive-url=https://www.webcitation.org/69goVN6C1?url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/|archive-date=5 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2009 года адбылася спецыяльная вечарына з нагоды выпуску DVD і Blu-ray выданняў фільма. На ёй рэжысёр прадставіў гледачам некалькі [[35-мм кінастужка|35-мм]] трэйлераў тых карцін, якія аказалі вялікі ўплыў на яго<ref>{{citeweb|url=http://www.filmschoolrejects.com/news/9-films-that-influenced-inglourious-basterds-neilm.php|title=9 Films that Influenced Inglourious Basterds|publisher=''FilmSchoolRejects''|author=Ніл Мілер|date=15 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131160744/http://www.filmschoolrejects.com/news/9-films-that-influenced-inglourious-basterds-neilm.php|archive-date=31 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У іх лік увайшлі (акрамя, вядома ж, саміх «[[Гэты пракляты бронецягнік|Бясслаўных вырадкаў]]» Кастэлары): * 1967 — «аскараносны» ваенны баявік [[Роберт Олдрыч|Роберта Олдрыча]] «[[Брудны тузін]]»; * 1967 — «{{нп3|Табрук (фільм)|Табрук|en|Tobruk (1967 film)}}» [[Артур Хілер|Артура Хілера]] з [[Рок Хадсан|Рокам Хадсанам]] і [[Джордж Пепард|Джорджам Пепардам]] у галоўных ролях; * 1968 — італьянскі спагеці-вестэрн {{нп3|Энца Кастэлары|||Enzo G. Castellari}} «{{нп3|Забі іх усіх і вярніся... адзін|||Kill Them All and Come Back Alone}}»; * 1969 — брытанская ваенная драма {{нп3|Андрэ дэ Тота|||Andre de Toth}} «{{нп3|Брудная гульня, фільм, 1969|Брудная гульня|en|Play Dirty}}», у якой малады [[Майкл Кейн]] выканаў адну з першых роляў у сваёй кар'еры; * 1969 — італьянскі спагеці-вестэрн {{нп3|Дона Тэйлара|||Don Taylor (actor/director)}} і {{нп3|Італа Цінгарэлі|||Italo Zingarelli}} «{{нп3|Армія пецярых|||The Five Man Army}}»; * 1970 — італа-амерыканскае «{{нп3|Гняздо шэршняў|||Hornets' Nest}}» {{нп3|Філа Карлсана|||Phil Karlson}} і [[Франка Чырына]]; * 1970 — камедыйны баявік {{нп3|Браяна Хатана|||Brian G. Hutton}} «[[Героі Кэлі]]»; * 1980 — «[[Вялікая чырвоная адзінка]]» [[Сэмюэл Фулер|Сэмюэла Фулера]]. === Кастынг === Яшчэ ў 2005 годзе, калі яшчэ быў амаль невядомы сюжэт карціны, на галоўныя ролі разглядаліся тры знакамітыя акцёры баявікоў: [[Брус Уіліс]], [[Сільвестр Сталонэ]] і [[Арнольд Шварцэнэгер]]<ref name="Гайданкі">{{citeweb|url=http://www.thearnoldfans.com/news/856.htm|title=Tarantino Still Wants his «Bastards»!|publisher=The Arnold Fans|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003011451/http://www.thearnoldfans.com/news/856.htm|archive-date=3 кастрычніка 2009|url-status=dead}}</ref>. Таранціна казаў: {{quotation|Я сказаў гэта аднойчы, і я збіраюся сказаць гэта яшчэ раз. Я хачу запрасіць Бруса, Слая і Арнольда на ролі ў маім эпічным ваенным фільме. Я заўсёды марыў пра трох суперзорак, якія здымаюцца ў адным фільме. ... і цяпер для гэтага самы лепшы час.|Квенцін Таранціна|<ref name="Гайданкі" />}} [[Выява:ChristophWaltzCannesMay09.jpg|thumb|right|[[Крыстаф Вальц]] на [[Канскі кінафестываль 2009|62-м Канскім кінафестывалі]]]] Роля Ганса Ланды першапачаткова была прызначана [[Леанарда Дзі Капрыа]]<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117988993|title=Quentin Tarantino seeks 'Bastards'|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг|date=15 ліпеня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>, аднак пазней Таранціна зразумеў, што штандартэнфюрара павінен сыграць больш сталы нямецкі акцёр<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117990111?refCatId=13|title=Eli Roth on deck for 'Bastards'|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг, Таццяна Сігел|date=5 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. У выніку ролю сыграў амаль невядомы аўстрыйскі акцёр [[Крыстаф Вальц]]. Таранціна расказваў, што ні адзін з акцёраў, якія спрабаваліся на вельмі важную ролю Ланды, не адпавядаў аўтарскай задуме, так што ён ужо быў гатовы адмяніць здымкі, але прыйшоў Вальц, прайшоў кастынг і «вярнуў мне мой фільм»<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1118003822?refCatId=3628|title=Tarantino reflects on 'Basterds'|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг|date=17 мая 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Лейтэнанта Альду Рэйна з самага пачатку павінен быў сыграць [[Брэд Піт]], з якім Таранціна ніколі раней не працаваў. І акцёр, і рэжысёр даўно выказвалі жаданне з'явіцца на адной здымачнай пляцоўцы, аднак планы ўвесь час змяняліся<ref name="Питтар">{{citeweb|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/08/19/tarantino.pitt.basterds/index.html|title=Tarantino and Pitt: The long-awaited love affair|publisher=CNN|author=Джым Стэнман|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=14 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114050801/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/08/19/tarantino.pitt.basterds/index.html|url-status=dead}}</ref>. Калі Таранціна напісаў палову сцэнарыя, ён адчуў, што Піт — наймацнейшая кандыдатура на ролю Альды Рэйна. Скончыўшы сцэнарый, рэжысёр падумаў, што ў ролі Рэйна Піт будзе «ашаламляльным», і пазваніў яго агенту, каб даведацца, ці свабодны акцёр<ref name="Питтар" />. Сяржанта Доні Донавіца мог сыграць комік [[Адам Сэндлер]], але ён адмовіўся, спаслаўшыся на канфлікты з кампаніяй ''[[Universal Pictures]]'', у якой акцёр тады здымаўся ў фільме «[[Прыкалісты]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1619322/story.jhtml|title='Inglourious Basterds' Original Cast Plans Called For Leonardo DiCaprio, Adam Sandler|publisher=MTV|author=Эрык Дытцыян|date=24 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=11 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111231203/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1619322/story.jhtml|url-status=dead}}</ref>. Яго замяніў рэжысёр [[Элай Рот]], блізкі сябар Таранціна, які, апроч акцёрскай працы, зрэжысіраваў, так званы, «фільм унутры фільма» — «Гонар нацыі», на здымках якога было задзейнічана больш за трыста акцёраў масоўкі<ref>{{citeweb|url=http://collider.com/eli-roth-talks-sci-fi-movie-dangerous-species-and-more/12649/|title=Eli Roth Talks Sci-Fi Movie ENDANGERED SPECIES and More|publisher=Collider|author=Джонатан Калан|date=15 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915040143/http://collider.com/eli-roth-talks-sci-fi-movie-dangerous-species-and-more/12649/|archive-date=15 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, Таранціна зацвердзіў на ролю ў фільме яшчэ аднаго коміка — лейтэнанта Арчы Хікакса павінен быў сыграць [[Сайман Пег]], але і ён адмовіўся, аддадаўшы перавагу новаму мультфільму [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]] «[[Прыгоды Тэнтэна: Таямніца «Аднарога»|Прыгоды Тэнтэна: Таямніца „Аднарога“]]»<ref name="Фасбендэр">{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117990808?refCatId=13|title=Fassbender in talks for 'Bastards'|publisher=Variety|author=Алі Джаафар|date=19 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Пасля ролю Хікакса выканаў нямецка-ірландскі акцёр [[Майкл Фасбендэр]]<ref name="Фасбендэр" />. [[Бенджамін Джозеф Маналі Новак|Б. Дж. Новак]], зорка тэлесерыяла «[[Офіс (тэлесерыял, ЗША)|Офіс]]», таксама пераўвасобіўся ў радавога Юцівіча<ref>{{citeweb|url=http://www.slashfilm.com/bj-novak-cast-in-tarantinos-inglorious-bastards/|title=B.J. Novak Cast in Tarantino’s Inglorious Bastards|publisher=SlashFilm|author=Пітэр Скірэта|date=6 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Таранціна вёў перамовы з актрысай [[Кінскі, Настасся|Настассяй Кінскі]] пра яе ўдзел у фільме ў якасці Брыджэт фон Хамерсмарк. Рэжысёр нават злятаў у [[Германія|Германію]], каб сустрэцца з ёй і дамовіцца, аднак здзелка не адбылася, і замест Кінскі ў фільме сыграла [[Дыяна Кругер]]<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1117991354.html?categoryid=13&cs=1|title=Kruger, Waltz join Tarantino film|publisher=Variety|author=Майкл Флемінг|date=29 жніўня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. [[Род Тэйлар]], які выканаў у карціне амаль бязмоўную ролю прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|Уінстана Чэрчыля]], заявіў пра сыход з кінематографа яшчэ ў 2006 годзе, але зрабіў выключэнне спецыяльна для Таранціна<ref name="Тэйлар">{{citeweb|url=http://www.pbpulse.com/movies/2009/08/21/tarantinos-latest-find-rod-taylor-as-churchill-in-inglourious-basterds/|title=Tarantino’s latest find: Rod Taylor as Churchill in ‘Inglourious Basterds’|publisher=PBPulse|author=Скот Эйман|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210170632/http://www.pbpulse.com/movies/2009/08/21/tarantinos-latest-find-rod-taylor-as-churchill-in-inglourious-basterds/|archive-date=10 лютага 2011|url-status=dead}}</ref>. Рыхтуючыся да ролі, Тэйлар перагледзеў дзясяткі дакументальных кінастужак з удзелам Чэрчыля, каб як мага лепш перадаць яго паходку і голас<ref>{{citeweb|url=http://reservoirwatchdogs.com/2011/09/16/amazing-interview-with-rod-taylor-about-quentin-tarantino/|title=Amazing interview with Rod Taylor about Quentin Tarantino|publisher=ReservoirWatchDogs|date=16 верасня 2011|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Цікава, што сам акцёр угаворваў Таранціна ўзяць на ролю [[Альберта Фіні]], які ўжо іграў прэм'ер-міністра ў аднайменнай тэлестужцы 2002 года<ref name="Тэйлар" />. Рэжысёр «Гэтага праклятага бронецягніка» Энца Дж. Кастэлары з'явіўся ў эпізадычнай ролі нямецкага генерала<ref>{{citeweb|url=http://www.variety.com/article/VR1118003930?refCatId=13|title=Enzo and Tarantino: 'Basterds' brothers|publisher=Variety|author=Нік Віварэлі|date=19 мая 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Акцёры [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэль Л. Джэксан]] і [[Харві Кейтэль]], якія раней ужо супрацоўнічалі з Таранціна, таксама з'явіліся на здымачнай пляцоўцы, агучыўшы апавядальніка і дырэктара [[Упраўленне стратэгічных службаў|Упраўлення стратэгічных службаў]] адпаведна<ref>{{citeweb|url=http://popwatch.ew.com/2009/08/19/inglourious-basterds-playing-spot-the-tarantino-reference/|title='Inglourious Basterds': Playing spot the Tarantino reference|publisher=EntertainmentWeekly|author=Крыс Нашаваці|date=19 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-date=26 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726015653/http://popwatch.ew.com/2009/08/19/inglourious-basterds-playing-spot-the-tarantino-reference/|url-status=dead}}</ref>. === Здымкі === Стварэннем фільма занялася кампанія братоў Вайнштэйнаў ''[[The Weinstein Company]]''. У ліпені 2008 года браты заявілі, што маюць намер як мага хутчэй скончыць фільм, каб ён змог удзельнічаць у конкурснай праграме [[Канскі кінафестываль 2009|62-га Канскага кінафестывалю]]<ref>{{citeweb|url=http://www.mymovies.net/news/news_item.asp?t=Tarantino+Prepping+%22Bastards%22+for+an+October+Start&filmid=1590&nid=5129&s=3&n=|title=INGLOURIOUS BASTERDS — TARANTINO PREPPING «BASTARDS» FOR AN OCTOBER START|publisher=MyMovies|date=9 ліпеня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://www.webcitation.org/5nE8LM5Nq?url=http://www.mymovies.net/news/news_item.asp?t=Tarantino+Prepping+%22Bastards%22+for+an+October+Start&filmid=1590&nid=5129&s=3&n=|archive-date=1 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. [[Германія]] і [[Францыя]] сталі месцам здымак фільма, якія стартавалі ў кастрычніку 2008 года<ref>{{citeweb|url=http://www.kdbuzz.com/index.php?2008/12/18/251-photos-et-une-video-du-tournage-d-inglourious-basterds-a-paris-dans-le-18eme|title=Photos et une video du tournage d'«Inglourious basterds» a Paris dans le 18eme|publisher=KDBuzz|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Большая частка сцэн фільма была знята і зманціравана на кінастудыі ''{{нп3|Babelsberg Studio}}'' у [[Патсдам]]е і ў маленькім гарадку [[Бад-Шандау]]<ref>{{citeweb|url=http://www.nytimes.com/2009/02/16/world/europe/16germany.html?_r=1|title=Winslet and Cruise Star in a German Studio’s Latest Act|publisher=The New York Times|author=Нікалас Куліш|date=15 лютага 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.atnzone.com/nz/2009/08/27/movie-review-inglourious-basterds|title=Movie Review: INGLOURIOUS BASTERDS|publisher=N: Zone|author=Дэбі Лін Эліяс|date=27 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://archive.today/20100405065508/http://www.atnzone.com/nz/2009/08/27/movie-review-inglourious-basterds|archive-date=5 красавіка 2010|url-status=dead}}</ref>. Элай Рот пазней сказаў, што, калі яны здымалі сцэну падпалу кінатэатра, будынак ледзь не згарэў ад высокай тэмпературы, бо работнікі здымачнай пляцоўкі думалі, што тэмпература агню будзе 400 градусаў па Цэльсію, а яна дасягала 1200<ref>{{citeweb|url=http://articles.latimes.com/2009/aug/16/entertainment/ca-roth16|title=Eli Roth barely survives acting in Quentin Tarantino's 'Inglourious Basterds'|publisher=The New York Times|author=Крыс Лі|date=16 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. == Пракат == Калі фінальны варыянт сцэнарыя быў скончаны, хтосьці загрузіў яго ў Інтэрнэт, і некалькі фан-сайтаў Таранціна пачалі публікаваць рэцэнзіі на яго<ref>{{citeweb|url=http://www.firstshowing.net/2008/script-for-quentin-tarantinos-inglorious-bastards-surfaces/|title=Script for Quentin Tarantino's Inglorious Bastards Surfaces!|publisher=FirstShowing|author=Кевін Паўэрс|date=10 ліпеня 2008|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. [[Выява:Inglorious Basterds Cannes.jpg|thumb|270px|left|Каманда фільма на [[Канскі кінафестываль 2009|62-м Канскім кінафестывалі]]]] Першы поўны [[тызер-трэйлер]] да фільма быў паказаны на тэлеканале ''{{нп3|Entertainment Tonight}}'' 10 лютага 2009 года, а ўжо праз некалькі тыдняў яго паказвалі ў кінатэатрах ЗША перад фільмам «[[Пятніца, 13-га, фільм, 2009|Пятніца 13-га]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.cinemablend.com/new/Inglourious-Basterds-Trailer-Coming-This-Week-11933.html|title=Inglourious Basterds Trailer Coming This Week|publisher=CinemaBlend|date=9 лютага 2009|lang=en|access-date=2012-3-17|archive-url=https://www.webcitation.org/5nEA4vNWO?url=http://www.cinemablend.com/new/Inglourious-Basterds-Trailer-Coming-This-Week-11933.html|archive-date=1 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. Выпуск фільма адбыўся 19 жніўня 2009 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і Францыі, 20 жніўня — у Германіі і Расіі, а 21 — у ЗША<ref>{{citeweb|url=http://www.empireonline.com/News/story.asp?NID=23938|title=Inglourious Basterds Gets A Release Date|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|author=Хелен О'Хара|date=1 студзеня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.kinokadr.ru/articles/2009/08/05/premier.shtml|title=Прэм'еры жніўня: «Раён 9» і «Бясслаўныя вырадкі»|publisher=Kinokadr|author=Раман Карнееў|date=5 жніўня 2009|lang=ru|access-date=2012-3-17}}</ref>. Для нямецкага праката постары, ролікі і афіцыйны вэб-сайт падвергліся цэнзуры, бо выкарыстанне нацысцкай сімволікі забаронена ў Германіі. З лагатыпа была прыбрана свастыка; на плакатах яўна бачныя свастыкі былі або прыбраны, або заменены на дзіркі ад куль<ref name="Германія">{{citeweb|url=http://www.movie-censorship.com/report.php?ID=4237485|title=Inglorious Basterds: Comparison|publisher=Movie-Censorship|lang=en|access-date=2012-3-27}}</ref>. Акрамя таго, нямецкая версія даўжэйшая за іншыя міжнародныя версіі прыкладна на 50 секунд. Сцэна з немцамі ў карчме, якія адгадваюць карту салдата з надпісам «[[Вінету]]», ідзе ў нямецкай версіі даўжэй. На ліцэнзійных відэаносьбітах у іншых краінах гэту версію сцэны можна ўбачыць у дадатковых матэрыялах, але нямецкая кіна-, DVD- і Blu-Ray-версіі — адзіныя, дзе яна ўключана ў фільм<ref name="Германія" />. === Зборы === У першую пятніцу паказу фільм зарабіў 14,3 мільёнаў долараў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], а на выхадных зборы дасягнулі адзнакі ў 38 мільёнаў долараў, апярэдзіўшы «[[Раён № 9]]»<ref>{{citeweb|url=http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|title='Inglourious Basterds' gives Quentin Tarantino a box office win on Friday|publisher=EntertainmentWeekly|author=Ніколь Сперлінг|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120902232716/http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|archive-date=2 верасня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|title='Inglourious Basterds' rules the weekend box office|publisher=EntertainmentWeekly|author=Ніколь Сперлінг|date=23 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120902232716/http://insidemovies.ew.com/2009/08/22/inglourious-basterds-gives-quentin-tarantino-a-box-office-win-on-friday/|archive-date=2 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. У першыя дзесяць дзён пракату фільм зарабіў 73 мільёны долараў, апярэдзіўшы ўсіх сапернікаў<ref>{{citeweb|url=http://www.ticketnews.com/news/Final-Destination-slays-Inglourious-Basterds-at-the-box-office8093181|title='Final Destination' slays 'Inglourious Basterds' at the box office|publisher=TicketNews|author=Лоры А. Трота|date=31 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18|archive-date=24 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224235157/http://www.ticketnews.com/news/Final-Destination-slays-Inglourious-Basterds-at-the-box-office8093181|url-status=dead}}</ref>. Вынікам пракату карціны стала лічба ў 321 мільён долараў<ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inglouriousbasterds.htm|title=Inglourious Basterds: Box Office Mojo|publisher=Box Office Mojo|lang=en|access-date=2012-3-18}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2615&p=.htm|title=Weekend Report: Moviegoers Feast on ‘Meatballs,’ Slim Pickings for ‘Jennifer’|publisher=Box Office Mojo|author=Брэндан Грэй|date=21 верасня 2009|lang=en|access-date=2012-3-18}}</ref>. У СНД фільм сабраў каля 6 мільёнаў долараў<ref>{{citeweb|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=inglouriousbasterds.htm|title=INGLOURIOUS BASTERDS: Foreign|publisher=Box Office Mojo|lang=en|access-date=2012-3-18}}</ref>. === Выхад на відэа === Першае DVD-выданне фільма (на адным дыску, двух і [[Blu-ray]]) выйшла 15 снежня 2009 года ў ЗША і [[Аўстралія|Аўстраліі]], у Вялікабрытаніі — 7 снежня таго ж года<ref>{{citeweb|url=http://backseatcuddler.com/2009/10/20/inglourious-basterds-gets-a-blu-raydvd-release-date/|title=‘Inglourious Basterds’ Gets a Blu-Ray/DVD Release Date|publisher=BackSeatCuddler|author=Нік Вульфвуд|date=20 кастрычніка 2009|lang=en|access-date=2012-3-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125120948/http://backseatcuddler.com/2009/10/20/inglourious-basterds-gets-a-blu-raydvd-release-date/|archive-date=25 студзеня 2010|url-status=dead}}</ref>. На працягу першага тыдня пасля выпуску «Бясслаўныя вырадкі» паказвалі добры вынік па продажы DVD, саступаючы толькі фільму «[[Хлапечнік у Вегасе]]». Усяго ў ЗША было прададзена больш за паўтара мільёна дыскаў, прыбытак склаў 28 мільёнаў долараў<ref>{{citeweb|url=http://www.the-numbers.com/dvd/charts/weekly/2009/20091220.php|title=North American Domestic DVD Sales Chart for Week Ending Dec 20, 2009|publisher=The Numbers|date=20 снежня 2009|lang=en|access-date=2012-3-19|archive-date=19 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119161809/http://www.the-numbers.com/dvd/charts/weekly/2009/20091220.php|url-status=dead}}</ref>. == Саўндтрэк == {{Музычны альбом | nocat=1 | Назва = Quentin Tarantino's Inglourious Basterds: Motion Picture Soundtrack | Тып = [[Саўндтрэк]] | Выканаўца = [[Эніа Марыконэ]] і іншых кампазітараў | Вокладка = Inglourious Basterds soundtrack.jpg | Выпушчаны = 18 жніўня 2009 | Запісаны = | Жанр = [[Інструментальная музыка|Інструментальная]] | Працягласць = | Лэйбл = [[Maverick Records]]<br />[[Warner Bros.]] | Прадзюсар = [[Квенцін Таранціна]]<br />[[Лоўрэнс Бендэр]]<br />[[Пілар Савонэ]]<br />[[Холі Адамс]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br />{{Сцягафікацыя|Італія}} | Мова = | Агляды = | Папярэдні = | Прад_год = | Год = 2009 | Наступны = | След_год = | Яшчэ = | Іншае = }} Кампазітарам фільма стаў [[Эніа Марыконэ]], які працаваў з Таранціна ўпершыню. Рэліз саўндтрэка адбыўся 18 жніўня 2009 года. Саўндтрэк складаецца з розных жанраў музыкі, пачынаючы з кампазіцый, уласцівых спагеці-вестэрнам, і заканчваючы [[Рытм-н-блюз|R&B]]<ref>{{citeweb|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2009/08/inglourious-basterds-quentin-tarantino.html|title=Quentin Tarantino's method behind 'Inglourious Basterds' soundtrack mix-tape|publisher=Los-Angeles Times|author=Сара Ардалані|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. Альбом з саўндтрэкам быў намінаваны на прэмію «[[Грэмі]]» у катэгорыі «Найлепшы кампіляцыйны саўндтрэк для фільма, тэлевізійнага фільма ці іншых візуальных медыятвораў», але прайграў саўндтрэку фільма «[[Мільянер з трушчоб]]»<ref>{{citeweb|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&title=&year=2009&genre=11|title=Past Winners Search|publisher=Grammy|lang=en|access-date=2012-3-17}}</ref>. {{tracklist | title1 = The Green Leaves of Summer | note1 = | length1 = 1:55 | title2 = The Verdict (La Condanna) | note2 = | length2 = 1:13 | title3 = White Lightning (Main Title) | note3 = | length3 = 2:55 | title4 = Slaughter | note4 = | length4 = 4:24 | title5 = The Surrender (La resa) | note5 = | length5 = 2:47 | title6 = One Silver Dollar (Un Dolaro Bucato) | note6 = | length6 = 2:02 | title7 = Davon geht die Welt nicht unter | note7 = | length7 = 2:33 | title8 = The Man with the Big Sombrero | note8 = | length8 = 1:49 | title9 = Ich wollt' ich wär ein Huhn | note9 = | length9 = 2:44 | title10 = Main Theme from Dark of the Sun | note10 = | length10 = 3:10 | title11 = Cat People (Putting Out Fire) | note11 = | length11 = 4:10 | title12 = Tiger Tank | note12 = | length12 = 1:17 | title13 = Un Amico | note13 = | length13 = 2:35 | title14 = Rabbia e Tarantella | note14 = | length14 = 3:53 }} === Кампазіцыі, якія былі выкарыстаныя ў фільме, але не ўвайшлі ў афіцыйны склад саўндтрэка === {{tracklist | title1 = L'incontro Con La Figlia | note1 = | length1 = 2:45 | title2 = Il Mercenario (ripresa) | note2 = | length2 = 2:07 | title3 = Algiers November 1, 1954 | note3 = | length3 = 2:27 | title4 = Hound Chase (intro) | note4 = | length4 = 0:45 | title5 = The Saloon (from Al Di Là Della Legge) | note5 = | length5 = 2:36 | title6 = Bath Attack | note6 = | length6 = 0:54 | title7 = Claire's First Appearance | note7 = | length7 = 2:58 | title8 = The Fight | note8 = | length8 = 0:47 | title9 = Mystic and Severe | note9 = | length9 = 3:08 | title10 = The Devil's Rumble | note10 = | length10 = 1:39 | title11 = What'd I Say | note11 = | length11 = 7:12 | title12 = Zulus | note12 = | length12 = 2:33 | title13 = Eastern Condors | note13 = | length13 = 3:53 }} == Крытыка == {{Рэйтынгі | rev1 = ''[[AllMovie]]'' | rev1Score = {{rating|4.5|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.allmovie.com/movie/inglourious-basterds-v465163/|title=Inglourious Basterds (2009)|publisher=[[AllMovie]]|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev2 = ''[[Rolling Stone]]'' | rev2Score = {{rating|4|4}}<ref>{{citeweb|url=http://www.rollingstone.com/movies/reviews/inglourious-basterds-20090820|title=Inglourious Basterds: Rolling Stone|publisher=Rolling Stone|author=Пітэр Трэверс|date=20 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209210105/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/inglourious-basterds-20090820|archive-date=9 снежня 2013|url-status=dead}}</ref> | rev3 = ''eFilmCritic'' | rev3Score = {{rating|5|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.efilmcritic.com/review.php?movie=18344&reviewer=416&highlight=Inglourious+Basterds|title=Inglourious Basterds: Efilmcritic|publisher=Efilmcritic|author=Роб Гансальвес|date=23 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200404/http://www.efilmcritic.com/review.php?movie=18344&reviewer=416&highlight=Inglourious+Basterds|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> | rev4 = ''[[Internet Movie Database]]'' | rev4Score = {{rating|8.3|10}}<ref>{{citeweb|url=http://www.imdb.com/title/tt0361748/|title=Inglourious Basterds: IMDB|publisher=IMDB|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev5 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' | rev5Score = {{rating|4|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.empireonline.com/reviews/review.asp?DVDID=118258|title=Inglourious Basterds: Empire|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|author=Крыс Х'юіт|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev6 = ''[[IGN]]'' | rev6Score = {{rating|3|5}}<ref>{{citeweb|url=http://movies.ign.com/articles/101/1015018p1.html|title=Inglourious Basterds Review|publisher=IGN|author=Крыстафер Манфет|date=20 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev7 = ''[[The Guardian]]'' | rev7Score = {{rating|4|5}}<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/film/2009/aug/23/inglourious-basterds-philip-french?INTCMP=SRCH|title=Inglourious Basterds: The Guardian|publisher=The Guardian|author=Філіп Фрэнч|date=23 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev8 = '' [[Metacritic]]'' | rev8Score = {{rating|7.5|10}}<ref>{{citeweb|url=http://www.metacritic.com/movie/inglourious-basterds|title=Inglourious Basterds: Metacritic|publisher=Metacritic|lang=en|access-date=2012-3-21}}</ref> | rev9 = '' [[Rotten Tomatoes]]'' | rev9Score = {{rating|8.8|10}}<ref name="Памідоры" /> }} Фільм быў станоўча ўспрыняты большасцю кінакрытыкаў і мае сярэднюю адзнаку крытыкаў у 88 % на агрэгатары [[Rotten Tomatoes]]<ref name="Памідоры" />. [[Рычард Корліс]] з ''[[TIME]]'' пахваліў рашэнне Таранціна прыдумаць для сусветнай вайны новы фінал: «Усе ж ведаюць, чым скончыцца справа. Дрэнныя хлопцы прайграюць. Гітлер загінуў у сваім бункеры. Дзе тут інтрыга? Дзе нявызначанасць? Для большасці фільмаў пра вайну гістарычныя факты — нешта недатыкальнае»<ref name="corliss">{{cite news |first=Richard |last=Corliss |author-link=Richard Corliss |title=''Inglourious Basterds: Stalking History and Hitler'' |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1917595,00.html |publisher=[[TIME]] |date=2009-08-20 |access-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100317120137/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1917595,00.html |archive-date=17 сакавіка 2010 |url-status=dead }}</ref>. [[Дж. Хоберман]] у «[[Village Voice]]» развіў тэзіс рэжысёра пра тое, што «Бясслаўныя вырадкі» — гэта [[спагеці-вестэрн]], дзеянне якога перанесена ў Еўропу ваеннага часу: «Перад намі — альтэрнатыўная Другая сусветная, у якой яўрэі тэрарызуюць і нішчаць нацыстаў; свайго роду справядлівы [[халакост]]»<ref name="vv">{{cite news |first=J. |last=Hoberman |title=''Quentin Tarantino's Inglourious Basterds Makes Holocaust Revisionism Fun'' |url=http://www.villagevoice.com/2009-08-18/film/quentin-tarantino-s-inglourious-basterds-makes-holocaust-revisionism-fun/ |publisher=[[Village Voice]] |date=2009-08-18 |access-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113110511/http://www.villagevoice.com/2009-08-18/film/quentin-tarantino-s-inglourious-basterds-makes-holocaust-revisionism-fun |archive-date=13 студзеня 2010 }}</ref>. Хоберман параўноўвае Таранціна са [[Спілберг]]ам у тым, што яны абодва навязваюць сваю волю гісторыі вялікай вайны; пры гэтым «Бясслаўныя вырадкі» — як і кожны вестэрн — спрабуе намацаць мяжу гвалту, дапушчальнага ў імя дасягнення высакароднай мэты<ref name="vv"/>. [[Роджэр Эберт]] прызнаў «Бясслаўных вырадкаў» адным з найлепшых фільмаў года («У цэнтры гэтага кінапалатна — Герой, Нацыст і Дзяўчына»)<ref name="ebert" />. Паводле Эберта, Таранціна ў чарговы раз пацвердзіў сваю здольнасць ствараць Персанажаў з вялікай літары; яны «здаюцца буйнейшымі, чым большасць людзей, якіх мы бачым на кінаэкранах»<ref name="ebert" />. [[Манола Даргіс]] з ''[[The New York Times]]'', якая вельмі негатыўна ацаніла папярэднія працы Таранціна, не змяніла да яго стаўлення і пасля «Бясслаўных вырадкаў». У сваёй рэцэнзіі яна адзначыла грубую акцёрскую працу Ларан і Рота, якіх зусім засланіў «нацысцкі злыдзень-спакуснік» у выкананні Вальца<ref name="nytimes"/>. Крытыка насцярожыла, што станоўчыя персанажы не могуць спаборнічаць з нацыстам у «жангліраванні словамі і харызме»<ref name="nytimes"/>. Нягледзячы на зацягнутасць дыялогаў, Даргіс усё ж пахваліла майстэрства, з якім Таранціна зняў першую сцэну фільма, дзе камера кружыць вакол французскага фермера, «як бы закручваючы вакол яго пятлю»<ref name="nytimes">''Dargis M.'' Inglourious Basterds (2009): Tarantino Avengers in Nazi Movieland // ''[[The New York Times]]''. [http://movies.nytimes.com/2009/08/21/movies/21inglourious.html Movie Review. August 21, 2009]. {{ref-en}}</ref>. Акцёрская праца Крыстафа Вальца заняла асобнае месца ў водгуках кінакрытыкаў. Аглядальнік сайта ''thepassionatemoviegoer'' Джо Бэлтэйк падагульніў сваю рэцэнзію так: «Вялікі персанаж, вялікі акцёр: Крыстаф Вальц хвалююча чароўны ў майстэрскіх „Бясслаўных вырадках“ Квенціна Таранціна»<ref>{{citeweb|url=http://thepassionatemoviegoer.blogspot.com/2009/08/fighting-words-inglourious-basterds.html|title=Tarantino's "Inglourious Basterds"|publisher=ThePassionateMovieGoer|author=Джо Бэлтэйк|date=22 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-29}}</ref>. Колін Кловерт з газеты ''[[Star Tribune]]'' пахваліў пераўвасабленне Брэда Піта, аднак, па словах Кловерта, яго абыйшоў калега па фільме: «Прарыўная акцёрская ігра Вальца, які сыграў чароўна паскуднага палкоўніка Ланду, настолькі разумнага, інтэлігентнага і каварнага злыдня, які павярнуў усю Другую сусветную вайну ў бок уласнага махлярства. Яго сухое паданне свайго персанажа, якое ахапіла чатыры мовы, ужо прынесла яму [[Прыз за найлепшую мужчынскую ролю, Канскі кінафестываль|прыз за найлепшую мужчынскую ролю на Канскім кінафестывалі]], і, безумоўна, прыцягне ўвагу „Оскара“ з часам»<ref>{{citeweb|url=http://www.startribune.com/entertainment/movies/53838167.html?page=2&c=y|title=Movie review: Tarantino goes to war in 'Inglourious Basterds'|publisher=StarTribune|author=Колін Кловерт|date=21 жніўня 2009|lang=en|access-date=2012-3-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411212821/http://www.startribune.com/entertainment/movies/53838167.html?page=2&c=y|archive-date=11 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Асабліва адзначалася жанравая своеасаблівасць карціны, якая, як і папярэднія фільмы Таранціна, у першую чаргу з'яўляецца [[пастыш]]ам з любімых фільмаў рэжысёра<ref name="corliss"/>. Па словах Эберта, «„Бясслаўныя вырадкі“ фільм пра вайну не большы, чым „[[Крымінальнае чытво]]“ — фільм пра… а пра што наогул быў той фільм?»<ref name="ebert">{{cite news |first=Roger |last=Ebert |title=''Inglourious Basterds'' |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090819/REVIEWS/908199995 |publisher=[[Chicago Sun-Times]] |date=2009-08-19 |access-date=2010-01-10 |archive-url=https://www.webcitation.org/5nEBCMCku?url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090819%2FREVIEWS%2F908199995 |archive-date=1 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref>. Асобныя «раздзелы» фільма зроблены па канонах розных жанраў і адсылаюць да іх класічных твораў. Так, пралог, дзеянне якога адбываецца на малочнай ферме, тытрамі «Аднойчы, у акупіраванай нацыстамі Францыі… 1941» і музыкай [[Эніа Марыконэ|Марыконэ]] цытуе вестэрн «[[Аднойчы на Дзікім Захадзе]]» [[Серджа Леонэ]]. Другая глава — гэта варыяцыя на тэму класічнага сюжэту пра групу дыверсантаў у варожым тыле. І ў гутарцы Шашанны з Цолерам, і падчас сустрэчы «Вырадкаў» у карчме, дзе яны гуляюць у «здагадайку», адкрыта цытуюцца класічныя даваенныя фільмы. Вобраз Гітлера, як адзначаюць і Цыркун, і Трафіменкаў, нагадвае карыкатурнага фюрара з камедыі [[Эрнст Любіч|Эрнста Любіча]] «[[Быць ці не быць, фільм, 1942|Быць ці не быць]]»<ref name="цыркун">{{артыкул|аўтар=[[Ніна Аляксандраўна Цыркун|Цыркун, Н. А.]]|загаловак=Бясслаўныя вырадкі|спасылка=http://kinoart.ru/2009/n7-article14.html#1|выданне=[[Мастацтва кіно]]|год=2009|выпуск=7}}</ref><ref name="трофименков">{{cite news|first=Міхаіл |last=Трафіменкаў|author-link=Трафіменкаў, Міхаіл Сяргеевіч|title=''Гениально тошно''|url=http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=1217105|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2009-08-17|access-date=2010-01-10}}</ref>. == Узнагароды і намінацыі == Інфармацыя па ўзнагародах і намінацыях прадстаўлена паводле дадзеных сайта ''[[IMDB]]''<ref>{{citeweb|url=http://www.imdb.com/title/tt0361748/awards|title=Awards for Inglourious Basterds|publisher=IMDB|lang=en|access-date=2012-3-19}}</ref> і [[AllMovie]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/inglourious-basterds-v465163/awards|title=Inglourious Basterds: Awards|work=[[AllMovie]]|publisher=Rovi|lang=en|access-date=2012-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628102557/http://www.allmovie.com/movie/inglourious-basterds-v465163/awards|archive-date=28 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>: {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Дата цырымоніі ! Прэмія ! Катэгорыя ! Лаўрэаты і намінанты ! Вынікі |- |rowspan="2"| [[Канскі кінафестываль 2009|13—24 мая 2009]] |rowspan="2"| [[Канскі кінафестываль]] | [[Прыз за найлепшую мужчынскую ролю, Канскі кінафестываль|Прыз за найлепшую мужчынскую ролю]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «[[Залатая пальмавая галіна]]» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- |rowspan="4"| 7 снежня 2009 |rowspan="4"| [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Вашынгтона]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2009|13 снежня 2009]] | [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | 13 снежня 2009 | [[Таварыства кінакрытыкаў Бостана]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | 14 снежня 2009 | [[Кола кінакрытыкаў Нью-Ёрка]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- |rowspan="3"| 15 снежня 2009 |rowspan="3"| [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Осціна]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшая жаночая роля» | [[Мелані Ларан]] | {{перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- |rowspan="8"| 15 снежня 2009 |rowspan="8"| [[Таварыства кінакрытыкаў Сан-Дыега]] | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{перамога}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{перамога}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Дэвід Вэска | {{перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшы мантаж» | Салі Менке | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- |rowspan="2"| 20 снежня 2009 |rowspan="2"| «[[Спадарожнікавая ўзнагарода]]» | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- |rowspan="5" | 21 снежня 2009 |rowspan="5" | [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага]] | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | rowspan="4" | 22 снежня 2009 | rowspan="4" |[[Таварыства кінакрытыкаў Фенікса]] | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{перамога}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{перамога}} |- | 6 студзеня 2010 | [[Выбар народа, прэмія|«Выбар народа»]] | «Любы незалежны фільм» | | {{перамога}} |- |rowspan="10"| 15 студзеня 2010 |rowspan="10"| «[[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|Выбар крытыкаў]]» | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{перамога}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{перамога}} |- | «Найлепшы фільм» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы баявік» | | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка» | Дэвід Вэска | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | [[Ганна Б. Шэпард]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы мантаж» | Салі Менке | {{намінацыя}} |- |rowspan="4"| [[Залаты глобус (прэмія, 2010)|17 студзеня 2010]] |rowspan="4"| «[[Залаты глобус]]» | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу|«Найлепшая рэжысёрская праца»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|«Найлепшы драматычны фільм»]] | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый|«Найлепшы сцэнарый»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- |rowspan="3"| [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША, 2010|23 студзеня 2010]] |rowspan="3"| [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] | [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшы акцёрскі склад у ігравым кіно|«Найлепшы акцёрскі склад»]] | | {{перамога}} |- | [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю другога плана|«Найлепшая жаночая роля другога плана»]] | Дыяна Кругер | {{намінацыя}} |- | 24 студзеня 2010 | [[Гільдыя прадзюсараў ЗША]] | «Прадзюсар года» | Лоўрэнс Бэндар | {{намінацыя}} |- | 30 студзеня 2010 | [[Гільдыя рэжысёраў ЗША]] | «Найлепшая рэжысёрская праца ў кінастужцы» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | 31 студзеня 2010 | «[[Грэмі]]» | «Найлепшы кампіляцыйны саўндтрэк для візуальных сродкаў масавай інфармацыі» | [[Эніа Марыконэ]] і іншыя кампазітары | {{намінацыя}} |- | 13 лютага 2010 | [[Гільдыя мастакоў ЗША]] | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка ў кінастужцы» | Дэвід Вэска | {{намінацыя}} |- | 18 лютага 2010 | [[Лонданскі гурток кінакрытыкаў]] | «Акцёр года» | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- |rowspan="2"| 20 лютага 2010 |rowspan="2"| [[Гільдыя мантажораў ЗША]] | «Найлепшыя дыялогі ў кінастужцы» | | {{перамога}} |- | «Найлепшыя гукавыя эфекты ў кінастужцы» | | {{намінацыя}} |- |rowspan="6"| [[BAFTA (прэмія, 2010)|21 лютага 2010]] |rowspan="6"| [[BAFTA]] | [[Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | Крыстаф Вальц | {{перамога}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру|«Найлепшая рэжысёрская праца»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы арыгінальны сцэнарый|«Найлепшы арыгінальны сцэнарый»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую аператарскую працу|«Найлепшая аператарская праца»]] | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшы мантаж|«Найлепшы мантаж»]] | Салі Менке | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія BAFTA за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|«Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка»]] | Дэвід Вэска, Сэндзі Рэйнальдс Вэска | {{намінацыя}} |- | 27 лютага 2010 | [[Таварыства аператараў ЗША]] | «Найлепшая аператарская праца ў кінастужцы» | Роберт Рычардсан | {{намінацыя}} |- | rowspan="8" | [[Оскар (кінапрэмія, 2010)|7 сакавіка 2010]] | rowspan="8" | [[Оскар|«Оскар»]] | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|«Найлепшая мужчынская роля другога плана»]] | [[Крыстаф Вальц]] | {{перамога}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|«Найлепшы фільм»]] | [[Лоўрэнс Бэндар]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|«Найлепшая рэжысура»]] | [[Квенцін Таранціна]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|«Найлепшы арыгінальны сцэнарый»]] | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшую аператарскую працу|«Найлепшая аператарская праца»]] | [[Роберт Брыдж Рычардсан|Роберт Рычардсан]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы мантаж|«Найлепшы мантаж»]] | [[Салі Менке]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы гукавы мантаж|«Найлепшы мантаж гуку»]] | [[Уайлі Стэйтмен]] | {{намінацыя}} |- | [[Прэмія «Оскар» за найлепшы гук|«Найлепшы гук»]] | [[Майкл Мінклер]], [[Тоні Ламберці]], [[Марк Улана]] | {{намінацыя}} |- | 31 мая 2010 | [[Кола кінакрытыкаў Аўстраліі]] | «Найлепшы фільм на замежнай мове» | Лоўрэнс Бендэр | {{намінацыя}} |- | 6 чэрвеня 2010 | [[MTV Movie & TV Awards|MTV Movie Awards]] | [[Кінаўзнагарода MTV лепшаму кіназлыдню|«Найлепшы злыдзень»]] | Крыстаф Вальц | {{намінацыя}} |- |rowspan="7"| 24 чэрвеня 2010 |rowspan="7"| [[Сатурн (кінапрэмія)|«Сатурн»]] | «Найлепшы баявік/трылер» | | {{перамога}} |- | «Найлепшая жаночая роля» | Мелані Ларан | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая жаночая роля другога плана» | [[Дзіяна Кругер]] | {{намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{намінацыя}} |- | «Найлепшы дызайн касцюмаў» | Ганна Б. Шэпард | {{намінацыя}} |} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{imdb title|id=0361748|title=«Бясслаўныя вырадкі»}} {{рэйтынг-10|8.4}} * {{amg movie|id=465163|title=Бясслаўныя вырадкі}} {{рэйтынг-5|4.5}} * {{Metacritic film|inglourious-basterds|«Бясслаўныя вырадкі»}} {{рэйтынг-10|6.9}} (36 аглядаў) * {{Rotten tomatoes|inglourious_basterds|«Бясслаўныя вырадкі»}} {{рэйтынг-10|8.8}} * [http://inglouriousbasterds-movie.com/ Афіцыйны сайт «Бясслаўныя вырадкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901190244/http://www.inglouriousbasterds-movie.com/ |date=1 верасня 2009 }} (трэйлер) * [http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8357/ 50 найлепшых фільмаў пра Другую сусветную вайну. Timeout.com сумесна з Таранціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090913041502/http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8357/ |date=13 верасня 2009 }} * [http://www.tarantino.info/wiki/index.php/Category:Inglourious_Basterds The Quentin Tarantino Archives. Category:Inglourious Basterds] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100118143536/http://www.tarantino.info/wiki/index.php/Category:Inglourious_Basterds |date=18 студзеня 2010 }} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Квенціна Таранціна}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы прыгодніцкі фільм, баявік ці трылер}} {{Прэмія «Давід дзі Данатэла» за найлепшы замежны фільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшы акцёрскі склад у ігравым кіно}} [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы альтэрнатыўнай гісторыі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Адольфа Гітлера]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Парыж]] [[Катэгорыя:Фільмы пра помсту]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Фільмы The Weinstein Company]] 3giol70pz61nsn8g3z3ity901hwmtq9 10 179687 5148522 5113925 2026-05-30T03:19:47Z StarDeg 16311 5148522 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |загаловак = [[Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў]] |колер = |утрыманне = * [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламей I]] * [[Феадор II (Патрыярх Александрыйскі)|Феадор II]] * [[Іаан X (Патрыярх Антыяхійскі)|Іаан X]] * [[Феафіл III (Патрыярх Іерусалімскі)|Феафіл III]] * [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] * [[Парфірый (Патрыярх Сербскі)|Парфірый]] * [[Данііл (Патрыярх Румынскі)|Данііл (Румынскі)]] * [[Данііл (Патрыярх Балгарскі)|Данііл (Балгарскі)]] * [[Шыа III]] * [[Георгій (Архіепіскап Кіпрскі)|Георгій]] * [[Еранім II (Архіепіскап Афінскі)|Еранім II]] * [[Анастасій (Архіепіскап Тыранскі)|Анастасій]] * [[Сава (Мітрапаліт Варшаўскі)|Сава]] * [[Расціслаў (Гонт)|Расціслаў]] * ''[[Ціхан (Молард)|Ціхан]]'' * ''[[Епіфаній (Думенка)|Епіфаній]]'' * ''[[Стэфан (Веляноўскі)|Стэфан]]'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Праваслаўе]] </noinclude> no0anugjqptucvgtadx5kjx3py7sohw 0 179695 5148357 5113936 2026-05-29T14:54:18Z StarDeg 16311 /* Спіс прадстаяцеляў Памесных Праваслаўных Цэркваў */ 5148357 wikitext text/x-wiki '''[[Прадстаяцель|Прадстаяцелі]] Праваслаўных Цэркваў''' — першаіерархі [[Памесная царква|памесных]] [[Праваслаўе|Праваслаўных Цэркваў]]. Абавязкова ў [[епіскап]]скім сане. Могуць насіць [[тытул]]ы [[Патрыярх (царкоўны сан)|патрыярха]], [[мітрапаліт]]а ці [[архіепіскап]]а. == Спіс прадстаяцеляў Памесных Праваслаўных Цэркваў == '''Бягучы персанальны склад''' {| class="wikitable" |- ! Фота ! Імя ! Тытул ! Пачатак паўнамоцтваў |- | [[Файл:Bartolomew I.jpg|100px]] | [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламей I]] | [[Найсвяцейшы Архіепіскап Канстанцінопаля — Новага Рыма і Сусветны Патрыярх]] | [[22 кастрычніка]] [[1991]] |- | [[Файл:Patriarch Theodore II of Alexandria.jpg|100px]] | [[Феадор II (Патрыярх Александрыйскі)|Феадор II]] | [[Папа і Патрыярх Александрыйскі і ўсяе Афрыкі|Папа і Патрыярх вялікага граду Александрыі, Лівіі, Пентапаля, Эфіопіі, усяго Егіпта і ўсёй Афрыкі]] | [[9 кастрычніка]] [[2004]] |- | [[Файл:Patriarch John X of Antioch 2.jpg|100px]] | [[Іаан X (Патрыярх Антыяхійскі)|Іаан X]] | [[Патрыярх Антыяхійскі і ўсяго Усходу]] | [[17 снежня]] [[2012]] |- | [[Файл:Феофил III.jpg|100px]] | [[Феафіл III (Патрыярх Іерусалімскі)|Феафіл III]] | [[Патрыярх града Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярх Святога граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны, Сірыі, Аравіі, абанпол Іардана, Каны Галілейскай і святога Сіёна]] | [[22 жніўня]] [[2005]] |- | [[Файл:Patriarch Kirill of Moscow.jpg|100px]] | [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] | [[Найсвяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] | [[27 студзеня]] (абранне), [[1 лютага]] (інтранізацыя) [[2009]] |- | [[Файл:Ilia the second of Georgia.png|100px]] | [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] | [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Найсвяцейшы і Найбласлаўлёнейшы Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі, архіепіскап Мцхета-Тбілісі і мітрапаліт Піцунды і Цхум-Абхазеці]] | [[23 снежня]] [[1977]] |- | [[Файл:Патриарх Сербский Ириней.jpg|100px]] | [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней]] | [[Патрыярх Сербскі|Архіепіскап Печскі, Мітрапаліт Бялграда-Карлавацкі, Патрыярх Сербскі]] | [[22 студзеня]] (абранне), [[23 студзеня]] (інтранізацыя), [[2010]] |- | [[Файл:Patriarch Daniel of Romania.jpg|100px]] | [[Данііл (Патрыярх Румынскі)|Данііл]] | [[Патрыярх Румынскі|Архіепіскап Бухарэсцкі, Мітрапаліт Мунтэнскі і Дабруджыйскі, Намеснік Кесарыі Кападакійскай, Мітрапаліт Унгра-Влашскі, Патрыярх усёй Румыніі]] | [[30 ліпеня]] [[2007]] |- | [[Файл:Daniel Patriarch of Bulgaria.jpg|100px]] | [[Данііл (Патрыярх Балгарскі)|Данііл]] | [[Патрыярх Балгарскі, Мітрапаліт Сафійскі]] | [[30 чэрвеня]] [[2024]] |- | [[Файл:Chrysostomos II of Cyprus.jpg|100px]] | [[Хрызастом II]] | [[Архіепіскап Новай Юстыніяны і ўсяго Кіпра]] | [[5 лістапада]] [[2006]] |- | [[Файл:Archbishop Ieronimos of Greece2.jpg|100px]] | [[Еранім II (Архіепіскап Афінскі)|Еранім II]] | [[Архіепіскап Афінскі і ўсяе Элады]] | [[7 лютага]] [[2008]] |- | [[Файл:Анастасий (Яннулатос).jpg|100px]] | [[Анастасій (Архіепіскап Тыранскі)|Анастасій]] | [[Архіепіскап Тыранскі і ўсяе Албаніі, Мітрапаліт Тырана-Дурэска-Эльбасанскі]] | [[24 чэрвеня]] [[1992]] |- | [[Файл:Lech Kaczynski i przedstawiciele kosciołow chrzescijanskich(3).jpg|100px]] | [[Сава (Мітрапаліт Варшаўскі)|Сава]] | [[Мітрапаліт Варшаўскі і ўсяе Польшчы]] | [[12 мая]] [[1998]] |- | [[Файл:Ростислав (Гонт).jpg|100px]] | [[Расціслаў (Гонт)|Расціслаў]] | [[Архіепіскап Пражскі, Мітрапаліт Чэшскіх земляў і Славакіі]] | [[11 студзеня]] [[2014]] |- | [[Файл:Митрополит Иона (Паффхаузен) и епископ Тихон (Моллард).jpg|100px]] | [[Ціхан (Молард)|Ціхан]] | [[Архіепіскап Вашынгтонскі, Мітрапаліт усёй Амерыкі і Канады]] | [[13 лістапада]] [[2012]] |- | [[Файл:Епифаний Киевский.jpg|150x150пкс]] | [[Епіфаній (Думенка)|Епіфаній]] | [[Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Украіны]] | [[15 снежня]] [[2018]] (абранне), [[3 лютага]] [[2019]] (інтранізацыя) |- | [[Файл:Владина делегација на Велигденската литургија во Соборен храм (24.04.2022) (cropped).jpg|100px]] | [[Стэфан (Веляноўскі)|Стэфан]] | [[Архіепіскап Охрыдскі і Македонскі]] | [[9 кастрычніка]] [[1999]] |- |} == Гл. таксама == * [[Тытулы прадстаяцеляў праваслаўных цэркваў]] {{зноскі}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} [[Катэгорыя:Праваслаўе]] [[Катэгорыя:Прадстаяцелі праваслаўных цэркваў| ]] 5s24304jsaz3lyb81jmn79uuv5aryac 5148422 5148357 2026-05-29T19:34:29Z Kiryienka 26582 /* Спіс прадстаяцеляў Памесных Праваслаўных Цэркваў */ 5148422 wikitext text/x-wiki '''[[Прадстаяцель|Прадстаяцелі]] Праваслаўных Цэркваў''' — першаіерархі [[Памесная царква|памесных]] [[Праваслаўе|Праваслаўных Цэркваў]]. Абавязкова ў [[епіскап]]скім сане. Могуць насіць [[тытул]]ы [[Патрыярх (царкоўны сан)|патрыярха]], [[мітрапаліт]]а ці [[архіепіскап]]а. == Спіс прадстаяцеляў Памесных Праваслаўных Цэркваў == '''Бягучы персанальны склад''' {| class="wikitable" |- ! Фота ! Імя ! Тытул ! Пачатак паўнамоцтваў |- | [[Файл:Bartolomew I.jpg|100px]] | [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламей I]] | [[Найсвяцейшы Архіепіскап Канстанцінопаля — Новага Рыма і Сусветны Патрыярх]] | [[22 кастрычніка]] [[1991]] |- | [[Файл:Patriarch Theodore II of Alexandria.jpg|100px]] | [[Феадор II (Патрыярх Александрыйскі)|Феадор II]] | [[Папа і Патрыярх Александрыйскі і ўсяе Афрыкі|Папа і Патрыярх вялікага граду Александрыі, Лівіі, Пентапаля, Эфіопіі, усяго Егіпта і ўсёй Афрыкі]] | [[9 кастрычніка]] [[2004]] |- | [[Файл:Patriarch John X of Antioch 2.jpg|100px]] | [[Іаан X (Патрыярх Антыяхійскі)|Іаан X]] | [[Патрыярх Антыяхійскі і ўсяго Усходу]] | [[17 снежня]] [[2012]] |- | [[Файл:Феофил III.jpg|100px]] | [[Феафіл III (Патрыярх Іерусалімскі)|Феафіл III]] | [[Патрыярх града Іерусаліма і ўсяе Палесціны|Патрыярх Святога граду Іерусаліма і ўсяе Палесціны, Сірыі, Аравіі, абанпол Іардана, Каны Галілейскай і святога Сіёна]] | [[22 жніўня]] [[2005]] |- | [[Файл:Patriarch Kirill of Moscow.jpg|100px]] | [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]] | [[Найсвяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі]] | [[27 студзеня]] (абранне), [[1 лютага]] (інтранізацыя) [[2009]] |- | [[Файл:Shio III of Georgia 1.jpg|100px]] | [[Шыа III]] | [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Найсвяцейшы і Найбласлаўлёнейшы Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі, архіепіскап Мцхета-Тбілісі і мітрапаліт Піцунды і Цхум-Абхазеці]] | [[11 мая]] [[2026]] |- | [[Файл:Патриарх Сербский Ириней.jpg|100px]] | [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней]] | [[Патрыярх Сербскі|Архіепіскап Печскі, Мітрапаліт Бялграда-Карлавацкі, Патрыярх Сербскі]] | [[22 студзеня]] (абранне), [[23 студзеня]] (інтранізацыя), [[2010]] |- | [[Файл:Patriarch Daniel of Romania.jpg|100px]] | [[Данііл (Патрыярх Румынскі)|Данііл]] | [[Патрыярх Румынскі|Архіепіскап Бухарэсцкі, Мітрапаліт Мунтэнскі і Дабруджыйскі, Намеснік Кесарыі Кападакійскай, Мітрапаліт Унгра-Влашскі, Патрыярх усёй Румыніі]] | [[30 ліпеня]] [[2007]] |- | [[Файл:Daniel Patriarch of Bulgaria.jpg|100px]] | [[Данііл (Патрыярх Балгарскі)|Данііл]] | [[Патрыярх Балгарскі, Мітрапаліт Сафійскі]] | [[30 чэрвеня]] [[2024]] |- | [[Файл:Chrysostomos II of Cyprus.jpg|100px]] | [[Хрызастом II]] | [[Архіепіскап Новай Юстыніяны і ўсяго Кіпра]] | [[5 лістапада]] [[2006]] |- | [[Файл:Archbishop Ieronimos of Greece2.jpg|100px]] | [[Еранім II (Архіепіскап Афінскі)|Еранім II]] | [[Архіепіскап Афінскі і ўсяе Элады]] | [[7 лютага]] [[2008]] |- | [[Файл:Анастасий (Яннулатос).jpg|100px]] | [[Анастасій (Архіепіскап Тыранскі)|Анастасій]] | [[Архіепіскап Тыранскі і ўсяе Албаніі, Мітрапаліт Тырана-Дурэска-Эльбасанскі]] | [[24 чэрвеня]] [[1992]] |- | [[Файл:Lech Kaczynski i przedstawiciele kosciołow chrzescijanskich(3).jpg|100px]] | [[Сава (Мітрапаліт Варшаўскі)|Сава]] | [[Мітрапаліт Варшаўскі і ўсяе Польшчы]] | [[12 мая]] [[1998]] |- | [[Файл:Ростислав (Гонт).jpg|100px]] | [[Расціслаў (Гонт)|Расціслаў]] | [[Архіепіскап Пражскі, Мітрапаліт Чэшскіх земляў і Славакіі]] | [[11 студзеня]] [[2014]] |- | [[Файл:Митрополит Иона (Паффхаузен) и епископ Тихон (Моллард).jpg|100px]] | [[Ціхан (Молард)|Ціхан]] | [[Архіепіскап Вашынгтонскі, Мітрапаліт усёй Амерыкі і Канады]] | [[13 лістапада]] [[2012]] |- | [[Файл:Епифаний Киевский.jpg|150x150пкс]] | [[Епіфаній (Думенка)|Епіфаній]] | [[Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Украіны]] | [[15 снежня]] [[2018]] (абранне), [[3 лютага]] [[2019]] (інтранізацыя) |- | [[Файл:Владина делегација на Велигденската литургија во Соборен храм (24.04.2022) (cropped).jpg|100px]] | [[Стэфан (Веляноўскі)|Стэфан]] | [[Архіепіскап Охрыдскі і Македонскі]] | [[9 кастрычніка]] [[1999]] |- |} == Гл. таксама == * [[Тытулы прадстаяцеляў праваслаўных цэркваў]] {{зноскі}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} [[Катэгорыя:Праваслаўе]] [[Катэгорыя:Прадстаяцелі праваслаўных цэркваў| ]] 7t857lza3es516tnuxwwoaf0wbd33gs 10 186355 5148349 4404030 2026-05-29T14:37:54Z StarDeg 16311 5148349 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Патрыярхі Маскоўскія |загаловак = [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярхі Маскоўскія і ўсяе Русі]] |стыль_асноўнага_загалоўка = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = |спіс1 = * [[Іоў (Патрыярх Маскоўскі)|Іоў]] * ''[[Ігнацій (Патрыярх Маскоўскі)|Ігнацій]]'' * [[Гермаген (Патрыярх Маскоўскі)|Гермаген]] * [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)|Філарэт]] * [[Іаасаф I]] * [[Іосіф (Патрыярх Маскоўскі)|Іосіф]] * [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|Нікан]] * [[Іаасаф II]] * [[Піцірым (Патрыярх Маскоўскі)|Піцірым]] * [[Іаакім (Патрыярх Маскоўскі)|Іаакім]] * [[Адрыян (Патрыярх Маскоўскі)|Адрыян]] * [[Ціхан (Патрыярх Маскоўскі)|Ціхан]] * [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергій]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]] * [[Пімен (Патрыярх Маскоўскі)|Пімен]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] * [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Кірыл]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Праваслаўе]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Асобы]] </noinclude> 67b1w54eckta5gnf89y9am3guqr17rm 0 189707 5148532 4792406 2026-05-30T04:14:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148532 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Варацішчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Стаўбцоўскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Новая Вёска (Стаўбцоўскі раён)|Новая Вёска]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1503 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Вараці́шчанскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Новая Вёска (Стаўбцоўскі раён)|Новая Вёска]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Стаўбцоўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Варацішча]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 4 студзеня 1964 года ў склад сельсавета з [[Залужскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Залужскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Горкі (Стаўбцоўскі раён)|Горкі]], [[Жацерава]] і [[Савоні]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. 2 ліпеня 1996 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Новая Вёска. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Старасвержанскі сельсавет|Старасвержанскага]] (6 населеных пунктаў: [[Асіпаўшчына]], [[Варацішча]], [[Вялікі Двор]], [[Дзярэчынцы]], [[Новая Вёска (Стаўбцоўскі раён)|Новая Вёска]], [[Падлессе (Стаўбцоўскі раён)|Падлессе]]) і [[Вішнявецкі сельсавет|Вішнявецкага]] (4 населеныя пункты: [[Горкі (Стаўбцоўскі раён)|Горкі]], [[Жацерава]], [[Раёўшчына]], [[Савоні]]) сельсаветаў<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1503 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 81,8 % — [[беларусы]], 10,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 населеных пунктаў. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Стаўбцоўскі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Варацішчанскі сельсавет у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] (1940—2013)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Стаўбцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] ba3kl417d7fdu9kf7bflea1nbws1oq2 100 193441 5148366 5147040 2026-05-29T15:50:33Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5148366 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Парк Кіёта (Кіеў)|2026-05-29T08:46:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Музей Энігальдзі-Наны|2026-05-26T00:52:57Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|2026-05-25T23:16:21Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Уэна (парк)|2026-05-25T18:25:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Роан-дзі|2026-05-25T18:17:17Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Кансэн-эн|2026-05-25T18:07:14Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Афіны)|2026-05-25T11:58:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Генуэзская школа|2026-05-25T10:22:38Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Парк Інакасіра|2026-05-25T10:16:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Окума|2026-05-25T09:58:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сады Хамарыкю|2026-05-25T09:45:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тофуку-дзі|2026-05-25T09:34:31Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Рыжскі беларускі народны тэатр|2026-05-24T10:21:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вавілонская астраномія|2026-05-23T23:23:22Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Юкімі-даро|2026-05-23T14:11:34Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|2026-05-23T11:54:37Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Чэнстахоўская панарама|2026-05-23T00:36:35Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Царква Святой Тройцы (Магілёў)|2026-05-22T17:57:50Z|~2026-30662-63}} {{Новы артыкул|Вуліца Мічурына (Мінск)|2026-05-22T12:13:58Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fzfa3t4pyp96lymppyor2l946xugwjf 0 197137 5148463 4830793 2026-05-29T21:55:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148463 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Валаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ельскі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Валаўск]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 533 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Вала́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ельскі раён|Ельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 года вёска) [[Валаўск]]. == Гісторыя == Утвораны [[20 жніўня]] [[1924]] года як '''Кармянскі сельсавет''' у складзе [[Каралінскі раён|Каралінскага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Карма (Ельскі раён)|Карма]]. З [[26 ліпеня]] [[1930]] года Каралінскага раёна БССР, з [[5 лютага]] [[1931]] года Ельскага раёна БССР, з [[21 чэрвеня]] [[1935]] года — Мазырскай акругі, з [[20 лютага]] [[1938]] года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з [[8 студзеня]] [[1954]] года — Гомельскай вобласці. [[17 снежня]] [[1959]] года вёска Валаўск пералічана са [[Скародненскі сельсавет|Скародненскага сельсавета]] ў Кармянскі, цэнтр Кармянскага сельсавета перанесены ў вёску Валаўск, а сельсавет перайменаваны ў Валаўскі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Валаўскага сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|83}}</ref>. 13 лістапада 1987 года скасавана вёска [[Новы Хутар]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 лістапада 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>, 17 лістапада 2005 года — вёскі [[Вязцы]], [[Глазкі (Ельскі раён)|Глазкі]] і [[Шыя (Ельскі раён)|Шыя]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-201/2005-201(003-022).pdf&oldDocPage=5 Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 г. № 793 Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 725 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,8 % — [[беларусы]], 2,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[малдаване ў Беларусі|малдаване]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 533 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|72051}} {{Валаўскі сельсавет}} {{Ельскі раён}} [[Катэгорыя:Валаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] t4trxdlvtfqieytw348ap5cygofknq4 0 203179 5148384 5126127 2026-05-29T16:33:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148384 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ваверка |выява = Ваверка. Касцёл Перамянення Гасподняга (04).jpg |подпіс = |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Ваверскі }} '''Ва́верка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць}}</ref> ({{lang-be-trans|Vavierka}}) — вёска ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. З'яўляецца цэнтрам [[Ваверскі сельсавет|Ваверскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 25 км на паўднёвы захад ад [[Ліда|Ліды]], 90 км ад [[Гродна]]. Транспартныя сувязі па дарогах {{Таблічка-by|Н|6004}}, {{Таблічка-by|Н|6008}}, далей па трасе {{Таблічка-by|М|6}}. Рэльеф раўнінны. На паўднёвым захадзе праходзяць меліярацыйныя каналы, якія злучаны з р. [[Крыніца (рака)|Крыніца]] (прыток р. [[Вавёрка (рака)|Вавёрка]]). Непадалёк ад вёскі знаходзіцца сажалка (пл. 0,33 км²)<ref>Блакітная кніга Беларусі. — Мн.:БелЭн, 1994.</ref>. == Назва == Побач працякае рака [[Вавёрка (рака)|Вавёрка]]. Паводле [[В. Жучкевіч]]а падабенства назвы гэтай ракі з блр. ''вавёрка'' зманлівае, ён звязваў з літоўскай назвай расліны ''vaivoras<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 43.</ref>.'' З іншага боку, у гэтым жа рэгіёне фіксавалася шчучынскае прозвішча Вавэр<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-K3NN-R?i=376&cat=741956</ref>. Былі віленскія Вавэровіч, Вавэроўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-DQ7D-X?cat=1647808 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMB-PQYX-1?cat=1546535&i=823&lang=pl</ref>. Ёсць сучасныя літоўскія ''Vaverys, Vaveriūnas'', латышскія ''Vavers, Vāveris.''<ref><nowiki>https://pavardes.lki.lt/?pv=663d89058ae5bd0f96a101b59bcd64cf</nowiki> <nowiki>https://uzvardi.lv/surname/783196</nowiki> <nowiki>https://uzvardi.lv/surname/677332</nowiki></ref> Каля [[Гудагай (вёска)|Гудагаю]] на польскай карце 1933 г. пазначаныя [[Вавераны]]. == Гісторыя == Існуе версія, што на месцы сучаснай вёскі існаваў летапісны горад [[Вевярэск]], які ўпамінаецца ў «Спісе рускіх гарадоў далекіх і блізкіх» у канцы XIV стагоддзя сярод гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]].<ref>''Піваварчык С. А.'' Вевярэск // ЭГБ у 6 т. Т. 2. — С. 241.</ref> Пісьмова Ваверка вядома з [[1413]] г., калі Міхаіл Галігінавіч заснаваў касцёл Святога Францішка. Праз 50 гадоў удава Софія Галігінавіч і сын Жыгімонт Галігінавіч пацвердзілі правы касцёла Святой Троіцы, з чаго можна здагадвацца, ці то ў Ваверцы быў пабудаваны другі касцёл, ці перайменаваны ранейшы. У 1496 г. Старая Ваверка або Вялікая (паблізу з’явілася Новая Ваверка, пазней [[Дылева]]) перайшла ў спадчыну да Мікалая Жыгімонтавіча Галігінавіча. Паміж 1501 і 1506 гг. Ваверка нейкім чынам аказалася ў земскага харунжага [[Мікалай Юндзіловіч|Мікалая Юндзіловіча (Юндзіла)]]. У 1522 г. Ваверка належыць віцебскаму ваяводзе [[Януш Касцевіч|Я. Касцевічу]]. Здаўна вёска адносілася да ліку багатых парафій [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]. У 1559 г. у ёй налічвалася 54 дымы. У 1568 г. касцёл у Ваверцы быў перададзены [[Кальвінізм|кальвіністам]], у 1648 г. вернуты католікам. У 1570 г. Ваверка атрымала статус [[мястэчка]], тут праходзіў гасцінец з Вільні на Кракаў, меліся корчмы, праводзіўся гандаль і кірмашы. Мястэчка абазначана на карце Т. Макоўскага (1613). У 1617 г. Ваверка належала А. Галеўскаму. Верагодна, ніколі пазней Ваверка не мела месцячковага статусу. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гг.]] мястэчка і касцёл разбураны расійскім войскам [[Іван Андрэевіч Хаванскі|І. Хаванскага]]. У 1792 г. уладальнікам Ваверкі быў Караль Ласковіч. Падчас [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]], вёска ўвайшла ў склад Мытлянскай воласці [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У канцы XVIII ст. Ваверка ў Кастравіцкіх. У 1840 г. [[Самуэль Кастравіцкі (1788—1859)]] пабудаваў тут каменны касцёл на месцы старога. У 1881 г. у Ваверцы былі касцёл і карчма. У пачатку XX ст. становішча прыкметна не змянілася: 71 жыхар на 107 дзесяцін, вёска называлася Вавёркай, побач размяшчаліся хутар Жараўскай (19 жыхароў) і засценак Круповіча (6 чал. на 24 дзесяцінах). У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з верасня 1915 года да канца 1918 года акупавана германскімі войскамі. Са студзеня 1919 года ў складзе [[ССРБ|БССР]], у красавіку занята польскімі войскамі. З ліпеня да верасня 1920 года кантралявалася Чырвонай Арміяй, затым ізноў польскімі войскамі. 3 1921 г. у складзе [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Да 1927 г. ў гміне {{нп3|Гміна Мыта|Мыта|pl|Gmina Myto}}, пасля ў гміне {{нп3|Гміна Ваверка|Ваверка|pl|Gmina Wawiórka}}<ref name="gus">Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej — ''podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku'', Książnica-Atlas, Lwów 1933</ref>. 3 1939 г. у складзе [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 г. цэнтр сельсавета [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. У час Вялікай Айчыннай вайны ў чэрвені 1941 — ліпені 1944 гг. акупіравана нямецкімі войскамі. У 1970 г. было 93 двары. У 1973—1980 гг. праект планіроўкі і забудовы Ваверкі распрацоўваўся архітэктарам [[Руслан Ігаравіч Белагорцаў|Р. І. Белагорцавым]]<ref name="БРІАІС">[https://ais.by/users/belogorcev Руслан Игоревич Белогорцев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З 2010 г. аграгарадок. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=128|height=128|type=rect|x=1881,1921,1970,2009|y=73,107,248,609}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1881 год — 73 чал. * '''XXI стагоддзе''': 1921 год — 107 чал.<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część I — Województwo Nowogródzkie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923</ref>; 1960 год — 286 чал.; 1970 год — 248 чал.; 1996 год — 522 чал.; 2004 год — 620 чал.; 2009 год — 609 чал.; 2012 год — 654 чал.; 2015 год — 622 чал. == Славутасці == [[Файл:Касцёл Перамянення Гасподняга, Ваверка.JPG|thumb|left|Касцёл Перамянення Гасподняга]] * [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|Касцёл Перамянення Гасподняга]] * На вясковых могілках знаходзіцца магіла капітана [[Ян Піўнік|Яна Піўніка]], удзельніка [[Армія Краёва|АК]], які загінуў 16 чэрвеня 1944 года падчас нападу на нямецкі апорны пункт у [[Еўлашы (Шчучынскі раён)|Еўлашах]]. * Таксама на могілках знаходзіцца надмагілле князя Казіміра Гедройца XX стагоддзя<ref>{{ГБ|http://globustut.by/vaverka/index.htm#nadmogil_gedrojc}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Шаблюк В. У.'' Ваверка // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 178. * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. ISBN 985-01-0522-4 * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} * [https://www.academia.edu/165680440/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0_%D1%96_%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%83%D1%86%D1%8F%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2021_1_93_%D0%A1_18_28 ''Лаўрэш Л.'' Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1(93). С. 18-28.] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/vaverka/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/vaverka.html Ваверка] на сайце [[Radzima.org]] {{Ваверскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ваверка| ]] [[Катэгорыя:Ваверскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] 9vpj08kthdqtsgx1t2bupd4t6fvxjrr 0 205206 5148570 5032782 2026-05-30T07:45:27Z Makenzis 56337 5148570 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Карабах Агдам | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-az|Qarabağ Ağdam Futbol Klubu}} | Мянушкі = ''Скакуны'' | Горад = [[Агдам]], [[Азербайджан]] | Заснаваны = [[1950]] | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Азербайджанская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 2 месца | Сайт = http://www.qarabagh.com/ | pattern_la1 = _adidascondivo21bw | pattern_b1 = _adidascondivo21bw | pattern_ra1 = _adidascondivo21bw | pattern_sh1 = _adidascondivo20bw | pattern_so1 = _color 3 stripes white | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _adidascondivo21wb | pattern_b2 = _adidascondivo21wb | pattern_ra2 = _adidascondivo21wb | pattern_sh2 = _adidascondivo20wb | pattern_so2 = _3_stripes_black | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = | pattern_b3 = _striped19blue | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = _adidascondivo20b | pattern_so3 = _3_stripes_white | leftarm3 = 0000ff | body3 = 0000ff | rightarm3 = 0000ff | shorts3 = 000000 | socks3 = 0000ff }} '''«Карабах»''' ({{lang-az|Qarabağ Ağdam Futbol Klubu}}) — [[азербайджан]]скі футбольны клуб з горада [[Агдам]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Азербайджана па футболе|Чэмпіянат Азербайджана]]:''' ** '''Чэмпіён (12):''' 1993, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25 *'''[[Кубак Азербайджана па футболе|Кубак Азербайджана]]:''' ** '''Уладальнік (6):''' 1993, 2005/06, 2008/09, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2021/22 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://qarabagh.com/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Азербайджана|Карабах Агдам]] [[Катэгорыя:ФК Карабах Агдам| ]] mgp5bbcfdux03laf40zy1q1y27u8hl7 0 219854 5148327 4403704 2026-05-29T13:19:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5148327 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Іван Пятровіч Шакола |жанчына = |выява = |памер = |подпіс = |тытул = [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі]] |перыядпачатак = [[19 лістапада]] [[1997]] |перыядканец = [[2 снежня]] [[1998]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]] |папярэднік = [[Васіль Лявонаў]] |пераемнік = [[Юрый Мароз]] |дата нараджэння = 4.6.1947 |месца нараджэння = в. [[Кавалі (Лынтупскі сельсавет)|Кавалі]], [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]] |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> |партыя = |муж = |жонка = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = [[Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут]] ([[1976]]) |рэлігія = |аўтограф = |узнагароды = }} {{цёзкі2|Шакола}} '''Іван Пятровіч Шакола''' ({{ДН|4|6|1947}}, [[Кавалі (Лынтупскі сельсавет)|вёска Кавалі]] {{МН|Пастаўскага раёна|ў Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён}} [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[БССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. У [[1997]]—[[1998]] гадах [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі]]. == Біяграфія == Закончыў [[Лукашова (Пастаўскі раён)|Лукашоўскую]] сярэднюю школу, [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]], [[Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут]] ([[1976]]), [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Мінскую вышэйшую партыйную школу]] ([[1988]]). У [[1966]]–[[1969]] гг. служыў у Савецкай Арміі. У 1969–[[1972]] гг. працаваў галоўным [[аграном]]ам, намеснікам старшыні [[калгас]]а імя Мічурына Пастаўскага раёна. У 1972–[[1974]] гг. — інструктар арганізацыйнага аддзела Пастаўскага РК КПБ. У 1974—[[1979]] гг. — старшыня калгаса імя Калініна Пастаўскага раёна. У 1979–[[1987]] гг. — 1-шы намеснік старшыні райвыканкама — начальнік упраўлення сельскай гаспадаркі [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]], старшыня Верхнядзвінскага райвыканкама. У 1987–[[1990]] гг. — 1-ы сакратар Лепельскага райкама КПБ, старшыня Лепельскага гарадскога Савета дэпутатаў. У 1990–[[1991]] гг. — сакратар Віцебскага абкама КПБ па сельскай гаспадарцы. У 1991–[[1996]] гг. — намеснік міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь. У 1997–1998 гг. — міністр сельскай гаспадаркі і харчавання. У 1998–[[2001]] гг. — прэзідэнт дзяржаўнага канцэрна харчовай прамысловасці Рэспублікі Беларусь. У 2001-[[2008]] гг. — генеральны дырэктар ААТ "Дражджавы камбінат". {{зноскі}} == Літаратура == * Шакола Іван Пятровіч // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Пастаўскага раёна / рэдкал. : Г.К. Кісялёў [і інш.]. – Мн., 2001. – С. 511. {{Міністры сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Шакола Іван Пятровіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Верхнядзвінскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Сакратары Віцебскага абкама КПБ]] rs2xyj02893uo38ycordh0s7idrghg7 5148330 5148327 2026-05-29T13:22:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148330 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Іван Пятровіч Шакола |жанчына = |выява = |памер = |подпіс = |тытул = [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі]] |перыядпачатак = [[19 лістапада]] [[1997]] |перыядканец = [[2 снежня]] [[1998]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]] |папярэднік = [[Васіль Лявонаў]] |пераемнік = [[Юрый Мароз]] |дата нараджэння = 4.6.1947 |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> |партыя = |муж = |жонка = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |аўтограф = |узнагароды = }} {{цёзкі2|Шакола}} '''Іван Пятровіч Шакола''' ({{ДН|4|6|1947}}, [[Кавалі (Лынтупскі сельсавет)|вёска Кавалі]] {{МН|Пастаўскага раёна|ў Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён}} [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[БССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. У [[1997]]—[[1998]] гадах [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі]]. == Біяграфія == Закончыў [[Лукашова (Пастаўскі раён)|Лукашоўскую]] сярэднюю школу, [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]], [[Ленінградскі сельскагаспадарчы інстытут]] ([[1976]]), [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Мінскую вышэйшую партыйную школу]] ([[1988]]). У [[1966]]–[[1969]] гг. служыў у Савецкай Арміі. У 1969–[[1972]] гг. працаваў галоўным [[аграном]]ам, намеснікам старшыні [[калгас]]а імя Мічурына Пастаўскага раёна. У 1972–[[1974]] гг. — інструктар арганізацыйнага аддзела Пастаўскага РК КПБ. У 1974—[[1979]] гг. — старшыня калгаса імя Калініна Пастаўскага раёна. У 1979–[[1987]] гг. — 1-шы намеснік старшыні райвыканкама — начальнік упраўлення сельскай гаспадаркі [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]], старшыня Верхнядзвінскага райвыканкама. У 1987–[[1990]] гг. — 1-ы сакратар Лепельскага райкама КПБ, старшыня Лепельскага гарадскога Савета дэпутатаў. У 1990–[[1991]] гг. — сакратар Віцебскага абкама КПБ па сельскай гаспадарцы. У 1991–[[1996]] гг. — намеснік міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь. У 1997–1998 гг. — міністр сельскай гаспадаркі і харчавання. У 1998–[[2001]] гг. — прэзідэнт дзяржаўнага канцэрна харчовай прамысловасці Рэспублікі Беларусь. У 2001-[[2008]] гг. — генеральны дырэктар ААТ "Дражджавы камбінат". {{зноскі}} == Літаратура == * Шакола Іван Пятровіч // Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Пастаўскага раёна / рэдкал. : Г.К. Кісялёў [і інш.]. – Мн., 2001. – С. 511. {{Міністры сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Шакола Іван Пятровіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Верхнядзвінскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Сакратары Віцебскага абкама КПБ]] lutj2zxx5lg9tma1vomwasyl4t6s7ok 0 225012 5148542 4810259 2026-05-30T06:10:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148542 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Васілевіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Васілевіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слонімскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Васілевічы (Слонімскі раён)|Васілевічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[22 снежня]] [[2022]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1056 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://slonim.gov.by/ru/vasilev-ru/ |Заўвагі = }} '''Васіле́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Васілевічы (Слонімскі раён)|Васілевічы]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Парэцкі сельсавет''' у складзе Слонімскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Парэчча (Слонімскі раён)|Парэчча]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 лістапада 1963 года сельсавет перайменаваны ў Васілевіцкі. У 1976 годзе ў склад сельсавета з [[Слонімскі сельсавет|Слонімскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Вераб’евічы (Слонімскі раён)|Вераб’евічы]] і [[Разанаўшчына]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка і 10 мая 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 17 лістапада 1986 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Васілевічы. 22 снежня 2022 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Сянькоўшчынскі сельсавет|Сянькоўшчынскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0120477&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 22 декабря 2022 г. № 458 Об изменении административно-территориального устройства Слонимского района Гродненской области]</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Васілевічы (Слонімскі раён)|Васілевічы]], вёскі [[Бабынічы (Слонімскі раён)|Бабынічы]], [[Вераб’евічы (Слонімскі раён)|Вераб’евічы]], [[Ганькі]], [[Задвор’е (Васілевіцкі сельсавет)|Задвор’е]], [[Навасёлкі (Васілевіцкі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Нерастовічы]], [[Парэчча (Слонімскі раён)|Парэчча]], [[Разанаўшчына]] і [[Хадзявічы]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1343 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 90,2 % — [[беларусы]], 6,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1056 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Станам на 2015 год у сельсавеце пражывала 1507 чалавек, у тым ліку: дзяцей да 16 гадоў — 247, працаздольных — 784, пенсіянераў — 476.</br> Станам на 1 студзеня 2022 года ў сельсавеце пражываў 1081 чалавек. == Інфраструктура == На тэрыторыі сельсавета размешчаны: сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў «Васілевічы», ААТ «Птушкафабрыка Слонімская», дарожны ўчастак РУП «Дарожна-будаўнічы трэст № 6», кампрэсарная станцыя «Слонімская» упраўлення магістральных газаправодаў, установа адукацыі «Парэцкая дзяржаўная агульнаадукацыйная базавая школа Слонімскага раёна», дзіцячы сад, шэсць крамаў, тры фельчарска-акушэрскія пункты, два сельскіх дома культуры, дзве сельскія бібліятэкі, [[Свята-Георгіеўская царква (Парэчча)|Парэцкая Свята-Георгіеўская царква]]. На тэрыторыі сельсавета знаходзіцца ўрочышча Падлужанскія Горы з вяршыней 191,1 м (1,3 км на паўднёвы захад ад аграгарадка Васілевічы). Гара знаходзіцца пасярод ворыва, непадалёк ад сасновага масіва. Каардынаты: 53° 07,762' N, 25° 15,403' E. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Слонімскі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Васілевіцкі (да 1963 года Парэцкі) сельсавет у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] (1940—2022)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе]] lh24q7kwijrj7dv746efz1c9ni5qki0 0 228381 5148634 4653598 2026-05-30T09:57:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5148634 wikitext text/x-wiki '''Казека''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (нар. 1958) — беларускі паэт. * [[Мікалай Іванавіч Казека]] — беларускі трэнер. * [[Сяргей Казека]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1939) — беларускі педагог, грамадскі і культурны дзеяч у Латвіі. * [[Сяргей Васілевіч Казека]] — беларускі футбаліст. * [[Янка Казека]] — беларускі літаратурны крытык. {{спіс цёзак2|беларускія}} cmmb29rmcclya49a2bb3f363pg0tn02 5148635 5148634 2026-05-30T09:57:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5148635 wikitext text/x-wiki '''Казека''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (нар. 1958) — беларускі паэт. * [[Мікалай Іванавіч Казека]] — беларускі трэнер. * [[Сяргей Казека (дзеяч беларускай меншасці)|Сяргей Казека]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1939) — беларускі педагог, грамадскі і культурны дзеяч у Латвіі. * [[Сяргей Васілевіч Казека]] — беларускі футбаліст. * [[Янка Казека]] — беларускі літаратурны крытык. {{спіс цёзак2|беларускія}} 6l61liaxdljlyp2jxaloazyy2ykwwex 0 234769 5148541 5142432 2026-05-30T06:08:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148541 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Васюты |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 17|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043827 }} '''Васю́ты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vasiuty}}, {{lang-ru|Васюты}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>. Увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} p26s1cmmyw7b4mrtrf2gd5qqf9c13s8 0 234967 5148365 5142471 2026-05-29T15:48:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148365 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Біцялёва |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 07|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Лятчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035533 }} '''Біцялёва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bicialiova}}, {{lang-ru|Бителёво}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] (з 18 сакавіка 2011 года ў межах [[Віцебск]]а)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|url-status=dead}}</ref>. Уваходзіла ў склад [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскага сельсавета]]. == Гісторыя == У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. Побач з вёскай быў створаны лагер ваеннапалонных<ref>За калючым дротам (З успамінаў І. П. Краўчонак) // [[Жыццё Прыдзвіння|Ленінская праўда]]. — 1989. — № . — 18 красавіка. — С.</ref>. У 1954—1960 гадах цэнтр [[Біцялёўскі сельсавет|Біцялёўскага сельсавета]]. У калгасе імя С. М. Кірава. Скасавана ў [[2011]] годзе<ref name=":0" />, увайшла ў склад горада Віцебска<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 1rulx9yv9mszk97ye1l47v2wqziam69 0 238226 5148339 5059279 2026-05-29T13:53:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148339 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бікульнічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 16|lat_sec = 02 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 46|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Полацкі |сельсавет = Гомельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024207 }} '''Біку́льнічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бі́кульнічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Bikuĺničy}}, {{lang-ru|Бикульничи}}) — [[вёска]] ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гомельскі сельсавет|Гомельскага сельсавета]]. [[Файл:Берег озера Яново около деревни Бикульничи. Lakefront Yanovo - panoramio.jpg|міні|злева|Бераг возера[[возера Янова|Янова]] каля Бікульніч. ]] == Славутасць == * [[Янова (свяцілішча)|Скопішча валуноў «Янава»]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння.<ref>{{Cite web|url=https://www.minpriroda.gov.by/printv/by/svg_map-by/getElement/1777|title=Скопішча валуноў "Янава" {{!}} Карта асабліва ахоўных прыродных тэрыторый Рэспублікі Беларусь {{!}} Міністэрствам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|website=www.minpriroda.gov.by|access-date=2025-11-21|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/bikulnichi/index.htm}} {{Гомельскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гомельскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]] b4aqiyxjb8258qqgks7bjssa79bbk2h 0 249158 5148443 5136162 2026-05-29T21:10:40Z Bk1949 50943 5148443 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ашмяны, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва = Станцыя Ашмяны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Жупранскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Ашмяны}} '''Станцыя Ашмя́ны'''<ref name=":0">{{cite web|author = |authorlink = |date =|url =https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-103/2010_103_9_30874.pdf |title =Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 29 января 2010 года № 140 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Ошмянского района в агрогородки"|publisher = |access-date = 29 мая 2026||language = ru}}</ref>, да 2010 года — ''Ашмяны'''<ref>Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: [[Гродзенская вобласць]]: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. <nowiki>ISBN 985-458-098-9</nowiki> (DJVU).</ref> ({{lang-be-trans|Ašmiany}}; {{Lang-ru|Ошмяны}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0" /> у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жупранскі сельсавет|Жупранскага сельсавета]]. У паселішчы размешчана чыгуначная станцыя [[Ашмяны (станцыя)|Ашмяны]]. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (нар. [[1967]]) — беларускі мовазнавец. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жупранскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жупранскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] ey89gcq6icntznuae174xnoxcr2mefb 5148464 5148443 2026-05-29T21:56:35Z Bk1949 50943 5148464 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ашмяны, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва = Станцыя Ашмяны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Жупранскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Ашмяны}} '''Станцыя Ашмя́ны'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-103/2010_103_9_30874.pdf|title=Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 29 января 2010 года № 140 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Ошмянского района в агрогородки"|url-status=}}</ref> ({{lang-ru|Станция Ошмяны}}<ref name=":0" />), да 2010 года — '''Ашмяны'''<ref>Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: [[Гродзенская вобласць]]: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. <nowiki>ISBN 985-458-098-9</nowiki> (DJVU).</ref> ({{lang-be-trans|Ašmiany}}; {{Lang-ru|Ошмяны}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0" /> у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жупранскі сельсавет|Жупранскага сельсавета]]. У паселішчы размешчана чыгуначная станцыя [[Ашмяны (станцыя)|Ашмяны]]. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (нар. [[1967]]) — беларускі мовазнавец. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жупранскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жупранскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] gt2ppiw2jowu2ptv7u68dvlmxocugis 0 267952 5148525 4416426 2026-05-30T03:30:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148525 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = [[Шэліга (герб)|Герб «Шэліга»]] | тытул = | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = Юзэфа Францаўна [[Друцкія-Любецкія|Друцкая-Любецкая]] (1780—1830) | жонка = Ядзвіга з Язерскіх | у шлюбе = | дзеці = Марта | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Вандалін Пуслоўскі''' ({{ДН|||1814}} — {{ДС|||1884}}<ref>[http://teki.bkpan.poznan.pl/search.php?section=2&single=1&fileno=5&page=257 Informacja o śmierci na stronie Biblioteki Kórnickiej PAN] {{ref-pl}}</ref>) — шляхціц роду [[Пуслоўскія|Пуслоўскіх]]. Уладальнік [[Косава (горад)|Косава]] [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]], дзе збудаваў [[Косаўскі палац|палац]]. Калекцыянер, аматар мастацтваў, нумізмат, цікавіўся архітэктурай і археалогіяй. == Біяграфія == Быў сынам [[Войцех Пуслоўскі|Войцеха Пуслоўскага]] і Юзефы з роду [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]], меў старэйшага брата Францыска Ксаверыя (1806—1874). Між іншым, атрымаў у спадчыну ад бацькі маёнтак [[Дворышча (Лідскі раён)|Дворышча]]<ref>[http://pawet.net/files/l/35.pdf Дворышча (стар. 47)]</ref><ref>ЦДГА Літвы. ф.394, воп. 8, ад. зах. 1944, арк. 39.</ref>. Пабудаваў фабрыку сукна ў [[Хомск]]у<ref>[http://www.radzima.org/pl/pub/666_m/ Grzegorz Rąkowski, ''Czar Polesia'', Rewasz, Pruszków 2001] {{ref-pl}}</ref>. Гэта была першая фабрыка з паравым рухавіком на Палессі. [[Файл:Kosaŭ, Pusłoŭski. Косаў, Пуслоўскі (1915-16).jpg|міні|злева|[[Косаўскі палац]]. 1910-я гг.]] У [[Косава (горад)|Косаве]] з яго ініцыятывы пабудаваны ў 1838 годзе [[Косаўскі палац|неагатычны палац праекту Францішка Яшчалда]]. Пасля смерці брата [[Францішак Ксаверый Пуслоўскі|Францішка Ксаверыя Пуслоўскага]] валодаў [[Палац Крулікарня|Крулікарняй]]. == Сям'я == З жонкай Ядзвігай з Язерскіх мелі дачку Марту (1859—1943, у шлюбе Красіньская), яка большасць жыцця правяла ў [[Варшава|Варшаве]]. Памерла ў эміграцыі ў [[Ніца|Ніцы]]<ref>[http://www.jurzak.pl/gd/szablony/osoba.php?lang&id=006438 Marta Pusłowska]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8., с. 7. * Polski Słownik Biograficzny, Tom XV, Kozłowska Zofia — Kubicki Stanisław, 1970, s. 159 [Biogram Marty z Pusłowskich Krasińskiej] * Polski Słownik Biograficzny, Zeszyt 122, Pułaski Antoni — Rabski J., 1986, s. 417—418 [biogram Franciszka Ksawerego] {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] [[Катэгорыя:Постаці Косава (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры мастацтва]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Польшчы]] 1qlzldqasgdwpt7ct461tx0lp6qcw1a 0 275865 5148543 5089181 2026-05-30T06:12:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148543 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Васілевічы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Васілевічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 08|lat_sec = 23 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 16|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Слонімскі |сельсавет = Сянькоўшчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242989415 }} '''Васіле́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vasilievičy}}, {{lang-ru|Василевичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909r0023163&q_id=5035596|title=Решение Слонимского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 17-122 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Слонимского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сянькоўшчынскі сельсавет|Сянькоўшчынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 5 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Слонім]], за 150 км ад [[Гродна]], за 8 км ад чыгуначнай станцыі [[Слонім (станцыя)|Слонім]]{{sfn|БелЭн|1997}}. == Гісторыя == Да 22 снежня 2022 года Васілевічы ўваходзілі ў склад і з’яўляліся цэнтрам (з 1986 года) [[Васілевіцкі сельсавет (Слонімскі раён)|Васілевіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0120477&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 22 декабря 2022 г. № 458 Об изменении административно-территориального устройства Слонимского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == * [[1996]] год — 368 жыхароў, 133 двары{{sfn|БелЭн|1997}}. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў. * Магіла ахвяр фашызму. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Васіле́́вічы||23}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сянькоўшчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сянькоўшчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёна]] 90ezt1owm4b0diksxc4eabc6yi9okaw 0 281999 5148303 4850684 2026-05-29T12:01:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148303 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бярозаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бярозаўка |выява = Ул. Центральная, Берёзовка.jpg |подпіс = Вуліца Цэнтральная |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Рудзенскі |OpenStreetMap = 243015825 }} '''Бяро́заўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biarozaŭka}}, {{lang-ru|Берёзовка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], каля ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 31 сакавіка 1977 года Бярозаўка ўваходзіла ў склад [[Цітвянскі сельсавет|Цітвянскага сельсавета]], пасля перададзена ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Рудзенскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == * 1960 год — 164 жыхары * 2002 год — 16 двароў, 21 жыхар * 2009 год — 12 жыхароў * 2019 год — 10 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-03|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Усцінавіч Шэлег]] (наро. 1935) — беларускі фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (1989). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Бярозаўка|122}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рудзенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рудзенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] oj0v2qtspwf9enn6blhbes95i6au5k3 0 282000 5148535 5046877 2026-05-30T04:50:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148535 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Варонічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Варонічы |выява = |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Рудзенскі |OpenStreetMap = 243017958 }} '''Варо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Varoničy}}, {{lang-ru|Вороничи}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскага сельсавета]]. Месціцца за 28 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 43 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У 1584 годзе ўласнасць [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалая Радзівіла, сына Юрыя]]<ref name="atlas1.1.">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 198.</ref>, цэнтр уладанняў<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 126—127.</ref>, у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1744 годзе былі млын, [[карчма]], царква, уласнасць С. Кернажыцкага. У 1785 годзе былі вёска і [[Слабада (паселішча)|слабада]], карчма, уласнасць [[Янішэўскія|Янішэўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе сяло, уласнасць А. Шышкі, былі касцёл Раства Багародзіцы, вінакурня, карчма, млын на Пцічы (2 паставы). Побач таксама месціўся двор [[Двурэчча (Пухавіцкі раён)|Двурэчча]] ўласнасці Шышак. У XIX стагоддзі цэнтр праваслаўнага прыходу. У 1838 годзе была пабудавана новая Міхайлаўская царква, фундаваная [[Янішэўскія|Янішэўскімі]]{{Sfn|SgKP|1893|s=952}}. У 1858 годзе былі маёнтак і вёска, уласнасць Людвіга Янішэўскага. Вёска да скасавання прыгону адносілася да [[Дамен (зямля)|дамену]] [[Цітва]]{{Sfn|SgKP|1893|s=952}}. Пасля 1861 года ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1889 годзе [[Маёнтак|маёнткам]] Варонічы валодаў [[Дваранства|дваранін]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Людвіг Людвігавіч Янішэўскі, было 185 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}, да маёнтка адносіўся таксама фальварак [[Зады (Пухавіцкі раён)|Зады]]. Паводле перапісу 1897 года былі [[хлебазапасны магазін]] і піцейны дом. У 1902 годзе адкрыта царкоўна-прыходская школа. У 1913 годзе маёнткам Варонічы валодаў Вячаслаў Скандракоў, было 210 дзесяцін зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=103}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1922 годзе была працоўная школа 1-й ступені, вучылася больш за 100 вучняў, 2 настаўнікі. Маёнтак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]], створаны пасёлак. У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Новае жыццё», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1966 годзе з вёскай зліліся пасёлак Варонічы і сяло Вароніцкая Слабада. Да 31 сакавіка 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Цітвянскі сельсавет|Цітвянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>, да 28 мая 2013 года была ў адміністрацыйным падпарадкаванні [[Рудзенскі пассавет|Рудзенскага пассавета]], з 28 мая 2013 года — у Рудзенскім сельсавеце. == Насельніцтва == * 1744 год — 37 двароў, 108 [[Рэвізская душа|рэвізскіх душ]] мужчынскага полу * 1785 год — 21 двары, 176 жыхароў * 1800 год — 43 двары, 309 жыхароў [[Сялянства|сялян]], 4 жыхары [[Ваколічная шляхта|ваколічнай шляхты]] * 1858 год — вёска, 199 душ сялян; маёнтак, 20 жыхароў [[Дваровыя сяляне|дваровых людзей]] * 1886 год — 37 двароў, 367 жыхароў * 1897 год — 77 двароў, 441 жыхар * 1908 год{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=31}}: ** вёска — 92 двары, 629 жыхароў ** маёнтак — 1 двор, 5 жыхароў ** урочышча — 1 двор, 3 жыхары * 1917 год{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=123}}: ** вёска — 110 двароў, 426 жыхароў, усе [[беларусы]] ** маёнтак — 1 двор, 34 жыхары; з іх 27 беларусаў і 7 [[Палякі|палякаў]] * 1921 год — ва ўрочышчы 1 двор і 5 жыхароў{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=123}} * 1960 год — 443 жыхары * 2002 год — 104 двары, 190 жыхароў * 2009 год — 126 жыхароў * 2019 год — 112 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-03|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Сцяпан Іванавіч Шыманскі|Сцяпан Шыманскі]] (1912—1989) — генерал-лейтэнант авіяцыі. * [[Міхал Богуш-Шышка]] (1811—1877) — культурны дзеяч, архівіст, перакладчык, гісторык, лінгвіст, энцыклапедыст. * [[Генадзь Якаўлевіч Кляўко|Генадзь Кляўко]] (1831—1979) — беларускі паэт, перакладчык. * [[Міхаіл Пятровіч Плышэўскі|Міхаіл Плышэўскі]] (1862—1937) — беларускі протаіерэй, святы навамучанік. * [[Марыя Емяльянаўна Юркевіч|Марыя Юркевіч]] (1916—1996) — паляводка, Герой Сацыялістычнай Працы. == Славутасці == [[Файл:Varoničy. Варонічы (2025) 01.jpg|міні|Варонічы, 2025 г. Злева за крыжам рэшткі царквы.]] На могілках у Варонічах пахаваны беларускі паэт [[Рыгор Папараць]]. === Страчаная спадчына === * [[Свята-Міхайлаўская царква (Варонічы)|Царква ў імя Святога архангела Міхаіла]] (1716 — савецкі час) * Сядзіба (XIX ст.— пасля 1920) * Капліца == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Варонічы|123}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13|952|Woronicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рудзенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рудзенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Варонічы (Пухавіцкі раён)| ]] affarmgd8tla5cfy85v3ftoamht59ji 0 282001 5148537 4853038 2026-05-30T05:23:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148537 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Варшаўка |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Рудзенскі |OpenStreetMap = 243015787 }} '''Варша́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Varšaŭka}}, {{lang-ru|Варшавка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскага сельсавета]]. Месціцца за 25 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], на аўтамабільнай дарозе [[Смалявічы]] — [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]], за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]]. == Гісторыя == У XIX стагоддзі гэтыя землі адносіліся да маёнтка [[Цітва]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя, па смерці Людвіга Янішэўскага і размеркаванні яго ўласнасці паміж сынамі, гэты кавалак земляў разам з фальваркам [[Ліпск (Пухавіцкі раён)|Ліпск]] дастаўся Ануфрыю Янішэўскаму. Ануфрый Янішэўскі заклаў тут [[фальварак]] з рэзідэнцыяй і назваў Варшаўка{{Sfn|SgKP|1893|s=100}}. У другой палове XIX стагоддзя Варшаўка ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1889 годзе ў валоданні [[Дваранства|двараніна]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Ануфрыя Людвігавіча Янішэўскага ў маёнтку Варшаўка была 101 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціна]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёнтак нацыяналізаваны, створаны пасёлак. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Каля вёскі было расстраляна больш за 300 ваеннапалонных і мірных жыхароў. == Насельніцтва == * 1897 год — 1 двор, 7 жыхароў * 1908 год — 1 двор, 6 жыхароў * 1917 год — 1 двор, 26 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=123}} * 2002 год — 18 двароў, 37 жыхароў * 2009 год — 48 жыхароў * 2019 год — 66 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-07|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Страчаная спадчына == * Сядзіба (другая палова XIX ст.). == Мемарыялы == [[Файл:Рудзенск. Помнік расстраляным савецкім грамадзянам падчас Другой сусветнай вайны 1.jpg|міні|злева|Брацкая магіла]] * [[Брацкая магіла (Варшаўка)|Брацкая магіла]] (1941—1944). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Варшаўка|123—124}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13|100|Warszawka|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рудзенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рудзенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Варшаўка| ]] gduxhvtlm0ukrcl0rcqk8oxm122q1f3 0 282002 5148640 4853085 2026-05-30T10:03:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148640 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Васількі}} {{значэнні|Спасылка=Цітва}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Васількі |ранейшыя назвы = Цітва |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Рудзенскі |OpenStreetMap = 243015822 }} '''Васількі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vasiĺki}}, {{lang-ru|Васильки}}; да 1920-х гг. — маёнтак '''Цітва́''') — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскага сельсавета]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Цітва}} [[Файл:Citva, Janišeŭski. Цітва, Янішэўскі (1914).jpg|міні|злева|[[Цітвянская сядзіба|Сядзіба Янішэўскіх]], 1914 г.]] Да 1920-х гадоў гэта быў маёнтак Цітва ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць [[Янішэўскія|Янішэўскіх]]. У 1911 годзе быў пабудаваны крухмальны завод, уласнасць Мельхіёра Янішэўскага{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=75}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёнтак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]], створаны [[Саўгас|саўгас]] Цітва. У пазнейшы час выдзелены ў асобны [[пасёлак]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 31 сакавіка 1977 года Васількі ўваходзілі ў склад [[Цітвянскі сельсавет|Цітвянскага сельсавета]], пасля перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Рудзенскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == * 1917 год — 1 двор, 128 жыхароў, з іх 107 [[Беларусы|беларусаў]] і 21 [[Палякі|паляк]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=124}} * 2002 год — 18 двароў, 37 жыхароў * 2009 год — 126 жыхароў * 2019 год — 123 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-08|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * Драўляная афіцына [[Цітвянская сядзіба|сядзібы Янішэўскіх]] (XIX ст.) * Прысядзібны парк (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * Сядзібны дом (XIX ст.?) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Цітва|124}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|709|Citwa|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рудзенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рудзенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] n7wzrvrf8d4hd8nuce8vkm96l7l3ekt 0 283134 5148526 5008208 2026-05-30T03:43:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148526 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ванькоўшчына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ванькоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Ваньковщина, ул. Речная.jpg |подпіс = Вулiца Рачная |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 44|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 45|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Голацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Іванкоўшчына<br/>Іванкаўшчына<br/>Іванкаўшчызна |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017758 }} '''Ванько́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vańkoŭščyna}}, {{lang-ru|Ваньковщина}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Голацкі сельсавет|Голацкага сельсавета]]. Месціцца за 41 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 34 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У 1714 годзе ўпамінаецца як вёска ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 7, с. 1742</ref>. У XVIII стагоддзі ў складзе маёнтка [[Лешніца (Пухавіцкі раён)|Лешніца]], уладанне [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/#modal|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-11-27|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/#modal|url-status=dead}}</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], мела назву Іванкаўшчызна (Іванкаўшчына, Іванкоўшчына)<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 91.</ref>, пэўны час належала [[Прушынскія|Прушынскім]]{{Sfn|SgKP|1882|с=316}}. З другой паловы XIX стагоддзя ў [[Пярэжырская воласць|Пярэжырскай воласці]] Ігуменскага павета. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Пярэжырскай воласці атрымалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1908 год — 47 двароў, 354 жыхары * 2002 год — 18 двароў, 29 жыхароў * 2012 год — 13 гаспадарак, 24 жыхары * 2019 год — 41 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Язэп Падабед]] (1905—1938) — беларускі паэт, публіцыст. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ванькоўшчына|123}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|316|Iwankowszczyzna}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Голацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Голацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] roj9wia2xgv0dfvdlqpdwrc5becxxoa 0 283276 5148308 5006358 2026-05-29T12:26:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148308 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бярэзнікі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бярэзнікі |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 54|lon_sec = 59 |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Бярэ́знікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biarezniki}}, {{lang-ru|Березники}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]]{{efn|У даведніку «Гарады і вёскі Беларусі» згадваецца пра хутар у Шацкай воласці, аднак гэтыя Бярэзнікі былі на тэрыторыі Амяльнянскай воласці, дзе населеных пунктаў з такой назвай не фіксуецца на 1917 год{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=97}}.}} у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], уваходзіў у склад [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай (Кнорынскай) воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. З 1924 года ў [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Кнорынскім сельсавеце]] [[Менская акруга|Менскай акругі]]. На 1927 год было 12 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.315206,27.917633|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-04}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 5 мая 1962 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Варашылаўскага сельсавета]], пасля — у складзе [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 мая 2013 года ў складзе [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 3 гаспадаркі, 13 жыхароў * 1962 год — 44 жыхары * 2002 год — 8 двароў, 10 жыхароў * 2009 год — 7 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm|date=2 кастрычніка 2019}}</ref> * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-04-04|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Бярэзнікі|122}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 7fywhmkvk85w88grkl9ypbqjca9hwpf 0 283304 5148462 5122212 2026-05-29T21:49:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148462 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Валасач |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 30|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017928 }} '''Валаса́ч'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valasač}}, {{lang-ru|Волосач}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 40 км на захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 65 км ад [[Мінск]]а, 27 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Асіповічы I|Асіповічы]]. Непадалёк ад азёр [[Сіняя Града]] і [[Круглае (возера)|Круглае]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] пісаў, што Валасач ляжыць на беразе велізарных балот, якія ёсць адгалінаваннем меркаванага дагістарычнага «Мора Герадота» на [[Палессе|Палессі]]{{Sfn|Jelski A.|1893|с=891}}. Пазней лясное [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое належала да [[Дамен (зямля)|дамена]] [[Сяргеевічы (Пухавіцкі раён)|Сяргеевічы]]. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пры падзеле пушчы паміж сёстрамі Барбарай з Прозараў Букатовай і Ружай з Прозараў Ельскай каля 1796 года частка ў памеры каля 4 [[Валока|валок]] адышла да дамена [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічы]] Ельскай. У 1857 годзе дудзіцкая частка Валасача была падзеленая паміж даменамі Дудзічы і [[Замосце (Пухавіцкі раён)|Замосце]] братоў [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|Міхала]] і [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскіх]]{{Sfn|Jelski A.|1893|с=891}}. У канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст]]. [[урочышча]] ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Валасач, які адносіўся да Сяргеевічаў, быў у валоданні [[Іван Андрэевіч Бунге|Івана Андрэевіча Бунге]], цалкам ачышчаны ад лесу, стаў паселішчам, якое гаспадар здаваў у арэнду{{Sfn|Jelski A.|1893|с=891}}. У 1908 годзе [[засценак]]. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая калектывізацыя, у 1933 годзе працаваў [[калгас]], была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. У траўні 1943 года вёска была спалена, забітыя 104 жыхары. Пасля вайны вёска адноўленая. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сяргеевіцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сяргеевіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 траўня 2013 года ў складзе [[Праўдзінскі пасялковы савет|Праўдзінскага пассавета]]<ref name="pravo.by">[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. 28 траўня 2013 года вёска перададзеная з ліквідаванага Праўдзінскага пасялковага савета ў склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]<ref name="pravo.by"/>. == Насельніцтва == * 1897 год — 7 жыхароў * 1908 год — 29 двароў, 188 жыхароў * 1917 год — 34 двары, 217 жыхароў * 1940 год — 45 двароў, 220 жыхароў * 1960 год — 90 жыхароў * 1999 год — 12 жыхароў * 2002 год — 4 двары, 4 жыхары * 2010 год — 3 жыхары * 2012 год — 2 гаспадаркі, 2 жыхары * 2019 год — 5 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Спіс вуліц == * Цэнтральная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/ed24a202917f5761a1ffd887d8ac0f3d.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21200%26setstreet%3D%26rand%3D0.06387072464688948|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь|accessdate = 25 лютага 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210120124555/http://gzk.nca.by/ed24a202917f5761a1ffd887d8ac0f3d.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21200%26setstreet%3D%26rand%3D0.06387072464688948|archivedate = 20 студзеня 2021|url-status = dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Сямён Пятровіч Пархімовіч|Сямён Пархімовіч]] (1912—1998) — Заслужаны настаўнік прафесійна-тэхнічнай адукацыі Беларусі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Валасач|122—123}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Wołosacz|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIII: Warmbrun — Worowo|арыгінал = |спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/891|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1893|том = |старонкі = 891|старонак = 960|ref=Jelski A.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] atamsos5645vpdyj96lzfu3bpomqabq 0 285993 5148505 5035878 2026-05-30T00:40:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148505 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Валок |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Вало́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valok}}, {{lang-ru|Волок}}) — [[вёска]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на безыменным{{Sfn|SgKP|1892|s=929}} прытоку [[Шаць|Шаці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядомы прынамсі з канца XVIII стагоддзя, у складзе [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе вёска ў складзе дамена [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічы]], уласнасць [[Завішы|Завішаў]], былі млын і [[карчма]]. Праз [[Вена (права)|вена]] ад Завішы перайшлі да графаў [[Грабоўскія|Грабоўскіх]]. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета, фальварак. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёмасць фальварка [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваная]], створаны пасёлак<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.430120,27.602033|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - вуліца Цэнтральная 21, Хатлянскі сельскі савет, Уздзенскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-18}}</ref>. З 20 жніўня 1924 года ў [[Шацкі раён (БССР)|Шацкім раёне]], з 4 жніўня 1927 года ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Усход», была кузня. Прынамсі адзін жыхар быў рэпрэсаваны ў 1930-я гады<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2859873|title=Списки жертв — Яковицкий Василий Лукьянович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-18|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. На паўночнай ускраіне вёскі месціцца магіла трох сем’яў савецкіх партызан, расстраляных акупацыйнай адміністрацыяй у 1942 годзе. 10 чэрвеня 1943 года савецкія партызаны атрада «[[Партызанскі атрад «Буравеснік»|Буравеснік]]» арганізавалі засаду паміж вёскамі Валок і [[Любяча]] і знішчылі 36 нямецкіх вайскоўцаў, у тым ліку 10 вышэйшых чыноў акупацыйнай улады, спалілі 5 аўтамашын, захапілі трафеі. == Насельніцтва == * 1800 год — 5 двароў, 37 жыхароў * 1897 год — 43 жыхары * 1908 год — 1 двор, 29 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=30}} * 1917 год — 1 двор, 12 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}} * 1959 год — 202 жыхары * 1970 год — 147 жыхароў * 2000 год — 27 двароў, 48 жыхароў * 2009 год — 20 жыхароў * 2019 год — 16 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-09-18|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-5|Валок|194}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12|929|Wałek|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] mz1wm6dm4s813o6fr4s1lrjd2vjm2hi 0 317926 5148479 4434523 2026-05-29T22:20:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148479 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва= | Выява = | Дэвіз = | Заснавана= | Зачынена = | Дырэктар = | Тып = | Вучні = | Адрас= | Каардынаты = | Сайт= }} '''Лю́цынская дзяржаўная беларуская гімназія''' — сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў [[Латвія|Латвіі]], якая снавала ў [[1922]]—[[1925]] гадах у горадзе [[Люцын]] (цяпер Лудза)<ref name=":0">{{крыніцы/БЭ|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|том=9|аўтар=С.​ С.​ Панізнік|старонкі=413}}</ref>. [[Файл:Паўлінка Я. Купалы ў пастаноўцы вучняў Люцынскай беларускай гімназіі.jpg|міні|злева|«[[Паўлінка]]» [[Я. Купала|Я. Купал]]ы ў пастаноўцы вучняў гімназіі]] Заснавана {{дата|1|9|1922|1}} як прыватная гімназія беларускага культурна-асветніцага таварыства «[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Бацькаўшчына]]». Мела 4 класы (80—85 вучняў). Са жніўня [[1923]] года на утрыманні [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі|Беларускага аддзела]] пры [[Міністэрства асветы Латвіі|Міністэрстве асветы Латвіі]]. Дырэктарамі гімназіі ў розны час былі [[Г. С. Плыгаўка]], [[Канстанцін Езавітаў|К. Б. Езавітаў]], [[Уладзімір Пігулеўскі|У. В. Пігулеўскі]] і інш. У гімназію набіралі вучняў з 30 навакольных пачатковых беларускіх школ. Навучэнцы выдавалі літаратурны часопіс «Ластаўка», удзельнічалі ў драматычным гуртку, збіралі і запісвалі [[беларускі фальклор]]. Закрыта {{дата|12|8|1925|1}} уладамі [[Латвія|Латвіі]]. Частка вучняў вярнулася дадому, некаторыя паступілі ў расійскія школы, 34 вучні працягвалі вучобу ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]<ref name=":0" />. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|том=9|аўтар=С.​ С.​ Панізнік|старонкі=413}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудза]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Латвіі]] [[Катэгорыя:1922 год у Латвіі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе]] eq2vrpn4imqn2r42mp2asbu4ks0oix6 5148481 5148479 2026-05-29T22:27:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148481 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія |Арыгінал = |Выява = Паўлінка Я. Купалы ў пастаноўцы вучняў Люцынскай беларускай гімназіі.jpg |Подпіс = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купал]]ы ў пастаноўцы вучняў гімназіі |Заснавана = [[1 верасня]] [[1922]] |Закрыта = [[12 жніўня]] [[1925]] |Тып = [[гімназія]] |Дырэктар = [[Рыгор Плыгаўка|Г. С. Плыгаўка]], [[Кастусь Езавітаў|К. Б. Езавітаў]], [[Уладзімір Пігулеўскі|У. В. Пігулеўскі]] |Адрас = [[Лудза|Люцын]] |Поле = Мова навучання |Тэкст поля = [[Беларуская мова|беларуская]] }} '''Лю́цынская дзяржа́ўная белару́ская гімна́зія'''&nbsp;— сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы ў Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая існавала ў 1922—1925 гадах у горадзе [[Лудза|Люцыне]] (цяпер Лудза)<ref name=":0">{{Крыніцы/БЭ|9|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=413|ref=БЭ}}</ref>. == Гісторыя == Заснавана 1 верасня 1922 года як прыватная гімназія беларускага культурна-асветніцкага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]». Гімназія мела 4 класы, у якіх навучалася каля 80—85 вучняў. Навучэнцаў набіралі з 30 навакольных пачатковых беларускіх школ [[Латгалія|Латгаліі]]. Са жніўня 1923 года ўстанова перайшла на ўтрыманне [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі|Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі]] і набыла дзяржаўны статус. Дырэктарамі гімназіі ў розны час былі [[Рыгор Плыгаўка|Г. С. Плыгаўка]], [[Кастусь Езавітаў|К. Б. Езавітаў]] і [[Уладзімір Пігулеўскі|У. В. Пігулеўскі]]<ref name=":0" />. 12 жніўня 1925 года гімназія была закрыта ўладамі Латвіі. Пасля ліквідацыі ўстановы частка вучняў вярнулася дадому, некаторыя паступілі ў рускія школы, а 34 вучні працягнулі вучобу ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]<ref name=":0" />. == Вучэбная і грамадская дзейнасць == Вучні і настаўнікі гімназіі былі глыбока заангажаваныя ў нацыянальна-культурнае жыццё беларускай дыяспары. Навучэнцы выдавалі ўласны літаратурны часопіс «Ластаўка», а таксама збіралі і запісвалі [[беларускі фальклор]]. Пэўны час у мурах гімназіі дзейнічаў непрацяглы [[скаўцкі рух]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=118}}. Настаўніцай у гімназіі працавала [[Вольга Сахарава]], жонка беларускага дзеяча [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Пятровіча Сахарава]], якая актыўна займалася тэатральнымі пастаноўкамі і драматургіяй{{sfn|Панізнік|с=44}}. Выпускнікі гімназіі сутыкаліся з цяжкасцямі пры працягу адукацыі ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]]. Напрыклад, у 1925 годзе трое выхаванцаў Люцынскай гімназіі не змаглі паступіць у ВНУ з-за таго, што праваліліся на абавязковым іспыце па [[латышская мова|латышскай мове]]<ref>Цяжка беларусам папасьць у Латвійскі Унівэрсітэт // [[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]. 1925. № 12. С. 4.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=130}}. Тым не менш, асобныя вучні дасягалі поспеху: у 1929 годзе выпускнік гімназіі [[Уладзімір Мінчонак]] паспяхова распачаў навучанне на філалагічна-філасофскім факультэце Латвійскага ўніверсітэта{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=140}}. У пачатку 1920-х гадоў Кастусь Езавітаў таксама рабіў арганізацыйныя спробы наладзіць выезд люцынскіх вучняў на вучобу ў вышэйшыя школы [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], нягледзячы на заўвагі цэнтральных органаў аб тым, што на той час выхаванцы былі яшчэ недастаткова «нацыянальна свядомымі»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=132}}. == Тэатральнае жыццё == З канца 1922 года пры гімназіі пачала працаваць самадзейная драматычная дружына. Спачатку ёй кіраваў настаўнік Сяргей Казека, а пазней — Кастусь Езавітаў. Сярод найбольш актыўных і таленавітых артыстаў-вучняў былі [[Янка Доўгі]], [[Юзэфа Васілеўская]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціна Казлоўская]], [[Гіпаліт Паўлоўскі]] і [[Ян Кудраўцоў]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|с=9—10}}. Асаблівай увагай гурток карыстаўся з боку Надзеі Мікалаевай. Дзякуючы яе намаганням, на працягу 1921—1924 гадоў у гімназіі неаднаразова ставілася п'еса Янкі Купалы «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]». 28 сакавіка 1923 года люцынскія гімназісты накіравалі выдатнаму латышскаму паэту і абаронцу беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] фатаграфію Надзеі Мікалаевай у вобразе Паўлінкі з асабістым дарчым надпісам{{sfn|Панізнік|с=40}}. З 20 па 22 мая 1923 года вучні гімназіі пад кіраўніцтвам К. Езавітава зладзілі экскурсію ў [[Зілупэ]] і маёнтак Залессе. Падчас гэтага мерапрыемства драматычная дружына пад кіраўніцтвам С. Казекі паказала спектакль «Паўлінка» перад мясцовай публікай<ref>[[Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1998. Т. 1. Кн. 2. Укл.: С. Шупа. Вільня — Ню Ёрк — Менск — Прага. С. 1506.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|с=10}}. Драматычная дружына працягвала сваю дзейнасць аж да самага закрыцця гімназіі ў 1925 годзе{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|с=10}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=413|ref=БЭ}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудза]] [[Катэгорыя:Гімназіі Латвіі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе]] 6i5x7gg6pirfdu3my1ozv2kdi0xm17v 5148482 5148481 2026-05-29T22:29:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148482 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія |Арыгінал = |Выява = Паўлінка Я. Купалы ў пастаноўцы вучняў Люцынскай беларускай гімназіі.jpg |Подпіс = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купал]]ы ў пастаноўцы вучняў гімназіі |Заснавана = [[1 верасня]] [[1922]] |Закрыта = [[12 жніўня]] [[1925]] |Тып = [[гімназія]] |Дырэктар = [[Рыгор Плыгаўка|Г. С. Плыгаўка]], [[Кастусь Езавітаў|К. Б. Езавітаў]], [[Уладзімір Пігулеўскі|У. В. Пігулеўскі]] |Адрас = [[Лудза|Люцын]] |Поле = Мова навучання |Тэкст поля = [[Беларуская мова|беларуская]] }} '''Лю́цынская дзяржа́ўная белару́ская гімна́зія'''&nbsp;— сярэдняя навучальная ўстанова [[Беларусы ў Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая існавала ў 1922—1925 гадах у горадзе [[Лудза|Люцыне]] (цяпер Лудза)<ref name=":0">{{Крыніцы/БЭ|9|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=413|ref=БЭ}}</ref>. == Гісторыя == Заснавана 1 верасня 1922 года як прыватная гімназія беларускага культурна-асветніцкага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]». Гімназія мела 4 класы, у якіх навучалася каля 80—85 вучняў. Навучэнцаў набіралі з 30 навакольных пачатковых беларускіх школ [[Латгалія|Латгаліі]]. Са жніўня 1923 года ўстанова перайшла на ўтрыманне [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі|Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі]] і набыла дзяржаўны статус. Дырэктарамі гімназіі ў розны час былі [[Рыгор Плыгаўка|Г. С. Плыгаўка]], [[Кастусь Езавітаў|К. Б. Езавітаў]] і [[Уладзімір Пігулеўскі|У. В. Пігулеўскі]]<ref name=":0" />. 12 жніўня 1925 года гімназія была закрыта ўладамі Латвіі. Пасля ліквідацыі ўстановы частка вучняў вярнулася дадому, некаторыя паступілі ў рускія школы, а 34 вучні працягнулі вучобу ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]<ref name=":0" />. == Вучэбная і грамадская дзейнасць == Вучні і настаўнікі гімназіі былі глыбока заангажаваныя ў нацыянальна-культурнае жыццё беларускай дыяспары. Навучэнцы выдавалі ўласны літаратурны часопіс «Ластаўка», а таксама збіралі і запісвалі [[беларускі фальклор]]. Пэўны час у мурах гімназіі дзейнічаў непрацяглы [[скаўцкі рух]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=118}}. Настаўніцай у гімназіі працавала [[Вольга Сахарава]], жонка беларускага дзеяча [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Пятровіча Сахарава]], якая актыўна займалася тэатральнымі пастаноўкамі і драматургіяй{{sfn|Панізнік|с=44}}. Выпускнікі гімназіі сутыкаліся з цяжкасцямі пры працягу адукацыі ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]]. Напрыклад, у 1925 годзе трое выхаванцаў Люцынскай гімназіі не змаглі паступіць у ВНУ з-за таго, што праваліліся на абавязковым іспыце па [[латышская мова|латышскай мове]]<ref>Цяжка беларусам папасьць у Латвійскі Унівэрсітэт // [[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]. 1925. № 12. С. 4.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=130}}. Тым не менш, асобныя вучні дасягалі поспеху: у 1929 годзе выпускнік гімназіі [[Уладзімір Мінчонак]] паспяхова распачаў навучанне на філалагічна-філасофскім факультэце Латвійскага ўніверсітэта{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=140}}. У пачатку 1920-х гадоў Кастусь Езавітаў таксама рабіў арганізацыйныя спробы наладзіць выезд люцынскіх вучняў на вучобу ў вышэйшыя школы [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], нягледзячы на заўвагі цэнтральных органаў аб тым, што на той час выхаванцы былі яшчэ недастаткова «нацыянальна свядомымі»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|с=132}}. == Тэатральнае жыццё == З канца 1922 года пры гімназіі пачала працаваць самадзейная драматычная дружына. Спачатку ёй кіраваў настаўнік Сяргей Казека, а пазней — Кастусь Езавітаў. Сярод найбольш актыўных і таленавітых артыстаў-вучняў былі [[Янка Доўгі]], [[Юзэфа Васілеўская]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціна Казлоўская]], [[Гіпаліт Паўлоўскі]] і [[Ян Кудраўцоў]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|с=9—10}}. Асаблівай увагай гурток карыстаўся з боку Надзеі Мікалаевай. Дзякуючы яе намаганням, на працягу 1921—1924 гадоў у гімназіі неаднаразова ставілася п'еса Янкі Купалы «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]». 28 сакавіка 1923 года люцынскія гімназісты накіравалі выдатнаму латышскаму паэту і абаронцу беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] фатаграфію Надзеі Мікалаевай у вобразе Паўлінкі з асабістым дарчым надпісам{{sfn|Панізнік|с=40}}. З 20 па 22 мая 1923 года вучні гімназіі пад кіраўніцтвам К. Езавітава зладзілі экскурсію ў [[Зілупэ]] і маёнтак Залессе. Падчас гэтага мерапрыемства драматычная дружына пад кіраўніцтвам С. Казекі паказала спектакль «Паўлінка» перад мясцовай публікай<ref>[[Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1998. Т. 1. Кн. 2. Укл.: С. Шупа. Вільня — Ню Ёрк — Менск — Прага. С. 1506.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|с=10}}. Драматычная дружына працягвала сваю дзейнасць аж да самага закрыцця гімназіі ў 1925 годзе{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|с=10}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=413|ref=БЭ}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудза]] [[Катэгорыя:Гімназіі Латвіі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе]] flv7h6jyn63is5du78lw9c8iw6simqq 0 321836 5148334 4885869 2026-05-29T13:28:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148334 wikitext text/x-wiki {{Бібліятэка | назва бібліятэкі = Бібліятэка Корвіна | Выява = Matthias Graduale 1480.jpg | Шырыня выявы = 220px | Подпіс выявы = Ілюстрацыя з [[градуал]]а караля Мацьяша, каля 1480 года | месцазнаходжанне = да 1526 — [[Буда (Будапешт)|Буда]], [[Каралеўства Венгрыя]] | заснавана = 1470-я | колькасць філіялаў = | прадметы збору = грэчаскія і лацінскія рукапісы | памер збору = каля 2500 [[Кодэкс, кніга|кодэксаў]] | умовы запісу = | штогадовая выдача = | абслугоўванне = | колькасць чытачоў = | бюджэт = | дырэктар = | колькасць супрацоўнікаў = | вэб-сайт = [http://www.corvina.oszk.hu/ corvina.oszk.hu] }} '''Бібліятэка Корвіна''' ({{lang-la|Bibliotheca Corviniana}}) — збор кніг [[Каралеўства Венгрыя|венгерскага]] караля [[Хуньядзі Мацьяш|Мацьяша I]]. Герб заснавальніка меў выяву крумкача ({{lang-la|corvus}}), адсюль і яе назва «Карвініяна». Заснавана, верагодна, у [[1470-я]] гады. З'яўлялася другой па велічыні бібліятэкай [[Адраджэнне|эпохі Адраджэння]], саступаючы на той момант толькі [[Апостальская бібліятэка Ватыкана|бібліятэцы Ватыкана]]<ref name=autogenerated8>[http://www.unesco.de/mow-corvinen.html?&L=0 Renaissance-Bibliothek des Königs Mathias Corvinus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706223826/http://www.unesco.de/mow-corvinen.html?&L=0 |date=6 ліпеня 2009 }} {{ref-de}}</ref>. У ёй налічвалася, па прыблізных падліках, каля 2500 тамоў<ref name=autogenerated1>[http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm Csapodi Csaba: History of the Bibliotheca Corviniana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110928223645/http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm |date=28 верасня 2011 }} {{ref-en}}</ref>. Гэта былі творы як старажытных, так і сярэдневяковых аўтараў, а таксама сучасных на той час, у тым ліку [[Гуманізм|гуманістычных]]. Пераважалі кнігі свецкага зместу, сярод іх — па гісторыі, геаграфіі, астраноміі, медыцыне, паэзіі і г.д.<ref name=autogenerated3>[http://worldgenius.ru/books/hist-kult/308.php История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения. Под ред. Л. М. Брагиной.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202044/http://worldgenius.ru/books/hist-kult/308.php |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref> Большасць кніг упрыгожвалі італьянскія мастакі-[[Мініяцюра|мініяцюрысты]]. Пасля смерці заснавальніка бібліятэка была занядбана, часткова яе фонды былі распрададзены, а некаторыя кнігі вывезены па-за межы Венгрыі. Далей Карвініяна была захоплена турэцкімі войскамі пры заваяванні імі Буды ў 1526 годзе, і перавезена ў [[Стамбул]]. Кнігі выкарыстоўваліся для падарункаў замежным паслам, рэшткі фондаў апынуліся раскіданымі па ўсім свеце<ref name=autogenerated8 />. З фонду бібліятэкі захавалася 216 [[Кодэкс, кніга|кодэксаў]], з якіх 54 захоўваюцца ў розных зборах Венгрыі. == Узнікненне бібліятэкі == [[Выява:Beatrix und Matthias.jpg|thumb|250px|left|Каралева Беатрыса і кароль Мацьяш]] Кароль [[Мацьяш I Корвін|Мацьяш Корвін]] (1443—1490) набыў цікавасць да кніг пад уплывам свайго настаўніка — вядомага бібліяфіла [[Янаш Вітэз|Янаша Вітэза]], архібіскупа [[эстэргам]]скага<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/4111/#search_page=1&collection=bibliotheca-corviniana&view_type=gallery Сусветная лічбавая бібліятэка: Калекцыя Бібліятэка Карвініяна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120324232055/http://www.wdl.org/ru/item/4111/#search_page=1&collection=bibliotheca-corviniana&view_type=gallery |date=24 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. Дакладны час і прычыны заснавання бібліятэкі невядомыя. Меркавана, пачатак ёй паклаў другі шлюб караля Мацьяша з дачкой [[Неапалітанскае каралеўства|караля Неапаля]] [[Фердынанд I, кароль Неапаля|Фердынанда Арагонскага]] [[Беатрыса Арагонская|Беатрыс]] — новая каралева прывіла пры венгерскім двары моду на італьянскую [[Кватрачэнта|раннерэнесансавую]] культуру, што ўзмацніла праіталійскія і гуманістычныя сімпатыі Мацьяша. Паводле адной з версій, асобныя кнігі ў каралеўскі збор маглі патрапіць пры канфіскацыі маёмасці апазіцыянераў Януша Вітэза і [[Янус Паноніус|Януса Паноніуса]], частка кніг, верагодна, уваходзіла ў [[пасаг]] Беатрысы Арагонскай. Аднак найважнейшай прычынай пры заснаванні бібліятэкі былі цесныя сувязі венгерскага каралеўскага двара з [[Італія]]й — найбуйнейшым гандлёвым і культурным цэнтрам Еўропы, а таксама асабістыя сувязі Мацьяша з італьянскімі [[Гуманізм|гуманістамі]]<ref name=autogenerated1 />. Кароль не шкадаваў грошай на куплю і перапіску кніг. Часцей за ўсё яны заказваліся ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] праз тамтэйшых кнігагандляроў і ілюстраваліся вядомымі фларэнційскімі [[Мініяцюра|мініяцюрыстамі]]. Напаўненне бібліятэкі было працяглым і дарагім. З часам для перапіскі, афармлення і пераплёту кніг пры каралеўскім двары ў [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў створаны [[скрыпторый]]. Захавальнікамі бібліятэкі былі высокаадукаваныя гуманісты [[Марцыа Галеота]] і [[Тадэа Угалеці]], апошні стаў выхавальнікам спадчынніка — каралевіча [[Янаш Корвін|Янаша]]<ref name=autogenerated3 />. Кароль Мацьяш імкнуўся зрабіць свой двор самым бліскучым і адукаваным у Еўропе на поўнач ад Альпаў. Бібліятэка стала ўпадабаным месцам працы прыдворных і самога караля. Тут ладзіліся навуковыя дыспуты і сімпозіумы<ref name=autogenerated3 />. Бібліятэка стала найбуйнейшым у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе інтэлектуальным цэнтрам і па памерах саступала толькі [[Ватыканская апостальская бібліятэка|ватыканскай]]. Паводле розных адзнаках, у бібліятэцы Мацьяша магло захоўвацца да 2500 [[Кодэкс, кніга|кодэксаў]], што было велізарным зборам на той час. == Склад бібліятэкі == [[Выява:Philostratus kódex Corvin János.jpg|thumb|Тытульны аркуш аднаго з кодэксаў з выявай трыумфу Мацьяша, ''1487 год'']] Адрозненнем бібліятэкі Корвіна ад аналагічных збораў італьянскіх валадароў, была наяўнасць вялікай колькасці свецкіх кніг, галоўным чынам антычных аўтараў; гэта адлюстроўвала асабістую прыхільнасць караля. Грэчаскія рукапісы каралеўскія пасланцы скуплялі на землях заваяванай туркамі [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]]. У зборы меліся сачыненні [[Эсхіл]]а, [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], [[Афанасій Вялікі|Афанасія]], [[Васілій Вялікі|Васілія]], [[Дзіянісій Галікарнаскі|Дзіянісія Галікарнаскага]], [[Дыядор Сіцылійскі|Дыядора Сіцылійскага]], [[Еўсевій Кесарыйскі|Еўсевія]], [[Грыгорый Ніскі|Грыгорыя Ніскага]], [[Грыгорый Багаслоў|Грыгорыя Багаслова]], [[Гесіёд]]а, [[Гамер]]а, [[Гіперыд]]а, [[Ісакрат]]а, [[Канстанцін VII Парфірародны|Канстанціна Парфірароднага]], [[Арыген]]а, [[Флавій Філастрат|Філастрата]], [[Платон]]а, [[Плацін]]а, [[Палібій|Палібія]], [[Плутарх]]а, [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]], [[Сапфо|Сафо]], [[Сафокл]]а, [[Страбон]]а, [[Тэафраст]]а, [[Фукідыд]]а, [[Ксенафонт]]а, [[Іаан Занара|Занары]]<ref name=autogenerated1 />. Таксама ў бібліятэцы былі прадстаўлены лацінскія і яўрэйскія тэксты. Сам кароль любіў чытаць працы гісторыкаў — [[Ціт Лівій|Лівія]], [[Гай Юлій Цэзар|Цэзара]], [[Квінт Курцый Руф|Курцыя Руфа]] і [[Сілій Італік|Сілія Італіка]]. Добра разбіраючыся ў [[Філасофія|філасофіі]] і [[Багаслоўе|тэалогіі]], ён мог на роўных удзельнічаць у дыскусіях пры двары. Таксама ён быў знаёмы з працамі па ваеннай навуцы і тактыцы, і зацікаўлены ў [[Астраномія|астраноміі]] і [[Астралогія|астралогіі]]<ref name=autogenerated1 />. Амаль дзве траціны ацалелых рукапісаў не былі надрукаваны пры жыцці Мацьяша, сярод іх былі творы [[Антычная літаратура|антычных]] і [[Візантыйская літаратура|візантыйскіх]] аўтараў, якія часта былі толькі ў адным асобніку, як, напрыклад, трактат візантыйскага імператара [[Канстанцін VII Парфірародны|Канстанціна Парфірароднага]] «[[Пра цырымоніі]]» ці «Царкоўная гісторыя» [[Нікіфар Каліст|Нікіфара Каліста]]. Многія з іх былі пазней страчаны, як, напрыклад, поўнае сачыненне вядомага старажытнагрэчаскага аратара [[Гіперыд]]а (цяпер вядомыя толькі ўрыўкі) і апошняя, восьмая (да нашых дзён захаваліся толькі сем), кніга «Іааніяды, або пра Лівійскую вайну» [[Позняя Антычнасць|познеантычнага]] паэта [[Карып|Крэсконія Карыпа]]. Дыпламат [[Спіс імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара]] [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна]] [[Іаган Куспініян]] пісаў, што запазычаў з бібліятэкі арыгінал «дзіўна старажытнага» грэчаскага рукапісу [[Пракоп Кесарыйскі|Пракопа]], тэкст якога, як ён заявіў, лепшы і паўнейшы за той, што існуе ў лацінскім перакладзе. Ён вярнуў рукапіс, пазней ён загінуў<ref name=autogenerated1 />. Важнай місіяй каралеўскай бібліятэкі было не толькі збіранне, але і пераклад закупленых грэчаскіх кніг на лацінскую мову, а таксама ўдакладненне тэксту пры капіраванні рукапісу, што дазваляла венгерскаму двару прапагандаваць грэчаскую культуру на лацінскім Захадзе<ref name=autogenerated1 />. == Далейшы лёс бібліятэкі == [[Файл:Mátyás budai vára.jpg|thumb|[[замак Буда|Замак Мацьяша Корвіна]], дзе захоўвалася бібліятэка]] Заняпад бібліятэкі пачаўся пасля смерці караля ў 1490 годзе, таму што яна падтрымлівалася яго асабістым запалам. Спадчыннікі Мацьяша не цікавіліся кнігамі, многія [[ілюмінаваныя рукапісы]] засталіся ў Фларэнцыі ў незавершаным стане, і далей перайшлі ў валоданне іншых уласнікаў. У лісце, адрасаваным гораду Фларэнцыя ў 1498 годзе, [[Уласла II|Уладзіслаў II]] пісаў, што «натхнёны тым жа жаданнем паляпшаць бібліятэку», і заяўляў пра свой намер мець на руках завершаныя рукапісы, але гэта былі толькі словы<ref name=autogenerated1 />. Пры Уладзіславе ж прыйшла ў заняпад і майстэрня перапісчыкаў. У часы [[Людовік II Ягелончык|Людовіка II]] бібліятэка была занядбана яшчэ больш. Паслы і замежныя падарожнікі куплялі рукапісы з яе фондаў, дзякуючы чаму яны захаваліся да нашых дзён. Вядома, што [[Марыя Аўстрыйская|Марыя]] (удава караля Людовіка) узяла з сабой у [[Брусель]] некалькі раскошных тамоў з бібліятэкі Корвіна. Нягледзячы на гэта, асноўная частка збору праіснавала ў палацы аж да 1526 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated9 />. Бібліятэка загінула пры [[Асманская імперыя|асманскім]] заваяванні сталіцы [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] [[Буда (Будапешт)|Буды]] войскамі султана [[Сулейман I|Сулеймана]]. Пасля катастрафічнага паражэння венгерскіх войскаў у [[Бітва пры Мохачы, 1526|бітве пры Мохачы]], туркі без асаблівага супраціўлення ўвайшлі ў каралеўскую сталіцу. Горад быў падпалены, але [[замак Буда|Будайскі замак]], дзе захоўвалася бібліятэка, Сулейман пашкадаваў, таму што жадаў стварыць у ім сваю рэзідэнцыю. Тым не менш гэта не перашкодзіла турэцкім войскам перавезці ў [[Стамбул]] усё яго начынне, уключаючы казну венгерскіх каралёў, бытавую маёмасць, гарматы і снарады, якія захоўваліся там. Сярод трафеяў былі і самыя прыгожыя і багата ўпрыгожаныя рукапісы з бібліятэкі Корвіна<ref name=autogenerated9>[http://epa.oszk.hu/00000/00021/00246/pdf/MKSZ_EPA00021_1961_77_04_399-421.pdf CSAPÓ DI CSABA Mikor pusztult el Mátyás király könyvtára?] {{ref-hu}}</ref><ref>[http://epa.oszk.hu/00800/00892/00020/pdf/22.pdf Mátyás király könyvtára és a Corvinák pusztulása — 1526] {{ref-hu}}</ref>. Астатнія кнігі (уключаючы ўнікальную калекцыю грэчаскіх рукапісаў) туркі, відаць, проста знішчылі, таму што пазней яны нідзе не з'яўляліся. Праўда, яшчэ ў XVII стагоддзі былі сведчанні, што бібліятэка, ці прынамсі яе частка, працягвала захоўвацца ў замку Буды, але якія кнігі ў ёй заставаліся — невядома<ref name=autogenerated9 />. Калі ў 1686 годзе аўстрыйскія войскі вызвалілі Буду, горад моцна пацярпеў ад пажару, сярод ацалелых кніг не было выяўлена рукапісаў са збору Мацьяша Корвіна<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated9 />. Верагодна, бібліятэку вывезлі па асабістым указанні Сулеймана I, таму што многія рукапісы былі пазней выяўлены ў [[Тапкапы|султанскім палацы]] і, як апынулася, на працягу стагоддзяў выкарыстоўваліся ў якасці падарункаў іншаземным паслам. Такім чынам розныя часткі бібліятэкі апынуліся раскіданымі па розных еўрапейскіх зборах. У 1862 годзе члены дэлегацыі [[Венгерская акадэмія навук|Венгерскай акадэміі навук]] выявілі ў памяшканні [[Тапкапы|сераля]] апошнія рэшткі некалі велізарнага збору — 39 кодэксаў. З дазволу султана [[Абдул-Азіз]]а частка з іх была паднесена ў дар ураду [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] і вернута ў [[Будапешт]]. Астатнія кодэксы былі вернуты султанам [[Абдул-Хамід II|Абдул Гамідам II]] у 1877 годзе<ref>[http://epa.oszk.hu/00000/00021/00009/pdf/145-152.pdf Pulszky Ferencz : A Corvina maradványai] {{ref-hu}}</ref><ref>[http://epa.oszk.hu/00000/00021/00009/pdf/157-218.pdf Csontosi János : A Konstantinápolyból érkezett Corvinák bibliographiai ismertetése] {{ref-hu}}</ref>. == Цяперашні час == У наш час дакладна ідэнтыфікавана 216 кодэксаў з бібліятэкі караля Мацьяша Корвіна<ref name=autogenerated4>[http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-8/the-bibliotheca-corviniana-collection/#c183648 Memory of the World The Bibliotheca Corviniana Collection] {{ref-en}}</ref>. Найбольшыя калекцыі захоўваюцца ў Венгрыі: найбуйнейшая ў [[Нацыянальная бібліятэка імя Сечэні|Нацыянальнай бібліятэцы імя Сечэні]] ў [[замак Буда|каралеўскім палацы]] ў [[Буда (Будапешт)|Будзе]] — 36 кніг, і ў бібліятэцы [[Будапешцкі ўніверсітэт|Будапешцкага ўніверсітэта]] — 14. У цэлым у Венгрыі захоўваецца 54 кодэксы<ref name=autogenerated5>[http://www.corvina.oszk.hu/corvinas-html/corvinas.htm A hiteles corvinák listája] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131118215509/http://www.corvina.oszk.hu/corvinas-html/corvinas.htm |date=18 лістапада 2013 }} {{ref-hu}}</ref>. У [[Аўстрыйская нацыянальная бібліятэка|Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэцы]] захоўваюцца 39 тамоў<ref name=autogenerated5 />. Вялікая калекцыя існуе ў [[Італія|Італіі]] ў [[Бібліятэка Лаўрэнцыяна|бібліятэцы Лаўрэнцыяна]] — 32 тамы, а таксама ў [[Бібліятэка Эстэ|бібліятэцы Эстэ]] ў [[Модэна|Модэне]] — 15<ref name=autogenerated5 />. У [[Германія|Германіі]] 8 асобнікаў захоўваецца ў [[Баварская дзяржаўная бібліятэка|Баварскай дзяржаўнай бібліятэцы]] і яшчэ 9 у [[Бібліятэка герцага Аўгуста|бібліятэцы Герцага Аўгуста]] ў [[Вольфенбютэль|Вольфенбютэлі]]<ref name=autogenerated5 />. У [[Францыя|Францыі]] 7 тамоў захоўваюцца ў [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэцы Францыі]]<ref name=autogenerated5 />. Астатнія захаванае кодэксы знаходзяцца ў розных зборах [[Бельгія|Бельгіі]], [[Вялікабрытанія|Англіі]], [[Турцыя|Турцыі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name=autogenerated5 />. [[Нацыянальная бібліятэка імя Сечэні]] у Венгрыі ажыццяўляе праект віртуальнай рэканструкцыі Карвініяны ў [[Аблічбоўка кніг|лічбавым выглядзе]]<ref>[http://www.corvina.oszk.hu/ Virtual reconstruction of King Matthias' Library]</ref>. У [[2005]] годзе бібліятэка Корвіна была ўключана ў спіс [[ЮНЕСКА]] «[[Памяць свету]]»<ref name=autogenerated4 />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110928223645/http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm |date=28 верасня 2011 }} * Csapodi Csaba, Csapodiné Gárdonyi Klára: Bibliotheca Corviniana. Budapest, 1976. — 320 с. Színes illusztrációkkal. ISBN 963-207-291-X * Marcus Tanner: The Raven King. Matthias Corvinus and the Fate of His Lost Library. Yale University Press, 2008—265 с. ISBN 978-0-300-12034-9 * История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения: Учеб. для вузов / Л. М. Брагина, О. И. Вальяш, В. М. Володарский и др.; Под ред. Л. М. Брагиной. — М.: Высш. шк., 2001. — 479 с. ISBN 5-06-003216-7 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.corvina.oszk.hu/ Аблічбаваная Карвініяна {{ref-hu}} {{ref-it}}] * [http://www.wdl.org/ru/search/gallery/?collection=bibliotheca-corviniana Сусветная лічбавая бібліятэка: Бібліятэка Карвініяна {{ref-ru}}]{{Недаступная спасылка}} * [http://home.hu.inter.net/~jekely/Manuscripts.htm Спасылкі на ўсе аблічбаваныя тамы Бібліятэкі Карвініяна ў інтэрнэце {{ref-en}}] * [http://jekely.blogspot.com/2010/08/new-research-on-bibliotheca-corviniana.html New research on the Bibliotheca Corviniana {{ref-en}}] * [http://mek.oszk.hu/03200/03274/html/index.htm Soltész Zoltánné: A Mátyás-Graduale, Budapest, 1980. {{ref-hu}}] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] [[Катэгорыя:Гісторыя Венгрыі]] [[Катэгорыя:Культура Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Зніклыя бібліятэкі]] r49dodtwr613zq2koax5afafxai0u5s 14 326550 5148558 3241982 2026-05-30T07:15:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]]; ±[[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі]]→[[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148558 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса|Дзвінская беларуская гімназія]] 107xysuh6ge6c1bolmlvod2gcs3carb 0 327855 5148565 3065299 2026-05-30T07:36:53Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР]] на [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі]] 5148565 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі]] 757m56ycfmgfdai8bej5svr3eyyv43n 0 333240 5148391 5048906 2026-05-29T16:59:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148391 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Болбас}} {{Пісьменнік}} '''Вадзі́м Іва́навіч Бо́лбас''' (нар. 9 лютага 1942, [[Казакова (Бабруйскі раён)|Казакова]], [[Вішнёўскі сельсавет]], [[Бабруйскі раён]], [[Магілёўская вобласць]]) — [[аўтар]] і {{перакладчык|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзу беларускіх пісьменнікаў]] (2012). Піша [[верш]]ы, [[Навела|навелы]], [[эсэ]]; перакладае вершы з [[Польская мова|польскай]], [[руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай]] моў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і супрацоўніка райвыканкама і настаўніцы. Жыў з бацькамі пад нямецкай акупацыяй да вызвалення ў 1944 годзе. У 1956 годзе скончыў няпоўную сярэднюю школу ў [[Вішнёўка (Бабруйскі раён)|Вішнёўцы]], у 1959 — сярэднюю школу № 16 у [[Бабруйск]]у. Пасля заканчэння школы паступіў у [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]] ([[Горкі]], Магілёўская вобл.). Правучыўся адзін курс, у 1960 годзе адлічаны па ўласным жаданні і паступіў на [[Хімічны факультэт БДУ|хімічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыў у 1965 годзе, кваліфікацыя — [[Хімія|хімік]]. Прайшоў тэрміновую вайсковую службу. З 1967 года працаваў на светлагорскім вытворчым аб’яднанні «[[Хімвалакно (Светлагорск)|Хімвалакно]]» на розных пасадах, у тым ліку начальнікам цэха. У 1987 годзе пераведзены ў орган дзяржаўнай прыёмкі прадукцыі на [[ВА «Хімвалакно»]]. Пазней працаваў кіраўніком аналітычнай лабараторыі пры Светлагорскай раённай інспекцыі прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя. Жыве ў [[Светлагорск]]у. == Літаратурная дзейнасць == Першая літаратурная публікацыя — эсэ «Мой светлы горад» у газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]», 1999, № 35<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=93981|title=Вадзім Болбас. Мой сьветлы горад|website=Наша Ніва|date=1999-12-26|access-date=2025-04-29}}</ref>. Пераклаў на беларускую мову шэраг паэтычных твораў [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|А. А. Блока]], [[К. Галчынскі|К. Галчынскага]], [[Васіль Стус|В. Стуса]] і іншых. Выдаў два зборнікі прозы і перакладаў прозы, а таксама зборнік перакладаў вершаў [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|I. А. Бродскага]]. Удзельнічаў у калектыўных выданнях. Творы друкаваліся таксама ў газеце «Сям’я», часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Уваходзіць у рэдакцыйную калегію літаратурнага альманаху «Палац» гомельскага абласнога аддзялення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]. == Бібліяграфія == === Зборнікі === * Забытыя прывіды мрояў: Навелы і пераклады. — Мінск: Логвінаў, 2004. — 120 с. — ISBN 985-6701-27-9. * ''Бродскі, І.'' Туга і спакой. Раньнія вершы / Пераклады і прадмова В. Болбаса. — Гомель, 2015. — 100 с. * Футбол з шайбай. — Вільня: Логвінаў, 2015. — 96 с. — ISBN 978-609-95632-7-5. === У калектыўных выданнях === * Ягамосьць: вершы-прысьвячэньні [[Анатоль Сыс|Анатолю Сысу]] / укл. С. Сыс. — Мінск: Медысонт, 2009. — 80 с. — (Бібліятэчка часопісу «Дзеяслоў»; вып. 11.) — ISBN 978-985-6887-46-1. * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27578-1.pdf Палац: літаратурны альманах. Гомель. № 1, 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200414220041/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27578-1.pdf |date=14 красавіка 2020 }} / укл. А. Бароўскі, Г. Лапацін. — Мінск: Кнігазбор, 2014. — С. 178—182. — ISBN 978-985-7089-29-1. * У Шацілавічах кажуць… // Палац: літаратурны альманах. Гомель. № 2, 2014 / укл. А. Бароўскі, Г. Лапацін. — Мінск: Кнігазбор, 2014. — С. 108—115. — ISBN 978-985-7119-04-2. === Пераклады ў кнігах === * ''Галчыньскі, К.'' Сёмае неба: выбраныя творы / укл. [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|А. Хадановіч]]; прадм. [[Леанід Дранько-Майсюк|Л. Дранько-Майсюка]]; пер. з польск.: [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскі]], В. Болбас, Г. Герасіна і інш. — Мінск: Логвінаў, 2006. — 330 с. — ISBN 985-6800-15-3. * Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах XX стагоддзя / [складальнік] [[Міхась Скобла|М. Скобла]]. — Мінск: Лімарыус, 2008. — 895 с., [12] л. іл. — ISBN 978-985-6740-83-4. === У перыядычных выданнях === * [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/bolb802ec.html?OpenDocument Сезонныя згадкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160812145133/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/bolb802ec.html?OpenDocument |date=12 жніўня 2016 }} // Дзеяслоў. — № 8, 2004, студзень. — С. 77—89. * [http://nn.by/?c=ar&i=12164 Трава мэгаполісу] // Наша ніва. — 2007. — № 37. === У краязнаўстве === * Вайсковыя падзеі на тэрыторыі Светлагорскага раёна ў сярэдзіне XVII стагоддзя // [https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=explorer&chrome=true&srcid=0B2dBhRLaMLu6Y2EyNmU1MTEtZWM0ZC00ZTI5LWFkZTYtNTg4ODEzNGUzYmUy&hl=en_US Шацілкаўскія чытанні : матэрыялы ІІ гісторыка-краязнаўчай канферэнцыі (да 450-годдзя Шацілак) у Светлагорску, 16 красавіка 2010 г.] / Светлагорскі гіст.-краязн. музей; уклад.: Т. В. Маслюкоў, [[Віктар Раманцоў|В. А. Раманцоў]]. — Светлагорск, 2011. — 90 с., іл. Бібліяграф. у канцы артыкулаў. Рэз. на англ., руск. мовах. — С. 50—52. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://lit-bel.org/by/friends/b/3349.html Болбас Вадзім Іванавіч] // Саюз беларускіх пісьменнікаў * [http://knihi.by/knihi/bolbas-vadzim-zabytyja-pryvidy-mrojau Болбас Вадзім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160402204932/http://knihi.by/knihi/bolbas-vadzim-zabytyja-pryvidy-mrojau |date=2 красавіка 2016 }} // knihi.by * [http://budzma.by/news/vyershy-iosifa-brodskaha-vydadzyenyya-pa-byelarusku.html Вершы Іосіфа Бродскага выдадзеныя па-беларуску] // [[Будзьма беларусамі!]] — 2015. — 14 верасня. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Болбас Вадзім}} [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Постаці Светлагорска]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] n48pvk68hwpsd2cctcdml30p2mfboik 4 337353 5148460 5146853 2026-05-29T21:44:16Z JerzyKundrat 174 5148460 wikitext text/x-wiki * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] awe9vghs9e76b6nbdg0034w95w046en 0 345091 5148325 4403592 2026-05-29T13:17:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5148325 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Іван Арцёмавіч Шыбека | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Старшыня Віцебскага аблвыканкама | сцяг = Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg | перыядпачатак = [[28 снежня]] [[1977]] | перыядканец = [[24 снежня]] [[1984]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | прэм'ер = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў|Ціхан Кісялёў]]<br/>[[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аляксандр Аксёнаў]]<br/>[[Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў|Уладзімір Бровікаў]] | папярэднік = [[Пётр Яфімавіч Рубіс|Пётр Рубіс]] | пераемнік = [[Уладзімір Панцялеевіч Кулакоў|Уладзімір Кулакоў]] | тытул_2 = Другі сакратар [[Віцебскі абласны камітэт КП Беларусі|Віцебскага абласнога камітэта КПБ]] | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = [[1975]] | перыядканец_2 = снежань [[1977]] | папярэднік_2 = [[Аляксандр Якаўлевіч Калітка|Аляксандр Калітка]] | пераемнік_2 = [[Леанід Сямёнавіч Фірысанаў|Леанід Фірысанаў]] | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = КПСС ([[1953]]) | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | званне = | маці = | род = | адукацыя = Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум ([[1950]]), Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС ([[1963]]) | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} {{Цёзкі2|Шыбека}} '''Іва́н Арцё́мавіч Шыбе́ка''' ({{ДН|29|9|1930}}, в. [[Стэцава]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[БССР]] — {{ДС|||2005}}) — беларускі палітычны і дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] (1977—1984). == Біяграфія == Скончыў [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] (1950), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС|Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС]] (1963). Працаваў у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім]] райкаме [[ЛКСМБ]], Віцебскім абкаме ЛКСМБ, [[Талачынскі раён|Талачынскім]], [[Дубровенскі раён|Дубровенскім]] [[Раённы камітэт КПСС|райкамах]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], Віцебскім [[Абласны камітэт КПСС|абкаме КПБ]], начальнікам Полацкага тэрытарыяльнага вытворчага [[калгас]]на-[[саўгас]]нага ўпраўлення. З [[28 снежня]] [[1977]] па [[24 снежня]] [[1984]] года быў [[Старшыня Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта|старшынёй Віцебскага аблвыканкама]]. Член [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]] (1976—1986). Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1967—1971, 1975—1985), член [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1980—1985). == Творы == * {{кніга|аўтар = Шибеко, Иван Артемьевич|частка = |загаловак = Мастера северного шелка [Текст] : [Льноводы Дубровен. района Витеб. обл.]|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн|выдавецтва = Урожай|год = 1969|том = |старонкі = |старонак = 64|серыя = |isbn = |тыраж = }} {{зноскі}} == Літаратура == * Шибеко Иван Артемьевич // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 691. — 737 с. * Шыбека Іван Арцёмавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Сенненскага раёна / уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — С. 545—546. {{Старшыні Віцебскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыбека Іван Арцёмавіч}} [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Другія сакратары Віцебскага абкама КП Беларусі]] scq3a9q36ybhztvo943axraotcf5it3 5148326 5148325 2026-05-29T13:18:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148326 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Іван Арцёмавіч Шыбека | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Старшыня Віцебскага аблвыканкама | сцяг = Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg | перыядпачатак = [[28 снежня]] [[1977]] | перыядканец = [[24 снежня]] [[1984]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | прэм'ер = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў|Ціхан Кісялёў]]<br/>[[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аляксандр Аксёнаў]]<br/>[[Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў|Уладзімір Бровікаў]] | папярэднік = [[Пётр Яфімавіч Рубіс|Пётр Рубіс]] | пераемнік = [[Уладзімір Панцялеевіч Кулакоў|Уладзімір Кулакоў]] | тытул_2 = Другі сакратар [[Віцебскі абласны камітэт КП Беларусі|Віцебскага абласнога камітэта КПБ]] | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = [[1975]] | перыядканец_2 = снежань [[1977]] | папярэднік_2 = [[Аляксандр Якаўлевіч Калітка|Аляксандр Калітка]] | пераемнік_2 = [[Леанід Сямёнавіч Фірысанаў|Леанід Фірысанаў]] | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = [[КПСС]] ([[1953]]) | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | званне = | маці = | род = | адукацыя = [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] ([[1950]]), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] ([[1963]]) | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} {{Цёзкі2|Шыбека}} '''Іва́н Арцё́мавіч Шыбе́ка''' ({{ДН|29|9|1930}}, в. [[Стэцава]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[БССР]] — {{ДС|||2005}}) — беларускі палітычны і дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] (1977—1984). == Біяграфія == Скончыў [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] (1950), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС|Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС]] (1963). Працаваў у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім]] райкаме [[ЛКСМБ]], Віцебскім абкаме ЛКСМБ, [[Талачынскі раён|Талачынскім]], [[Дубровенскі раён|Дубровенскім]] [[Раённы камітэт КПСС|райкамах]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], Віцебскім [[Абласны камітэт КПСС|абкаме КПБ]], начальнікам Полацкага тэрытарыяльнага вытворчага [[калгас]]на-[[саўгас]]нага ўпраўлення. З [[28 снежня]] [[1977]] па [[24 снежня]] [[1984]] года быў [[Старшыня Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта|старшынёй Віцебскага аблвыканкама]]. Член [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]] (1976—1986). Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1967—1971, 1975—1985), член [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1980—1985). == Творы == * {{кніга|аўтар = Шибеко, Иван Артемьевич|частка = |загаловак = Мастера северного шелка [Текст] : [Льноводы Дубровен. района Витеб. обл.]|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн|выдавецтва = Урожай|год = 1969|том = |старонкі = |старонак = 64|серыя = |isbn = |тыраж = }} {{зноскі}} == Літаратура == * Шибеко Иван Артемьевич // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 691. — 737 с. * Шыбека Іван Арцёмавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Сенненскага раёна / уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — С. 545—546. {{Старшыні Віцебскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыбека Іван Арцёмавіч}} [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Другія сакратары Віцебскага абкама КП Беларусі]] boxedf25gw9m8eycghcn8w5sbiqc78k 5148331 5148326 2026-05-29T13:25:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148331 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Іван Арцёмавіч Шыбека | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Старшыня Віцебскага аблвыканкама | сцяг = Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg | перыядпачатак = [[28 снежня]] [[1977]] | перыядканец = [[24 снежня]] [[1984]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | прэм'ер = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў|Ціхан Кісялёў]]<br/>[[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аляксандр Аксёнаў]]<br/>[[Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў|Уладзімір Бровікаў]] | папярэднік = [[Пётр Яфімавіч Рубіс|Пётр Рубіс]] | пераемнік = [[Уладзімір Панцялеевіч Кулакоў|Уладзімір Кулакоў]] | тытул_2 = Другі сакратар [[Віцебскі абласны камітэт КП Беларусі|Віцебскага абласнога камітэта КПБ]] | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = [[1975]] | перыядканец_2 = снежань [[1977]] | папярэднік_2 = [[Аляксандр Якаўлевіч Калітка|Аляксандр Калітка]] | пераемнік_2 = [[Леанід Сямёнавіч Фірысанаў|Леанід Фірысанаў]] | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = [[КПСС]] ([[1953]]) | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | званне = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} {{Цёзкі2|Шыбека}} '''Іва́н Арцё́мавіч Шыбе́ка''' ({{ДН|29|9|1930}}, в. [[Стэцава]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[БССР]] — {{ДС|||2005}}) — беларускі палітычны і дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] (1977—1984). == Біяграфія == Скончыў [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] (1950), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС|Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС]] (1963). Працаваў у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім]] райкаме [[ЛКСМБ]], Віцебскім абкаме ЛКСМБ, [[Талачынскі раён|Талачынскім]], [[Дубровенскі раён|Дубровенскім]] [[Раённы камітэт КПСС|райкамах]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], Віцебскім [[Абласны камітэт КПСС|абкаме КПБ]], начальнікам Полацкага тэрытарыяльнага вытворчага [[калгас]]на-[[саўгас]]нага ўпраўлення. З [[28 снежня]] [[1977]] па [[24 снежня]] [[1984]] года быў [[Старшыня Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта|старшынёй Віцебскага аблвыканкама]]. Член [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]] (1976—1986). Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1967—1971, 1975—1985), член [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1980—1985). == Творы == * {{кніга|аўтар = Шибеко, Иван Артемьевич|частка = |загаловак = Мастера северного шелка [Текст] : [Льноводы Дубровен. района Витеб. обл.]|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн|выдавецтва = Урожай|год = 1969|том = |старонкі = |старонак = 64|серыя = |isbn = |тыраж = }} {{зноскі}} == Літаратура == * Шибеко Иван Артемьевич // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 691. — 737 с. * Шыбека Іван Арцёмавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Сенненскага раёна / уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — С. 545—546. {{Старшыні Віцебскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыбека Іван Арцёмавіч}} [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Другія сакратары Віцебскага абкама КП Беларусі]] n59elmswzw1x40svdta0ak2exv1svbf 5148332 5148331 2026-05-29T13:26:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Выпускнікі Аршанскага дзяржаўнага аграрнага каледжа]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148332 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Іван Арцёмавіч Шыбека | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Старшыня Віцебскага аблвыканкама | сцяг = Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg | перыядпачатак = [[28 снежня]] [[1977]] | перыядканец = [[24 снежня]] [[1984]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | прэм'ер = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў|Ціхан Кісялёў]]<br/>[[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аляксандр Аксёнаў]]<br/>[[Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў|Уладзімір Бровікаў]] | папярэднік = [[Пётр Яфімавіч Рубіс|Пётр Рубіс]] | пераемнік = [[Уладзімір Панцялеевіч Кулакоў|Уладзімір Кулакоў]] | тытул_2 = Другі сакратар [[Віцебскі абласны камітэт КП Беларусі|Віцебскага абласнога камітэта КПБ]] | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = [[1975]] | перыядканец_2 = снежань [[1977]] | папярэднік_2 = [[Аляксандр Якаўлевіч Калітка|Аляксандр Калітка]] | пераемнік_2 = [[Леанід Сямёнавіч Фірысанаў|Леанід Фірысанаў]] | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = [[КПСС]] ([[1953]]) | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | званне = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} {{Цёзкі2|Шыбека}} '''Іва́н Арцё́мавіч Шыбе́ка''' ({{ДН|29|9|1930}}, в. [[Стэцава]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[БССР]] — {{ДС|||2005}}) — беларускі палітычны і дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] (1977—1984). == Біяграфія == Скончыў [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] (1950), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС|Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС]] (1963). Працаваў у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім]] райкаме [[ЛКСМБ]], Віцебскім абкаме ЛКСМБ, [[Талачынскі раён|Талачынскім]], [[Дубровенскі раён|Дубровенскім]] [[Раённы камітэт КПСС|райкамах]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]], Віцебскім [[Абласны камітэт КПСС|абкаме КПБ]], начальнікам Полацкага тэрытарыяльнага вытворчага [[калгас]]на-[[саўгас]]нага ўпраўлення. З [[28 снежня]] [[1977]] па [[24 снежня]] [[1984]] года быў [[Старшыня Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта|старшынёй Віцебскага аблвыканкама]]. Член [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]] (1976—1986). Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1967—1971, 1975—1985), член [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1980—1985). == Творы == * {{кніга|аўтар = Шибеко, Иван Артемьевич|частка = |загаловак = Мастера северного шелка [Текст] : [Льноводы Дубровен. района Витеб. обл.]|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн|выдавецтва = Урожай|год = 1969|том = |старонкі = |старонак = 64|серыя = |isbn = |тыраж = }} {{зноскі}} == Літаратура == * Шибеко Иван Артемьевич // Биографический справочник — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 691. — 737 с. * Шыбека Іван Арцёмавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Сенненскага раёна / уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — С. 545—546. {{Старшыні Віцебскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыбека Іван Арцёмавіч}} [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Другія сакратары Віцебскага абкама КП Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Аршанскага дзяржаўнага аграрнага каледжа]] 6zwqeaq1mmgiofmrgwtynjkr1aim2uz 0 345249 5148692 4581194 2026-05-30T11:46:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148692 wikitext text/x-wiki {{НП-Арменія |статус = Горад |беларуская назва = Веды |арыгінальная назва = {{lang-hy|Վեդի}} |выява = Vedi town.jpg |памер выявы = |подпіс = |сцяг = |герб = |краіна = Арменія |рэгіён = Марз Арарат |заснаваны = 1995 |статус з = |магдэбургскае права = |насельніцтва = 13&nbsp;600<ref>[http://www.armstat.am/file/article/demos_10_2.pdf Население Армении - Армстат]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = 3,714 |агламерацыя = |плошча = 3,5 |вышыня цэнтра НП= |паштовыя індэксы = 0601 |тэлефонны код = +374 (234) |поділ горада = |міста-побратими = |день горада = |адреса = |сайт = |мэр = Варужан Барсегян |lat_deg= 39|lat_min= 54|lat_sec=36 |lon_deg= 44|lon_min= 43|lon_sec=48 |CoordAddon = type:city(2000)_region:AM }} '''Веды́''' ({{lang-hy|Վեդի}}) — [[горад]] у [[Арменія|Арменіі]], размешчаны ў [[марз]]е [[марз Арарат|Арарат]]. Горад размешчаны на левым беразе рэчкі Веды (прыток [[Аракс]]а), за 35 км ад [[Ерэван]]а. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя — Айгаван размешчана за 7 км на захад.<ref>{{Cite web |url=http://www.armeniatravel.ru/vedi.htm |title=armeniatravel.ru |access-date=10 верасня 2016 |archive-date=29 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929044253/http://www.armeniatravel.ru/vedi.htm |url-status=dead }}</ref> За 10 км на паўднёвы захад, каля горада [[Арарат (Арменія)|Арарат]] праходзіць траса [[Ерэван]] — [[Гарыс]]. Горад размешчаны побач з [[Хасроўскі запаведнік|Хасроўскім запаведнікам]]. == Эканоміка == Менавіта тут знаходзіцца адзін з найбуйнейшых у [[Арменія|Арменіі]] віна- і спіртзавод пад назвай «VEDIALCO». Гэты завод з'яўляецца найбольш вядомым дзякуючы паўсалодкаму віну, якое называецца «Вернашэн». Малочны, хлебны і кансервавыя заводы. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://geonames.nga.mil/ggmagaz/detaillinksearch.asp?G_name='32FA881E68653774E0440003BA962ED3'&amp;Diacritics=DC Профіль на Geonames]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} * [https://archive.today/20130105140552/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-17&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=467698473 World-gazetteer.com] {{ref-en}} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Vedi_Town Профіль на armeniapedia.org] {{ref-en}} * [http://www.vedi-alco.am/ Офіцыйны сайт кампаніі «Веды-Алка»{{ref-hy}}{{ref-ru}}{{ref-en}}] {{Арарат}} {{Гарады Арменіі}} [[Катэгорыя:Гарады Арменіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты марза Арарат]] d2l3qs0e3vlz7q98touy9b924dcqcw1 0 345465 5148649 5006521 2026-05-30T10:20:24Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5148649 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пафераў}} {{ДД | дзейнасць = [[дыпламат]], [[ваенны]] | адукацыя = [[Ніжагародскае вышэйшае зенітнае ракетнае каманднае вучылішча супрацьпаветранай абароны|Горкаўскае зенітна-ракетнае вучылішча СПА]], <br/> [[Харкаўскі нацыянальны універсітэт паветраных сіл імя Івана Кажадуба|Ваенная Інжынерная радыётэхнічная акадэмія супрацьпаветранай абароны]]<br>[[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]] |званне={{РБ, Генерал-лейтэнант}} |узнагароды= {{Ордэн Чырвонай Зоркі}}{{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 3 ступені}}{{Ордэн Пашаны (Беларусь)}}}} '''Алег Сяргеевіч Пафераў''' (нар. [[2 жніўня]] [[1949]]) — беларускі дзяржаўны, ваенны і дыпламатычны дзеяч. Былы Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у [[Венесуэла|Венесуэле]] і па сумяшчальніцтве ў [[Балівія|Балівіі]] і [[Эквадор]]ы. [[Генерал-лейтэнант]]<ref name="naviny">[https://naviny.by/article/20191110/1573373890-minsk-pomog-karakasu-sozdat-sistemu-pvo-no-ne-mozhet-dobitsya-oplaty Минск помог Каракаса создать систему ПВО, но не может добиться оплаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129052728/https://naviny.by/article/20191110/1573373890-minsk-pomog-karakasu-sozdat-sistemu-pvo-no-ne-mozhet-dobitsya-oplaty |date=29 лістапада 2020 }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 2 жніўня 1949 года ў г. [[Ленгер]]ы [[Чымкенцкая вобласць|Чымкенцкай вобласці]] [[Казахская ССР|Казахскай ССР]]. Па нацыянальнасці беларус. У 1969 годзе з адзнакай скончыў [[Ніжагародскае вышэйшае зенітнае ракетнае каманднае вучылішча супрацьпаветранай абароны|Горкаўскае зенітна-ракетнае вучылішча СПА]], а ў 1977 годзе — [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт паветраных сіл імя Івана Кажадуба|Ваенную інжынерную радыётэхнічную акадэмію супрацьпаветранай абароны]]. У 1999 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]]. З 1966 па 2006 год праходзіў службу ва Узброеных Сілах СССР і Рэспублікі Беларусь на розных камандных і інжынерных пасадах. З 2001 года па 2006 год з’яўляўся камандуючым [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|Ваенна-паветранымі сіламі і войскамі супрацьпаветранай абароны Беларусі]]. Пазней звольнены з арміі па ўзросце. Указамі прэзідэнта Беларусі ад 5 снежня 2007 года №618 і 686 стаў упаўнаважаным па вядзенні перамоў па праекце пагадненняў аб супрацоўніцтве ў інтарэсах стварэння адзінай сістэмы СПА і сістэмы радыёэлектроннай барацьбы [[Венесуэла|Венесуэлы]], а таксама аб знаходжанні на яе тэрыторыі беларускіх вайскоўцаў<ref name="Паферов в 2012">[http://www.belmarket.by/poleteli-shapki-voennyh-i-pogranichnikov?page=7243 Полетели шапки военных и пограничников]</ref>. Пасля заключэння дагавораў, з 2008 года<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/politic/2012/06/27/ic_articles_112_178300 Беларусь — Венесуэла: тайны политического альянса]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з’яўляўся кіраўніком [[Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле|групы беларускіх вайсковых саветнікаў]] пры [[Узброеныя сілы Венесуэлы|Узброеных сілах Венесуэлы]]. Адначасова ў 2006—2011 гадах з’яўляўся намеснікам старшыні [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь]]. Далей па [[2012]] год быў галоўным экспертам па знешнеэканамічных пытаннях ЗАТ «[[Белтэхэкспарт]]». 31 ліпеня таго ж года прызначаны паслом у Венесуэле. 23 студзеня 2013 года акрэдытаваны па сумяшчальніцтве ў Эквадоры, а 31 мая — у Балівіі. Займаў пасаду пасла ў Эквадоры па сумяшчальніцтве да 2014 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31400197 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 2 мая 2014 г. № 197]</ref>, пасады пасла ў Венесуэле і па сумяшчальніцтве ў Балівіі — да 2020 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000239&p1=1&p5=0 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 25 июня 2020 г. № 239]</ref>. Жанаты. Мае дваіх дзяцей. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], [[Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»|«За службу Радзіме»]] III ступені, [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэнам Пашаны]] і 20-ю медалямі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://eurasian-defence.ru/?q=node/23931 Біяграфія А. С. Паферава на сайце Цэнтра ваенна-палітычных даследванняў] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пафераў Алег Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Венесуэле]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Балівіі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Эквадоры]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ваенных навук]] jyb04d8ybt6k0sdjxmw4u7v8ine1n9u 0 352078 5148528 4761598 2026-05-30T03:59:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148528 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аруцюнян}} {{Вучоны}} '''Вараздат Марціросавіч Аруцюнян''' ({{lang-hy|Վարազդատ Մարտիրոսի Հարությունյան}}; [[29 лістапада]] [[1909]], [[Ван (горад)|Ван]] — [[20 сакавіка]] [[2008]], [[Ерэван]]) — [[Армяне|армянскі]] {{Архітэктар/кат|Арменіі|СССР|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і [[мастацтвазнаўца]], гісторык [[Армянская архітэктура|армянскай архітэктуры]]. Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Рэспублікі Арменія (1996), [[доктар навук|доктар архітэктуры]] (1964), [[прафесар]] (1965). Заслужаны дзеяч мастацтваў Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == Вараздат Аруцюнян нарадзіўся ў горадзе [[Ван (горад)|Ван]] [[Заходняя Арменія|заходняй Арменіі]]{{sfn|Тороманян|1980}}. З нагоды даты нараджэння Вараздат Аруцюнян казаў: «Мне невядомая дата майго нараджэння… Я яе пазнаў пазней. У [[1916]] годзе ў тыфліскім часопісе «Амбавабер» апублікавалі поўны спіс выхаванцаў сірочага прытулку пры царкве Цыранавор. Там пад нумарам 204 запісана: «Вараздат Тэр-Аруцюнян, з [[Ван (горад)|Вана]], 7 гадоў». Ну я палічыў, што нарадзіўся ў 1909 годзе, так доўгі час і пісалася ў дакументах без дакладнага датавання. Калі ж у чарговы раз змяняў пашпарт, у міліцыі мяне папрасілі ўсё ж дапоўніць дату. Я і запісаў: 29 лістапада. То бок палічыў, што дата ўсталявання Савецкай улады ў [[Арменія|Арменіі]] — гэта дата адраджэння [[Армяне|армянскага народа]], і такім чынам, дзень майго нараджэння»{{sfn|Джангиров|2000}}. Сям'я Аруцюнянаў была вялікая: у бацькоў Вараздата — бацькі Марціраса і маці Каліпсэ было сямёра дзяцей: чатыры сыны і тры дочкі. Уся сям'я жыла ў адным раёне пад назвай Чаглі. Жыццё было мірным, шчаслівым і творчым да [[Генацыд армян|генацыду армян]]{{sfn|Свазлян|2008}}. З Вана ў 1915 годзе Вараздат Аруцюнян трапіў у сірочы прытулак пры царкве Цыранавор у [[Тбілісі|Тыфлісе]] і правёў там з братам Арцрунам (пасля — вядомы актор тэатра і кіно, [[народны артыст Армянскай ССР]]) і сястрой два гады. Заступнікам прытулку быў выбітны армянскі паэт і пісьменнік [[Аванес Тадэвосавіч Туманян|Аванес Туманян]]{{sfn|Овнатан|1971}}. Дзяцінства Вараздата Аруцюняна было зусім сумным. У тыя гады маці Каліпсэ працавала прачкай у розных хатах. Паступова становішча пагаршалася, наступілі галодныя часы, і юныя Вараздат з братам Арцрунам вырашылі бегчы з прытулку. Падзараблялі на вуліцах чышчаннем абутку, продажам вады. Да 1920 года ў сям'і Аруцюнянаў з дзевяці чалавек засталіся трое: першы член іх сям'і загінуў у [[Вагаршапат|Вагаршапаце]] ад тыфу{{sfn|Овнатан|1971}}. [[Файл:Վարազդատ Հարությունյանի հուշատախտակ.jpg|міні]] == Асноўныя працы == Асноўныя працы прысвечаны гісторыі і тэорыі [[армянская архітэктура|армянскай сярэднявечнай і сучаснай архітэктуры]], жыцці і дзейнасці выбітных армянскіх архітэктараў. Мае вялікі ўнёсак у вобласці падрыхтоўвання архітэктурных кадраў, аднаўлення, ахоўвання і прапаганды армянскіх сярэднявечных помнікаў. === Бібліяграфія === * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М.|загаловак=Архитектурные памятники Двина V—VII вв|адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=1950 |том= |старонак= |старонкі= |isbn= |ref=Архитектурные памятники Двина V—VII вв}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М., Сафарян С. А. |загаловак=Памятники армянского зодчества|адказны= |спасылка= |месца=М. |выдавецтва= |год=1951 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Звартноц |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=Армянское государственное изд-во |год=1954 |том= |старонак=27 |старонкі= |isbn= |ref= }} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М., Оганесян К. Л. |загаловак=Архитектура Советской Армении |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=1955 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Эчмиадзин |адказны= |спасылка= |месца=М. |выдавецтва=Искусство |год=1958 |том= |старонак=24 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Каравансараи и мосты средневековой Армении |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=1960 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Город Ани |адказны= |спасылка=http://armenianhouse.org/harutyunyan-varazdat/ani/index.html |месца=Ер. |выдавецтва=Армянское государственное изд-во |год=1964 |том= |старонак=90 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Архитектурные памятники Эчмиадзина |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=Айастан|год=1968 |том= |старонак=75 |старонкі= |isbn= |ref= }} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М., Асатрян М. М., Меликян А. А. |загаловак=Ереван |адказны= |спасылка= |месца=М. |выдавецтва=Стройиздат |год=1968 |том= |старонак=303 |старонкі= |isbn= |ref= }} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М.|загаловак=Архитектура Советской Армении |адказны= |спасылка= |месца=М. |выдавецтва=Стройиздат |год=1972 |том= |старонак=158 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М., Асатрян М. С. |загаловак=Памятники Армении |адказны= |спасылка= |месца=[[Бейрут]]. |выдавецтва= |год=1975 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Архитектура Древнего мира |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=1978 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Каменная летопись армянского народа |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=Советакан грох |год=1985 |том= |старонак=208|isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Давайте построим |адказны= |спасылка= |месца=[[Парыж|Париж]] |выдавецтва= |год=1988 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=История армянской архитектуры |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=1989 |том= |старонак=631 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=На удивительных перекрёстках красоты. Сборник рассказов об архитектуры Древнего мира (учебное пособие) |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Анаит» |год=1999 |том= |старонак=246 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак= На перекрёстках жизни (биографические воспоминания) |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Вестник» |год=1999 |том= |старонак=284 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Для долголетия|адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2000 |том= |старонак=283 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=По дорогам мира. кніга А |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2000 |том= |старонак=360 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=По дорогам мира. кніга Б |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2000 |том= |старонак=288 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=По дорогам мира. кніга В |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2001 |том= |старонак=368 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Современники по искусству (сборник статей) |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Наука» |год=2001 |том= |старонак=540 |старонкі= |isbn=|ref=Современники по искусству}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Творческая заслуга и жизнь архитектора Самвела Сафаряна |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2002 |том= |старонак=68 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак= Мы в столетии, столетие в нас |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2003 |том= |старонак=278 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Восстановление архитектурных памятников (учебное пособие) |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2003 |том= |старонак=280 |старонкі= |isbn=}} * {{кніга |аўтар=Арутюнян В. М. |загаловак=Проблемы истории и теории армянского градостроительства и архитектуры |адказны= |спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2004 |том= |старонак=742 |старонкі= |isbn=}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=|загаловак= «Заслуга и оценка» — сборник о жизни и творчестве В. М. Арутюняна|адказны=Сост. {{nobr|О. Маркосян}}|спасылка= |месца=Ер. |выдавецтва=«Век» |год=2009 |том= |старонак=320 |isbn=99941-47-27-7|ref=Маркосян}} * {{артыкул |аўтар=Джангиров П. |загаловак=Дожить свой век |спасылка= |мова=ru |выданне=«Урарту» |тып= |месца=Ер. |год=2000 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Джангиров |doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Тороманян А. |загаловак=Учёный, педагог, общественный деятель |спасылка= |мова=ru |выданне=Межвузовский сборник научных трудов|тып= |месца=Ер. |выдавецтва=ЕрПИ |год=1980 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Тороманян |doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Свазлян В. |загаловак=Вараздат Арутюнян. Последний свидетель Армянского геноцида |спасылка=http://www.azg.am/AM/2008032616 |арыгінал=Վարազդատ Հարությունյան. Հայոց ցեղասպանության վերջին ականատես-վկա վերապրողներից|мова=hy |выданне=«Азг» |тып=ежедневная газета |месца=Ер.|год=2008 |том= |нумар=57 |старонкі= |ref=Свазлян |doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Овнатан А. |загаловак=Вараздат Арутюнян |арыгінал=Վարազդատ Հարությունյան|спасылка= |мова=hy|выданне=«Молодая Армения» |тып= |месца=Ер.|год=1971 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Овнатан |doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Рашидян Г. |загаловак=Хранитель каменной летописи |спасылка= |мова=ru |выданне=«Республика Армения» |тып= |месца=Ер. |год=1999 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Рашидян|doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Вараздат Арутюнян — 90 |спасылка= |мова=hy |выданне=«Бнорран» |тып= |месца=Ер.|год=2000 |том= |нумар=1—2 |старонкі= |ref= |doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Чолакян М. |загаловак=Долгожитель из Васпуракана |спасылка= |мова=ru |выданне=«Новое время» |тып= |месца=Ер.|год=1999 |том= |нумар= |старонкі= |ref=|doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Чолакян М. |загаловак=Человек, занятый своим делом |спасылка= |мова=ru |выданне=«Голос Армении» |тып= |месца=Ер.|год=2002 |том= |нумар= |старонкі=|ref=Чолакян |doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Новый лауреат премии имени Т. Тороманяна |спасылка= |мова=hy |выданне=«Советская Армения» |тып= |месца=Ер. |год=1979 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Советская Армения|doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Меликян Н. |загаловак=Вараздат Арутюнян — почётный член Союза писателей Армении |спасылка= |мова=hy |выданне=«Вараг» |тып= |месца=Ер.|год=2002 |том= |нумар=49 |старонкі=|ref= Меликян|doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Асратян М. М. |загаловак=Вараздат Арутюнян (к 95-летию со дня рождения) |арыгінал=Վարազդատ Հարությունյան (ծննդյան 95-ամյակի առթիվ) |спасылка=http://lraber.asj-oa.am/237/1/24Varazdat_H._(230).pdf |аўтар выдання= |выданне=Вестник общественных наук [[НАН РА]] |тып= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=2005 |выпуск= |том= |нумар=1 |старонкі=230—233 |isbn= |issn=0320-8117 |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=hy |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203443/http://lraber.asj-oa.am/237/1/24Varazdat_H._(230).pdf |archivedate=4 сакавіка 2016 }} * {{артыкул|аўтар=Тигранян Э. A.|загаловак=Вараздат Арутюнян, Каменная летопись армянского народа|спасылка=http://lraber.asj-oa.am/4545/1/1986-4(85).pdf|мова=ru|выданне=Вестник общественных наук АН Армянской ССР|тып=|год=1986|том=|нумар=4|старонкі=85—87|ref=|doi=|issn=0320-8117|archive-date=17 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017091158/http://lraber.asj-oa.am/4545/1/1986-4(85).pdf}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Новый лауреат премии имени Т. Тороманяна |спасылка= |мова=hy |выданне=«Советская Армения» |тып= |месца=Ер. |год=1979 |том= |нумар= |старонкі= |doi= |issn=}} * {{артыкул |аўтар=Сарьян О. |загаловак=Архитектор Вараздат Арутюнян |спасылка= |мова=hy |выданне=«Лрабер» |тып= |месца=Ер.|год=1961 |том= |нумар= |старонкі=|ref= Сарьян|doi= |issn=}} == Спасылкі == * [http://www.sci.am/members.php?mid=146&langid=3 Профиль Вараздата Мартиросовича Арутюняна] на официальном сайте [[НАН РА]] * [http://uaa.am/members/1935-1939/arutyunyan-varazdat-martirosovich.HTML Профиль Вараздата Мартиросовича Арутюняна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325151433/http://uaa.am/members/1935-1939/arutyunyan-varazdat-martirosovich.HTML |date=25 сакавіка 2016 }} на официальном сайте Союза архитекторов Армении * {{cite web|url=http://gayanepoghosyan.blog.com/?p=449|title=Varazdat Harutyunyan|author=Gayane Poghosyan|date=2011-06-20|publisher=gayanepoghosyan.blog.com|accessdate=2013-11-23|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202230119/http://gayanepoghosyan.blog.com/?p=449|archivedate=2 снежня 2013|url-status=dead}} * {{cite web |url=http://miacum.am/gazeta/2008/05/19/165724 |title=Вараздат Арутюнян |author=Марк Григорян |date=2008-05-19 |work= |publisher=miacum.am |accessdate=2016-01-15 |lang= }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://www.hayinfo.ru/ru/news/society/18256.html|title=Свидетели Геноцида верят, что боль армянского народа разделит весь мир|date=2007-04-24|publisher=www.hayinfo.ru|accessdate=2013-08-17|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305092239/http://www.hayinfo.ru/ru/news/society/18256.html|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.dw.de/germany-to-turkey-own-up-to-massacre/a-1560270|title=Germany to Turkey: Own Up to Massacre|author=|date=2005-04-22|work=|publisher=www.dw.de|accessdate=2013-11-23|lang=en}} * {{cite web|url=http://www.yerevan.am/edfiles/files/05.10.2010artahert/Varazdat%20Harutyunyan.pdf|title=Вараздат Арутюнян на сайте мэрии Еревана|format=PDF|publisher=www.yerevan.am|accessdate=2013-08-17|lang=hy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521032308/http://www.yerevan.am/edfiles/files/05.10.2010artahert/Varazdat%20Harutyunyan.pdf|archivedate=21 мая 2013|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аруцюнян Вараздат Марціросавіч}} [[Катэгорыя:Вучоныя Арменіі]] [[Катэгорыя:Вучоныя СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі архітэктуры]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза архітэктараў СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Турцыі]] b0b5kmto85q1tagkgsjzf2u4pquzchf 0 358923 5148471 4833823 2026-05-29T22:08:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148471 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Рымскі імператар]] | імя = Флавій Валентыніян | арыгінал імя = {{lang-la|Flavius Valentinianus}} | выява = ValentinianI.jpg | шырыня = 250px | перыядпачатак = [[25 лютага]] [[364]] года | перыядканец = [[17 лістапада]] [[375]] года | суправіцель1 = [[Валент II]] | папярэднік = [[Іавіян]] | пераемнік = [[Валентыніян II]]<br/>[[Грацыян]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | у шлюбе = | веравызнанне = [[Хрысціянства|хрысціянін-нікеец]] | род = Валентыніяна | бацька = | пахаваны = | дзеці = }} '''Фла́вій Валентыніян'''<ref>Гл. [http://www.google.com/books?id=uOHw4idqAeYC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA461,M1 PLRE «Fl. Valentinianus 7»]</ref> ({{lang-la|Flavius Valentinianus}}, [[321]] год ([[320]] год) — [[17 лістапада]] [[375]] года) — [[рымскі імператар]] у [[364]]—[[375]] гадах, часта названы проста '''Валентыніян I'''. 26 лютага 364 года абвешчаны войскам у Нікеі пераемнікам імператара Іавіяна, але прыняў на сябе толькі кіраванне заходняй часткай імперыі, а ўсходнюю падаў свайму малодшаму брату [[Валент]]у. Ён быў здольным кіраўніком, які аднолькава клапаціўся пра ўнутраныя і вонкавыя справы, у рэлігійных пытаннях выяўляў незвычайную памяркоўнасць, нягледзячы на сваю прыхільнасць да [[Першы Нікейскі сабор|нікеізму]], і зусім быў чалавекам справядлівым, хоць нярэдка, пад уплывам запальчывасці даходзіў да жорсткасці. Сканаў ад [[інсульт]]а падчас перамоў з правадыром племя квадаў<ref name=autogenerated5>Roberts W. E. Valentinian I (англ.). An Online Encyclopedia of Roman Emperors.</ref>. З’яўляецца заснавальнікам дынастыі Валентыніяна. Меў тытулы: [[Аўгуст (тытул)|Аўгуст]] ({{lang-la|Augustus}}) — з 26 лютага 364 года; Германскі Найвялікшы ({{lang-la|Germanicus Maximus}}) — з 366 ці 368 года; Алеманскі Найвялікшы ({{lang-la|Alamannicus Maximus}}) і Франкскі Найвялікшы ({{lang-la|Francius Maximus}}) — з 368 года; Гоцкі Найвялікшы ({{lang-la|Gothicus Maximus}}) — з 369 года. Уладу трыбуна атрымаў 26 лютага 364 года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |частка = Извлечения о жизни и нравах римских императоров |загаловак = Римские историки IV века |спасылка = http://ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/epitoma-f.htm |месца = {{М.}} |год = 1997 |isbn = 5-86004-071-5 }} * {{кніга |аўтар = Марцеллин, Аммиан. |загаловак = Римская история |спасылка = http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Marcell/index.php |месца = {{М.}} |год = 2005 |isbn = 5-17-029112-4; ISBN 5-86218-212-8 }} * {{кніга |аўтар = Орозий, Павел. |загаловак = История против язычников |месца = {{СПб.}} |год = 2004 |isbn = 5-7435-0214-5 }} * {{кніга |аўтар = Руфин Аквилейский. |частка = Церковная история |загаловак = Тюленев В. М. Рождение латинской христианской историографии. С приложением перевода «Церковной истории» Руфина Аквилейского |спасылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Rufin_Aquilea/text2.phtml?id=1655 |месца = {{СПб.}} |год = 2005 |isbn = 5-89740-109-1 }} * {{кніга |аўтар = Созомен, Эрмий. |загаловак = Церковная история |спасылка = http://www.krotov.info/acts/05/2/sozomen_00.htm |месца = {{СПб.}} |год = 1851 }} * {{кніга |аўтар = Сократ Схоластик. |загаловак = Церковная история |спасылка = http://krotov.info/acts/04/socrat/socr00.html |месца = {{М.}} |год = 1996 |archive-date = 24 лістапада 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161124055132/http://krotov.info/acts/04/socrat/socr00.html }} * {{кніга |аўтар = Феодорит Кирский. |загаловак = Церковная история |спасылка = http://www.krotov.info/acts/04/feodorit/feod_ind.html |месца = {{М.}} |год = 1993 }} * {{кніга |аўтар = Филосторгий. |частка = Сокращение церковной истории |загаловак = Церковные историки IV—V веков |месца = {{М.}} |год = 2007 |isbn = 978-5-8243-08-34-1 }} * {{кніга |аўтар = Zosimus. |загаловак = New History |спасылка = http://www.tertullian.org/fathers/index.htm |месца = London |год = 1814 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Павел Диакон. |загаловак = Римская история |спасылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus/Diakon_P_III/text11.phtml?id=6125 |месца = М. |год = 2009 }} === Даследаванні === * {{кніга |аўтар = Грант М. |частка = Валентиниан I |загаловак = Римские императоры |спасылка = http://ancientrome.ru/imp/valen1.htm |месца = {{М.}} |год = 1998 }} * {{кніга |аўтар = Alföldi A. |загаловак = A Conflict of Ideas in the Late Roman Empire: The Clash between the Senate and Valentinian |месца = Oxford |год = 1952 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Arnheim M.T.W. |загаловак = The senatorial aristocracy in the later Roman empire |месца = Oxford |год = 1972 }} {{ref-en}} * {{артыкул | аўтар = Barnes T.D. | загаловак = Valentinian, Auxentius and Ambrose | спасылка = http://www.jstor.org/pss/4436652 | мова = en | выданне = Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte | год = 2002 | выпуск = 51 | нумар = 2 | старонкі = 227-237 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Burns Th. S. |загаловак = Barbarians within the Gates of Rome: A Study of Roman Military Policy and the Barbarians, ca. 375-425 A.D |месца = Bloomington |год = 1994 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Curran J. |частка = From Jovian to Theodosius |загаловак = The Cambridge Ancient History |месца = Cambridge |год = 2008 }} {{ref-en}} * {{артыкул |аўтар = Hind J. G. F. |загаловак = The British «Provinces» of Valentia and Orcades |выданне = Historia |нумар = 24. 101-11 |год = 1975 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Humphries M. |частка = Nec metu nec adulandi foeditate constricta: the Image of Valentinian I from Symmachus to Ammianus |загаловак = The late Roman world and its historian: interpreting Ammianus Marcellinus |спасылка = http://books.google.com/books?id=ks_cMZBEVb4C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |адказны = J. W. Drijvers, E. D. Hunt |месца = Routledge |год = 1999 |isbn = 9780415202718 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Jones A. H. M. |загаловак = The Later Roman Empire 284-602: A Social, Economic, and Administrative Survey |месца = Oxford |год = 1964 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Lenski N. |загаловак = Failure of empire: Valens and the Roman state in the fourth century A.D |спасылка = http://www.google.com/books?id=uvXo39xOV8kC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |месца = Berkeley and Los Angeles (California); London (England) |год = 2002 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Matthews J. F. |загаловак = The Roman Empire of Ammianus |месца = London |год = 1989 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Momigliano A. |загаловак = The Conflict Between Paganism and Christianity in the Fourth Century |месца = Oxford |год = 1963 }} {{ref-en}} * {{артыкул |аўтар = Nagl A. |загаловак = Valentinianus I |выданне = RE |нумар = 14: 2158ff }} {{ref-en}} * {{артыкул |аўтар = Napoli J. |выданне = L’armée romaine et les barbares du IIIe au VIIe siècle |загаловак = Ultimes fortifications du limes |адказны = eds. Françoise Vallet and Michel Kazanski |месца = Paris |год = 1993 |нумар = 67-76 }} {{ref-fr}} * {{артыкул | аўтар = Olariu C. | загаловак = Datianus, Valentinian and the Rise of the Pannonian Faction | спасылка = http://www.jstor.org/pss/4436782 | мова = en | выданне = Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte | год = 2005 | выпуск = 54 | нумар = 3 | старонкі = 351-354 }} {{ref-en}} * {{артыкул |аўтар = Oldenstein J. |загаловак = La fortification d’Alzey et la defense de la frontière romaine le long du Rhine au IVe et au Ve siècles. |выданне = L’armée romaine et les barbares du IIIe au VIIe siècle |адказны = eds. Françoise Vallet and Michel Kazanski |месца = Paris |год = 1993 |нумар = 125-33 }} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар = Pearce J. W. E. |загаловак = The Roman Imperial Coinage: Vol. 9 Valentinian I to Theodosius I |адказны = Harold Mattingly, C.H.V. Sutherland, and R.A.G. Carson eds. |месца = London |год = 1972 }} {{ref-en}} * {{cite web |author = Roberts W. E. |url = http://www.roman-emperors.org/vali.htm |title = Valentinian I |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120205023710/http://www.roman-emperors.org/vali.htm |archive-date = 5 лютага 2012 |url-status = dead }} * {{артыкул |аўтар = Solari A. |загаловак = I partiti nella elezione di Valentiniano |спасылка = http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/62 |мова = it |выданне = Rivista di filologia e d'istruzione classica |год = 1932 |выпуск = X |старонкі = 75-79 |archive-date = 11 красавіка 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180411073721/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/handle/123456789/62 }} {{ref-it}} * {{артыкул |аўтар = Thompson E. A. |загаловак = Ammianus Marcellinus and Britain |выданне = Nottingham Medieval Studies 34: 1-15 |год = 1990 }} {{ref-en}} * {{артыкул |аўтар = Tomlin R. |загаловак = The Date of the «Barbarian Conspiracy» |выданне = Britannia 5: 303-9 |выпуск = 5: 303-9 |год = 1974 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Van Dam R. |загаловак = Leadership and Community in Late Antique Gaul |месца = Berkeley |год = 1985 }} {{ref-en}} * {{артыкул |аўтар = Warmington B. H. |загаловак = The Career of Romanus, Comes Africae |выданне = Byzantinische Zeitschrift 49: 55-64 |год = 1956 }} {{ref-en}} == Спасылкі == * [http://www.wildwinds.com/coins/ric/valentinian_I/i.html Монеты Валентиниана] {{Дынастыя Валентыніяна}} {{Рымскія імператары}} <!--{{Рымскія консулы 365—395 гадоў}}--> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыя Валентыніяна-Феадосія]] 9xxtdb12iyyjb23ocude1rvl1dmo16h 0 446248 5148364 5119180 2026-05-29T15:35:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148364 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва пры Тигранакерте |выява = [[File:Hpa-tigranakertbattle69.gif|300px]] |частка = [[Трэцяя Мітрыдатава вайна]] |дата = 6 кастрычніка 685 г. ад заснавання Рыма [[69 год да н.э.]] |месца = [[Тыгранакерт, Сільван|Тыгранакерт]], [[Вялікая Арменія|Арменія]] (сучасная [[Турцыя]]) |вынік = Перамога рымлян |праціўнік1 = [[Файл:Vexilloid of the Roman Empire.svg|18px]] [[Рымская рэспубліка]] |праціўнік2 = [[Файл:Artaxiad standard2.svg|22px]] [[Вялікая Арменія]] |камандзір1 = [[Луцый Ліцыній Лукул]] |камандзір2 = [[Тыгран II]] |сілы1 = '''40 000''', уключаючы <br />24000 рымскай пяхоты, 3300 рымскай і 10000 [[Галы|гальскай]] і [[Фракія|фракійскай]] кавалерыі,<br /> [[Віфінія|Віфінская]] пяхота<ref name=SA>{{артыкул|аўтар=Манасерян Р. |загаловак=Տիգրանակերտի ճակատամարտ Մ.Թ.Ա. 69 (Битва при Тигранакерте, 69 до н.&nbsp;э.) |выданне=Армянская советская энциклопедия |том=XI |месца=Ер. |выдавецтва=АН Армянской ССР |год=1985 |старонкі=700}}</ref> |сілы2 = от 100 000<ref name=SA/> да 250 000<ref name="Ap84"/>, паводле розных ацэнак |страты1 = Невядома |страты2 = Паводле розных ацэнак ад 10 000 да 100 000<ref>{{кніга |аўтар=Sherwin-White A. N. |частка=Lucullus, Pompey, and the East |загаловак=The Cambridge Ancient History |том=9: The Last Age of the Roman Republic, 146-43 BC|адказны =J. A. Crook, A. Lintott, E. Rawson (eds.) |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=1994 |isbn=0-521-25603-8 |pages=241 |ref=Sherwin-White}}</ref> }} {{Гісторыя Арменіі|wars}} '''Бітва пры Тыгранакерце''' — бітва [[Трэцяя Мітрыдатава вайна|Трэцяй Мітрыдатавай вайны]] паміж войскамі [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] і [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]], якая адбылася 6 кастрычніка 685 г. ад заснавання Рыма [[69 год да н.э.|69 года да н.э.]] пры [[Тыгранакерт, Сільван|Тыгранакерце]]. Нягледзячы на значную лікавую перавагу армян, яна скончылася іх знішчальнай паразай, пасля якога пачаўся імклівы распад дзяржавы [[Тыгран II|Тыграна II]]: адпадзенне васальных цароў, уварванне [[Парфія|парфянскіх]] войскаў [[Фраат III|Фраата III]] і нават паўстанне ўласных дзяцей Тыграна, што прывяло да яго капітуляцыі перад новым камандуючым рымлян [[Гней Пампей Вялікі|Гнеем Пампеем]]<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/57215/|title= Тигран II Великий|date=2009|work=Энциклопедический словарь|accessdate=2013-10-11}}</ref>. Непасрэдным вынікам бітвы стаў захоп рымлянамі Тыгранакерта, сталіцы Армянскага царства<ref name="SA" />. == Перадгісторыя == [[Файл:Maps_of_the_Armenian_Empire_of_Tigranes.gif|thumb|left|Імперыя Тыграна|right|300px]] {{main|Тыгран II}} Заваяванні Тыграна на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] прывялі да стварэння [[Вялікая Арменія|армянскай імперыі]], межы якой распасціраліся ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і [[Рака Кура, Закаўказзе|ракі Куры]] на поўначы да [[Набатэя|Набатэі]] на поўдні, і ад [[Мідыя|Мідыі]] на ўсходзе да рымскай [[Кілікія|Кілікіі]] і [[Кападокія|Кападокіі]] на захадзе<ref name="РЫЖОВ" />. Супольна з бацькам сваёй жонкі [[Клеапатра Пантыйская|Клеапатры]], царом [[Понт]]а [[Мітрыдат VI|Мітрыдатам VI]], Тыгран змог анексаваць частку тэрыторый [[Парфія|Парфіі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]] у раёне [[Левант]]а. У заваяванай ім [[Сірыя|Сірыі]] ён пабудаваў адзін з чатырох Тигранакертов, які стаў цэнтрам яго сірыйскіх уладанняў. Каб насяліць новы горад, Тыгран засяліў яго вялікай колькасцю запалоненых [[Яўрэі|яўрэяў]], а таксама сілком перасяліў у Тыгранакерт насельнікаў спустошаных гарадоў Кападокіі, [[Камагена|Камагены]], [[Адыябена|Адыябены]], [[Асірыя|Асірыі]] і [[Кардуена|Кардуены]], якія былі ім заваяваны каля [[77 год да н.э.|77 года да н.э.]]<ref name="ИСТОРИЯ">[http://www.world-history.ru/countries_about/582/2288.html Всемирная история. Армения от царя Тиграна до принятия христианства]</ref><ref name="GUM">[http://gumilevica.kulichki.ne/HE1/he129.htm «История Востока» (Восток в древности)Глава XXIX Закавказье и сопредельные страны в период элленизма.1.Независимые государства IV—III вв.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Тыгранакерт квітнеў, стаў адным з цэнтраў [[Эліністычная цывілізацыя|эліністычнай культуры]] на Блізкім Усходзе<ref>Bournoutian, George A. (2006). A Concise History of the Armenian People. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers. pp. 31-32. ISBN 1-56859-141-1.</ref>. Горад быў пабудаваны такім чынам, што мог вытрымліваць працяглую [[аблога|аблогу]]: ён уяўляў сабою збудаванне, аточанае высокай 25 мятровай сцяной, якая была гэтак шырокай і тоўстай, што ўнутр яе былі ўбудаваны стайні для коней. Непадалёк ад гарадскіх сцен, знадворку, знаходзіўся палац цара, вакол якога былі створаны паляўнічыя паркі і сажалкі для рыбнай лоўлі. Таксама паблізу быў выбудаваны моцна ўмацаваны замак<ref name="ИСТОРИЯ" />. Аднак армянская гегемонія ў гэтым рэгіёне набліжалася да канца з няшчасцямі [[Мітрыдат IV|Мітрыдата]] ў вайне з Рымам на захадзе. Пасля чарговай паразы, нанесенай яму рымскім палкаводцам [[Луцый Ліцыній Лукул|Луцыем Ліцыніем Лукулам]], Мітрыдат выратаваўся ўцёкамі і атуліўся ва ўладаннях свайго зяця Тыграна. Пазнаўшы пра гэта, Лукул адправіў у [[Антыёхія|Антыёхію]] пасла Апіўса Клодыя з вымогай выдаць уцекача пад пагрозай вайны з Рымам{{sfn|Sherwin-White|1994|p=239|name=sw239}}. Аднак Тыгран адмовіўся выдаць галоўнага ворага Рыма таго часу, заявіўшы, што будзе ваяваць<ref name="ИСТОРИЯ" />. Лукул быў здзіўлены такім адказам і ў [[70 год да н.э.|70 годзе да н.э.]] пачаў планаваць напад на Арменію<ref name="sw239" />, якое нібы павінна было адбыцца без аб'явы вайны<ref name="A History of Armenia">{{кніга |аўтар = Vahan M. Kurkjian |частка = Chapter XIII Tigran the Great |загаловак = A History of Armenia |арыгінал = |спасылка = http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/Armenia/_Texts/KURARM/13*.html |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Indo-European Publishing |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = 412 |серыя = |isbn = 1604440120, 9781604440126 |ref = Kurkjian }}</ref>, хоць інструкцыі [[Сенат (Старажытны Рым)|Сената]] не дазвалялі яму такіх дзеянняў. Летам у 69 годзе да н.э. Лукул і яго войскі ўварваліся ў Кападокію, пасля чаго фарсіравалі [[Еўфрат]] і ўвайшлі ў вобласць [[Цопк]] Вялікай Арменіі, у якой быў размешчаны Тыгранакерт. Вестка пра ўварванне рымлянаў для Тыграна была поўнай нечаканасцю<ref name="A History of Armenia" />, ён быў здзіўлены іх хуткасцю пасоўвання, чаму шмат у чым спрыялі падгавораныя [[Старажытны Рым|Рымам]] гарады. Паход Лукула быў гэтак імклівым, што Тыгран пазнаў пра яго з вялікім спазненнем, калі ўжо позна было што-небудзь змяніць<ref name="A History of Armenia" />. Ледзь прыйшла вестка пра пачатак вайны, як ворагі ўжо падступілі да сцен яго сталіцы<ref name="РЫЖОВ">[http://interpretive.ru/dictionary/451/word/%D2%C8%C3%D0%C0%CD+II+%C2%C5%CB%C8%CA%C8%C9/ Национальная историческая энциклопедия. К.Рыжов. «Справочник. Все монархи мира: Древний Восток» «Тигран II Великий»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Не які чакаў гэтак хуткага наступу рымскіх войскаў цар Арменіі, каб затрымаць пасоўванне Лукула, пасылае генерала Мітрабазана з 2-3 тысячамі салдат насустрач рымскаму войску. Надоўга затрымаць рымлянаў не атрымалася, генерал са сваім войскам быў пабіты<ref name="A History of Armenia" />. Пазнаўшы пра паразу свайго генерала, Тыгран, даручыўшы абарону горада аднаму з набліжаных, адпраўляецца за войскам углыб краіны, у [[Таўрскія горы]]<ref name="A History of Armenia" /><ref name="RICE">[http://www.jstor.org/pss/295584 TIGRANOCERTA by T.Rice Holmes]</ref>. Аднак у Тыграна не было часу для таго, каб сабраць паўнавартасную армію, Лукул паслаў двух сваіх палкаводцаў з мэтай адцягнуць і перашкодзіць Тыграну. Першы, Мурэна, замінаў Тыграну, другі, Секстыліус, высунуўся ўбок ідучай для ўз'яднання з Тыгранам арабскай арміі<ref>Плутарх."Жизнь Лукула" § 25 ''Лукулл выслал Мурену, поручив ему нападать на идущие к Тиграну силы, мешая их соединению, а также Секстилия -чтобы тот преградил дорогу огромному отряду арабов, который тоже шел на помощь царю''.</ref>. Скарыстаўшыся тым, што армія Тыграна адцягнена, Лукул абсадзіў Тыгранакерт, але сіл для штурму вялікага люднага горада ў яго было недастаткова<ref name="РЫЖОВ" />. == Ход бітвы == === Становішча і склад армій === Да часу пачатку аблогі горад яшчэ не быў да канца адбудаваны, вялікая частка насельніцтва не была аддана Тыграну, бо той сілком перасяліў іх у сваю сталіцу з заваяваных і разбураных ім гарадоў. За абарону горада адказваў пакінуты Тыгранам Вялікім военачальнік Манкей<ref name="Ap84">Аппиан [http://www.vehi.net/istoriya/rim/appian/mitridat.html История Рима: Митридатовы войны. § 84, 85]</ref>. З падыходам рымскіх войскаў уздоўж сцен Тыгранакерта была ўсталявана аблогавая тэхніка для ўзяцця горада, аднак яна была знішчана абаранялымі пры спробе штурму з дапамогай падпаленай газы. Выкарыстанне газы ў ваенных мэтах войскам Тыграна Вялікага магчыма з'явілася першым выпадкам у гісторыі, калі выкарыстоўвалася хімічная зброя<ref>Ball, Warwick .Рим на Востоке: Преобразование Империи стр 11, ISBN 0-415-24357-2</ref>. Пасля працяглай і беспаспяховай аблогі горада, тады, калі Тыгран толькі падыходзіў да горада, ён паслаў каля 6000 вершнікаў у Тыгранакерт для вызвалення сваёй жонкі [[Клеапатра, армянская|Клеапатры]] з абложанага горада. Вершнікі прадраліся праз умацаванні рымлянаў да гарнізона і, забраўшы жонку цара, ізноў вярнуліся<ref name="Ap84"/><ref name="A History of Armenia" />. Пазней да Тыгранакерта падышоў са сваёй арміяй Тыгран, які стаў лагерам на ўзгорку каля горада, такім чынам суадносіны сіл перад бітвай былі прыкладна 1:2 у карысць армянскага цара<ref name="A History of Armenia" />. Згодна рымскаму гісторыку таго часу [[Апіян]]у<ref name="Ap84" />, узыдучы на ўзгорак, армянскі цар, убачыўшы рымскую армію, прамовіў: {{Цытата|Калі гэта паслы, то іх шмат, калі ж ворагі, тое іх залішне мала.}} Армянскае армія пачало рыхтавацца да бітвы. [[Мітрыдат Еўпатар|Мітрыдат]], зрынуты раней рымлянамі, раіў Тыграну атачыць і пазбавіць рымлянаў падвозу харчу, пасля чаго, выматаўшы праціўніка, дабіць яго. Аднак армянскі цар, які меў свой план вядзення бою, не пачуў савет мелага велізарны досвед у войнах з Рымам сваяка<ref name="A History of Armenia" />. ==== Армянская армія Тыграна ==== [[Файл:Tigranes 2.jpg|thumb|120px|Тыгран II Вялікі.]] Па колькасці армія Тыграна перасягала рымскую. Паводле дадзеных Апіяна яна складалася з 250 тысяч пяхотнікаў і 50 тысячнай конніцы<ref name="Ap84"/>, аднак, паводле думкі армянскіх навукоўцаў, гэтыя дадзеныя занадта перабольшаны<ref name="A History of Armenia" /><ref name="BATTLE">{{Cite web |url=http://www.ne.jp/asahi/luke/ueda-sarson/Tigranocerta.html |title=Luke Ueda-Sarson’s Historical Battle Scenarios Tigranocerta: 69 BC |access-date=10 сакавіка 2017 |archive-date=12 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212211043/http://www.ne.jp/asahi/luke/ueda-sarson/Tigranocerta.html |url-status=dead }}</ref><ref>Cowan and Hook."Римская боевая тактика", стр 41.</ref>. Арыентоўная колькасць армянскіх войскаў, што знаходзіліся каля Тыгранакерта, паводле думкі армянскіх навукоўцаў складала 70-80 тысяч чалавек, і яна была надзвычай пярэстая па сваім нацыянальным складзе, у яе ўваходзілі: [[армяне]], [[іберы]]йцы, [[Мідыя|мідыйцы]], [[Каўказскія албаны|албаны]], [[арабы]] — жыхары Адыябены і Гордыены<ref name="A History of Armenia" /><ref name="ENCI" />. ==== Рымская армія Лукула ==== [[Файл:Lukullus wiki.png|thumb|left|150px|Луцый Ліцыній Лукул.]] Рымская армія Лукула ў паходзе на Тыгранакерт, па словах Апіяна, налічвала 2 адборныя [[Рымскі легіён|легіёны]] і 500 вершнікаў<ref name="Ap84" />, але, паводле думкі армянскіх навукоўцаў, такое ці малаімаверна, наўрад быў бы распачаты паход у Арменію з такой маленькай арміяй<ref name="A History of Armenia" /><ref name="BATTLE" />. Прыкладная колькасць рымскіх войскаў перад бітвай з Тыгранам паводле думкі армянскіх навукоўцаў складала 40—50 тысяч чалавек і складалася з [[Рымляне|рымлян]], [[Галы|галаў]], [[Грэкі|грэкаў]] і перайшоўшых на бок Лукула васальных ад Тыграна народаў<ref name="A History of Armenia" /><ref name="ENCI">Тигранакертская битва // Армянская Советская Энциклопедия, том 11.</ref>. Аднак, армія Лукула знаходзілася ў ваеннай кампаніі ўжо больш 5 гадоў і Апіян, як і [[Плутарх]], спасылаюцца на ваенныя табліцы, дзе колькасць рымскай арміі дакладна паказана, — на момант бітвы ў арміі Лукула было не больш 25000 чалавек. === Бітва === 6 кастрычніка 69 года да н.э. саветнікі Лукула прасілі палкаводца ўхіліцца ад бітвы, кажучы, што гэта адзін з чорных дзён Рыма, паводле іх у гэты дзень некалі рымская армія пад камандаваннем Цэпіёна яна было пабіта<ref>Плутарх «Жизнь Лукул໧ 27''Когда Лукулл ещё только собирался переходить реку, некоторые из военачальников убеждали его остерегаться этого дня — одного из несчастных,''так называемых «чёрных» дней года: в этот день некогда погибло в битве с кимврами римское войско, которым предводительствовал Цепион. Но Лукулл ответил достопамятным словом: «Что ж, я и этот день сделаю для римлян счастливым!»''''</ref>. Лукул не пачуў саветы набліжаных і вывеў войскі на падрыхтоўку. Супраціўныя войскі сышліся на рацэ Нікіфорыя да паўднёвага захаду ад Тыгранакерта. Рымскае войска размясцілася на заходнім беразе, тады як армія Тыграна на ўсходнім. Армія рымлян пайшла ў атаку, [[Луцый Ліцыній Лукул|Лукул]] загадаў гальскай конніцы напасці на Тыграна з фронту, прыцягнуць яго ўвагу на сябе і без супраціву адступіць. Убачыўшы адступалых рымлянаў, Тыгран пачаў пераследаваць іх, у выніку пераследу рады яго арміі знерваваліся і рэарганізаваліся<ref name="Ap84"/>. Сам жа Лукул з пешымі салдатамі неўпрыкмет перайшоў уброд [[Еўфрат]], мінучы адцягненую армію армян, і заняў узвышша ззаду цяжкай (панцырнай) конніцы Тыграна, пасля чаго, выклікнуўшы ''Перамога наша!'', павёў салдат на браняносную конніцу<ref name="A History of Armenia" />, загадаўшы пры гэтым не пускаць больш у ход дроцікаў, але падыходзіць да ворага ўшчыльную і паражаць мячом у сцёгны і галёнкі — адзіныя часткі цела, якія не закрывала браня<ref>Плутарх «Жизнь Лукулла» § 28 '' Взойдя на холм и встав на такое место, которое отовсюду было хорошо видно, он вскричал: «Победа наша, наша, соратники!» С этими словами он с тылу напал на броненосную конницу, приказав при этом не пускать больше в ход дротиков, а подходить к врагу вплотную и поражать мечом в бёдра и голени — единственные части тела, которые не закрывала броня.</ref>. Пасля сутыкнення з браняноснай конніцай, якая заспела яе знянацку, апошняя пусцілася ва ўцёкі і ў бязладзіцы наваліліся на сваю пяхоту, пачалася паніка і дэзарганізацыя ваярскіх пабудоў. Захоп узгорка і далейшая атака на стаялую ўнізе панцырную конніцу, якая не магла ўстаць на круты ўзгорак з прычыны цяжару даспехаў, з'явіўся тактычным поспехам і ключавым момантам ва ўсёй бітве. Удар жа легіёнаў з флангаў па засмучаных шэрагах пярэстай па нацыянальным складзе армянскай армі давяршыў перамогу Лукула<ref name="РЫЖОВ" />. Тыя ж часткі армянскай арміі, якія ў запалу пераследу выдаліліся на вялікую адлегласць ад галоўных сіл, калі рымскія вершнікі, павярнуўшыся, напалі на іх, былі знішчаны. Бітва была прайграна, армія Тыграна пачала адыходзіць. == Вынік == У гэтай бітве армяне патрывалі цяжкую паразу. Класічныя крыніцы ўтрымваюць вельмі перабольшаныя версіі параз, нанесеных Тыграну Лукулам пад Тыгранакертам у кастрычніку 69 года да н. э.<ref name="ИСТОРИЯ" />. Паводле сведчання Плутарха, у адной з бітваў армяне страцілі «звыш сотні тысяч пяхоты» і амаль усю кавалерыю<ref>Плутарх «Жизнь Лукулла» § 28 ''Говорят, что у неприятеля погибло свыше ста тысяч пехотинцев, а из всадников не ушел живым почти никто.''</ref>. Аднак гэтыя лічбы варта прымаць з асцярожнасцю, з прычыны таго, што Плутарх ставіўся да армянскага цара з грэблівасцю<ref name="A History of Armenia" />, а рымскія гісторыкі часта прыхарошвалі факты і статыстыку<ref name="ИСТОРИЯ" /><ref name="Leng">Дэвид Лэнг «Армяне-народ созидатель» (из цикла Загадки древних цивилизаций)Центрполиграф, 2004 Москва. глава 6.Триумф и упадок — Тигран Великий и после него. стр 159(всего 348) ISBN 5-9524-0954-7</ref>.. Пасля паразы Тыграна, нягледзячы на ўсе старанні Манкея, скіраваныя на падтрыманне абароназдольнасці горада, кападакійцы паднялі бунт і адчынілі браму рымлянам<ref name="A History of Armenia" />. Магутны горад Тигранакерт хутка здаўся рымлянам, перадусім таму, што сілком пераселеныя ў яго грэкі і ім падобныя жыхары паверылі абяцанням Лукула дапамагчы ім рэпатрыявацца ў родныя краі<ref name="ИСТОРИЯ" /><ref name="A History of Armenia" />. Апроч многіх скарбаў пераможцам дасталася і ўвесь царскі скарб. Апроч усіх іншых багаццяў толькі залатым рымлянам дасталася 8 000 талантаў, кожны легіянер атрымаў па 800 драхмаў, а само ўзяцце горада было адсвяткавана ва ўсё яшчэ недабудаваным тэатры Тыгранакерта<ref name="A History of Armenia" />. Гэта падвойная параза мела для Тыграна фатальныя наступствы — усе заваяваныя ім краіны: [[Месапатамія|Паўночная Месапатамія]], [[Кардуэна]], [[Камагена]], [[Сірыя]] і [[Кілікія|Усходняя Кілікія]] адпалі ад [[Арменія|Арменіі]] і прызналі ўладу рымлян<ref name="РЫЖОВ" />. Нягледзячы на тое, што была прайграна вырашальная бітва, але не вайна, час гегемоніі ў рэгіёне апошняга вялікага эліністычнага манарха «цара цароў» [[Тыгран II|Тыграна II]]<ref name="GUM" /> падыходзіла да канца, набліжаўся заход армянскай імперыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Апіян [http://www.vehi.net/istoriya/rim/appian/mitridat.html История Рима: Митридатовы войны] == Спасылкі == * [http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=677913 ТИГРАН II ВЕЛИКИЙ ] * [http://www.armenica.info/history/histor3.htm ИСТОРИЯ АРМЕНИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725071332/http://www.armenica.info/history/histor3.htm |date=25 ліпеня 2013 }} * [http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?162969331463769;=1=3==Historical%20battles==1=3=AAA Битва при Тигранакерте в 69 до н. э.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304092129/http://www.armenica.org/cgi-bin/armenica.cgi?162969331463769;=1=3==Historical%20battles==1=3=AAA |date=4 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Бітвы Рымскай рэспублікі]] [[Катэгорыя:Бітвы Арменіі]] 2h0c1712l6fk84whmp3a9u3ehgg5e4m 0 466589 5148307 4034817 2026-05-29T12:24:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148307 wikitext text/x-wiki [[Файл:Летний_сад._Берсо._2012_г..JPG|міні|Бярсо ў Летнім садзе ў Пецярбургу]] '''Бярсо''' (ад {{Lang-fr|berceau}}) — садова-паркавае збудаванне. Складаецца з драўлянага або металічнага каркаса ў выглядзе тунэлю, і шматгадовых раслін, якія абвіваюць яго. Унутры бярсо робяць шпацырную дарожку. Часам бярсо не зусім правільна называюць трыльяжам. == Гісторыя == Бярсо з’явіліся ў XVI стагоддзі ў Францыі. На тэрыторыі сучасных Украіны і Расіі патрапілі ў часы Пятра. Так, вядомыя бярсо ў Верхнім парку [[Палацава-паркавы ансамбль Пецяргоф|Пецяргофа]], ва Уласным садзе Гатчынскага парку, у парку музея-сядзібы Архангельскае. Бярсо можа быць як самастойным элементам ландшафту, так і служыць пераходным тунэлем, які злучае асобныя [[Пергала|пергалы]], [[Альтанка|альтанкі]], паркавыя пабудовы. Матэрыялам для каркасу бярсо звычайна служыць метал ці дрэва, але часам замест апор стаяць цагляныя слупы і нават каменныя калоны. Асаблівы эфект дае размяшчэнне на выхадзе з цяністага бярсо статуі або кветніка. == Паходжанне назвы == [[Файл:Alley_(Arkhangelskoe)_02_by_shakko.JPG|справа|міні|Бярсо ў парку музея-сядзібы «Архангельскае»]] Назва «бярсо» (''berceau'') з’явілася ў французскай мове, верагодна, за знешняе падабенства арак тунэлю з пастаўленай нізам дагары калыскай для немаўлят (''berceau'')<ref>[http://www.cnrtl.fr/definition/academie8/berceau berceau // Dictionnaire de l’Académie française, huitième édition, 1932—1935]</ref>. Таксама існуе словазлучэнне ''voûte en berceau'' («скляпенне-калыска»), ужываецца як архітэктурны тэрмін<ref>[http://www.cnrtl.fr/definition/berceau berceau // TLFi, Le Trésor de la langue française informatisé, 1971—1994]</ref>. Магчыма і змешванне з сугучным словам ''arceau'' («арачка»), якое паходзіць ад слова ''arc'' («арка», «лук», «дуга»)<ref>[http://www.cnrtl.fr/definition/academie8/arceau arceau // Dictionnaire de l’Académie française, huitième édition, 1932—1935]</ref>. == Уладкаванне бярсо == Уладкаванне бярсо ў прыватным садзе досыць выдатковае. Яно мае сэнс толькі тады, калі маецца вялікі ўчастак, прызначаны для саду. У невялікіх садках бярсо будзе выглядаць некалькі нязграбна, таму там лепш ўладкаваць альтанку або пергалы. Спачатку ўсталёўваюць драўляны або металічны каркас. Ён можа быць як дугападобны, так і складацца з вертыкальных апор з папярочнымі перакладзінамі. Стойкі або дугі размяшчаюць на адлегласці каля 0.5&#x20;— 1 м (можна 2&#x20;— 3 м), злучаюць падоўжнымі брусамі, каб утварыць краты. Драўляны каркас прамакаюць антысептыкам для даўгавечнасці (калі драўляны каркас выходзіць з ладу, то можна яго замяніць, захаваўшы пры гэтым насаджэнні). Каркасы часта фарбуюць у зялены, пясочны або фісташкавы колеры (таксама эфектна выглядае белы). Можна пакінуць і натуральны колер драўніны. Затым з вонкавага боку рашоткі высаджваюць расліны. Для будовы бярсо звычайна выкарыстоўваюць [[Ліпа драбналістая|ліпу драбналістую]], [[Caragana arborescens]], [[глог]], [[Вярба|вярбу]], [[Laburnum]]. Галоўнае патрабаванне да выбару пароды&#x20;— гнуткасць і добрая пераноснасць стрыжкі. Але ў бярсо таксама высаджваюць і пладовыя дрэвы&#x20;— яблыню, грушу, чарнаплодную рабіну. Для невялікіх бярсо лепш выкарыстоўваць дзікі вінаград або іншую ліяну. Саджанцы размяшчаюць вельмі шчыльна, на адлегласці 40-50&#x20;см адзін ад аднаго. Галіны варта падвязаць да апор. Галоўнае&#x20;— падвязваць такім чынам, каб галіны не перашкаджала прагулкам, але так, каб яны спляліся ў жывую сцяну. У далейшым жывы тунэль патрабуе рэгулярнай стрыжкі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.tsvetnik.info/allee/08.htm Паходжанне бярсо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006085450/http://www.tsvetnik.info/allee/08.htm |date=6 кастрычніка 2014 }} (руск.)&nbsp; * [http://dachadecor.ru/pergoli-i-trelyazhi/berso Бярсо і працэс яго стварэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825143316/https://dachadecor.ru/pergoli-i-trelyazhi/berso |date=25 жніўня 2017 }} (руск.)&nbsp; {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ландшафтная архітэктура]] [[Катэгорыя:Садова-паркавыя збудаванні]] [[Катэгорыя:Раслінаводства]] ibzz1nrpjzggzpyrk6nxrcjkbmispc2 0 468435 5148501 4830576 2026-05-29T23:43:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148501 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сядоў}} {{Палітык | Імя = Валерый Сядоў | Арыгінал імя = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = Ірына Логінава | Дзеці = сын Міхаіл | Узнагароды = | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Валерый Сядоў''' ({{ДН|5|3|1952}}, [[Грузія]] — {{ДС|10|3|2016}}, [[Варшава]], [[Польшча]]) — апошні палітвязень у гісторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], сябра [[БНФ Адраджэньне|БНФ «Адраджэньне»]], адзін з заснавальнікаў «[[«Венскі камітэт»|Венскага камітэта]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Грузія|Грузіі]] ў 1952 годзе ў расійскай сям’і, ягоны дзед паходзіў з казакоў, высланых на [[Каўказ]] імператрыцай [[Кацярына II|Кацярынай II]]. У 1970 скончыў [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Сувораўскае вучылішча]]<ref>[http://belsat.eu/news/16320/ Былыя сувораўцы: Нашая вучэльня мусіць насіць імя Касцюшкі ці Каліноўскага]</ref>. У вучылішчы вучыўся разам з вядомым грамадскім дзеячом, адным з заснавальнікаў [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускага згуртавання вайскоўцаў]] палкоўнікам [[Уладзімір Барадач|Уладзімірам Барадачом]]<ref>[http://udf.by/subekt/76592-vladimir-borodach-ya-vyshel-na-sled-ostankov-zaharenko.html Владимир Бородач: Я вышел на след останков Захаренко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170915175059/http://udf.by/subekt/76592-vladimir-borodach-ya-vyshel-na-sled-ostankov-zaharenko.html |date=15 верасня 2017 }}</ref> і журналістам і філосафам [[Канстанцін Скуратовіч|Канстанцінам Скуратовічам]]<ref>{{Cite web |url=https://www.psyoffice.ru/6-568-skuratovich-konstantin-ivanovich.htm |title=СКУРАТОВИЧ Константин Иванович |access-date=25 студзеня 2018 |archive-date=8 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708174357/https://www.psyoffice.ru/6-568-skuratovich-konstantin-ivanovich.htm |url-status=dead }}</ref>. Валерый Сядоў быў супрацоўнікам газеты «[[Навіны БНФ «Адраджэньне»|Навіны БНФ „Адраджэньне“]]», працаваў у Інстытуце філасофіі [[Акадэмія навук|Акадэміі навук]], вучыўся ў аспірантуры. Калі ў 1988 годзе ўтварыўся [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускі народны фронт]], В. Сядоў стаў сябрам грамадска-палітычнага руху. Неўзабаве быў абраны сябрам Управы БНФ. У 1989 годзе Управа [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] накіравала В. Сядова ў [[Тбіліскія падзеі (1989)|Тбілісі]], дзе 9 красавіка 1989 года савецкія войскі з ужываннем халоднай зброі і газу гвалтоўна разагналі апазіцыйны мітынг каля Дома ўрада Грузінскай ССР. У выніку загінула 19 удзельнікаў мітынгу, а некалькі сотняў з траўмамі звярнуліся ў лякарню. Управа [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] адправіла В. Сядова з афіцыйнай місіяй — выразіць спачуванне грузінскім дэмакратычным сілам, наладзіць з імі кантакты і вызначыць, чым можна дапамагчы. В. Сядоў выступаў падчас жалобнага мітынгу, прысвечанага ахвярам трагедыі 9 красавіка ў Тбілісі. Пасля вяртання ў Мінск ён актыўна каментаваў падзеі, якія адбыліся ў Грузіі, з асуджэннем імперскай палітыкі СССР. За гэта быў звольнены з інстытута і выключаны з аспірантуры, калі ўжо меўся выходзіць на абарону кандыдацкай у 1989 годзе. У 1990 годзе Валерый Сядоў стаў адным з заснавальнікаў праваабарончай арганізацыі [[«Венскі камітэт»]]. Сябры «Венскага камітэта» забяспечвалі юрыдычную дапамогу, выступалі з праваабарончымі ідэямі на мітынгах, у вольнай прэсе, удзельнічалі ў міжнародных праваабарончых канферэнцыях<ref>[http://spring96.org/be/news/51942 Праваабарончая дзейнасьць у Беларусі. Ад вытокаў да апошніх дзён]</ref>. Жанаты. Жонка Ірына Логінава. Сын Міхаіл. === Храналогія пераследу === 7 лістапада 1990 года Валерый Сядоў удзельнічаў у антыкамуністычным [[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|мітынгу ў Мінску]] перад Домам урада. Падчас мітынгу В. Сядоў узлез на пастамент помніка [[Ленін]]у і прымацаваў да яго крыж, абматаны калючым дротам, і куфайку, як сімвал [[ГУЛАГ]]у. Ён усклаў да помніка Леніну гэтыя сімвалы камуністычных рэпрэсій «ад імя дзясяткаў мільёнаў рэпрэсаваных, і беларусаў у тым ліку». 7 мая 1991 года пастановай Пракуратуры БССР В. Сядоў быў арыштаваны і пасаджаны у [[СІЗА №1 г. Мінска]], на «Валадарку». Крымінальная справа была заведзеная ў выніку «парушэння грамадскага парадку»<ref>[http://www.zoneby.net/legal/n90docs/zk90051i.htm Постановление Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 22 ноября 1990 г. № 410-XII «О нарушении общественного порядка при проведении альтернативного митинга 7 ноября 1990 года в городе Минске»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У СІЗА ён правёў 70 дзён, амаль палову з якіх, 32 дні, галадаў. В. Сядоў быў першым, хто абвясціў у Беларусі ў 1990-я гады палітычную галадоўку. Падчас зняволення В. Сядоў адмовіўся сведчыць супраць арганізатараў мітынгу. У выніку пратэсту дэмакратычных дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР, асабліва старшыні БНФ «Адраджэнне» [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]], і шырокай грамадскасці В. Сядоў быў выпушчаны на волю пад падпіску. У 1991 годзе быў створаны добраахвотны фонд у падтрымку В. Сядова і іншых ахвяраў рэжыму за ўдзел у антыкамуністычным мітынгу, у які ўвайшлі мастакі [[Мікола Купава]], [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]], грамадскія актывісты [[Мая Кляшторная]] і [[Алесь Каралёў]]. Гэта была першая ў Беларусі падобнага кшталту праваабарончая ініцыятыва<ref>[http://vytoki.net/?docs=00006151 Сядоў Валеры. Збор подпісаў у падтрымку В. Сядова]</ref>. Крымінальная справа супраць В. Сядова была спыненая 5 лютага 1992 года<ref>[https://www.svaboda.org/a/9504708.html Валер Сядоў: «Пракурор казаў: „Здай Пазьняка і пойдзеш дахаты“»]</ref>. В. Сядоў працаваў журналістам у розных выданнях. Праз 20 гадоў В. Сядоў ізноў вярнуўся ў вулічную палітыку. 19 студзеня 2011 года В. Сядоў з іконай і партрэтам [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|М. Статкевіча]] выйшаў да [[Чырвоны касцёл|Чырвонага касцёла]] ў [[Мінск]]у на пікет салідарнасці з палітвязнямі, якія з’явіліся пасля разгону [[Плошча 2010|Плошчы 19 снежня 2010 года]]. За ўдзел у пікеце В. Сядоў быў асуджаны на 12 сутак арышту<ref>[http://novychas.by/hramadstva/valeri_sjado_za_kratam Валеры Сядоў — за кратамі]</ref>. З 2011 года жыў у [[Варшава|Варшаве]]. Займаўся ў дактарантуры Варшаўскага ўніверсітэта кардынала Вышынскага, удзельнічаў у пікетах i іншых мерапрыемствах беларусаў у Варшаве<ref>{{Cite web |url=http://www.narodnaja-partyja.org/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--fr--pg/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--bk--an--01/00--20131103--07 |title=Апошняя гастроль |access-date=19 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231019095439/http://www.narodnaja-partyja.org/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--fr--pg/00--Naviny-c_hyphenminus-Galownac_ja--bk--an--01/00--20131103--07 |archivedate=19 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Памёр 10 сакавіка 2016 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=166658 Памёр дысідэнт Валерый Сядоў, яму было 64 гады]</ref>. Развітанне з Валерыем Сядовым адбылося 19 сакавіка 2016 года ў [[Мінск]]у<ref>[https://www.svaboda.org/a/27620977.html Разьвітаньне зь беларускім дысыдэнтам, які галадаў, як Саўчанка, — Валер Сядоў адышоў у іншы сьвет]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Алесь Бяляцкі''. Халоднае крыло радзімы. — Вільня, 2014. — С. 45—46, 292—293. * Palitviazni.info. — 2013. — С. 237—238. == Спасылкі == * https://www.svaboda.org/a/9504708.html * https://www.svaboda.org/a/9504708.html * https://palitviazni.info/viazen/valier-sjadou {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160416124734/http://palitviazni.info/viazen/valier-sjadou |date=16 красавіка 2016 }} * http://pazniak.info/page_slova_y_pamyats_pra_valeryiya_syadova * https://vk.com/video-56765622_456241211 * http://vytoki.net/?docs=00006151 * http://salidarnasc.org/content/памёр-вядомы-беларускі-дысідэнт-валерый-сядоў{{Недаступная спасылка}} * http://belsat.eu/news/16320/ * https://www.nv-online.info/np/2016-vyalikih-lyudzej-stratsila-belarus/{{Недаступная спасылка}} * https://naviny.by/article/20170102/1483346033-2016-lyudi-kotoryh-poteryala-belarus {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180123165930/http://naviny.by/article/20170102/1483346033-2016-lyudi-kotoryh-poteryala-belarus |date=23 студзеня 2018 }} * http://europeanbelarus.org/be/news/2011/2/12/2109/ * http://bchd.info/4401-saldarnasc-z-belaruskm-paltvyaznyam-skonchylasya-chargovym-zatrymannyam.html {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сядоў Валерый}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] b1llu2tylwsbtwqh8kfevky8o2viiqp 0 469439 5148393 5116724 2026-05-29T17:35:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148393 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Вадзім Кабанчук | Арыгінал імя = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = [[Беларусь]] | Адукацыя = Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька = | Маці = Таісія Кабанчук | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = Нацыянальная прэмія у галіне абароны правоў чалавека імя [[Віктар Івашкевіч|Віктара Івашкевіча]] | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Вадзім Міхайлавіч Кабанчук''' (нар. {{ДН|29|11|1974}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартыўна-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», сябра «[[Малады Фронт|Маладога фронту]]», сябра [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|БХД]], [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]]. Намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://belsat.eu/programs/27-05-2022-kalinoutsy-zbirayutstsa-pastavits-kropku-u-gistoryi-lukashenki/ |title=Каліноўцы збіраюцца паставіць кропку ў гісторыі Лукашэнкі |website=[[Белсат]] |archive-date=2023-12-03 |access-date=2025-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203075423/https://belsat.eu/programs/27-05-2022-kalinoutsy-zbirayutstsa-pastavits-kropku-u-gistoryi-lukashenki/ |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Кабанчук нарадзіўся 29 лістапада 1974 года ў Бабруйску. Скончыў [[Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]] ў [[Мінск]]у. У 1990-я гады — актывіст «[[Малады Фронт|Маладога фронту]]», актыўна ўдзельнічаў у акцыях [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускай дэмакратычнай апазіцыі]]. Актывіст аргкамітэта па стварэнні партыі «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]». 12 кастрычніка 1997 года, неўзабаве пасля «Маршу пустых каструль», Кабанчук арыштаваны за ўдзел у акцыях апазіцыі 10 сакавіка і 23 сакавіка 1997 года з нагоды [[Дзень Волі|Дня Волі]]. Актывіста зняволілі ў [[СІЗА-1]] у [[Мінск]]у і калываннямі схілялі да супрацоўніцтва з [[КДБ Беларусі|КДБ]]. Кабанчуку прад’явілі абвінавачванні па артыкуле 186.3 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] («арганізацыя альбо актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак») і ч. 2 артыкула 187 КК РБ («супраціў супрацоўніку міліцыі пры выкананні ім службовых абавязкаў, звязаны з гвалтам альбо пагрозай прымянення гвалту»). Яго абвінавацілі ў нападзе на капітана міліцыі ў цывільным, які рабіў відэаздымкі падчас дэманстрацыі 23 сакавіка 1997 года. Народны паэт [[Беларусь|Беларусі]] [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] 14 снежня 1997 года напісаў і прысвяціў сябрам «Маладога Фронту», якія знаходзіліся ў зняволенні, Аляксею Шыдлоўскаму, Вадзіму Лабковічу і Вадзіму Кабанчуку верш «Люблю Беларусь!» 23 снежня 1997 г. выканаўчы дырэктар [[Human Rights Watch|Хьюман Райтс Вотч]] звярнуўся да [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкі]] з заклікам спыніць пераслед і незаконныя арышты сяброў арганізацыі «[[Малады фронт|Малады фронт»]] [[Вадзім Лабковіч|Вадзіма Лабковіча]], [[Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі|Аляксея Шыдлоўскага]] і Вадзіма Кабанчука<ref>[http://pantheon.hrw.org/legacy/russian/letters/belarus/1997/1223.htm]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 27 сакавіка 1998 года суд прызнаў яго вінаватым у парушэнні грамадскага парадку і супраціўленні міліцыі і асудзіў да трох гадоў пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прысуду на два гады. Вызвалены ў зале суда. Узначальваў заснаваную ў кастрычніку 1998 года спартыўна-патрыятычную арганізацыю «Край» радыкальнага кірунку, якая ўтварылася з спартыўнага аддзелу «Маладога Фронту» — СПА «КРАЙ»<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/topic-34407752_26472648|title=Error |website=m.vk.com}}</ref>. На працягу 2001 года Кабанчук удзельнічаў у працы грамадскай камісіі па расследаванні выкраданняў вядомых беларускіх апазіцыйных дзеячаў [[Юрый Захаранка|Ю. Захаранкі]] і [[Віктар Ганчар|В. Ганчара]], бізнесмена [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі|А. Красоўскага]] і журналіста [[Дзмітрый Завадскі|Д. Завадскага]]<ref>{{Cite web|url=http://bdg.by/news/news.htm%3F31525,3|title=В.Кабанчук попросил политического убежища в Бельгии|website=[[Белорусская деловая газета]]|url-status=dead}}</ref>. У 2002 годзе Кабанчук папрасіў палітычнага прытулку ў [[Бельгія|Бельгіі]]. Кабанчук браў актыўны ўдзел у жыцці беларускай дыяспары. Быў адным з арганізатараў «Беларуска-Еўрапейскага Задзіночання» ў [[Бельгія|Бельгіі]]. Закладзенае ў [[Антверпен]]е 26.05. 2003 года<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24876660.html|title=Новыя беларускія аб’яднаньні ў Эўропе|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bdg.by/news/news.htm%3F45624%2C1|title=Белорусская диаспора в Европе становится организованной|website=[[Белорусская деловая газета]]|url-status=dead}}</ref>. Праз некалькі гадоў вярнуўся ў [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]]. Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] падтрымаў кандыдата [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]]. У [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкія выбары 2010 года]] быў актывістам штаба кандыдата ў прэзідэнты Рэспублікі Беларусь ад [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]] [[Віталь Рымашэўскі|Віталя Рымашэўскага]]. Удзельнік [[Плошча 2010|Плошчы-2010]]. 13 лютага 2011 годзе Кабанчук быў затрыманы на беларуска-літоўскай мяжы ўвечары 13 лютага за тое, што вёз з сабой брашуры аб падзеях у краіне пасля прэзідэнцкіх выбараў. Суткі яго пратрымалі ў {{нп3|Ашмянскае раённае упраўленне ўнутраных спраў|Ашмянскім РАУС|be-x-old|Ашмянскі РАУС}}, спрабуючы абвінаваціць у супраціве супрацоўнікам мытні. Пазней перавезлі ў Мінск у Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў на вул. [[Акрэсціна]]. {{нп3|Суд Маскоўскага раёна (Мінска)|Суд Маскоўскага раёна Мінска|be-x-old|Суд Маскоўскага раёну (Менск)}} асудзіў Кабанчука на 10 сутак адміністрацыйнага арышту за ўдзел у падзеях 19 снежня 2010 года ў [[Мінск]]у. Падчас арышту яго некалькі разоў вазілі на допыты ў [[КДБ Беларусі|КДБ]] як сведку па справе аб «масавых беспарадках», узяўшы падпіску пра неразгалошванне. Сябра аргкамітэту грамадскай кампаніі Народны сход, якая разгарнулася ў 2011 года. 07 кастрычніка 2011 года затрыманы ў Мінску на машыне з улёткамі з праектам рэзалюцыі Народнага сходу, які мусіў адбыцца 08 кастрычніка 2011 года 40 тысяч улётак былі канфіскаваныя<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24352449.html|title=Затрыманыя ўлёткі з праектам рэзалюцыі Народнага сходу|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. 25 сакавіка 2012 года Кабанчук быў затрыманы перад пачаткам акцыі, прысвечанай [[Дзень Волі|Дню Волі]], каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Опернага Тэатра]] ў [[Мінск]]у. У яго аўтамабілі знаходзіліся візуальныя матэрыялы і расцяжкі, якія планавалася выкарыстоўваць падчас шэсця. Кабанчука пратрымалі ў {{нп3|Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральным РУУС|be-x-old|Цэнтральная РУУС (Менск)}} каля шасці гадзін і вызвалілі без тлумачэння прычын затрымання. Аўтамабіль, якім ён кіраваў падчас затрымання, застаўся ў міліцыі. Яго праверылі на магчымасць угону<ref>{{Cite web|url=http://www.moyby.com/news/73681/|title=Машину Кабанчука оставили под арестом / Мой BY|date=26.03.2012|website=www.moyby.com}}</ref>. Кабанчук апошнія гады знаходзіцца ва [[Украіна|Украіне]]. Удзельнічае ў ваенных дзеяннях на Усходзе Украіны як добраахвотнік на баку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/hramadstva/khartyya97-uruchyla-premii-za-abaronu/|title=«Хартыя’97» уручыла прэміі за абарону правоў чалавека|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=26.02.2017|access-date=16 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416130750/https://www.racyja.com/hramadstva/khartyya97-uruchyla-premii-za-abaronu/|archivedate=16 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. З сакавіка 2022 года намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|Батальёну імя Кастуся Каліноўскага]], які пазней быў ператвораны ў полк<ref>{{Cite web |url=https://belsat.eu/in-focus/13-04-2022-miru-ne-budze-nikoli-pakul-isnue-takaya-groznaya-imperyya-yak-raseya-zabity-yashche-adzin-belarus/ |title=«Міру не будзе ніколі, пакуль існуе такая грозная імперыя, як Расея». Забіты яшчэ адзін беларус |website=[[Белсат]] |archive-date=2022-04-14 |access-date=2025-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414190031/https://belsat.eu/in-focus/13-04-2022-miru-ne-budze-nikoli-pakul-isnue-takaya-groznaya-imperyya-yak-raseya-zabity-yashche-adzin-belarus/ |url-status=dead }}</ref>. Пазней пакінуў полк. У жніўні 2024 года заняў пасаду прадстаўніка па абароне і нацыянальнай бяспецы ў [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінеце Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/348519|title=Замест Сахашчыка ў Аб'яднаным пераходным кабінеце цяпер будзе Кабанчук|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У 2026 годзе яго завочна прыгаварылі да 25 гадоў турмы і буйнога штрафу<ref>{{Cite web |url=https://reform.news/pjaterym-kalinovcam-vynesli-prigorovory-ot-12-do-25-let-kolonii |title=Пятерым калиновцам вынесли пригороворы от 12 до 25 лет колонии |website=[[Reform.news]] |lang=ru}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны Нацыянальнай прэміяй у галіне абароны правоў чалавека імя [[Віктар Івашкевіч|Віктара Івашкевіча]] за 2016 год<ref>{{Cite web|url=https://bchd.info/12253-vadzim-kabanchuk-uznagarodzhany-nacyyanalnay-premiyay-u-galine-abarony-pravou-chalaveka-za-2016-god.html|title=Вадзім Кабанчук узнагароджаны Нацыянальнай прэміяй у галіне абароны правоў чалавека за 2016 год|date=30.11.1}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://harodniaspring.org/be/news/11013|title=Недаступная спасылка Нацыянальная прэмія за абарону правоў чалавека ў 2016 годзе|website=harodniaspring.org}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Медаль ордэна Пагоні|медалём Ордэна Пагоні]] (2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С.119-120 * Я адзавуся. Укладальнік Сяргей Панізнік — Мінск. 2014. — С.46 == Спасылкі == * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=70683|title=Затрыманы актывіст БХД Вадзім Кабанчук|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} * [https://palitviazni.info/viazen/vadzim-kabanczuk Вадзім Кабанчук — Свабоду палітвязьням!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220014825/https://palitviazni.info/viazen/vadzim-kabanczuk |date=20 лютага 2017 }} * https://docs.rferl.org/be-BY/2010/03/22/adzin_dzen_palitviaznia.pdf * http://inosmi.ru/sngbaltia/20121029/201532031.html * [http://old.memo.ru/hr/politpr/lists1/belorus.htm Списки лиц, преследуемых по политическим мотивам]{{Недаступная спасылка}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кабанчук Вадзім}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Полк Каліноўскага]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём ордэна Пагоні]] 91mh9srqc8i5hm42tk793ql2ngggpgx 0 472180 5148469 4655129 2026-05-29T22:02:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148469 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Валевачскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чэрвеньскі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Валевачы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2173 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Валева́чскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Валевачы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Смілавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Чэрвеньскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Грабёнкаўскі сельсавет|Грабёнкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2215 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,7 % — [[беларусы]], 4,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2173 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Валевачскі сельсавет}} {{Чэрвеньскі раён}} [[Катэгорыя:Валевачскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] gyh9wc864p0u6t28f81trfwoo85raof 0 532142 5148441 5119329 2026-05-29T20:59:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148441 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Вайна ў Афганістане}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна НАТА ў Афганістане |частка = Грамадзянская вайна ў Афганістане,<br>[[Вайна супраць тэрарызму]] |выява = [[Файл:Afghan-big.jpg|300px]] |памер = 300px |загаловак = Карта Афганістана. |дата = [[7 кастрычніка]] [[2001]] — [[15 жніўня]] [[2021]] |месца = [[Афганістан]] |прычына = [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года]] і супрацоўніцтва рэжыма талібаў з [[Аль-Каіда]]й |casus belli = |вынік = перамога Талібана, вывад замежных войск |змены = |праціўнік1 = '''На фазе ўварвання'''<br> {{сцягафікацыя|ЗША}}<br> {{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br> {{сцягафікацыя|Аўстралія}}<br> {{сцягафікацыя|Канада}}<br> {{сцяг|Афганістан|1992}} Паўночны альянс ---- '''Пасля 2001 года:'''<br> [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]] '''[[НАТА]] — ISAF''' ** {{сцягафікацыя|ЗША}} ** {{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} <small>(до 26.10.2014)</small><ref>[http://news.sky.com/story/1359797/britains-war-in-afghanistan-comes-to-an-end Britain's War In Afghanistan Comes To An End] — Sky News, Sunday 26 October 2014</ref> ** {{сцягафікацыя|Францыя}} ** {{сцягафікацыя|Германія}} ** {{сцягафікацыя|Канада}} ** {{сцягафікацыя|Італія}} ** {{сцягафікацыя|Турцыя}} ** {{сцягафікацыя|Румынія}} ** {{сцягафікацыя|Іспанія}} ** ''[[#ISAF|і іншыя]]'' {{сцяг|Афганістан|2001}}/{{сцяг|Афганістан|2004}}/{{сцяг|Афганістан|2013}} [[Ісламская Рэспубліка Афганістан]]: ** <small>[[Файл:Afghan National Army emblem.svg|20пкс]] Узброеныя сілы ** [[Файл:Seal of the Afghan National Police (English).svg|20пкс]] Афганская нацыянальная паліцыя</small> * [[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніi]]<ref>{{Cite web |url=http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |title=Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане |access-date=9 жніўня 2019 |archive-date=9 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |url-status=dead }}</ref> |праціўнік2 = '''На фазе ўварвання'''<br> {{сцяг|Афганістан|Талібан}} [[Ісламскі Эмірат Афганістан (1996—2001)|Ісламскі Эмірат Афганістан]]<br>{{сцягафікацыя|Аль-Каіда}} ---- '''Пасля 2001 года:'''<br> Паўстанцы: ** {{сцяг|Афганістан|Талібан}} [[Талібан]] ** {{сцягафікацыя|Аль-Каіда}} ** ІРУ ** [[Файл:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20пкс]] ІРУТ ** [[Файл:Hezbi Islami.svg|20пкс]] [[Ісламская партыя Афганістана]] ** [[Файл:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|20пкс]] Лашкар-э-Джангві<ref>[http://elijah19.wordpress.com/2011/12/09/lashkar-e-jhangvi-inciting-sectarianism-in-afghanistan/ Lashkar-e-Jhangvi: inciting sectarianism in Afghanistan?]</ref> ** Сетка Хакані<ref>[http://lenta.ru/lib/14213917/ Сеть Хаккани]</ref> ** Замежныя баевікі<ref>[https://www.nytimes.com/2007/10/30/world/asia/30afghan.html?n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Pakistan&_r=0 Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban]</ref> <small>'''пры падтрымцы:'''</small><br> {{сцягафікацыя|Пакістан}}<ref>[http://afghanistan.ru/doc/133036.html Пакистанский премьер признал причастность своей страны к поддержке «Аль-Каиды»]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6033383.stm Pakistan's shadowy secret service]</ref><ref>[http://www.dawn.com/news/316024/karzai-wants-action-by-allied-forces-in-pakistan Karzai wants action by allied forces in Pakistan]</ref><ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E5DA1E30F935A15750C0A96F9C8B63&fta=y U.S. Says Agents Of Pakistan Aid Afghan Taliban]</ref><br> {{сцягафікацыя|Іран}}<ref>[http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz]</ref><ref>[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708 Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 Iran still supporting Afghan insurgency-U.S.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006074547/http://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |date=6 кастрычніка 2014 }}</ref> <small>(па версіі ЗША)</small> ---- '''Трэцяя сіла:'''<br>[[Файл:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] (з 2015) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг ЗША}} Томі Фрэнкс<br> {{Сцяг Італіі}} Маўра дэль Век’ё<br> {{Сцяг Вялікабрытаніі}} Дэвід Рычардс<br> {{Сцяг ЗША}} Дэвід Макірнан<br> {{Сцяг ЗША}} Стэнлі Макрыстал<br> {{Сцяг ЗША}} [[Дэвід Петрэус]] ---- [[Файл:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|border|20px]]/[[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]] [[Бурханудзін Рабані]] † <br>[[Файл:Flag of Afghanistan (1992-1996; 2001).svg|border|22px]]/[[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]] Мухамед Фахім† <br>[[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]] [[Хамід Карзай]]<br>[[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]] [[Абдул-Рашыд Дустум]]<br>[[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]] Абдул Рахім Вардак<br>[[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]] Ісмаіл-хан |камандзір2 = {{сцяг|Афганістан|Талібан}} [[Мухамед Амар]] †<br>{{сцяг|Афганістан|Талібан}} Мула Дадулах †<br>{{сцяг|Афганістан|Талібан}} Джелалудзін Хакані<br>{{сцяг|Афганістан|Талібан}} Байтула Мехсуд †<br>{{сцяг|Афганістан|Талібан}} Маулана Файзула <br>{{сцяг|Афганістан|Талібан}} Абдул Гані Барадар<br>{{сцяг|Афганістан|Талібан}} Убейдала Ахунд<br> {{сцяг|Аль-Каіда}} [[Усама бін Ладэн]] †<br>{{сцяг|Аль-Каіда}} [[Айман аз-Завахіры]]<br>{{сцяг|Аль-Каіда}} Абу Ях’я аль-Лібі †<br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] Тахір Юлдашэў †<br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] Джума Намангані †<br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] Хасан Махсум † <br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] Абдул Хак † ---- [[Файл:Hezbi Islami.svg|border|22px]] Гульбедзін Хекмаціяр |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]] [[НАТА]] — ISAF: 132 457<ref name="ISAF">[http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php Troop numbers and contributions] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005010058/http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php |date=5 кастрычніка 2013 }}</ref> * {{Сцяг ЗША|20px}}: 90 000 * {{Сцяг Вялікабрытаніі|20px}}: 9 500 * {{Сцяг Германіі|20px}}: 5 350 * {{Сцяг Францыі|20px}}: 3 935 {{Сцяг ЗША|20px}} сілы [[ЗША]], якія не ўваходзяць у ISAF: 28 300<ref name="Congressional Research Services Report for Congress - U.S. Forces in Afghanistan - Updated July 15, 2008">[http://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf Congressional Research Services Report for Congress — U.S. Forces in Afghanistan — Updated July 15, 2008]</ref> <ref name="RS22633 - U.S. Forces in Afghanistan - July 15, 2008">{{Cite web |url=http://opencrs.com/document/RS22633 |title=RS22633 — U.S. Forces in Afghanistan — July 15, 2008 |access-date=2 кастрычніка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091116125739/http://opencrs.com/document/RS22633 |archivedate=16 лістапада 2009 |url-status=dead }}</ref><br> [[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]] 300 000<ref name="данные(2014)">[http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency], VOA, 06.04.2014</ref> |сілы2 = [[Файл:Flag of Taliban.svg|border|22px]] [[Талібан]]: 60 000<ref name="данные(2014)" /> {{сцягафікацыя|Аль-Каіда}}: 800<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/10/AR2009111019644.html |title=In Afghanistan, Taliban leaving al-Qaeda behind |publisher=washingtonpost.com |accessdate=2010-02-09 | first=Joshua | last=Partlow | date=November 11, 2009}}</ref><ref>500 Al-Queda members in Pakistan. http://www.cnn.com/2009/CRIME/07/30/robertson.al.qaeda.training/index.html</ref> <br> [[Файл:Hezbi Islami.svg|border|22px]] [[Ісламская партыя Афганістана]]: +4,000<ref name="washingtonpost1" /><br> [[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] Ісламскі рух Узбекістана: +10,000<ref>{{cite web|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|title=Uzbek Fighters in Pakistan Reportedly Return to Afghanistan|publisher=Jamestown.org|accessdate=October 2, 2008|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwTe8lWB?url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|archivedate=2013-07-07}}</ref><br> Сіраджудзіну Хакані: 5,000+<ref name="washingtonpost1">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|title=A Sober Assessment of Afghanistan - washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post|Washingtonpost.com]]|date=|accessdate=October 2, 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDaWSHw?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|archivedate=2012-02-16}}</ref><br> {{сцяг|Афганістан|Талібан}} Рух талібаў Пакістана: 40,000-45,000<ref>[http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm Taliban Military]</ref><br>Квета Шура: 20,000+ |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = [[Файл:Flag of Afghanistan (2004-2013).svg|border|20px]]: 66 000 сілавікоў забіта<ref>[https://tribune.com.pk/story/2319031/exhausted-and-abandoned-why-afghanistans-army-collapsed Exhausted and abandoned: why Afghanistan's army collapsed]</ref><ref name="вынікі"/> [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]]: 7496<ref name="вынікі"/><ref>Американские данные по наймитам: [http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm] [http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties]</ref><ref>[http://www.icasualties.org/ Статистика и поимённый список погибших на сайте icasualties.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150211005051/http://www.icasualties.org/ |date=11 лютага 2015 }}{{ref-en}}</ref><!-- Таблица потерь на заглавной странице сайта, потери с 2001 по 2021 год включительно - 3482 -->—>12 000<ref>Валентин Богданов. [https://vesti.ru/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211028181458/https://vesti.ru/article/2583839 |date=28 кастрычніка 2021 }} // Вести.Ру, 4 июля 2021</ref><ref name="КСИР">{{Cite web |url=https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html |title=КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818144417/https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html |url-status=live }}</ref> вайскоўцаў і супрацоўнікаў ПВК забіта |страты2 = [[Файл:Flag of Taliban.svg|border|22px]]: 52 893 талібаў забіта<ref name="вынікі"/> ---- [[Файл:Islamic State flag.svg|22px]]: 2400 баевікоў ІДІЛ забіта<ref>[https://www.voanews.com/a/afghan-officials-islamic-state-finds-sanctuary-in-afghanistan/4122270.html "Afghan Officials: Islamic State Fighters Finding Sanctuary in Afghanistan".]</ref> |страты3 = |страты4 = |агульныя страты =46 319 мірных жыхароў загінулі<ref name="вынікі">{{Cite web |url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 |title="Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War" |access-date=2022-06-03 |archive-date=2021-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906010357/https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 |url-status=live }}</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Вайна́ ў Афганіста́не (2001—2021)''' — асіметрычны ваенны канфлікт паміж Міжнароднымі сіламі садзейнічання бяспекі (ISAF), якія падтрымліваў спачатку «Паўночны альянс», а затым новы ўрад [[Афганістан]]а, і ісламісцкай арганізацыяй [[Талібан]], якая кантралявала да гэтага большую частку Афганістана. Падзеі з’яўляюцца адным з этапаў грамадзянскай вайны ў Афганістане. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўдзельнічалі у вайне ў Афганістане ў рамках аперацыі «Нязломная свабода», пачатай ў адказ на [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычны акт 11 верасня 2001]]. Міжнародныя сілы садзейнічання бяспекі ў Афганістане (ISAF) дзейнічалі ў адпаведнасці з рэзалюцыяй № 1386<ref name="Резолюция 1386 СБ ООН">[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf Резолюция 1386 СБ ООН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407102053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf |date=7 красавіка 2014 }}</ref> [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] ад 20 снежня 2001 года. Гэта самая працяглая вайна ў гісторыі ЗША<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/20/world/asia/20assess.html?_r=0 Risks of Reversing the Afghanistan Surge] // «The New York Times» ад 20 чэрвеня 2011</ref>. З ліпеня 2011 года пачаўся паступовы вывад войск кааліцыі з Афганістана<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]</ref>. У ліпені 2013 года забеспячэнне бяспекі ў краіне перададзена мясцовым сілавым структурам, з гэтага моманту кантынгент кааліцыі гуляў дапаможную ролю<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]</ref>. Засталіся каля 13000 салдат [[НАТА]], з якіх 9800 чалавек складаў амерыканскі кантынгент<ref>{{cite news|last1 = Recknagel|first1 = Charles|title = Explainer: Key Points In U.S.-Afghan Bilateral Security Agreement|url = http://www.rferl.org/content/explainer-bsa-afghan-us-security-agreement-bsa/26613884.html|accessdate = 26 October 2014|work = Radio Free Europe and Radio Liberty|publisher = Radio Free Europe and Radio Liberty|date = 30 September 2014}}</ref>. У 2021 годзе падчас [[Вывад амерыканскіх войск з Афганістана (2020—2021)|вываду амерыканскіх войск з Афганістана]] талібы пачалі [[Наступленне талібаў (2021)|наступленне]], якое завяршылася 15 жніўня 2021 года [[Падзенне Кабула (2021)|падзеннем Кабула]] і ператварэннем Афганістана ў Ісламскі эмірат, што азнаменавала заканчэнне вайны і перамогу руху. == Перадгісторыя == У снежні 1979 года [[СССР]] з мэтай абароны сваіх межаў і падтрымкі камуністычных сілаў у Афганістане ўводзіць у краіну свае войскі. На працягу наступных 9 гадоў у краіне вялося [[Афганская вайна (1979—1989)|ўзброенае супрацьстаянне]] паміж савецкай арміяй і дружалюбным ёй урадам у Кабуле з аднаго боку, і ісламарадыкальным рухам [[афганскія маджахеды|маджахедаў]], які падтрымалі [[ЗША]] і іх саюзнікі<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510151200/http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|archivedate=2007-05-10 |title=Reagan Doctrine, 1985 |publisher= United States State Department|accessdate=2011-02-20}}</ref>, з другога. У [[1989]] годзе СССР выводзіць свае войскі з краіны, а ў [[1992]] маджахеды зрынулі існы рэжым і захапілі ўсю тэрыторыю Афганістана<ref>[http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/kogda_zakonchilasx_voina_v_afganistane Когда закончилась война в Афганистане]</ref>. Аднак пасля гэтага рух распаўся на {{нп5|Паўночны альянс||ru|Северный альянс}} і найбольш радыкальныя групоўкі, якія пазней аб’ядналіся ў «Талібан». Апошнія змаглі захапіць сталіцу і абвясціць [[Ісламскі Эмірат Афганістан (1996—2001)|Ісламскі Эмірат Афганістан]]. Аж да 2001 года паміж Паўночным альянсам і сіламі ІЭА ішла бесперапынная барацьба за ўладу ў краіне. Тады ў 1990-х тэрарыст [[Усама бін Ладэн]], які ўжо адшукваўся ўладамі ЗША, атрымаў прытулак у Афганістане<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]</ref>. Талібы адмаўляліся выдаваць бін Ладэна, нават пасля выбухаў у амерыканскіх пасольствах у [[Кенія|Кеніі]] і [[Танзанія|Танзаніі]] ў [[1998]] годзе. Пасля тэрактаў [[11 верасня]] [[2001]] года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] высунуў талібам ультыматум: у самыя кароткія тэрміны выдаць амерыканскаму правасуддзю бін Ладэна, а таксама ўсё кіраўніцтва [[Аль-Каіда|«Аль-Каіды»]]. [[21 верасня]] талібы адказалі адмовай, заявіўшы, што ЗША не далі дастаткова важкіх доказаў дачынення гэтай арганізацыі да нападаў у [[Нью-Ёрк]]у і [[Вашынгтон]]е. 22 верасня 2001 года дзве з трох дзяржаў, якія прызнавалі Ісламскі Эмірат Афганістан ([[ААЭ]] і [[Саудаўская Аравія]]), разарвалі з Афганістанам дыпламатычныя адносіны. З самога Афганістана ў [[Іран]] і [[Пакістан]] лінуў велізарны паток бежанцаў. Тады было вырашана правесці ваенную аперацыю ў Афганістане, аб’яднаўшыся з Паўночным альянсам у барацьбе з ІЭА і Талібанам. Афіцыйна ЗША разам з саюзнікамі прадэкларавалі тры мэты свайго ўварвання<ref>[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=29 верасня 2008 }}</ref>: * звяржэнне рэжыму талібаў, * вызваленне тэрыторыі Афганістана ад уплыву талібаў, * паланенне і суд над удзельнікамі Аль-Каіды. == Храналогія == === 2001—2005 === '''[[2001]]''': * [[7 кастрычніка]] — ваенная аперацыя супраць руху Талібан пачалася ўвечары. У нанясенні першага ўдару прымалі ўдзел 40 баявых самалётаў; з амерыканскіх і брытанскіх караблёў было выпушчана каля 50 крылатых ракет. На працягу першага месяца баявыя дзеянні зводзіліся да паветраных бамбардзіровак амерыканскай авіяцыяй розных ваенных аб’ектаў баевікоў Талібана. Сістэма СПА талібаў была выведзена са строю амаль адразу; уся існуючая ў іх авіяцыя была знішчана на аэрадромах. Таксама праводзіліся і наземныя аперацыі з удзелам сіл спецыяльнага прызначэння краін кааліцыі. * [[9 лістапада]] — Паўночны альянс правёў першую сур’ёзную наступальную аперацыю з пачатку паветранай кампаніі, узяўшы буйны горад Мазары-Шарыф. * [[13 лістапада]] — талібы без бою пакінулі Кабул, які знаходзіўся пад іх уладай з 1996 года. * [[27 лістапада]] — пачатак наземнай аперацыі супраць умацаванага раёна Тора-Бора<ref>[https://web.archive.org/web/20030729230702/http://www.inosmi.ru/text/translation/149533.html inoСМИ.Ru | Как бен Ладен сбежал от американцев — II]</ref>. * [[4 снежня]] — аблога [[Кандагар]]а. * [[7 снежня]] — падзенне Кандагара. * [[16 снежня]] — падзенне Тора-Боры. '''[[2002]]''': * [[5 студзеня]] — ад дзеянняў баевікоў у Афганістане загінуў першы амерыканскі салдат<ref name=autogenerated3>[http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US icasualties.org Страты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=18 снежня 2007 }}</ref>. * [[19 студзеня]] — «Супер Стэліян» пацярпеў катастрофу з-за адмовы рухавікоў у горнай мясцовасці ў раёне [[Кабул]]а за 40 міль на поўдзень ад авіябазы Баграм. Апарат знішчаны для прадухілення траплення ў рукі праціўніка. Загінулі 2 члена экіпажа і 5 атрымалі раненні<ref>Neville, Leigh, '' Special Forces in the War on Terror (General Military)'', Osprey Publishing, 2015 {{ISBN|978-1472807908}}, p.83</ref>. * [[Сакавік]] — паспяховая аперацыя НАТА [[Анаконда (аперацыя)|«Анаконда»]]. [[Файл:Anaconda-helicopter.jpg|190px|thumb|Салдаты 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі ЗША высаджваюцца з верталёта CH-47 у даліне Шахі-Кот, сакавік 2002 года.]] * [[2 ліпеня]] — па меншай меры 40 чалавек загінулі і каля 70 атрымалі раненні ў афганскай правінцыі Урузган, калі амерыканскі ваенны самалёт скінуў бомбу на дом, дзе праводзілася вясельная цырымонія<ref name="pubpages.unh.edu">[http://pubpages.unh.edu/~mwherold/ Dossier on Civilian Victims of United States' Aerial Bombing] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171010202647/http://pubpages.unh.edu/~mwherold/ |date=10 кастрычніка 2017 }}</ref>. * [[2 жніўня]] — па меншай меры 50 чалавек, у тым ліку салдат і мірных жыхароў, загінулі ў выніку сутыкненняў на этнічнай глебе ў афганскай правінцыі Герат. * [[9 жніўня]] — больш за 50 чалавек загінулі і адтрымалі раненні ў выніку выбуху ў будынку офіса блізу горада Джэлалабад. * [[5 верасня]] — больш за 22 чалавек загінулі і дзясяткі атрымалі раненні ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля ў цэнтры Кабула. * [[9 верасня]] — па меншай меры 10 чалавек атрымалі раненні ў выніку выбуху бомбы на рынку ў Афганістане. * [[16 кастрычніка]] — талібы забілі дзевяць салдат міжнароднай антытэрарыстычнай кааліцыі. * [[2 снежня]] — па меншай меры 16 чалавек загінулі ў выніку двух узброеных сутыкненняў у Афганістане. '''[[2003]]''': * [[27 студзеня]] — аперацыя «Мангуст». * [[30 студзеня]] — «Блэк Хок» пацярпеў катастрофу падчас трэніровачнага палёту на ўсход ад авіябазы Баграм. Увесь экіпаж — 4 чалавекі — загінуў. * [[4 кастрычніка]] — афганскія і амерыканскія войскі захапілі базу талібаў у горным раёне краіны, па меншай меры 6 талібаў забіты. * [[7 чэрвеня]] — у Кабуле тэрарыст-смяротнік на замініраванай машыне пратараніў аўтобус з вайскоўцамі нямецкага кантынгенту ISAF, загінулі 4 нямецкіх салдат і адзін мірны грамадзянін. * [[9 чэрвеня]] — у выніку выбуху ў Кандагары былі забіты 3 чалавекі. * [[24 чэрвеня]] — пакістанскі салдат забіты на пакістана-афганскай мяжы. * [[15 ліпеня]] — у выніку нападу на камандны пункт афганскай паліцыі паблізу горада Гарак за 120 км на паўночны захад ад Кандагара загінулі 5 паліцыянтаў, у тым ліку шэф участка. * [[20 ліпеня]] — выбух у Кабуле. 1 чалавек загінуў. * [[21 ліпеня]] — вайскоўцы антытэрарыстычнай кааліцыі ў Афганістане забілі 24 баевікоў руху «Талібан». * [[28 ліпеня]] — у Гільмендзе забіты шэсць чалавек. * [[13 жніўня]] — па меншай меры 17 чалавек загінулі, тры атрымалі раненні ў выніку выбуху невялікага аўтобуса на поўдні Афганістана. '''[[2004]]''': * [[6 студзеня]] — у афганскім горадзе Кандагар прагрымеў магутны выбух. Па папярэдніх даных, у выніку выбуху загінула як мінімум 10 чалавек. * [[19 студзеня]] — у афганскай правінцыі Урузган авіяўдар амерыканскіх ваенных прывёў да гібелі 11-ці мясцовых жыхароў. * [[20 сакавіка]] — сем чалавек загінулі, і яшчэ шасцёра былі паранены ў выніку налёту амерыканскай авіяцыі на афганскую правінцыю Урузган. * [[25 мая]] — у выніку тэракту ў Афганістане забіты 9 ахоўнікаў губернатара правінцыі Пактыка Гуляба Мангал, уключаючы начальніка паліцыі Рахіма. * [[11 ліпеня]] — на захадзе Афганістана, у горадзе Герат, прагрымеў выбух, загінулі пяць чалавек, дзесяць атрымалі раненні. * [[12 жніўня]] — «Блэк Хок» пацярпеў катастрофу ў правінцыі Хост у выніку «паветранага ліхацтва» пілота. Загінуў 1 член экіпажа, астатнія 14 вайскоўцаў ЗША атрымалі траўмы. '''[[2005]]''': * [[6 красавіка]] — «Чынук» пацярпеў катастрофу ў раёне Дах Худайдад на паўднёвы захад ад горада Газні ва ўмовах пясчанай буры пры вяртанні на авіябазу Баграм. Загінулі 15 вайскоўцаў ЗША і 3 амерыканскіх грамадзянскіх спецыяліста кампаніі Халібёртан. * [[28 чэрвеня]] — група спецпрызна з чатырох чалавек знікла ў правінцыі Кунар, а адпраўлены на іх пошукі верталёт «Чынук» быў збіты. Выратаваны салдат змог пазбегнуць злову з боку баевікоў. У выніку падзення верталёта загінулі 16 амерыканскіх вайскоўцаў. * [[1 ліпеня]] — падчас амерыканскага авіяналёту загінулі 17 мірных жыхароў правінцыі, якія займаліся пошукам зніклых амерыканскіх вайскоўцаў. * [[2 ліпеня]] — амерыканскае камандаванне ў Афганістане вызваліла 57 ваеннапалонных афганцаў, якія ўтрымліваліся на ваеннай базе ў Баграме на поўнач ад Кабула. * [[3 ліпеня]] — больш за 40 чалавек загінулі за мінулыя двое сутак ва ўзброеных сутыкненнях урадавых войскаў з талібамі на поўдні і паўднёвым усходзе Афганістана недалёка ад мяжы з Пакістанам. * [[4 ліпеня]] — на паўднёвым усходзе Афганістана падарваны аўтамабіль, загінуў кіроўца-афганец і паранены двое турэцкіх інжынераў. Таксама ў выніку бамбардзіровак амерыканскай авіяцыяй лагера баевікоў Талібану на ўсходзе краіны загінулі, па меншай меры, 17 мірных жыхароў. На поўдні Афганістана забіты вядомы вучоны-ісламіст, член уплывовай шыіцкай арганізацыі Маулаві Махамад Набі Масах. Вучонага застрэлілі каля яго дома ў горадзе Кандагар. * [[11 ліпеня]] — па меншай меры 13 афганскіх міліцыянераў загінулі і яшчэ двое атрымалі раненні ў выніку падрыву грузавіка ў раёне населенага пункта Джані Кель (правінцыя Пакт) на паўднёвым усходзе Афганістана. * [[12 ліпеня]] — у Афганістане выяўлены абезгалоўленыя целы 6 паліцыянтаў, 18 чалавек забіты на поўдні краіны. * [[15 ліпеня]] — амерыканскія войскі знішчылі ў правінцыі Забуль на поўдні Афганістана 19 талібаў і 6 ўзялі ў палон. * [[19 ліпеня]] — тэрарыст-смяротнік загінуў у Афганістане пры спробе падарваць начальніка паліцыі правінцыі Герат. === 2006—2010 === '''[[2006]]''': * [[13 сакавіка]] — афганскія талібы забілі замежных закладнікаў. * [[27 сакавіка]] — тры чалавекі загінулі і як мінімум двое атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці пры выбуху прыдарожнай бомбы ў паўднёвых раёнах Афганістана. * [[21 красавіка]] — у Кандагары талібы забілі 6 паліцэйскіх. * [[30 кастрычніка]] — талібы забілі індыйскага сувязіста. * [[18 мая]] — рэйд на горад Муса-Кала (правінцыя Гільменд). * Май — Аперацыя НАТА «Горны прарыў» (правінцыя Гільменд)<ref>[http://news.ntv.ru/89081/ Афганистан пережил «Горный прорыв»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929091502/http://news.ntv.ru/89081/ |date=29 верасня 2007 }}</ref>. * [[4 жніўня]] — урадавыя войскі ў Афганістан ходзе сумеснай аперацыі з падраздзяленнямі заходняй кааліцыі знішчылі на поўдні краіны, у правінцыі Хелманд, 25 баевікоў руху Талібан. * [[6 жніўня]] — у Афганістане талібы забілі брытанскага салдата каля складу сілаў НАТА. * 17 жніўня — у Афганістане пракацілася серыя магутных выбухаў, накіраваных супраць афганскай паліцыі і вайскоўцаў сіл кааліцыі. Выбухі ў правінцыі Урузган здзейснілі два тэрарыста-смяротніка. Першы здзейсніў тэракт ля аднаго з паліцэйскіх пастоў, у выніку чаго раненні атрымалі сем паліцэйскіх. Другі тэрарыст падарваў сябе ў той момант, калі знаходзіўся побач з патрулём вайскоўцаў міжнароднай кааліцыі. У выніку выбуху загінуў мясцовы жыхар, і яшчэ 6 атрымалі раненні. * Верасень — Аперацыя «Медуза» ў Афганістане<ref>[http://www.rambler.ru/db/news/msg.html?mid=8607540 Операция «Медуза» в Афганистане]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[10 верасня]] — талібы забілі губернатара правінцыі ў Афганістане. * [[18 верасня]] — у Афганістане тэрарысты-смяротнікі ажыццявілі 3 выбуху, у выніку якіх загінула, па меншай меры, 17 чалавек. * [[26 верасня]] — па афіцыйных даных, па меншай меры 18 чалавек былі забіты і больш за 17 чалавек атрымалі раненні ў выніку выбуху, які прагрымеў недалёка ад будынка ўрада на поўдні Афганістана. * 19 кастрычніка — адзін брытанскі салдат, а таксама некалькі афганцаў, у тым ліку двое дзяцей, загінулі ў выніку выбуху ў горадзе Лашкаргах на поўдні краіны. Яшчэ двое брытанскіх вайскоўцаў былі паранены. Тэрарыст-смяротнік падарваў сябе побач з патрулём НАТА. * [[3 лістапада]] — талібы забілі шасцярых паліцэйскіх. * [[9 снежня]] — на ўсходзе Афганістана ў правінцыі Кунар талібы забілі пецярых мірных жыхароў, у тым ліку двух настаўніц. '''[[2007]]''': [[Файл:M777 Howitzer Helmand April2007.JPEG|190px|thumb| Канадская артылерыя падчас аперацыі «Ахілес» вядзе агонь па пазіцыях баевікоў, красавік 2007 года.]] * [[7 студзеня]] — брытанскія войскі знішчылі базу талібаў на поўначы правінцыі Гільменд<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6238967.stm BBC NEWS | UK | UK troops 'destroy' Taleban camp]</ref>. * [[11 студзеня]] — паведамленне пра баі ў правінцыі Пактыка з буйным атрадам талібаў (брытанскія крыніцы паведамляюць пра 150 загінулых)<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6251000/6251001.stm Би-би-си | В мире | В Афганистане «убиты 150 талибов»]</ref>. * [[3 лютага]] — талібам атрымалася захапіць горад Муса-Кала — адміністрацыйны цэнтр правінцыі Гільменд<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7135850.stm#map]</ref>. * [[17 лютага]] — больш за 100 чалавек сталі ахвярамі тэракту, здзейсненага на поўдні Афганістана. * [[6 сакавіка]]—[[30 мая]] — аперацыя «Ахілес». * [[16 сакавіка]] — талібы забілі вадзіцеля выкрадзенага італьянскага журналіста. * [[12 мая]] — забойства мулы Дадулы. * [[25 мая]] — у правінцыі Кандагар у выніку выбуху міны загінуў канадскі вайсковец. * [[17 чэрвеня]] — звыш 35 чалавек загінулі ў выніку падрыву паліцэйскага аўтобуса, здзейсненага тэрарыстам-смяротнікам з руху «Талібан» у сталіцы Афганістана. * [[18 чэрвеня]] — сямёра дзяцей загінулі ў выніку авіяўдару сіл кааліцыі ў Афганістане. * [[19 ліпеня]] — 23 місіянера з [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]] былі ўзяты ў закладнікі баевікамі ў правінцыі Газні. Двое мужчын-закладнікаў былі пакараны смерцю да таго, як было дасягнута пагадненне паміж талібамі і ўрадам Паўднёвай Карэі. * [[25 ліпеня]] — у Афганістане талібы забілі паўднёвакарэйскага закладніка. * [[3 жніўня]] — у выніку бамбардзіроўкі авіяцыяй ЗША афганскага горада Мазары-Дыні загінулі больш за 200 жыхароў<ref>[https://web.archive.org/web/20070502085949/http://news.mail.ru/politics/1394992 Новости@Mail.Ru: ВВС США устроили кровавую бойню в афганском Мазари-Дини]</ref>. * [[10 верасня]] — да 27 чалавек узрасла колькасць ахвяр тэракту, здзейсненага ў правінцыі Гільменд на поўдні Афганістана. Смяротнік на замініраванным матацыкле падарваў сябе на аўтобусным прыпынку ў цэнтры ажыўленага рынку горада Гірышк. Раненні атрымалі каля 60 чалавек. Сярод загінулых — 13 вартавых парадку, астатнія — мірныя жыхары. * [[1 кастрычніка]] — як мінімум 30 чалавек загінулі ў выніку выбуху ў аўтобусе ў сталіцы Афганістана * [[6 лістапада]] — у горадзе Баглан на поўначы Афганістана тэрарыст-смяротнік падарваў бомбу, наблізіўшыся да групы афганскіх парламентарыяў (яны здзяйснялі паездку па рэгіёне). У выніку 90 чалавек загінулі і яшчэ 50 пацярпелі. * [[5 снежня]] — у сталіцы Афганістана, Кабуле, быў здзейснены другі за мінулыя суткі тэракт. Тэрарыст-самазабойца, які знаходзіўся за рулём замініраванай машыны, пратараніў аўтобус, які перавозіў вайскоўцаў. У выніку тэракту загінулі 13 чалавек. * [[10 снежня]] — пасля трохдзённай баёў сілам НАТА атрымалася выбіць талібаў з Муса-Калы, які кантраляваўся тымі з лютага<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6328165.stm BBC NEWS | South Asia | Afghan forces vow to retake town]</ref>. '''[[2008]]''': * [[13 студзеня]] — талібы забілі двух галандскіх салдат у афганскай правінцыі Урузган. * [[14 студзеня]] — адбыўся напад на Kabul Serena Hotel у Кабуле, загінулі шэсць чалавек, у тым ліку нарвежскі журналіст. Яшчэ шэсць чалавек былі паранены. * [[17 лютага]] — смяротнік падарваў замацаваную на целе магутную выбухоўку ў натоўпе сотняў афганцаў, якія сабраліся паглядзець у горадзе Кандагар на сабачыя баі. Па апошніх даных, у выніку выбуху загінулі 37 чалавек і больш за 90 атрымалі раненні. * [[13 мая|13]]—[[23 мая]] — паспяховая нямецка-нарвежская аперацыя «Карэз» у Бадгыс, падтрымлянная афганскай арміяй. * [[7 ліпеня]] — у выніку тэракту ў Кабуле загінулі 58 чалавек і больш за 150 параненыя. * [[13 ліпеня]] — 21 чалавек загінуў, больш за 40 атрымалі раненні ў выніку тэракту на поўдні Афганістана. Па даных паліцыі, смяротнік падарваў сябе на ажыўленым базары паблізу паліцэйскай патрульнай машыны ў раёне Дех-Рауд правінцыі Урузган. Сярод загінулых — 17 мірных жыхароў, большасць з якіх — дзеці, і чацвёра вартавых парадку. * [[8 верасня]] — у выніку тэракту на паўднёвым усходзе Афганістана загінулі шэсць мірных жыхароў, яшчэ двое атрымалі раненні. * [[29 кастрычніка]] — у выніку выбуху на ўсходзе Афганістана ў правінцыі Нангархар загінулі 15 мясцовых жыхароў і яшчэ 25 чалавек атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. Выбух ажыццявіў тэрарыст-смяротнік. * [[22 лістапада]] — на поўдни ад Кабула адбыўся тэракт. Бомба была падарваная непадалёк ад групы французскіх вайскоўцаў, якія ажыццяўлялі патруляванне мясцовасці. У выніку выбуху адзін чалавек загінуў, другі атрымаў раненні. '''[[2009]]''': [[Файл:ANA humvee in 2009 cropped.jpg|left|190px|thumb|«Хамві» афганскай нацыянальнай арміі.]] * [[7 студзеня]] — афганскія талібы забілі траіх пакістанскіх паліцэйскіх, яшчэ адзін паліцэйскі быў паранены. * [[9 сакавіка]] — талібы знішчылі 9 амерыканскіх і 2 брытанскіх танка, забілі 29 салдат Вялікабрытаніі і 28 салдат ЗША. * [[2 мая]] — талібы забілі пецярых салдат у Афганістане. * [[7 мая]] — дванаццаць мірных жыхароў загінулі, яшчэ 28 атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці ў выніку тэракту, праведзенага смяротнікам ў раёне Герышк паўднёвай афганскай правінцыі Гільменд. * [[2 ліпеня]]—[[20 жніўня]] — паспяховая сумесная аперацыя пад назвай «Удар мячом» сіл ЗША, Вялікабрытаніі, Пакістана і Афганістана ў правінцыі Гільменд. * [[9 ліпеня]] — замінаваны грузавік узляцеў на паветра каля школы. У гэты час міма праязджаў паліцэйскі патруль. Па папярэдніх даных, у ліку загінулых 21 школьнік і чацвёра вартавых парадку. Разбураныя тры крамы і выбітыя вокны ў бліжэйшых будынках. * [[27 жніўня]] — памёр, паранены ў выніку ракетнага ўдару, заснавальнік і лідар «Ісламскага руху Узбекістана», Тахір Абдулхалілавіч Юлдашаў. * [[2 верасня]] — талібы забілі буйнога афганскага чыноўніка. * [[17 верасня]] — начынены выбухоўкай аўтамабіль, за рулём якога знаходзіўся тэрарыст-смяротнік, пратараніў дзве машыны кантынгенту НАТА. У выніку магутнага выбуху і пажару, згарэлі яшчэ 6 аўтамабіляў. Ахвярамі тэракту сталі 16 чалавек, раненні рознай ступені цяжкасці атрымалі 55. * [[3 кастрычніка]] — [[бой за Камдэш]], дзе каля трохсот талібаў атакавалі два блокпаста сіл кааліцыі. Пасля 12-гадзіннага бою напад быў адбіты. * [[4 кастрычніка]] — у Афганістане талібы забілі восем амерыканцаў. * [[8 кастрычніка]] — у выніку тэракту ў Кабуле загінулі 17 і паранены 83 чалавекі. * [[11 кастрычніка]] — талібы забілі афганскага высокапастаўленага чыноўніка. * [[28 кастрычніка]] — 6 чалавек загінулі і 9 параненыя ў выніку тэракту ў Кабуле. * [[31 снежня]] — у Афганістане талібы забілі 12 замежных ваенных і журналістку. '''[[2010]]''': * [[14 студзеня]] — тэрарыст-смяротнік прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне на ажыўленым рынку ў афганскай правінцыі Урузган. У выніку загінулі па меншай меры 16 чалавек, яшчэ 13 атрымалі раненні. * [[17 студзеня]] — у афганскай правінцыі Герат на захадзе краіны баевікі-талібы забілі кіраўніка адміністрацыі аддаленага раёна Чэшт Шарыф. * [[12 лютага]] — паспяховая [[Moshtarak (аперацыя)|аперацыя «Moshtarak»]] сіл кааліцыі супраць талібаў у правінцыі Гільменд. * [[28 лютага]] — у выніку тэракту на поўдні Афганістана ў правінцыі Гільменд загінула сям’я з 11 чалавек. * [[13 сакавіка]] — у горадзе Тырын-Кот (правінцыя Урузган, Афганістан) на аўтатрасе быў здзейснены тэракт. У выніку выбуху фугаса, закладзенай каля дарогі, загінулі пасажыры, што ехалі па трасе на мікрааўтобусе. * [[21 сакавіка]] — па меншай меры дзевяць чалавек атрымалі раненні і дзесяць загінулі ў выніку выбуху на поўдні Афганістана. * [[31 мая]] — тэрарыст-смяротнік на замініраваным аўтамабілі атакаваў будынак ваеннага каардынацыйнага цэнтра афганскай арміі ў раёне Караме Сарай усходняй правінцыі Хост. Загінулі як мінімум 19 вайскоўцаў, яшчэ 23 параненыя. * [[10 чэрвеня]] — у выніку тэракту, здзейсненага ў Афганістане, не менш за 39 чалавек загінулі, больш за 70 атрымалі раненні. * [[10 чэрвеня|10]]—[[14 чэрвеня]] — [[наступленне ў Шах Валі Кот]], якое скончыўся рашучай перамогай сіл кааліцыі * [[7 ліпеня]] — экстрэмісты радыкальнага руху «Талібан» атакавалі пазіцыі афганскай арміі ў правінцыі Кунар, у выніку чаго тры грамадзяніна загінулі і 16 атрымалі раненні. * [[2 жніўня]] — [[Нідэрланды|Галандыя]] пачала вывад сваіх войскаў з Афганістана<ref>[http://www.ferghana.ru/news.php?id=15295 НАТО начала вывод войск из Афганистана. Первыми ушли голландцы.]</ref>. * [[6 жніўня]] — у афганскай правінцыі Бадахшан талібы забілі дзесяцёх бяззбройных супрацоўнікаў міжнароднай дабрачыннай хрысціянскай арганізацыі International Assistance Mission, якія аказвалі медыцынскую дапамогу афганцам. Сярод загінулых былі шэсць амерыканцаў, адна брытанка, адна немка і два афганца. * [[26 жніўня]] — выбух прагрымеў на базары раёна Даштэ Арчы паўночнай афганскай правінцыі Кундуз. У выніку падрыву самаробнага выбуховага прыстасавання загінулі два афганскіх паліцэйскіх. 14 мірных жыхароў, якія апынуліся ў эпіцэнтры, атрымалі раненні. * [[9 кастрычніка]] — у даліне Гулістан талібы забілі чацвярых італьянцаў. === 2011—2014 === '''[[2011]]''': * [[10 студзеня]] — баевікі Ісламскага Эмірата заявілі, што падчас 2-гадзіннага бою ў ноч на [[9 студзеня]] ўзялі пад кантроль горад Зары ў правінцыі Балх. Было заяўлена, што страт у іх няма і захоплены трафеі: 12 [[Аўтамат Калашнікава|аўтаматаў Калашнікава]], іншая зброя, боепрыпасы, 1 джып. Баевікі паведамілі, што на яны ўзялі пад кантроль увесь раён, бо праціўнік не меў больш ніякімі сіламі ў гэтым раёне і што Зары ўжо сёмы з 15 гарадоў правінцыі Балх, які яны ўзялі пад кантроль. * [[2 мая]] — у Пакістане знішчаны заснавальнік і лідар [[Аль-Каіда|«Аль-Каіды»]] [[Усама бін Ладэн]]. * [[6 ліпеня]] — у раёне авіябазы Баграм у правінцыі Парван разбіўся азербайджанскі транспартны самалёт Іл-76ТД. * [[21 чэрвеня]] — у Афганістане талібы забілі грузінскага салдата. * [[12 ліпеня]] — брат прэзідэнта Афганістана Ахмад Карзай быў забіты сваім знаёмым Сардарам Махамадам. Талібы заявілі, што забойства здзейснена іх баевіком. * [[28 ліпеня]] — талібы захапілілі раён Хас Урузган. * [[1 жніўня]] — у раёне Хайрпур на паўночным захадзе Пакістана баевікі атакавалі аўтакалону забеспячэння НАТА, былі паранены 4 чалавекі (вадзіцелі і ахоўнікі) і знішчаны 10 бензавозаў. * [[6 жніўня]] — [[Катастрофа CH-47 у правінцыі Вардак]]. * [[23 лістапада]] — на ўсходзе Афганістана абыўся магутны выбух. У выніку загінулі 2 чалавекі, пацярпелі каля 40. * [[30 лістапада]] — у Афганістане выбухнуў пасажырскі аўтобус. Загінулі больш за 10 чалавек. 12 атрымалі раненні. * [[6 снежня]] — па меншай меры 54 чалавек, у тым ліку жанчын і дзяцей, загінулі ў выніку атакі экстрэміста-смяротніка на шыіцкі храм у цэнтры сталіцы Афганістана Кабула, яшчэ 150 атрымалі раненні. '''[[2012]]''': [[Выява:Defense.gov News Photo 120229-A-8536E-817 - U.S. Army soldiers prepare to conduct security checks near the Pakistan border at Combat Outpost Dand Patan in Afghanistan s Paktya province on.jpg|190px|thumb|Салдаты ЗША патрулююць мяжу з Пакістанам, люты 2012 года.]] * [[5 лютага]] — невядомыя ўзарвалі аддзяленне паліцыі на поўдні Афганістана. Загінулі сем чалавек, пяць з іх — супрацоўнікі праваахоўных органаў. Раненні атрымалі 19 чалавек. * [[13 лютага]] — па даных урадавай камісіі, у правінцыях Капіса і Кунар на ўсходзе Афганістана ў выніку авіяўдараў НАТА былі забіты па меншай меры 15 мірных жыхароў, у тым ліку 7 дзяцей. * [[7 сакавіка]] — у правінцыі Кандагар на поўдні Афганістана раніцай чатыры чалавекі загінулі і яшчэ дзесяць атрымалі раненні пры выбуху бомбы, умацаванай на матацыкле. * ліпень — у правінцыі правінцыі Фарах на бок баевікоў перайшлі афіцэр і 20 супрацоўнікаў афганскай паліцыі са зброяй, амуніцыяй і тэхнікай. Вядомыя і іншыя выпадкі пераходу на бок баевікоў афганскіх вайскоўцаў і паліцэйскіх. У цэлым, у першым паўгоддзі 2010 года афганскай арміі дэзертыравалі 11 423 чалавека, са студзеня па чэрвень 2011 года — 24 590 салдат і афіцэраў. * [[4 чэрвеня]] — знішчаны высокапастаўлены чыноўнік «Аль-Каіды» — Абу Ях’я аль-Лібі. * [[28 ліпеня]] — пры нападзе на кантрольны пункт у правінцыі Пактыка забіты 30 баевікоў Талібану і паранены 1 служачы памежнай паліцыі. * [[14 жніўня]] — у Афганістане адбылася серыя тэрактаў, якая забрала жыцці 46 чалавек. Пры выбухах былі паранены 90 мясцовых жыхароў. * [[1 кастрычніка]] — у выніку выбуху, учыненага тэрарыстам-смяротнікам загінулі не менш за 14 чалавек, у тым ліку трое вайскоўцаў НАТА. Яшчэ амаль 40 чалавек атрымалі раненні. * [[7 кастрычніка]] — рух «Талібан» абвясціў аб сваёй перамозе ў вайне супраць ЗША і іх саюзнікаў. * [[19 кастрычніка]] — у ваколіцах Мазары-Шарыфа на фугасе падарваўся пасажырскі аўтобус. Загінулі 15 мясцовых жыхароў, паранены каля 20. * [[21 лістапада]] — у дыпламатычным квартале Кабула адбыўся выбух. Тэракт забраў жыцці, як мінімум, 2 чалавек. * [[14 снежня]] — на поўдні краіны ў Кандагары тэрарыст-смяротнік падарваў аўтамабіль ля авіябазы НАТА. Па папярэдніх даных, загінуў амерыканскі вайсковец і два мірных жыхара. '''[[2013]]''': * [[26 студзеня]] — дзесяць супрацоўнікаў афганскай паліцыі загінулі і яшчэ больш за 20 атрымалі раненні ў выніку атакі тэрарыста-смяротніка ў горадзе Кундуз. * [[4 кастрычніка]] — больш за 50 чалавек загінулі і 90 атрымалі раненні ў выніку нападу баевікоў на будынак суда ў афганскім горадзе Фарах. * [[23 красавіка]] — забіты заснавальнік і кіраўнік руху «Талібан» — Мухамад Амар. * [[29 кастрычніка]] — {{нп5|катастрофа Boeing 747 у правінцыі Баграм||ru|катастрофа Boeing 747 в Баграме}}. * [[30 кастрычніка]] — у правінцыі Гільменд на самаробнай выбуховай прыладзе падарваўся аўтамабіль з салдатамі 2-га батальёна Каралеўскага палка Шатландыі. У выніку загінулі тры брытанскіх салдат<ref>[http://www.rbc.ru/fnews.open/20130501104351.shtml В Афганистане, подорвавшись на мине, погибли трое британских солдат. — Новости Единой ленты — РосБизнесКонсалтинг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032436/http://www.rbc.ru/fnews.open/20130501104351.shtml |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[16 мая]] — пры выбуху ў сталіцы Афганістана Кабуле загінулі шэсць чалавек, 37 атрымалі раненні. * [[25 чэрвеня]] — на поўдні Афганістана адбыўся магутны тэракт. У выніку выбуху прыдарожнай міны загінулі 10 чалавек. * [[11 ліпеня]] — на поўдні Афганістана адбыўся двайны тэракт. У выніку атакі загінулі 5 чалавек. * [[3 жніўня]] — восем дзяцей загінулі пры выбуху каля індыйскага консульства ў Афганістане. * [[5 верасня]] — чарговая атака баевікоў у сталіцы Афганістана. Загінулі 10 чалавек. У ходзе аперацыі па вызваленні прыхаджан баевікі былі забіты. * [[13 верасня]] — у амерыканскага консульства ў Афганістане прагучаў магутны выбух. Загінулі 3 чалавекі, амаль 20 атрымалі раненні. * [[22 верасня]] — трое амерыканскіх салдат былі застрэлены ў ноч з суботы на нядзелю на тэрыторыі афганскай ваеннай базы ў горадзе Гардэз на ўсходзе Афганістана. * [[17 снежня]] — выбух у афганскай правінцыі Кандагар забраў жыцці дваіх супрацоўнікаў паліцыі, пацярпелі больш за 10 чалавек. '''[[2014]]''': * [[17 студзеня]] — тэракт у Афганістане: загінуў 21 чалавек, у тым ліку супрацоўнікі [[ААН]] і [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. * [[15 ліпеня]] — у выніку выбуху начыненай выбухоўкай машыны на людным рынку ва ўсходняй правінцыі Афганістана Пактыка не менш за 30 чалавек загінулі і звыш 40 былі параненыя. * [[23 лістапада]] — жыцця па меншай меры 40 чалавек забраў тэракт у Афганістане. Больш за 60 атрымалі раненні. Тэрарыст-смяротнік прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне падчас валейбольнага матчу ў правінцыі Пактыка на ўсходзе краіны. * [[28 снежня]] — пасля таго, як ЗША і саюзнікі завяршаюць шэраг спецаперацый у Афганістане, прымаецца рашэнне аб заканчэнні місіі ISAF. === 2015—2019 === '''[[2015]]''': * 5 студзеня — выбух аўтамабіля ў цэнтры Кабула. Загінуў 1 чалавек, 5 атрымалі раненні. Адказнасць за атаку на сябе ўзялі баевікі групоўкі «Талібан»<ref name=autogenerated1>{{cite web | url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-offers-details-years-eve-deaths-27999599 | title=Теракт в Кабуле — дело рук талибов | date=5 January 2015 | accessdate=5 January 2015}}</ref>. * Сярэдзіна студзеня — групоўка ІДІЛ абвясціла аб пачатку сваёй дзейнасці ў Афганістане, аднак паводле даных УС Афганістана, групоўка нікчэмна малая. * 18 сакавіка — УС Афганістана заявілі аб ліквідацыі прадстаўніка ІДІЛ у Афганістане. * 19 сакавіка — ЗША заявілі аб працягу свайго знаходжання на тэрыторыі Афганістана да снежня 2015 года для барацьбы з талібамі і ІД<ref name="Afghan Army kills 29 militants">{{Cite web|url = http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|title = 29 Insurgents Killed In Military Operations|date = 25 March 2015|accessdate = 28 March 2015|publisher = Tolonews|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150328014303/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|archivedate = 2015-03-28}}</ref>. * 5 мая — у правінцыі Фарах, на захадзе Афганістана, урадавыя сілы адбілі буйнамаштабную атаку талібаў. Пры гэтым былі забіты 14 баевікоў «Талібана». Напярэдадні сотні талібаў зрабілі масіраваную атаку ў правінцыі Фарах, аднак былі вымушаны адступіць. Урадавыя сілы страцілі 3 чалавекі забітымі, 6 параненымі<ref>{{Cite news|title = Правительственные войска Афганистана отразили атаку «Талибана»|author = |url = http://russian.news.cn/world/2015-05/06/c_134213029.htm|work = |date = }}</ref>. * 25 мая — сотні баевікоў «Талібана» атакавалі ваенную базу Афганскай нацыянальнай арміі ў павеце Навзад паўдневай правінцыі Гільменд і некалькі паліцэйскіх КПП. У выніку разлютаваных баёў, толькі паводле афіцыйных даных, сілавікі страцілі 26 чалавек забітымі (19 паліцэйскіх і 7 ваенных). У выніку талібы захапілі на захопленых кантрольных пунктах зброю і боепрыпасы і перакрылі дарогі, што вядуць у павет Навзад. Сілавікі, якія апынуліся ў блакадзе, адправілі запыт аб падмацаванні. 26-27 мая ў паветах Навзад, Нахрэн-і Сарадж і Сангін пачаліся аперацыі па зачыстцы тэрыторыі ад экстрэмістаў<ref name="warsonline:0">{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-atakovali-uezd-v-iuzhnoy-afganskoy-provintsii-gilmend.html|title = Талибы атаковали уезд в южной афганской провинции Гильменд|author = |work = |date = 28 May 2015|publisher = }}</ref>. * 27 мая — прасоўванне пазначылася толькі ў павеце Сангін, дзе было знішчана каля 30 баевікоў, захоплены лагер падрыхтоўкі, вялікая колькасць зброі і боепрыпасаў. Аб сітуацыі ў павеце Навзад афіцыйныя крыніцы не паведамлялі. Талібы сцвярджалі, што там вяліся баі і ўрадавыя сілы панеслі значныя страты. Перамяшчэнні буйных бандгруп адзначаны ў суседняй афганскай правінцыі Кандагар. У павеце Шарабак былі заўважаны дзясяткі баевікоў «Талібана». * 26-27 мая — тут прайшла вайсковая аперацыя з прыцягненнем авіяцыі. У выніку серыі авіяўдараў і наземных баявых дзеянняў былі знішчаны не менш за 35 баевікоў. * 2 чэрвеня — у ходзе баявых дзеянняў баевікі ІД страцілі 13 чалавек забітымі і 12 цяжка параненымі. Частка радыкальных ісламістаў здалася талібам, больш за 30 «пакаяліся» і вярнуліся ў шэрагі «Талібана». Значная частка прыхільнікаў «Ісламскай дзяржавы» ў Афганістане з’яўляліся былымі талібамі, што спрошчавала кантакт паміж імі<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zayavili-o-pobede-nad-ig-v-provintsii-farach.html|title = Талибы заявили о победе над «Исламским Государством» в провинции Фарах|author = |work = |date = 2 June 2015|publisher = }}</ref>. * 4 чэрвеня — не менш за пяць чалавек загінулі на ўскраіне горада Лашкаргах. Адказнасць за тэракт узяла на сябе групоўка «Талібан»<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/5-chelovek-pogibli-v-rezultate-ataki-terrorista-politseyskogo-kpp-na-iuge-afganistana.html|title = 5 человек погибли в результате атаки террориста полицейского КПП на юге Афганистана|author = |work = |date = 05 June 2015|publisher = }}</ref>. * 6 чэрвеня — паводле іх даных, баевікам групоўкі ІД удалося цалкам захапіць раён Ямган у паўночнай правінцыі Бадахшан. «Усе варожыя аб’екты былі ўзятыя пад кантроль, знішчаны два танкі і больш за 30 марыянетак», — гаворыцца ў заяве «Талібана». Усе падраздзяленні афганскіх сілавікоў (як войска, так і паліцыя) пакінулі раён Ямган. * 7 чэрвеня — «Талібан» захапіў большую частку павета Гізаб у паўднёвай афганскай правінцыі Урузган. Прадстаўнікі афганскай паліцыі паведамілі, што ў баявых дзеяннях загінулі чацвёра ваенных і 12 баевікоў. Усе афіцыйныя крыніцы заяўляюць аб захопе талібамі 12 паліцэйскіх кантрольна-прапускных пунктаў, але гаворка ідзе пра захоп значнай часткі павета. Намеснік начальніка паліцыі правінцыі Урузган сказаў журналістам, што «сілы бяспекі адступілі ў некаторых раёнах павета Гізаб». Вечарам паступіла інфармацыя, што баевікі ўжо набліжаюцца да адміністрацыйнага цэнтра. * 27 жніўня — рух «Талібан» праз 7,5 гадоў вярнуў сабе кантроль над стратэгічна важным горадам Муса-Кала ў правінцыі Гільменд. У выніку гэтага дзеяння цэнтральная і паўночная часткі правінцыі перайшла пад кантроль баевікоў, а яе сталіца Лашкаргах апынулася адрэзанай ад [[Кабул]]а<ref>[http://news.sky.com/story/1542454/taliban-seizes-key-helmand-district-musa-qala Taliban Seizes Key Helmand District Musa Qala] // Sky News</ref>. * 28 верасня — на досвітку пачалося наступленне талібаў на Кундуз. У гэты час большасць армейскіх і паліцэйскіх падраздзяленняў знаходзіліся за горадам, губернатар правінцыі — у [[Таджыкістан]]е, а ўсё кіраўніцтва сілавікоў — у Кабуле. Баевікі ўзялі пад кантроль ключавыя пункты на падыходах да [[Кундуз]]а, пасля чаго пачалі планамерна зачышчаць горад. Яны захапілі будынкі правінцыйнага савета, Вышэйшага савета міру і бальніцу на 200 ложкаў. Паводле апошніх звестак, у ходзе атакі загінулі 14 афганскіх паліцэйскіх і сем грамадзянскіх асоб, 47 чалавек параненыя. Сілавікі паведамілі, што ім удалося знішчыць 13 талібаў і параніць 21. У рэгіён былі спешна перакінутыя вайсковыя падраздзяленні, але прабіцца ў горад ім не ўдалося. Урадавыя сілы не вырашалі ўжыць авіяцыю, каб пазбегнуць гібелі мірных жыхароў, якіх баевікі не выпускалі з горада<ref>[http://lenta.ru/news/2015/09/28/kunduz/ Талибы атаковали город Кундуз на севере Афганистана] // Лента.ру</ref>. * 29 верасня — найбуйнейшы поспех руху «Талібан» за апошнія 14 гадоў: цалкам захоплены Кундуз і над цэнтральнай часткай горада лунае сцяг «Талібану». У ходзе штурму была захоплена бранятэхніка афганскай арміі<ref name="BBC Ru 29.09.2015">{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150928_rn_kunduz_captured|title=Талибы полностью захватили Кундуз|agency=BBC Русская служба|date=29.09.2015|accessdate=29.09.2015}}</ref>. Тым часам Афганская армія пачала аперацыю па вызваленні Кундуза пры падтрымцы ВПС ЗША<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34387914|title=Afghan forces fight to retake Kunduz from Taliban|agency=BBC|date=29.09.2015|accessdate=29.09.2015}}</ref>. * 30 верасня — працяг зацятых баёў за Кундуз. * 3 кастрычніка — самалётам ВПС ЗША<ref>[http://ru.euronews.com/2015/10/03/afghan-government-claims-terrorists-were-hiding-in-hospital-hit-by-air-strike/ Командование сил НАТО в Афганистане и минобороны США признали, что удар был нанесён самолётом ВВС США]</ref> здзейснены [[Авіяўдар па бальніцы ў Кундузе|авіяўдар]] па бальніцы міжнароднай арганізацыі «[[Урачы без межаў]]» у горадзе Кундузе. Загінула 22 чалавекі, у тым ліку медыцынскі персанал і дзеці. 37 чалавек паранена<ref name=autogenerated2>[http://www.interfax.ru/world/471028 Число жертв авианалета на больницу «Врачей без границ» в Кундузе достигло 16] // Интерфакс</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/471937 Обама извинился перед «Врачами без границ» за бомбардировку больницы в Афганистане] // Интерфакс</ref>. * 5 лістапада — амаль 30 баевікоў ІД знішчаныя ў выніку ваеннай аперацыі ў правінцыі Нангархар на ўсходзе Афганістана<ref>[https://news.mail.ru/incident/24111478/ Новости от 5 ноября 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160224042026/https://news.mail.ru/incident/24111478/ |date=24 лютага 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 10 лістапада — загінуў, у выніку атакі тэрарыста-смяротніка, камандзір «Талібану» Мула Пір Агха. * 24 лістапада — падбіты [[Малдавія|малдаўскі]] [[верталёт]], які здзейсніў вымушаную пасадку; загінулі 3 чалавекі, у палоне талібаў апынуліся 18 чалавек<ref>[https://news.mail.ru/incident/23913939/ При атаке смертника ИГ погиб командир Талибана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160130060541/https://news.mail.ru/incident/23913939/ |date=30 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 28 лістапада — два чалавекі загінулі і чатыры пацярпелі ў выніку выбуху ў Кабуле<ref>[https://news.mail.ru/incident/23862789/ Новости из Кабула от 28 ноября 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160423152329/https://news.mail.ru/incident/23862789/ |date=23 красавіка 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 2 снежня — у пакістанскім горадзе Квета памёр ад ранення лідар талібаў Мула Мансур<ref>[https://news.mail.ru/video/337076/ Война в Афганистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170927105718/https://news.mail.ru/video/337076/ |date=27 верасня 2017 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 3 снежня — афганскі спецназ, пры падтрымцы войск ЗША, вызваліў 60 чалавек, якія ўтрымліваліся ў наладжанай рухам «Талібан» турме ў паўднёвай правінцыі Гільменд<ref>[https://news.mail.ru/incident/24183710/ В Афганистане силы безопасности освободили 60 пленников Талибана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160130092629/https://news.mail.ru/incident/24183710/ |date=30 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 9 снежня — напад талібаў на аэрапорт [[Кандагар]]а. Загінула 14 чалавек<ref>[https://news.mail.ru/incident/24220855/ При нападении талибов на аэропорт Кандагара погибли 14 человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160128085657/https://news.mail.ru/incident/24220855/ |date=28 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 15 снежня — прадстаўнікі сілаў бяспекі Афганістана ліквідавалі 40 талібаў<ref>[https://news.mail.ru/incident/20471932/ Представители сил безопасности Афганистана ликвидировали 40 талибов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160129021910/https://news.mail.ru/incident/20471932/ |date=29 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 16 снежня — разлютаваныя сутыкненні паміж баевікамі руху «Талібан» і баевікамі тэрарыстычнай групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]» ў населеных пунктах усходняй правінцыі Нангархар. У выніку баёў было забіта 15 экстрэмістаў, і яшчэ 36 атрымалі раненні. З ліку баевікоў ІД забіта чатыры чалавекі<ref>[https://news.mail.ru/incident/24298216/ Афганистан: 16 декабря 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160128131701/https://news.mail.ru/incident/24298216/ |date=28 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 21 снежня — у выніку падрыву тэрарыста-смяротніка ў Кабуле былі забітыя шэсць вайскоўцаў НАТА<ref>[https://news.mail.ru/incident/24345604/ 21 декабря: хронология войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160128174803/https://news.mail.ru/incident/24345604/ |date=28 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 28 снежня — у Кабуле зноў прагрымеў выбух (адзін загінулы, чацвёра параненых)<ref>[https://news.mail.ru/incident/24403145/ Новости из Кабула] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160130005535/https://news.mail.ru/incident/24403145/ |date=30 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. '''[[2016]]''': * 1 студзеня — выбухнула машына побач з французскім рэстаранам ў Кабуле. Адказнасць за напад узяў на сябе рух «Талібан». Выбух прагрымеў таксама і ў раёне пасольстваў і каля ўрадавых будынкаў<ref name=autogenerated4>[https://news.mail.ru/incident/24461493/ В дипломатическом квартале Кабула прогремел взрыв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160130084114/https://news.mail.ru/incident/24461493/ |date=30 студзеня 2016 }} // Новости Mail.ru</ref>. * 3 студзеня — тэрарысты напалі на консульства [[Індыя|Індыі]] ў горадзе Мазары-Шарыф на поўначы краіны<ref name=autogenerated4 />. * 5 студзеня — у Кабуле ўзарвалася магнітная бомба, прымацаваная да аўтамабіля<ref>[https://news.mail.ru/incident/24461493/ Новости из Кабула 5 января] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160130084114/https://news.mail.ru/incident/24461493/ |date=30 студзеня 2016 }}</ref>. * 20 студзеня — выбух блізу пасольства [[Расія|Расіі]] ў Кабуле. Не меней трох чалавек загінула<ref>[http://www.interfax.ru/world/490620 Не менее трёх человек погибло при взрыве близ посольства РФ в Кабуле]</ref>. * 1 лютага — тэракт ля будынка парламента ў Кабуле; 20 загінулых і 20 параненых<ref>[https://news.mail.ru/incident/24706347/ Новости из Кабула 1 февраля 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160214100041/https://news.mail.ru/incident/24706347/ |date=14 лютага 2016 }}</ref>. * 27 лютага — у аэрапорце Джэлалабад адбыўся выбух. Загінулі па меншай меры 6 чалавек, яшчэ сем атрымалі раненні<ref>[http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/smertnik-sovershil-terakt-v-afganskom-aeroportu.d?id=42162656 Взрыв в Джелалабаде] // rus.delfi.lv</ref>. * 7 сакавіка — на ўсходзе Афганістана ліквідавана 15 баевікоў ІД<ref>[http://www.interfax.ru/russia/497530 На востоке Афганистана ликвидировано 15 боевиков ИГ] // Интерфакс</ref>. * 14 сакавіка — у Нангархары 12 баевікоў ІДІЛ загінулі ад падрыву на ўласнай выбухоўцы, яшчэ па меншай меры 21 атрымалі раненні<ref>[http://lifenews.ru/news/190054 В Афганистане группа боевиков ИГИЛ подорвалась на своей взрывчатке] // lifenews.ru</ref>. * 11 красавіка — «Талібан» абвясціў аб пачатку вясновага наступлення на пазіцыі афганскіх урадавых войскаў<ref>[https://news.mail.ru/politics/25445209/ В Афганистане начинается сезон войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420231913/https://news.mail.ru/politics/25445209/ |date=20 красавіка 2016 }} // Коммерсантъ</ref>. У Джалалабадзе адбыўся тэракт; загінулі як мінімум 12 чалавек, яшчэ 27 чалавек атрымалі раненні<ref>[http://www.mk.ru/incident/2016/04/11/pri-terakte-na-vostoke-afganistana-pogibli-12-chelovek.html События 11 апреля в Афганистане] // МК</ref>. * 21 мая — амерыканскі беспілотнік нанёс удар па машыне, у якой знаходзіўся лідар руху «Талібан» Мула Ахтар Мансур<ref>[http://izvestia.ru/news/614808/ Командир «Талибана» подтвердил гибель лидера движения]</ref>. * 30 чэрвеня — тэракт у Кабуле. Загінулі 40 выпускнікоў паліцэйскай акадэміі<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-36671082 30 июня: теракт в Кабуле]</ref>. * 23 ліпеня — тэракт у Кабуле. Загінулі, па меншай меры, 80 чалавек, звыш за 230 атрымалі раненні<ref>[https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-protests-idUSKCN1030GB В Кабуле 23 июля произошёл теракт]</ref>. * 13 жніўня — за суткі ў ходзе аперацый афганскіх сіл бяспекі на тэрыторыі Афганістана былі забітыя 92 баевіка<ref>[http://afghanistan.ru/doc/100922.html За последние сутки в Афганистане были убиты 92 боевика]</ref>. * 14 жніўня — у паўночнай правінцыі Афганістана Кундуз адбыліся сутыкненні афганскай арміі з баевікамі руху «Талібан». У выніку знішчаны 21 талібы, звестак аб параненых не паступала<ref>{{Cite web |url=http://www.inform.kz/rus/article/2936938 |title=21 боевик Талибана уничтожен на севере Афганистана |access-date=7 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160825233217/http://www.inform.kz/rus/article/2936938 |archivedate=25 жніўня 2016 |url-status=dead }}</ref>. * 16 жніўня — армія Афганістана спыніла масіраванае наступленне радыкальнай групоўкі «Талібан» на захадзе краіны, у ходзе аперацыі забітыя 53 баевіка<ref>[https://ria.ru/world/20160816/1474457937.html Армия Афганистана отразила наступление «Талибана», ликвидировав 53 боевика | РИА Новости]</ref>. * 18 жніўня — на тэрыторыі заходняй афганскай правінцыі Гор прагрымеў выбух, у выніку якога загінулі і пацярпелі 8 служачых Афганскай нацыянальнай арміі<ref>[http://afghanistan.ru/doc/101149.html При взрыве в провинции Гор погибли и пострадали 8 афганских военных]</ref>. * 8 верасня — талібы зайшлі ў сталіцу правінцыі Урузган горад Тарынкот на поўдні Афганістана<ref>[http://kommersant.ru/doc/3083970 Ъ-Газета — Афганская война идет в города]</ref>. * 19 верасня — на поўдні Афганістана ў выніку авіяўдару ВПС ЗША загінулі восем паліцыянтаў<ref>[https://sputniknews.com/asia/20160919/1045459074/us-airstrikes-policemen-afghanistan.html US Airstrikes Kill Eight Police Officers in Southern Afghanistan]</ref>. * 24 верасня — [[Пентагон]] заявіў, што талібы кантралююць 10% тэрыторыі Афганістана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/102562.html Афганистан. Ру | Джон Николсон: В Афганистане находятся около 1300 боевиков ИГ]</ref>. * 10 кастрычніка — баевікі руху «Талібан» захапілі раён Болан і прасоўваюцца да цэнтра горада Лашкаргах, які з’яўляецца сталіцай паўднёвай правінцыі Гільменд<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1476137160 Талибы ворвались в Лашкаргах | ЦентрАзия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171015044144/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1476137160 |date=15 кастрычніка 2017 }}</ref>. * 11 кастрычніка — як мінімум 14 чалавек загінулі і 26 пацярпелі падчас выбуху ля сцен шыіцкай пахавальні Сахі ў Кабуле падчас ушанавання святога для шыітаў дня Ашура, які лічыцца днём памінання пакутнікаў<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-37625698 Взрыв у шиитской мечети в Кабуле: 14 погибших — BBC Русская служба]</ref>. * 26 кастрычніка — баевікі радыкальнай групоўкі «Талібан» выкралі і пазней забілі не менш за 33 мірных жыхара ў правінцыі Гор у цэнтральнай частцы Афганістана<ref>[http://avtoinsider.com/v-afganistane-talibi-pohitili-i-ubili-ne-menee-30-mirnih/ В Афганистане талибы похитили и убили не менее 30 мирных граждан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029175431/http://avtoinsider.com/v-afganistane-talibi-pohitili-i-ubili-ne-menee-30-mirnih/ |date=29 кастрычніка 2016 }}</ref>. * 12 лістапада — чатыры чалавекі загінулі і 15 атрымалі раненні ў выніку магутнага выбуху ля ваеннай базы ЗША і НАТА Баграм у Афганістане. '''[[2017]]''': * 10 студзеня — двайны тэракт у Кабуле. Загінулі 49 чалавек<ref>{{Cite news|title=В Кабуле произошел двойной теракт, унесший жизни по меньшей мере 30 человек |url=https://ru.tsn.ua/svit/v-kabule-proizoshel-dvoynoy-terakt-unesshiy-zhizni-po-menshey-mere-30-chelovek-782054.html|work=ТСН.ua|accessdate=2017-10-26|language=ru}}</ref>. * 7 лютага — як мінімум 19 чалавек загінулі і больш за 40 атрымалі раненні ў выніку выбуху, учыненага смяротнікам, на тэрыторыі Вярхоўнага суда Афганістана ў Кабуле<ref>{{Cite web|url=http://ru.euronews.com/2017/02/07/suicide-bomb-kills-20-outside-afghan-supreme-court-in-kabul|title=Афганистан: теракт на территории Верховного суда |subtitle=Как минимум 19 человек погибли и более 40 получили ранения в результате взрыва, устроенного смертником |date=2017-02-07 |publisher=Euronews |accessdate=2017-10-26 }}</ref>. * 11 лютага — чарговы тэракт у Афганістане: сем чалавек загінулі, яшчэ 20 паранены<ref>{{Cite news|title=Теракт в Афганистане: семь человек погибли, еще 20 ранены|url=https://kp.ua/incidents/566731-terakt-v-afhanystane-sem-chelovek-pohybly-esche-20-raneny|accessdate=2017-10-26|language=ru-RU}}</ref>. * 8 сакавіка — тэрарысты захапілі ў закладнікі медперсанал і хворых у Кабуле<ref>{{cite web|url=http://nvdaily.ru/info/96197.html|title=Число жертв нападения в Кабуле возросло до 49|author=|website=http://nvdaily.ru/info/96197.html|date=|publisher=nvdaily.ru|lang=ru|accessdate=2017-03-13}}</ref>. Загінулі 49 чалавек. Адзін з баевікоў падарваў сябе каля лячэбнай установы. Іншыя ўварваліся ў будынак. * 19 сакавіка — каля 10 талібаў загінулі ў выніку авіяўдару ў Афганістане. У выніку амерыканскіх авіяўдараў у афганскай правінцыі [[Пактыка]] быў забіты адзін з верхаводаў «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]» Кары Ясін<ref name="BBC Русская служба">{{Cite news|title=Пентагон: один из лидеров "Аль-Каиды" убит в Афганистане|url=http://www.bbc.com/russian/news-39396392|work=BBC Русская служба|date=2017-03-26|accessdate=2017-10-26|language=en-GB}}</ref>. * 21 сакавіка — 3 чалавекі загінулі, яшчэ восем атрымалі раненні ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля ў паўднёвай афганскай правінцыі [[Гільменд]]<ref>{{Cite web|url=http://russian.news.cn/2017-03/21/c_136145982.htm|title=Три человека погибли, восемь ранены в результате теракта на юге Афганистана_Russian.news.cn|publisher=russian.news.cn|accessdate=2017-10-26}}</ref>. * 26 сакавіка — па меншай меры 27 тэрарыстаў ІДІЛ знішчаны ў выніку авіяўдару афганскіх ВПС у правінцыі Нангархар на ўсходзе Афганістана<ref name="BBC Русская служба"/>. * 9 красавіка — тэракт на поўначы Афганістана, 9 загінулых. * 21 красавіка — у Афганістане 90 ваенных загінулі пры нападзе талібаў<ref>{{Cite web|url=http://uapress.info/ru/news/show/164555|title=В Афганистане произошел самый смертоносный теракт в истории страны (ВИДЕО)|author=uapress.info|publisher=uapress.info|lang=ru|accessdate=2017-05-13}}</ref>. * 3 мая — у сталіцы Афганістана Кабуле ў выніку нападу смяротніка на ваенную калону НАТА загінулі не менш за восем мірных жыхароў, яшчэ 25 былі паранены<ref>{{Cite news|title=Смертник атаковал военную колонну НАТО в Кабуле|url=http://www.bbc.com/russian/news-39789962|work=BBC Русская служба|date=2017-05-03|accessdate=2017-05-08|language=en-GB}}</ref>. * 7 мая — у Афганістане падчас аперацыі афганскіх і амерыканскіх ваенных забіты лідар мясцовай ячэйкі тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава» Абдул Хасіб<ref>{{Cite news|title=В США заявили об уничтожении одного из главарей ИГИЛ в Афганистане|url=http://gordonua.com/news/worldnews/v-ssha-zayavili-ob-unichtozhenii-odnogo-iz-glavarey-igil-v-afganistane-187077.html|accessdate=2017-05-13}}</ref>. * 9 мая — тэракт у цэнтры Афганістана забраў жыцці дзевяці чалавек. * 14 мая — дзесяць баевікоў руху «Талібан» падарваліся на самаробнай выбуховай прыладзе на поўдні Афганістана. * 17 мая — у Афганістане баевікі захапілі тэлекампанію. * 20 мая — падчас нападу на банк у Афганістане загінулі двое паліцэйскіх. * 25 мая — па меншай меры 13 ваеннаслужачых Афганістана загінулі ў выніку сутыкненняў з баевікамі руху «Талібан». * 27 мая — тэракт у Афганістане: 18 загінулых<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2892634&cid=8|title=Теракт в Афганистане: 18 погибших, включая детей|publisher=vesti.ru|accessdate=2017-05-29}}</ref>. * 31 мая — тэракт у Кабуле: 150 загінулых, 460 параненых<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4296931 Боевики ИГ взяли ответственность за теракт в центре Кабула] ТАСС, 31 мая 2017</ref>. * 3 чэрвеня — пры выбухах у Кабуле загінулі 20 чалавек. * 6 чэрвеня — каля мячэці ў афганскім горадзе Герат прагрымеў выбух. У выніку выбуху загінулі сем чалавек, яшчэ 12 атрымалі раненні<ref>{{Cite news|title=При теракте на похоронах в Афганистане погибли семь человек|url=http://iz.ru/603116/2017-06-06/pri-terakte-na-pokhoronakh-v-afganistane-pogibli-sem-chelovek|work=Известия|accessdate=2017-06-11|language=ru}}</ref>. * 11 чэрвеня — Пентагон пацвердзіў гібель трох ваеннаслужачых ЗША ў выніку нападу ў Афганістане<ref>{{Cite news|title=Пентагон подтвердил гибель трех военнослужащих США в результате нападения в Афганистане|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4329213|work=ТАСС|accessdate=2017-06-11|language=ru}}</ref>. * 15 чэрвеня — каля мячэці Кабула адбыўся выбух. У выніку шэсць чалавек загінулі, яшчэ 10 атрымалі раненні<ref>{{Cite news|title=СМИ: в одной из мечетей Кабула прогремел взрыв, шесть человек погибли|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4340923|work=ТАСС|accessdate=2017-06-18|language=ru}}</ref>. * 18 чэрвеня — тэракт у Афганістане: загінулі 5 паліцэйскіх, 18 чалавек паранены. * 22 чэрвеня — на поўдні Афганістана прагрымеў выбух. 34 загінулых, 60 параненых. * 25 чэрвеня — талібы забілі 10 паліцэйскіх на захадзе Афганістана. * 30 чэрвеня — у Афганістане талібы атакавалі КПП і забілі шасцярых паліцэйскіх. * 1 ліпеня — тэракт у Афганістане забраў жыцці 9 чалавек. * 24 ліпеня — тэракт у Кабуле: 36 забітых, больш за 40 параненых. * 29 ліпеня — тэракт у Кабуле: загінулі 24 чалавекі, 42 атрымалі раненні. * 1 жніўня — тэракт у Афганістане, 50 загінуўшых. * 23 жніўня — пры тэракце ў Афганістане загінулі пяць чалавек. * 25 жніўня — у выніку нападу на мячэць у сталіцы Афганістана больш за 20 чалавек загінулі, больш за 30 атрымалі раненні. * 27 жніўня — у Афганістане выбухнуў аўтамабіль, 13 чалавек загінулі. * 28 жніўня — тэракт у Кабуле. Загінулі 11 чалавек. * 29 жніўня — у сталіцы Афганістана адбыўся тэракт каля пасольства ЗША. У выніку загінулі як мінімум пяць чалавек, яшчэ трое атрымалі раненні. * 9 верасня — афганскія вайскоўцы ліквідавалі больш за 120 тэрарыстаў за апошнія 24 гадзіны. Паведамляецца, што з іх былі забіты 19 тэрарыстаў ІД. * 13 верасня — у выніку выбуху ў Афганістане загінулі мінімум тры чалавекі. * 30 верасня — тэракт у Афганістане: шасцёра загінулых, дзясяткі параненых. * 13 кастрычніка — амерыканскія ваенныя скінулі на афганскую правінцыю Нангархар [[GBU-43/B Massive Ordnance Air Blast|няядзерную бомбу]], якую самі назвалі «маці ўсіх бомбаў». Загінула як мінімум 94 баевіка ІД<ref>{{Cite news|title=«Мать всех бомб» считает жертвы|url=https://www.gazeta.ru/army/2017/04/15/10627859.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-10-26}}</ref>. * 15 кастрычніка — тэракт на поўдні Афганістана: загінулі 11 мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=Теракт на юге Афганистана убил 11 мирных жителей|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-world/2212418-terakt-na-uge-afganistana-ubil-11-mirnyh-zitelej.html|accessdate=2017-10-26|language=ru}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.ukrinform.ru/rubric-world/2212418-terakt-na-uge-afganistana-ubil-11-mirnyh-zitelej.html |accessdate=7 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171027074545/https://www.ukrinform.ru/rubric-world/2212418-terakt-na-uge-afganistana-ubil-11-mirnyh-zitelej.html |archivedate=27 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref>. * 14 кастрычніка — талібы расстралялі пяцёх мірных жыхароў у правінцыі Герат<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  Талибы расстреляли пятерых мирных жителей в провинции Герат|url=http://afghanistan.ru/doc/115362.html|accessdate=2017-10-20}}</ref>. * 16 кастрычніка — талібы абвясцілі аб крушэнні амерыканскага БПЛА на поўначы Афганістана<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  Талибы объявили о крушении американского БПЛА на севере Афганистана|url=http://afghanistan.ru/doc/115410.html|accessdate=2017-10-20}}</ref>. * 17 кастрычніка — пры тэракце ў Афганістане загінуў 71 чалавек<ref>{{Cite news|title=Теракт в Афганистане: количество жертв возросло до 70 человек|first=Кристина|last=Голомах-Меир|url=http://podrobnosti.ua/2205146-terakt-v-afganistane-kolichestvo-zhertv-vozroslo-do-70-chelovek.html|work=podrobnosti|date=2017-10-17|accessdate=2017-10-18}}</ref>. * 19 кастрычніка — тэракт на ваеннай базе ў Афганістане, не менш за 43 забітых<ref>{{Cite news|title=Теракт на военной базе в Афганистане: не менее 40 убитых|url=http://www.newsru.co.il/world/19oct2017/afgan_505.html|work=NEWSru.co.il|accessdate=2017-10-19}}</ref>. * 20 кастрычніка — ахвярамі двух тэрактаў у Афганістане сталі 89 чалавек<ref>{{Cite news|title=Теракты в Афганистане: число погибших увеличилось до 89 человек|last=Korrespondent.net|url=http://korrespondent.net/world/3898620-terakty-v-afhanystane-chyslo-pohybshykh-uvelychylos-do-89-chelovek|accessdate=2017-10-22|language=ru}}</ref>. * 21 кастрычніка — смяротнік падарваў аўтобус з курсантамі ваеннай акадэміі, 15 загінулых<ref>{{Cite news|title=Теракт в Афганистане: Смертник подорвал автобус с курсантами военной академии|url=https://tsargrad.tv/news/terakt-v-afganistane-smertnik-podorval-avtobus-s-kursantami-voennoj-akademii_91731|work=Царьград|date=2017-10-21|accessdate=2017-10-22|language=ru-RU}}</ref>. * 24 кастрычніка — баевікі радыкальнага ісламісцкага руху «Талібан» у ноч на 25 кастрычніка напалі на тры вайсковыя базы ў Афганістане, у выніку чаго загінулі 13 салдат. У выніку 4-гадзіннага бою, у якім афганская армія ўжыла авіяцыю, былі ліквідаваныя 17 талібаў<ref>{{Cite web|url=http://novostiplaneti.com/news/11044-taliby-i-storonniki-halifata-stolknulis-na-severe-afganistana.html|title=Талибы и сторонники халифата столкнулись на севере Афганистана|publisher=novostiplaneti.com|accessdate=2017-10-26}}</ref>. * 29 кастрычніка — у выніку тэракту ў Афганістане загінулі 13 паліцэйскіх<ref>{{cite web|url=http://rossaprimavera.ru/news/48b8ac57|title=В результате теракта в Афганистане погибли 13 полицейских|publisher=rossaprimavera.ru|lang=ru|accessdate=2017-10-29}}</ref>. * 31 кастрычніка — магутны выбух прагрымеў у дыпламатычным квартале Кабула, 13 загінулых<ref>{{Cite web|url=https://www.segodnya.ua/world/wnews/moshchnyy-vzryv-progremel-v-diplomaticheskom-kvartale-kabula-1068329.html|title=Мощный взрыв прогремел в дипломатическом квартале Кабула|publisher=www.segodnya.ua|lang=ru|accessdate=2017-11-01|archive-date=31 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171031170632/https://www.segodnya.ua/world/wnews/moshchnyy-vzryv-progremel-v-diplomaticheskom-kvartale-kabula-1068329.html|url-status=dead}}</ref>. * 1 лістапада — па меншай меры 15 чалавек загінулі і 27 атрымалі раненні ў выніку выбуху замініраванага бензавоза побач з пасажырскім аўтобусам у афганскім горадзе Чарыкар. * 7 лістапада — па меншай меры два чалавекі загінулі, яшчэ 20 атрымалі раненні пры спробе захопу кабульскай спадарожнікавай тэлевізійнай станцыі «Шамшад»<ref>{{Cite news|title=В результате нападения на телестанцию в Кабуле погибли два человека|url=http://www.interfax.ru/world/586394|work=Interfax.ru|date=2017-11-07|accessdate=2017-11-09|language=ru-RU}}</ref>. * 9 лістапада — чатыры чалавекі загінулі ў выніку тэракту ў Афганістане<ref>{{Cite news|title=Четыре человека погибли в результате теракта в Афганистане|first=Татьяна|last=Барашкова|url=https://riafan.ru/994867-chetyre-cheloveka-pogibli-v-rezultate-terakta-v-afganistane|work=Федеральное агентство новостей No.1|accessdate=2017-11-09|archive-date=9 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109191624/https://riafan.ru/994867-chetyre-cheloveka-pogibli-v-rezultate-terakta-v-afganistane|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://riafan.ru/994867-chetyre-cheloveka-pogibli-v-rezultate-terakta-v-afganistane |accessdate=7 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109191624/https://riafan.ru/994867-chetyre-cheloveka-pogibli-v-rezultate-terakta-v-afganistane |archivedate=9 лістапада 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://riafan.ru/994867-chetyre-cheloveka-pogibli-v-rezultate-terakta-v-afganistane |accessdate=7 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109191624/https://riafan.ru/994867-chetyre-cheloveka-pogibli-v-rezultate-terakta-v-afganistane |archivedate=9 лістапада 2017 |url-status=dead }}</ref>. * 10 лістапада — тэракт у Афганістане, загінуў паліцэйскі<ref>{{Cite news|title=Теракт в Афганистане: погиб полицейский - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/accidents/2343769.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-11-11|language=ru-RU}}</ref>. * 13 лістапада — баевікі радыкальнага руху «Талібан» здзейснілі напады на паліцэйскія пасты ў Афганістане. Загінулі 27 паліцэйскіх<ref>{{Cite web|url=http://www.trud.ru/index.php/article/14-11-2017/1356415_taliby_ubili_27_politsejskix_v_afganistane.html|title=Талибы убили 27 полицейских в Афганистане|publisher=www.trud.ru|accessdate=2017-11-14}}</ref>. * 16 лістапада — у выніку тэракту ў Кабуле загінулі 18 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://mir24.tv/news/16277797/zhertvami-terakta-v-kabule-stali-18-chelovek|title=Жертвами теракта в Кабуле стали 18 человек|publisher=mir24.tv|lang=ru|accessdate=2017-11-16}}</ref>. * 19 лістапада — баевікі тэрарыстычнай групоўкі «Талібан» здзейснілі адразу тры напады на кантрольна-прапускныя пункты ў правінцыі Заходні Фарах. Ахвярамі нападаў сталі шэсць супрацоўнікаў паліцыі. Падчас перастрэлак былі забіты восем паўстанцаў, яшчэ пяцёра паранены<ref>{{Cite news|title=Талибы атаковали три КПП в Афганистане, погибли шесть полицейских|url=https://kp.ua/incidents/592557-talyby-atakovaly-try-kpp-v-afhanystane-pohybly-shest-polytseiskykh|accessdate=2017-11-19|language=ru-RU}}</ref>. * 20 лістапада — у Афганістане спецназ вызваліў з турмы талібаў больш за 30 зняволеных<ref>{{Cite news|title=В Афганистане спецназ освободил из тюрьмы талибов более 30 заключенных|url=http://gordonua.com/news/worldnews/v-afganistane-specnaz-osvobodil-iz-tyurmy-talibov-bolee-30-zaklyuchennyh-218043.html|accessdate=2017-11-21}}</ref>. * 23 лістапада — у выніку выбуху ў горадзе Джалалабад на ўсходзе краіны загінулі 10 чалавек, яшчэ больш за 20 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=http://mignews.com/news/disasters/231117_194702_01244.html|title=ISIS взяло ответственность за взрыв в Афганистане {{!}} Происшествия {{!}} MIGnews|publisher=mignews.com|accessdate=2017-11-24}}</ref>. * 24 лістапада — у выніку нападу на КПП у Афганістане загінуў адзін сілавік, былі забіты шэсць баевікоў<ref>{{Cite web|url=http://russian.news.cn/2017-11/25/c_136778596.htm|title=В результате нападения на КПП в Афганистане погиб один силовик, были убиты шесть боевиков_Russian.news.cn|publisher=russian.news.cn|accessdate=2017-11-26}}</ref>. * 2 снежня — па менш меры тры чалавекі загінулі, яшчэ восем атрымалі раненні ў выніку двайнога тэракту на ўсходзе Афганістана<ref>{{Cite news|title=Не менее трех человек погибли при взрыве у телецентра в Афганистане|url=https://iz.ru/678369/2017-12-02/ne-menee-trekh-chelovek-pogibli-pri-vzryve-u-teletcentra-v-afganistane|work=Известия|date=2017-12-02|accessdate=2017-12-02|language=ru}}</ref>. * 3 снежня — у Афганістане смяротнік падарваў сябе каля стадыёна. Загінулі 6 чалавек, 13 параненых. * 5 снежня — у Афганістане знішчылі лідара «Аль-Каіды» Амара Хетаба і 80 баевікоў<ref>{{cite web|url=https://comments.ua/world/603960-v-afganistane-unichtozhili-lidera.html|title=В Афганистане уничтожили лидера «Аль-Каиды» и 80 боевиков|publisher=Комментарии|lang=ru|accessdate=2017-12-05}}</ref>. * 8 снежня — некалькі тэрактаў адбылося ў Афганістане. У жылым раёне Кабула прагрымеў выбух, які забраў жыцці сямі чалавек і прывёў да раненняў яшчэ 16 мірных жыхароў. У правінцыі Нангархар адбыўся выбух у мячэці падчас пятнічнай малітвы. У выніку выбуху загінуў адзін чалавек, раненні атрымалі сямёра чалавек<ref>{{Cite news|title=В Афганистане исламисты совершили новый теракт в мечети - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/2355266.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-12-10|language=ru-RU}}</ref>. * 9 снежня — у выніку аперацыі афганскіх сіл бяспекі на тэрыторыі паўночнай правінцыі [[Кундуз]] былі забіты і паранены больш за 40 баевікоў "Талібану"<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  Талибы понесли потери в результате операции в Кундузе|url=http://afghanistan.ru/doc/117169.html|accessdate=2017-12-10}}</ref>. * 11 снежня — на тэрыторыі паўночнай афганскай правінцыі Кундуз завяршылася буйная аперацыя зачысткі, па выніках якой больш за 10 пасёлкаў былі ачышчаны ад прысутнасці паўстанцаў. У выніку баявых дзеянняў больш за 130 талібаў былі забіты і яшчэ каля 50 атрымалі раненні<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  В Кундузе талибы на протяжении 4 лет использовали жилые дома как опорные пункты|url=http://afghanistan.ru/doc/117339.html|accessdate=2017-12-17}}</ref>. * 12 снежня — талібы забілі трох вайскоўцаў у Афганістане<ref>{{Cite news|title=Талибы* убили трех военнослужащих в Афганистане - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/accidents/2356103.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-12-12|language=ru-RU}}</ref>. * 13 снежня — талібы захопліваюць тэрыторыі ў правінцыях Сары-Куль і Тахар<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  Талибы захватывают территории в провинциях Сари-Пуль и Тахар|url=http://afghanistan.ru/doc/117282.html|accessdate=2017-12-15}}</ref>. * 14 снежня — у Афганістане ў правінцыі Гільменд адбылося сутыкненне супрацоўнікаў паліцыі з баевікамі радыкальнага руху «Талібан». У выніку перастрэлкі былі забіты 14 супрацоўнікаў праваахоўных органаў<ref>{{Cite news|title=Талибы* совершили нападение на полицейских в Афганистане, есть жертвы - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/accidents/2357482.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-12-15|language=ru-RU}}</ref>. * 17 снежня — баевікі Талібану забілі па меншай меры 14 афганскіх вайскоўцаў і паранілі некалькі чалавек падчас перадсвітальныя нападу ў правінцыі Гільменд на поўдні краіны<ref>{{Cite news|title=Афганистан: талибы убили 14 афганских военных в провинции Гильменд|first=Аяз|last=Гюль|url=https://www.golos-ameriki.ru/a/afghanistan-gilment-taliban-attack/4167454.html|work=ГОЛОС АМЕРИКИ|accessdate=2017-12-18|language=ru}} {{Cite web |url=https://www.golos-ameriki.ru/a/afghanistan-gilment-taliban-attack/4167454.html |title=Архіўная копія |access-date=7 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222053300/https://www.golos-ameriki.ru/a/afghanistan-gilment-taliban-attack/4167454.html |archivedate=22 снежня 2017 |url-status= }}</ref>. Таксама ў выніку тэракту загінула адна жанчына, яшчэ чацвёра чалавек былі тэрмінова шпіталізаваны. Выбух таксама пашкодзіў аўтамабілі сіл НАТА і будынкі, якія знаходзіліся паблізу. Ніхто з салдат Альянсу не пацярпеў<ref>{{Cite news|title=В Афганистане произошел очередной теракт|url=http://ura-inform.com/ru/neformat/2017/12/17/v-afganistane-proizoshel-ocherednoj-terakt|work=URA-Inform.Com|accessdate=2017-12-18}}</ref>. * 19 снежня — смяротнік падарваў замінаваны аўтамабіль каля паліцэйскага паста. Па меншай меры, тры чалавекі загінулі, больш за 30 паранены<ref>{{Cite web|url=http://ont.by/news/our_news/vzriv-zaminirovannogo-avtomobilya-v-afganistane-tri-cheloveka-pogibli-30-ra|title=Взрыв заминированного автомобиля в Афганистане: три человека погибли, 30 ранены - ОНТ|publisher=НОВОСТИ|accessdate=2017-12-19}}</ref>. * 22 снежня — не менш васьмі чалавек загінула ў выніку двух выбухаў у Афганістане<ref>{{Cite news|title=В результате терактов ИГ в Афганистане погибло восемь человек|first=Алексей|last=Громов|url=https://riafan.ru/1009817-v-rezultate-teraktov-ig-v-afganistane-pogiblo-vosem-chelovek|work=Федеральное агентство новостей No.1|accessdate=2017-12-22|archive-date=23 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223042813/https://riafan.ru/1009817-v-rezultate-teraktov-ig-v-afganistane-pogiblo-vosem-chelovek|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://riafan.ru/1009817-v-rezultate-teraktov-ig-v-afganistane-pogiblo-vosem-chelovek |accessdate=7 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223042813/https://riafan.ru/1009817-v-rezultate-teraktov-ig-v-afganistane-pogiblo-vosem-chelovek |archivedate=23 снежня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://riafan.ru/1009817-v-rezultate-teraktov-ig-v-afganistane-pogiblo-vosem-chelovek |accessdate=7 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223042813/https://riafan.ru/1009817-v-rezultate-teraktov-ig-v-afganistane-pogiblo-vosem-chelovek |archivedate=23 снежня 2017 |url-status=dead }}</ref>. * 31 снежня — выбух прагрымеў падчас пахавання прадстаўніка мясцовых уладаў у Джалалабадзе. Бомбу прывёў у дзеянне смяротнік. У выніку выбуху загінулі 18 чалавек, яшчэ 13 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2972117|title=В Афганистане смертник подорвал похоронную процессию|publisher=vesti.ru|accessdate=2017-12-31}}</ref>. '''[[2018]]''': * 1 студзеня — загінуў начальнік акруговай паліцыі, Махамад Ібрагім, і двое паліцэйскіх былі паранены ў выніку перастрэлкі з талібамі<ref>{{Cite web|url=http://russian.people.com.cn/n3/2018/0103/c31520-9310787.html|title=Начальник окружной полиции погиб в Афганистане|author=F_200790|publisher=russian.people.com.cn|accessdate=2018-01-04}}</ref>. У Афганістане ліквідавалі аднаго з галоўных талібаў, адказнага за планаванне тэрактаў<ref>{{Cite web|url=https://from-ua.com/news/429315-v-afganistane-likvidirovali-odnogo-iz-glavnih-talibov-otvetstvennogo-za-planirovanie-teraktov.html|title=В Афганистане ликвидировали одного из главных талибов, ответственного за планирование терактов|publisher=from-ua.com|accessdate=2018-01-04}}</ref>. * 3 студзеня — у ходзе шырокамаштабнай аперацыі на поўначы і ўсходзе Афганістана за апошнія трое сутак знішчаны больш за 120 баевікоў ІДІЛ<ref>{{Cite web|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=27758|title=Более 120 боевиков ИГ уничтожены на севере и востоке Афганистана|publisher=Фергана - международное агентство новостей|accessdate=2018-01-06}}</ref>. * 4 студзеня — пры выбуху ў Кабуле загінулі 20 чалавек<ref>{{Cite news|title=Теракт в Афганистане: Число жертв увеличилось до 20|url=https://tsargrad.tv/news/terakt-v-afganistane-chislo-zhertv-uvelichilos-do-20_103972|work=Царьград|date=2018-01-05|accessdate=2018-01-05|language=ru-RU}}</ref>. * 6 студзеня — у афганскай правінцыі Фарах талібы выкралі 20 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://otr-online.ru/news/v-afganskoi-provintsii-96051.html|title=В афганской провинции Фарах талибы похитили 20 человек|publisher=otr-online.ru|accessdate=2018-01-06}}</ref>. На захадзе Афганістана ліквідаваны 20 баевікоў "Талібану". ВПС Афганістана знішчылі не менш за 14 баевікоў ІДІЛ<ref>{{cite web|url=https://comments.ua/world/607288-v-afganistane-aviaudarom-unichtozhili-14.html|title=В Афганистане авиаударом уничтожили 14 боевиков ИГИЛ - СМИ|publisher=Комментарии|lang=ru|accessdate=2018-01-06}}</ref>. * 8 студзеня — баевікі радыкальнага руху «Талібан» штурмуюць цэнтр павета Кахістан і тры паселішчы ў яго наваколлі ў правінцыі Фар’яб на паўночным захадзе Афганістана<ref>{{Cite web|url=http://interfax.az/view/722745|title=Талибы напали на уезд в Афганистане|publisher=interfax.az|accessdate=2018-01-08}}</ref>. * 12 студзеня — смяротнік падарваўся ў жылым доме ў Афганістане. У выніку выбуху загінулі не менш за двух чалавек, яшчэ шасцёра атрымалі раненні. Талібы забілі трох афганскіх паліцэйскіх. Служачыя афганскіх сіл панеслі страты ў выніку сутыкненняў з талібамі ў Гельмендзе. У выніку сутыкненняў абодва бакі панеслі страты. Чацвёра вайскоўцаў загінулі і яшчэ 9 атрымалі раненні. Талібы страцілі 7 чалавек забітымі і яшчэ некалькі параненымі<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  Служащие афганских сил понесли потери в результате столкновений с талибами в Гельманде|url=http://afghanistan.ru/doc/117811.html|accessdate=2018-01-13}}</ref>. * 14 студзеня — талібы забілі не менш за сем паліцэйскіх у Афганістане<ref>{{Cite news|title=Талибы убили не менее семи полицейских в Афганистане|url=http://www.rosbalt.ru/world/2018/01/15/1674444.html|work=Росбалт|accessdate=2018-01-15|archive-date=15 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115143705/http://www.rosbalt.ru/world/2018/01/15/1674444.html|url-status=dead}}</ref>. * 16 студзеня — пры атаках талібаў у Фар’ябе загінулі 10 чалавек і пацярпелі яшчэ больш за 40<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  При атаках талибов в Фарьябе погибли 10 человек и пострадали ещё более 40|url=http://afghanistan.ru/doc/117906.html|accessdate=2018-01-17}}</ref>. * 21 студзеня — талібы атакавалі пазіцыі баевікоў ІД на тэрыторыі павета Дарзаб правінцыі Джаўзджан. Напад стаў адказам на здзейсненае некалькі дзён таму паслядоўнікамі ІД забойства аднаго з камандзіраў "Талібану". У адказ на забойства талібы знішчылі 18 баевікоў ІД і захапілі ў палон семярых членаў арганізацыі. Страты талібаў склалі два баевіка забітымі і два параненымі. Сутыкненні паміж двума групоўкамі працягваліся на тэрыторыі паселішчаў Сардараў, Мугул, якія з’яўляліся галоўнымі базамі ІД у раёне Дарзаб<ref>{{Cite news|title=Боевики «Талибана» напали на террористов ИГ в Афганистане|url=https://iz.ru/698239/2018-01-21/boeviki-talibana-napali-na-terroristov-ig-v-afganistane|work=Известия|date=2018-01-21|accessdate=2018-01-21|language=ru}}</ref>. На поўначы Афганістана баевікі атакавалі КПП, загінулі 18 чалавек<ref>{{Cite news|title=На севере Афганистана боевики атаковали КПП, погибли 18 человек|url=http://www.rosbalt.ru/world/2018/01/21/1676007.html|work=Росбалт|accessdate=2018-01-25|archive-date=24 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124170840/http://www.rosbalt.ru/world/2018/01/21/1676007.html|url-status=dead}}</ref>. * 9 лютага — ваенна-паветраныя сілы ЗША нанеслі бомбавыя ўдары па аб’ектах руху «Талібан» і «Ісламскага руху Усходняга Туркестана», размешчаным у афганскай правінцыі Бадахшан<ref>{{Cite web|url=http://rusgosnews.com/2018/02/09/ssha-nanesli-udari-po-bazam-boevikov-na-granice-afganistana.html|title=США нанесли удары по базам боевиков на границе Афганистана и Таджикистана|publisher=rusgosnews.com|accessdate=2018-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180210002522/http://rusgosnews.com/2018/02/09/ssha-nanesli-udari-po-bazam-boevikov-na-granice-afganistana.html|archivedate=10 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. * 2 сакавіка — па меншай меры 9 з 30 чалавек, выкрадзеных баевікамі «Талібану» на тэрыторыі паўднёвай афганскай правінцыі Урузган вызвалены<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  Афганские ВВС разбомбили медресе в провинции Кундуз|url=http://afghanistan.ru/doc/119731.html|accessdate=2018-04-15}}</ref>. Адбыўся тэракт у пасольскім квартале Кабула. У выніку атакі тэрарыста-смяротніка адзін чалавек загінуў, як мінімум чацвёра атрымалі раненні. * 21 сакавіка — тэракт у Кабуле: 29 чалавек загінулі, 52 атрымалі раненні. * 23 сакавіка — у Афганістане пры выбуху аўтамабіля загінулі 12 чалавек. * 28 сакавіка — у выніку ўзброенага нападу на пахавальную працэсію ў павеце Хіва правінцыі Нангархар у Афганістане загінулі двое чалавек, яшчэ 4 атрымалі раненні. * 2 красавіка — ракетна-бомбавы ўдар сумесных сіл ВПС ЗША і Афганістана па медрэсэ ў вёсцы Дафтані ў павеце Дашт-е-Арчы правінцыі Кундуз<ref>{{Cite news|title=Афганистан.Ру {{!}}  Талибы отпустили девятерых мирных жителей, взятых в плен в провинции Урузган|url=http://afghanistan.ru/doc/118989.html|accessdate=2018-03-02}}</ref>. * 9 красавіка — у Афганістане забіты галоўны вярбоўнік баевікоў ІДІЛ. * 11 красавіка — у Афганістане талібы забілі сем паліцэйскіх і кіраўніка раёна. * 22 красавіка — у Афганістане ў выніку падвойнага тэракту загінулі 57 чалавек. Адказнасць за тэракт узяла ІД. * 23 красавіка — у Афганістане баевікі атакавалі сілавікоў, загінулі 16 чалавек. * 25 красавіка — афганскія талібы абвясцілі аб пачатку вясновага наступлення. * 26 красавіка — талібы падчас начной атакі забілі каля 15 вайскоўцаў у Афганістане. * 28 красавіка — талібы забілі дзевяць жыхароў Нангархару. * 4 мая — адзін з паветаў правінцыі Бадахшан быў захоплены талібамі. * 6 мая — у Афганістане ў выніку тэракту загінулі 19 чалавек. * 7 мая — пераапранутыя ў паранджу талібы застрэлілі трох паліцэйскіх у Афганістане. * 8 мая — талібы захапілі 12 населеных пунктаў у Афганістане. * 11 мая — талібы забілі больш за 40 паліцыянтаў і вайскоўцаў у Афганістане. * 13 мая — талібы захапілі паселішча на паўночным захадзе Афганістана. У выніку захопу загінулі шэсць афганскіх вайскоўцаў, яшчэ чацвёра патрапілі ў палон да талібам. У горадзе Джалалабад адбылася серыя выбухаў. У выніку загінулі 9 чалавек, дзясяткі параненых. * 14 мая — у Афганістане талібы штурмуюць цэнтр правінцыі Фарах. * 15 мая — афганскія ваенныя адбілі наступленне талібаў на горад Фарах. * 18 мая — серыя выбухаў у Афганістане: загінулі па меншай меры 8 чалавек. * 20 мая — павет Аджрыстан усходняй афганскай правінцыі Газні знаходзіцца пад пагрозай захопу талібамі. * 21 мая — у Афганістане талібы забілі 20 паліцэйскіх. * 22 мая — у Афганістане прагрымеў выбух, загінулі 16 чалавек. * 28 мая — масавай атацы талібаў падвергнуўся павет Хваджагар правінцыі Тахар. * 29 мая — у Афганістане талібы захапілі два раёны павета Хваджагар. * 30 мая — талібы захапілі афганскі павет на мяжы з [[Таджыкістан]]ам. У Афганістане ў выніку выбуху загінулі трое паліцэйскіх. * 3 чэрвеня — у правінцыі Фарах талібы напалі на служачых УНБ ІРА. У выніку сутыкненняў былі забіты 16 талібаў і яшчэ 9 атрымалі раненні. * 4 чэрвеня — ахвярамі тэракту каля універсітэта ў Кабуле сталі 14 чалавек. * 6 чэрвеня — на поўначы Афганістана адбыўся тэракт. Ахвярамі тэракту сталі шэсць чалавек. * 7 чэрвеня — у Афганістане ўрад абвясціў аб перамір’і з талібамі. * 8 чэрвеня — талібы прынялі прапанову ўладаў Афганістана аб часовым перамір’і. * 11 чэрвеня — у выніку тэрактаў у Афганістане загінулі 36 чалавек. Адказнасць за тэракты ўзяла ІД. * 12 чэрвеня — у час абвешчанага ў Афганістане перамір’я ў ноч з 11 на 12 чэрвеня талібамі быў захоплены павет Кахістан у паўночнай правінцыі Фар’яб. Талібы забілі кіраўніка раёна. * 14 чэрвеня — у Афганістане пры атацы талібаў загінулі чацвёра вайскоўцаў. * 16 чэрвеня — ІД узяла адказнасць за тэракт на свяце ў Афганістане, ахвярамі якога сталі 36 чалавек. * 17 чэрвеня — тэракт у Афганістане: загінулі 18 чалавек. Талібы афіцыйна заявілі аб заканчэнні перамір’я. * 19 чэрвеня — у правінцыі Кундуз у баі з талібамі загінулі 9 афганскіх вартавых парадку. * 20 чэрвеня — талібы забілі 30 афганскіх вайскоўцаў. * 21 чэрвеня — новыя атакі талібаў адбыліся ў правінцыях Німроз, Фар’яб, Газні і [[Кандагар]]. Загінулі 14 вайскоўцаў. * 22 чэрвеня — у Афганістане баевікі радыкальнага руху «Талібан» скралі 33 супрацоўнікаў дарожна-будаўнічай кампаніі ў правінцыі Кандагар, яшчэ чатыры чалавекі загінулі ў перастрэлцы з талібамі. * 23 чэрвеня — талібы захапілі ваенную базу Балю-Мургаб на мяжы з [[Туркменістан]]ам. У перастрэлцы вайскоўцы забілі 15 талібаў. * 25 чэрвеня — талібы штурмуюць афганскі горад ля мяжы з Таджыкістанам, больш за 30 чалавек загінулі ў баях. Талібы захопліваюць кантрольныя пункты ў правінцыі Вардак. * 27 чэрвеня — на тэрыторыі паўночнай афганскай правінцыі Тахар баевікі Талібану захапілі кантрольны пункт памежнай паліцыі. Баявыя дзеянні праходзілі ў адным з раёнаў павета Чахаб, непадалёку ад мяжы з Таджыкістанам. На момант атакі на кантрольным пункце дзяжурылі 24 вартавых парадку. Па выніках сутыкнення 16 паліцыянтаў былі забіты. * 28 чэрвеня — талібы расстралялі кіраўніка афганскага павета. Падчас авіяўдараў, праведзеных афганскімі ВПС у паўднёва-ўсходняй правінцыі Газні, талібы панеслі сур’ёзныя страты. * 30 чэрвеня — Афганістан абвясціў аб спыненні перамір’я з талібамі. Талібы захапілі порт Айханум на афганская-таджыкскай мяжы. ВПС Афганістана знішчылі 12 баевікоў «Талібану». * 1 ліпеня — падраздзяленне афганскага спецпрызна вярнула кантроль над рачным портам Айханум, захопленым раней талібамі. У выніку тэракту на ўсходзе Афганістана загінулі 19 чалавек. Адказнасць за тэракт узяла на сябе тэрарыстычная арганізацыя «Ісламская дзяржава». * 4 ліпеня — у Кабуле талібы забілі шэсць паліцэйскіх і паранілі яшчэ чатырох. * 8 ліпеня — талібы ў Афганістане абстралялі з мінамётаў горад Газні. Сілавікі за суткі ліквідавалі ў Афганістане больш за 120 членаў руху «Талібан» і тэрарыстаў ІД. У розных раёнах Афганістана прайшло каля дзясятка аперацый па зачыстцы і 89 аперацый спецназа супраць баевікоў. Самалёты ВПС краіны нанеслі дзевяць удараў па пазіцыях ІД і талібаў. Аперацыі прайшлі ў правінцыя Фарах, Газні і Нангархар. У афганскай правінцыі Нангархар знішчана ключавая база ІД. У Афганістане ўзмацніўся ўплыў тэрарыстычных груповак, урадавыя сілы вялі актыўную барацьбу супраць баевікоў. Па ўсёй краіне аб’яўлены аперацыі супраць ІД і талібаў. * 9 ліпеня — сілы бяспекі Афганістана пры падтрымцы амерыканскіх ваенных прыступілі да заключнай фазы аперацыі па знішчэнні баевікоў групоўкі «Ісламская дзяржава» ў правінцыі Нангархар, на мяжы з [[Пакістан]]ам. * 10 ліпеня — у выніку тэракту ў Афганістане загінулі 12 чалавек. * 12 ліпеня — талібы ўзялі пад кантроль мяжу з Таджыкістанам. * 30 жніўня — у Афганістане ў выніку тэракту загінулі 5 памежнікаў. * 5 верасня — у выніку тэрактаў у Афганістане забіты 20 чалавек. * 9 верасня — у Афганістане з-за тэракту загінулі 7 чалавек. Талібы захапілі два населеныя пункты ў Афганістане. * 31 кастрычніка — у Афганістане разбіўся вайсковы верталёт, загінулі 25 чалавек. * 3 лістапада — урадавыя вайскоўцы знішчылі 34 баевіка «Талібану». * 4 лістапада — у выніку авіяўдараў на ўсходзе Афганістана былі забіты 17 баевікоў «Талібану» і «Ісламскай дзяржавы». * 8 лістапада — у Афганістане сілавікі ліквідавалі 16 баевікоў «Талібану». * 10 лістапада — у правінцыі Фарах забіта 30 салдат сіл бяспекі Афганістана. * 12 лістапада — у афганскай правінцыі Фарах ліквідаваны 34 баевіка. Пры атацы талібаў у Афганістане загінулі 37 чалавек. * 15 лістапада — у афганскай правінцыі Фарах ліквідаваны 9 баевікоў. Баевікі «Талібану» працягвалі наступленне ў правінцыі Фарах. * 18 лістапада — у афганскай правінцыі Фарах знішчаны 65 баевікоў. * 20 лістапада — пры выбуху ў Кабуле 55 чалавек загінулі і амаль 100 пацярпелі. * 23 лістапада — у афганскай правінцыі Кандагар знішчана 65 баевікоў ІДІЛ. У выніку тэракту ў мячэці на ваеннай базе ў Афганістане загінулі 26 вайскоўцаў, яшчэ 50 былі паранены. * 26 лістапада — у правінцыі Фарах пры атацы талібаў загінулі 22 паліцэйскіх. * 27 лістапада — у афганскай правінцыі Фарах ліквідавана 16 талібаў. Тэракт у Афганістане забраў жыцці трох салдат ЗША. * 30 лістапада — у афганскай правінцыі Нангархар ліквідаваны 27 баевікоў. * 7 снежня — афганскія талібы атакавалі два вайсковых блокпаста: 14 загінулых. * 9 снежня — талібы захапілі ваенную базу ў правінцыі Фарах. * 11 снежня — у Афганістане ў выніку сутыкненняў з талібамі загінулі двое мясцовых урадавых вайскоўцаў і 21 баявік. * 12 снежня — у Афганістане смяротнік урэзаўся ў канвой: 12 ахвяр. * 14 снежня — тэракт на пахаваннях у Афганістане: чацвёра загінуўшых. * 24 снежня — тэракт у Кабуле: 43 загінуўшых. У афганскай правінцыі Фарах знішчаны восем талібаў. * 27 снежня — у афганскай правінцыі Герат забіты два камандзіры талібаў. * 30 снежня — талібы адмовіліся ісці на студзеньскія перамовы з Кабулам<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20181230/1548928540.html|title=Талибы отвергли предложение Кабула о переговорах в Саудовской Аравии|date=20181230T1053+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2018-12-30}}</ref>. '''[[2019]]''': * 1 студзеня — талібы забілі 5 вайскоўцаў. * 6 студзеня — талібы напалі на блокпасты, загінуў 21 чалавек. * 10 студзеня — пры нападзе талібаў забіты дзясяткі сілавікоў. * 13 студзеня — армія ЗША правяла аперацыю на паўночным захадзе Афганістана, здзейсніўшы напад на турму баевікоў руху «Талібан». Вайскоўцы нейтралізавалі ахову і дапамаглі збегчы 40 тэрарыстам ІД, якія ўтрымліваліся ў турме. * 21 студзеня — напад талібаў на трэніравальны ваенны комплекс у цэнтральнай правінцыі [[Вардак (правінцыя)|Вардак]]; па афіцыйнай інфармацыі, загінулі як мінімум 36 чалавек; па паведамленні Reuters — як мінімум 126 чалавек; па сцвярджэнні прадстаўніка «Талібану» — загінулі 190 афганскіх вайскоўцаў<ref>{{cite news|title=СМИ: в Афганистане ликвидировали организатора атаки на военную базу в провинции Вардак|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6029889|accessdate=2019-01-26|date=2019-01-23}}</ref>. * 1 сакавіка — талібы напалі на базу Шарабак (правінцыя Гільменд). У выніку атакі загінулі ад 25 да 397 ваеннаслужачых афганскай арміі і замежных войскаў, а таксама як мінімум 9 баевікоў<ref name="шаробак">[http://anna-news.info/taliban-itogi-ataki-na-bazu-ssha-sharobak-gilmend-afganistan/ Талибан. Итоги атаки на базу США ||| Шаробак, Гильменд, Афганистан]</ref>. * 12 сакавіка — талібы дамовіліся з ЗША аб вывадзе амерыканскіх арміі з Афганістана<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2019/03/12/taliban/|title=Талибы договорились с США о выводе американских войск из Афганистана|publisher=lenta.ru|accessdate=2019-03-12}}</ref>. * 24 сакавіка — у выніку атакі талібаў на блокпасты ў раёне Над Алі правінцыі Гільменд як мінімум 14 сілавікоў былі забіты. * 30 сакавіка — талібы захапілі акругу на паўночным усходзе Афганістана, 14 чалавек загінулі. * 5 мая — у сутыкненнях паміж талібамі і арміяй Афганістана ў правінцыіях Фарах і Баглан загінулі 56 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/world/2019/05/06/1779652.html |title=В Афганистане обострились столкновения с талибами, погибли 20 военных |access-date=7 чэрвеня 2022 |archive-date=6 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506192728/http://m.rosbalt.ru/world/2019/05/06/1779652.html |url-status=dead }}</ref>. * 15 чэрвеня — у выніку авіяўдараў ў Афганістане забіты не менш за 25 талібаў. * 28 чэрвеня — у заходняй афганскай правінцыі Герат у выніку нападаў з боку талібаў загінулі 8 супрацоўнікаў паліцыі, яшчэ 16 чалавек паранены. * 7 ліпеня — у выніку выбуху ў горадзе Газні загінулі 12 чалавек, яшчэ 179 пацярпелі. * 8 ліпеня — у [[Катар]]ы адбылася сустрэча руху «Талібан» з пасланцамі афганскага ўрада. Услед за ёй павінны прайсці перамовы мяцежнікаў з дэлегацыяй ЗША<ref>[http://www.ng.ru/world/2019-07-08/6_7617_afganistan.html ТАЛИБЫ "ЛИШИЛИ" АФГАНСКОЕ ПРАВИТЕЛЬСТВО СТАТУСА]</ref>. * 18 жніўня — ахвярамі тэракту на вяселлі ў Кабуле сталі 80 чалавек. * 24 жніўня — талібы і ЗША дамовіліся аб тэрмінах вываду замежных войскаў з Афганістана<ref>[https://ria.ru/20190824/1557860767.html Талибы и США договорились о сроках вывода иностранных войск из Афганистана]</ref>. * 30 жніўня — талібы захапілі павет у правінцыі Фар’яб. * 8 верасня — [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] заявіў, што з-за тэракту ў Кабуле, у выніку якога загінулі 12 чалавек, у тым ліку амерыканскі вайсковец, ён адмяніў запланаваныя раней сустрэчы з лідарамі «Талібану» і прэзідэнтам Афганістана [[Ашраф Гані]]. У тэракце таксама загінуў адзін румынскі ваенны<ref>[https://ria.ru/20190908/1558438615.html Трамп отменил мирные переговоры по Афганистану из-за теракта в Кабуле]</ref>. * 13 верасня — афганскі спецназ зачысціўшы павет Янгі-Кала, размешчаны ў правінцыі Тахар на мяжы з [[Таджыкістан]]ам, ад баевікоў, якія захапілі раён яшчэ 10 верасня. Падчас аперацыі 28 талібаў забіты<ref>[https://ria.ru/20190913/1558681505.html Афганский спецназ зачистил от талибов уезд на границе с Таджикистаном]</ref>. * 17 верасня — у выніку тэракту ў Калакаце ля будынка нацыянальнага дырэктарата загінула сем чалавек<ref>[https://svpressa.ru/accidents/news/244123/ Страшный теракт в Афганистане: семь человек погибло, более 80 ранены]</ref>. Таксама адбыўся выбух у правінцыі Парван падчас сходу прадстаўнікоў выбарчай кампаніі афганскага лідара, дзе загінулі ўжо 24 чалавекі<ref>[https://m.tj.sputniknews.ru/world/20190917/1029876755/afghanistan-vzryv-vystuplenie-ashrafa-ghani.html В Афганистанепрогремел взрыв вовремя выступленияАшрафа Гани]</ref>. * 22 верасня — Нацыянальныя сілы абароны і бяспекі Афганістана зачысцілі павет Джагату ў правінцыі Газні ў цэнтральнай частцы краіны ад талібаў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190922/1558971725.html|title=ВС Афганистана зачистили от талибов крупный уезд в провинции Газни|date=20190922T0945+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-01}}</ref>. * 28 верасня — у дзень прэзідэнцкіх выбараў баевікі правялі серыю з 113 тэрарыстычных нападаў па ўсёй краіне, падчас якіх загінулі 32 чалавекі і звыш за 120 паранены<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190928/1559243966.html|title=В Афганистане более 30 человек погибли при атаках в день выборов президента|date=20190928T2218+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-01}}</ref>. Таксама афганскія сілавікі забілі 34 і затрымалі 18 талібаў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190928/1559240216.html|title=Спецслужбы Афганистана ликвидировали 34 талиба в день выборов|date=20190928T1922+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-01}}</ref>. * 30 верасня — у ходзе баёў у правінцыі Фар’яб загінулі 45 баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190930/1559288047.html|title=В Афганистане в ходе военной операции ликвидировали более 40 талибов|date=20190930T1710+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-01}}</ref>. * 1 кастрычніка — баі ў правінцыі Балх: 11 сілавікоў загінулі<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191001/1559306940.html|title=В Афганистане не менее 11 силовиков погибли в результате атаки талибов|date=20191001T1113+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-01}}</ref>. * 9 кастрычніка — у выніку авіяўдараў у Газні і Пактыі загінула больш за 80 баевікоў руху «Талібан»<ref>{{Cite web|url=https://www.khaama.com/airstrikes-kill-80-taliban-militants-in-ghazni-and-paktiya-thunder-corps-04209/|title=Airstrikes kill 80 Taliban militants in Ghazni and Paktiya: Thunder Corps|author=<img Src="https://Secure.gravatar.com/Avatar/66babaf5ad2010823b6fd8df2fc15801?s=65, #038;d=mm, #038;r=g" width="65" height="65" alt="Avatar" class="avatar avatar-65wp-user-avatar wp-user-avatar-65 alignnone photo avatar-default" /> Fedup says|date=2019-10-10|publisher=The Khaama Press News Agency|lang=en-US|accessdate=2019-10-24}}</ref>. * 18 кастрычніка — невядомыя абстралялі ракетамі дзве мячэці ў раёне Хаска Міна ў Нангархары падчас пятнічнай малітвы. У выніку атакі абрынуўся дах аднаго з будынкаў, загінулі 62 чалавекі, яшчэ каля 60 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191018/1559945647.html|title=Число погибших при взрыве в мечети в Афганистане увеличилось до 62 человек|date=20191018T1626+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-19}}</ref>. * 25 кастрычніка — не менш за 100 талібаў знішчана падчас аперацыі афганскага спецназа ў правінцыі Баглан. Урадавыя сілы вяртаюць раён Даха-э-Гары правінцыі Баглан, утрымоўваны рухам «Талібан» амаль тры гады<ref>{{Cite web|url=https://www.khaama.com/around-100-taliban-militants-killed-88-arrested-in-special-forces-raids-in-baghlan-sources-04271/|title=Around 100 Taliban militants killed, 88 arrested in Special Forces raids in Baghlan: Sources|date=2019-10-25|publisher=The Khaama Press News Agency|lang=en-US|accessdate=2019-10-28}}</ref>. * 20 лістапада — у Кундузе па меншай меры 13 служачых сіл бяспекі Афганістана загінулі, пяцёра атрымалі раненні ў выніку нападу баевікоў на ваенную базу. Пасля нападу ўзброеныя сілы правялі контратаку і ліквідавалі 10 баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191120/1561149760.html|title=СМИ: в Афганистане погибли 13 военнослужащих при атаке на военную базу|date=20191120T1044+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-11-20}}</ref>. * 24 лістапада — восем афганскіх сілавікоў загінулі, трое пацярпелі ў выніку атакі талібаў на КПП у правінцыі Дайкундзі<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191124/1561527303.html|title=В Афганистане при нападении талибов погибли восемь силовиков|date=20191124T1229+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-12-27}}</ref>. * 6 снежня — дзясяць супрацоўнікаў паліцыі Афганістана загінулі ў выніку сутыкненняў у правінцыі Кундуз<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191206/1562039583.html|title=В Афганистане десять полицейских погибли после столкновений с талибами|date=20191206T0953+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-12-11}}</ref>. * 14 снежня — падчас баёў у акрузе Карабах правінцыі Газні загінулі дзевяць салдат нацыянальнай арміі<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/2807750.html|title=В Афганистане при атаке боевиков погибли девять солдат|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. === 2020—2021 === '''[[2020]]''': * 1 студзеня — сутыкненні ў правінцыях Кундуз, Балх і Тахар: 23 вайскоўцаў і 11 талібаў загінулі<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7456907|title=СМИ: в результате нападения талибов на севере Афганистана погибли 23 военнослужащих|publisher=ТАСС|accessdate=2020-01-02}}</ref>. * 5 студзеня — пры атацы талібаў у павеце Сангін правінцыі Гельманд загінулі па меншай меры 10 вайскоўцаў і яшчэ чацвёра атрымалі раненні. * 9 студзеня — дзясяткі мірных жыхароў былі забіты і паранены разам з 30 членамі групоўкі «Талібан» у выніку ўдару беспілотніка ў горадзе Герат. Мэтай атакі быў галоўны камандзір фракцыі, якая адкалолася ад «Талібана», Мула Нанг’яла. Аперацыю па яго знішчэнні праводзілі амерыканскія ўзброеныя сілы<ref>{{Cite web|url=https://yandex.ru/news/yandsearch?lr=2&cl4url=https%3A%2F%2Fnews.ru%2Fworld%2Fv-afganistane-sbrosili-bomby-na-mirnyh-zhitelej-ubivaya-talibov%2F|title=В Афганистане сбросили бомбы на мирных жителей, убивая талибов|publisher=Яндекс.Новости|lang=ru|accessdate=2020-01-11}}</ref>. * 27 студзеня — талібы [[Катастрофа Bombardier E-11 у Газні|збілі самалёт арміі ЗША]] з агентамі [[ЦРУ]]. Загінулі 5 альбо 6 чалавек. Сярод ахвяр быў адказны за [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|забойства]] іранскага генерала [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]] Майк дэ Андрэа<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/01/27/taliban/|title=Талибы взяли ответственность за сбитый самолет ВВС США|publisher=lenta.ru|accessdate=2020-01-30}}</ref>. * 29 студзеня — баевікі напалі на ваенных і паліцэйскіх у паўночнай правінцыі Афганістана Кундуз, у выніку чаго 13 чалавек загінулі і 12 пацярпелі<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200129/1563998336.html|title=В Афганистане тринадцать силовиков погибли при нападении талибов|date=20200129T0950+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-01-30}}</ref>. * 15 лютага — у выніках авіяўдару ў правінцыі Тахар знішчаны намеснік камандзіра Чырвонага падраздзялення руху «Талібан». * 27 лютага — «Талібан» пацвердзіў намеры падпісаць Пагадненне з ЗША 29 лютага. * 29 лютага — кіраўніцтва радыкальнага руху Талібан загадала ўсім сваім баевікам адмовіцца ад нападаў перад падпісаннем Пагаднення з амерыканскім бокам. * 2 сакавіка — талібы заявілі аб аднаўленні баявых дзеянняў у Афганістане. На ўсходзе краіны адбыўся выбух, у выніку якога тры чалавекі загінулі і 11 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3244749|title=Талибы объявили о возобновлении боевых действий в Афганистане|publisher=vesti.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/03/02/taliban/|title=Заключившие мир с США террористы объявили о наступлении|publisher=Lenta.ru|accessdate=2020-03-04|lang=ru}}</ref>. * 4 сакавіка — больш за 20 байцоў УС Афганістана і паліцыянтаў былі забіты ў выніку нападаў талібаў у паўночнай афганскай правінцыі Кундуз<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200304/1568130831.html|title=Источник: в Афганистане более 20 силовиков погибли при атаке талибов|date=20200304T1047+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-03-04}}</ref>. Амерыканскія вайскоўцы ў Афганістане заявілі аб першым за 11 дзён авіяўдараў па баевіках<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200304/1568133116.html|title=США заявили, что нанесли авиаудар по талибам|date=20200304T1126+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-03-04}}</ref>. * 6 сакавіка — у Кабуле ў выніку тэракту забіты больш за 30 чалавек, 60 паранены<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7920153|title=Число жертв нападения в Кабуле выросло до 32|publisher=ТАСС|accessdate=2020-03-07|lang=ru}}</ref>. Адказнасць ўзяла на сябе тэрарыстычная групоўка «Ісламская дзяржава»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4282574|title=ИГ взяло ответственность за атаку в Кабуле|date=2020-03-06|publisher=www.kommersant.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-07}}</ref>. * 9 сакавіка — ЗША пачалі вывад сваіх войскаў з Афганістана<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7931527|title=США начали вывод своих войск из Афганистана|publisher=ТАСС|accessdate=2020-03-12|lang=ru}}</ref>. * 11 сакавіка — Брытанія вырашыла вывесці 330 вайскоўцаў з Афганістана да сярэдзіны ліпеня пасля таго, як было заключана пагадненне з рухам "Талібан"<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200311/1568428103.html|title=Британия выведет более 300 военных из Афганистана, сообщили СМИ|date=20200311T1304+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-03-12}}</ref>. * 18 сакавіка — у Афганістане талібы пакаралі смерцю жанчыну за пазашлюбную сувязь. * 19 сакавіка — урад Афганістана аднавіў аперацыі супраць "Талібану"<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200319/1568861892.html|title=Правительство Афганистана возобновило операции против "Талибана"|date=20200319T1851+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-03-20}}</ref>. * 1 красавіка — тэракт у Афганістане: загінулі 8 мірных жыхароў. * 8 красавіка — талібы забілі восем мірных жыхароў на поўначы Афганістана. Яны заявілі, што працягнуць ваяваць з Кабулам да абмену палоннымі. * 9 красавіка — баевікі запусцілі пяць ракет па базе ЗША ў Афганістане. Афганскі ўрад выпусціў на волю першую групу зняволеных талібаў. * 10 красавіка — пяць супрацоўнікаў Цэнтрабанка Афганістана забіты ў Гераце. * 11 мая — па меншай меры 22 вайскоўцаў загінулі, яшчэ шэсць пацярпелі ў выніку сутыкнення з баевікамі ў правінцыі Лагман на ўсходзе Афганістана. У ходзе 16-дзённай ваеннай аперацыі ў паўднёва-ўсходняй афганскай правінцыі Газні было забіта больш за 100 баевікоў руху «Талібан». * 12 мая — у Кабуле 24 чалавекі загінулі і яшчэ 16 пацярпелі пры нападзе баевікоў на бальніцу. Таксама на пахаванні кіраўніка паліцыі адбыўся выбух, загінулі 32 чалавекі, яшчэ 103 атрымалі раненні. Прэзідэнт Афганістана Ашраф Гані ў адказ на няспынныя атакі аддаў вайскоўцам загад пачаць наступленне на экстрэмістаў. * 16 мая — па меншай меры восем афганскіх вайскоўцаў загінулі, дзевяць атрымалі раненні ў выніку серыі нападаў баевікоў у правінцыі Пактыя на ўсходзе Афганістана. * 17 мая — восем баевікоў забіты ў выніку авіяўдараў па хованцы талібаў на поўначы дзяржавы. * 20 мая — па меншай меры дзевяць чалавек загінулі, яшчэ шэсць паранены ў выніку атакі з боку баевікоў на паўночным усходзе Афганістана. * 21 мая — авіяўдар у раёне Манджык (правінцыя Джаузджан), забіты 21 таліб. * 29 мая — па меншай меры 15 ваеннаслужачых нацыянальнай арміі Афганістана і пагранічных войскаў загінулі і яшчэ 9 атрымалі раненні ў выніку некалькіх нападаў баевікоў у правінцыі Пактыя на ўсходзе Афганістана. * 30 мая — талібы заявілі аб вызваленні больш за 70 афганскіх палонных. Афганскія ўлады вызвалілі яшчэ 700 баевікоў. * 6 чэрвеня — у Афганістане каля 11 паліцэйскіх загінулі пры падрыве аўтамабіля. * 11 чэрвеня — талібы, згодна з дамовай аб паступовым мірным працэсу, заявілі аб вызваленні 76 афганскіх палонных. * 12 чэрвеня — пры выбуху ў мячэці ў Кабуле загінулі чатыры чалавекі. * 15 чэрвеня — па меншай меры сем чалавек загінулі ў выніку нападу групы ўзброеных асоб у правінцыі Хост на ўсходзе краіны. * 17 чэрвеня— дванаццаць афганскіх сілавікоў загінулі, яшчэ пяць атрымалі раненні ў выніку нападу баевікоў «Талібана» ў правінцыі Джаўзджан. * 24 чэрвеня — 10 сілавікоў загінулі пры атацы талібаў. * 11 ліпеня — пры падрыве аўтамабіля загінулі шэсць чалавек. * 17 ліпеня — 12 вайскоўцаў загінулі ў сутыкненнях з талібамі. * 20 ліпеня — не менш за 13 сілавікоў загінулі, 10 пацярпелі ў выніку нападаў баевікоў у правінцыі Кундуз. * 31 ліпеня — не менш за 17 чалавек загінулі ў выніку тэракту ў Афганістане. * 2 жніўня — тэрарысты арганізацыі «Ісламская дзяржава» напалі на турму ў Афганістане. У горадзе Джалалабад спачатку смяротнік, знаходзячыся ў аўтамабілі, падарваў сябе каля будынку мясцовай турмы, пасля чаго ў будынак пранікла некаторая колькасць баевікоў. На працягу прыкладна 17 гадзін яны ўтрымлівалі турму пад сваім кантролем, пасля чаго супрацоўнікі мясцовых праваахоўных органаў здолелі адбіць атаку. У выніку тэрарыстычнага акту загінулі не менш за 29 чалавек, 50 чалавек пацярпелі. * 7 верасня — урадавыя войскі знішчылі 22 баевіка. * 8 верасня — талібы захапілі ў закладнікі каля дзесяці чалавек. * 9 верасня — у цэнтры Кабула адбыўся выбух на шляху картэжа віцэ-прэзідэнта Афганістана Амрулы Салеха, у выніку загінулі 10 чалавек, яшчэ столькі ж атрымалі раненні, але сам палітык не пацярпеў. * 11 верасня — талібы знішчылі 16 афганскіх салдат і паліцэйскіх. * 13 верасня — пры атацы баевікоў загінулі пяць паліцэйскіх. * 19 верасня — падчас авіяўдараў ВПС Афганістана на поўначы краіны загінулі 12 мірных жыхароў. * 20 верасня — у выніку авіяўдару ВПС Афганістана па баевікам, якія ўчынілі напад, удалося ліквідаваць 30 тэрарыстаў. * 23 верасня — каля 28 паліцэйскіх загінулі пры нападзе баевікоў на поўдні Афганістана. * 24 верасня — як мінімум 65 баевікоў радыкальнага руху «Талібан» ліквідаваны за адну ноч у ходзе аперацыі афганскіх сіл бяспекі ў усходняй правінцыі Пактыка, яшчэ 35 атрымалі раненні. * 25 верасня — талібы захапілі райцэнтр у правінцыі Урузган. * 29 верасня — па меншай меры 15 чалавек загінулі або пацярпелі ў выніку выбуху аўтамабіля ў правінцыі Дайкунды. * 30 верасня — трое паліцэйскіх загінулі пры нападзе талібаў на поўначы дзяржавы. * 1 кастрычніка — не менш як 9 вайскоўцаў сталі ахвярамі выбуху на поўдні Афганістану. * 3 кастрычніка — пятнаццаць чалавек сталі ахвярамі выбуху замінаванай машыны на ўсходзе Афганістана, больш за 30 чалавек атрымалі раненні. * 12 кастрычніка — прыкладна сямёра паліцэйскіх былі забіты і шасцёра паранены ў сутыкненнях з баевікамі ў двух паўночных правінцыях. * 15 кастрычніка — па меншай меры 15 баевікоў былі ліквідаваны, 26 чалавек, уключаючы паліцэйскіх, пацярпелі ў выніку выбуху аўтамабіля, начыненага выбухоўкай, і наступнай перастрэлкі ў Афганістане. * 18 кастрычніка — пры выбуху на захадзе Афганістана загінулі 12 чалавек і паранены больш за 100. * 30 кастрычніка — дванаццаць баевікоў знішчаны афганскімі вайскоўцамі ў ходзе баявога сутыкнення ў правінцыі Фар’яб. * 31 кастрычніка — талібы атакавалі пазіцыі вайскоўцаў у правінцыі Урузган. Афганскім вайскоўцам удалося адбіць атаку баевікоў. У ходзе бою 14 талібаў былі знішчаны, дзевяць атрымалі раненні. * 1 лістапада — каля 100 талібаў знішчына падчас аперацыі афганскіх сіл у правінцыі Кандагар<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9887015|title=Около 100 талибов уничтожили в ходе операции афганских сил в провинции Кандагар|website=ТАСС|accessdate=2020-11-04}}</ref>. * 2 лістапада — ўрадавыя войскі і сілы бяспекі пачалі баі з атрадамі Талібана на заходніх і паўднёвых подступах да Кандагару. Прадстаўнікі талібаў заявілі аб захопе некалькіх апорных пунктаў афганскіх сілавікоў, паказалі каля 50 палонных і трафеі – у тым ліку сем браняваных пазадарожнікаў. У ваенным ведамстве Афганістана пацвердзілі выкарыстанне баявой авіяцыі супраць надыходзячых талібаў і заявілі пра шматлікія ахвяры сярод мірнага насельніцтва Кандагара<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.oreanda.ru/v_mire/afganskie-taliby-nastupayut-na-kandagar/article1343577/|title=В мире. Афганские талибы наступают на Кандагар|website=www.oreanda.ru|date=2020-11-02|accessdate=2020-11-04}}</ref>. * 9 лістапада — горад Газні трапіў пад мінамётны абстрэл, загінулі восем чалавек. Не менш чатырох чалавек загінулі і 24 атрымалі раненні ў выніку падрыву замініраванага аўтамабіля ў правінцыі Кандагар. * 10 лістапада — сілавікі ліквідавалі кіраўніка тэрарыстычнай сеткі «Аль-Каіда» на Індыйскім субкантыненце ў ходзе аперацыі, праведзенай у правінцыі Фарах. * 17 лістапада — падчас атакі баевікоў загінулі 12 паліцэйскіх<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20201117/afganistan-1584935050.html|title=В Афганистане не менее 12 полицейских погибли при нападении боевиков|website=РИА Новости|date=20201117T0908|accessdate=2020-11-17}}</ref>. * 29 лістапада — у выніку тэракту загінулі больш за 30 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://eadaily.com/ru/news/2020/11/30/novyy-terakt-v-afganistane-pogibli-ne-menee-30-mestnyh-silovikov|title=Новый теракт в Афганистане — погибли не менее 30 местных силовиков|website=EADaily|accessdate=2020-12-03}}</ref>. * 1 снежня — супрацоўнікі расійскага пасольства ў Кабуле атрымалі лёгкую кантузію пры падрыве аўтамабіля дыпмісіі на самаробнай выбуховай прыладзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20201201/diplomaty-1587238282.html|title=Автомобиль российского посольства подорвался в Кабуле|website=РИА Новости|date=20201201T2029|accessdate=2020-12-03}}</ref>. * 7 снежня — пяцёра вайскоўцаў загінулі пры атацы талібаў на КПП на поўначы Афганістана. * 11 снежня — ЗША паведамілі аб авіяўдары па пазіцыях талібаў. '''[[2021]]''': * 14 красавіка — новы прэзідэнт ЗША [[Джо Байдэн]] заявіў пра пачатак поўнага вываду войскаў ЗША з Афганістана з 1 мая 2021 года<ref>[https://www.interfax.ru/world/761296 Байден объявил о начале вывода войск США из Афганистана с 1 мая]</ref>. * 22 чэрвеня — сілы Талібану захапілі памежны пасёлак Шэрхан-Бандар у правінцыі Кундуз. 134 вайскоўцаў урадавых сіл адступілі ў Таджыкістан<ref>[https://rus.azattyq.org/a/31328299.html «Талибан» возвращается к границам Центральной Азии]</ref>. * 15 жніўня — [[Падзенне Кабула (2021)|падзенне Кабула]]. == ISAF == [[ISAF]] — узначаленая НАТА міжнародная вайсковая кааліцыя, якая дзейнічала на тэрыторыі Афганістана з 2001 па 2014. Склад удзельнікаў кааліцыі быў неаднолькавым: у лютым 2005 года дзейнічалі кантынгенты 37 краін, у далейшым, іх колькасць павялічылася (у сакавіку 2011 года ў склад ISAF уваходзілі вайскоўцы 46 краін НАТА<ref>[http://www.isaf.nato.int/images/stories/File/Placemats/PLACEMAT.MARCH%2004..pdf International Security Assistance Force (ISAF): Key Facts and Figures] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110406003726/http://www.isaf.nato.int/images/stories/File/Placemats/PLACEMAT.MARCH%2004..pdf |date=6 красавіка 2011 }}</ref>; у жніўні 2013 года ў склад ISAF уваходзілі вайскоўцы 47 краін кааліцыі<ref name=autogenerated1/>). У агульнай складанасці за перыяд з пачатку ваеннай аперацыі ў 2001 годзе і да канца 2015 года ў склад ISAF уваходзілі падраздзяленні ўзброеных сіл 50 краін свету, найбольш буйным з’яўляўся кантынгент ЗША. Станам на 1 чэрвеня 2014 года, агульная колькасць ISAF складала 49 902 вайскоўцаў<ref>{{cite web |url=http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2014-06-09 |url-status=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |archivedate=2014-07-14 }}</ref>. Спіс краін, якія ўдзельнічалі ў канфлікце ў Афганістана ў рамках ISAF: <div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|Азербайджан}} * {{Сцягафікацыя|Албанія}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} * {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} * {{Сцягафікацыя|Грузія}} * {{Сцягафікацыя|Данія}} * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} * {{Сцягафікацыя|Ісландыя}} * {{Сцягафікацыя|Іспанія}} * {{Сцягафікацыя|Італія}} * {{Сцягафікацыя|Канада}} * {{Сцягафікацыя|Латвія}} * {{Сцягафікацыя|Літва}} * {{Сцягафікацыя|Люксембург}} * {{Сцягафікацыя|Македонія}} * {{Сцягафікацыя|Малайзія}} * {{Сцягафікацыя|Манголія}} * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{Сцягафікацыя|Новая Зеландыя}} * {{Сцягафікацыя|Нарвегія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Польшча}} * {{Сцягафікацыя|Партугалія}} * {{Сцягафікацыя|Румынія}} * {{Сцягафікацыя|Сальвадор}} * {{Сцягафікацыя|Сінгапур}} * {{Сцягафікацыя|Славакія}} * {{Сцягафікацыя|Славенія}} * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Тонга}} * {{Сцягафікацыя|Турцыя}} * {{Сцягафікацыя|Украіна}} * {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} * {{Сцягафікацыя|Францыя}} * {{Сцягафікацыя|ФРГ}} * {{Сцягафікацыя|Харватыя}} * {{Сцягафікацыя|Чарнагорыя}} * {{Сцягафікацыя|Чэхія}} * {{Сцягафікацыя|Швецыя}} * {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} * {{Сцягафікацыя|Эстонія}} * {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} </div> == Страты == {{Main|Страты ISAF у вайне ў Афганістане}} '''ISAF'''<br />Паводле даных міністэрстваў абароны ЗША і Вялікабрытаніі, а таксама незалежнага інтэрнэт-сайта iCasualties.org, да 31 снежня 2014 года баявыя і небаявыя страты міжнароднай кааліцыі ў ходзе аперацыі «Нязломная свабода» (галоўным чынам у Афганістане) склалі звыш за 3 485 ваеннаслужачых загінуўшымі. Найбольшыя страты панеслі ЗША (2 356), Вялікабрытанія (453), Канада (162<ref>«''У перыяд з пачатку кампаніі ў Афганістане да 12 сакавіка 2014 года, калі кампанія была афіцыйна завершана … '''162''' загінулі, 2179 былі параненыя''»<br />Адносіны канадцаў да афганскай кампаніі // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (805), красавік 2014. стр.96</ref>), Францыя (88<ref>«''France’s largest military commitment since the Algerian war for independence… cost the country '''88''' of its troops and injured another 725.''»<br />Bruce Crumley. [http://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ Ceremony for Returning Troops Closes French Combat Mission in Afghanistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815185846/http://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ |date=15 жніўня 2014 }} // «Time» от 8 декабря 2012</ref>), ФРГ (55<ref>"''За перыяд удзелу ў МССБ, якая дзейнічала з 2001 года, там загінулі '''55''' вайскоўцаў ФРГ «''»<br />Германія // «Зарубежное военное обозрение», № 3 (804), сакавік 2014. стр.96</ref>). У пералічаныя вышэй страты не ўключаны страты сярод супрацоўнікаў паліцыі краін Еўрасаюза, якія знаходзіліся ў Афганістане па праграме EUPOL — Afghanistan, але не з’яўляліся ваеннаслужачымі ISAF. Таксама ў пералічаныя вышэй страты не ўключаны супрацоўнікі замежных прыватных ваенных і ахоўных кампаній, якія дзейнічалі ў Афганістане з дазволу і ў інтарэсах краін кааліцыі. Між тым, па стане на пачатак снежня 2009 года, у Афганістане дзейнічала 104 тыс. супрацоўнікаў прыватных ваенных і ахоўных кампаній<ref>[http://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/12/091205_1215_afganistan_contratistas_wbm.shtml Afganistán: una guerra «subcontratada»] // «BBC Mundo» от 5 декабря 2009</ref>. У далейшым, па патрабаванні ўрада Афганістана<ref>[http://lenta.ru/news/2010/08/17/private/ Карзай решил выгнать из Афганистана частных охранников] // «Lenta.RU» от 17 августа 2010</ref> іх колькасць была зменшана. Па стане на сярэдзіну 2012 года, у Афганістане дзейнічала да 40 тыс. супрацоўнікаў замежных прыватных ваенных кампаній<ref>Т. Камаў. Аб дзейнасці прыватных ваенных кампаній у Афганістане // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (784), ліпень 2012. стр.86</ref>. Па няпоўных даных, у Афганістане загінулі не менш за 1843 кантрактнікаў кааліцыйных сіл. Большасць вайскоўцаў ISAF загінула ад самаробных выбуховых прылад. Па даных сайта iCasualties.org, страты ISAF ад прымянення праціўнікам мінна-выбуховых прылад у 2010 годзе склалі 58 % (368 з 630 ваеннаслужачых) ад агульных страт ад варожых дзеянняў праціўніка, у 2011 годзе — 51 % (252 з 492 ваеннаслужачых). '''Талібан'''<br />Дакладная колькасць забітых і параненых баевікоў застаецца невядомым. Але паведамляецца, што ў перыяд з пачатку аперацыі ў 2001 годзе да сярэдзіны верасня 2011 года, страты баевікоў склалі 15-20 тыс. чалавек<ref>Да 10-годдзя ўводу амерыканскіх войскаў у Афганістан // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (775), кастрычнік 2011. старонкі 104—105</ref>. '''Урадавыя сілы Афганістана'''<br />23 кастрычніка 2014 года афіцыйны прадстаўнік міністэрства абароны Афганістана Захір Азімі паведаміў, што ў ходзе баявых дзеянняў у перыяд з 2003 да 23 кастрычніка 2014 года загінулі 2853 ваеннаслужачых Афганскай нацыянальнай арміі<ref>[http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 2,853 ANA troops killed in action since 2003] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141023143734/http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 |date=23 кастрычніка 2014 }}// «The Afghanistan Times» от 23 октября 2014</ref>. Па афіцыйных даных НАТА, якія агучыў намеснік камандуючага сіламі ISAF у Афганістане генерал-лейтэнант Дж. Андэрсан, на працягу 2014 года страты афганскіх сіл бяспекі склалі 4634 чалавек забітымі (пры гэтым, з ліку забітых у перыяд са студзеня да 28 снежня 2014 года каля 3200 складалі забітыя паліцыянты, астатнімі з’яўляліся вайскоўцы, супрацоўнікі памежнай аховы, спецслужбаў і інш.)<ref>[http://www.newser.com/story/200524/us-nato-formally-end-afghanistan-war.html US, NATO Formally End Afghanistan War]</ref>. '''Мірныя жыхары'''<br />Афіцыйных даных адносна страт грамадзянскага насельніцтва ў Афганістане няма, але ацэнкі незалежных арганізацый моцна разыходзяцца. Асноўную крытыку з боку праваабарончых арганізацый выклікаюць залішне актыўныя авіяцыйныя ўдары ISAF пры недастаткова дбайным выбары мэтаў. Па даных Marc W. Herold, у перыяд з 7 кастрычніка 2001 да чэрвеня 2003 года ў выніку авіяўдараў ЗША загінула больш за 3600 чалавек<ref name="pubpages.unh.edu"/>. Вялікая колькасць мірных жыхароў загінулі і ад рук баевікоў, у асноўным падчас тэрактаў. == Вытворчасць наркотыкаў == [[Файл:Australian-Afgan Army patrol April 2010.jpg|thumb|Аўстралійскія салдаты на макавым палі.]] Пасля ўводу войскаў НАТА вытворчасць наркотыкаў павялічылася. Некаторыя расійскія даследчыкі сцвярджаюць, што «адміністрацыя Буша глядзела скрозь пальцы на імклівы рост вытворчасці гераіну»<ref name="nationalsecurity.ru">[http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110801010921/http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ |date=1 жніўня 2011 }}</ref><ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 Афганская доза России. Георгий ЗОТОВ. © 1997—2008 ЗАО «Аргументы и факты» № 35 (1348) от 30.08.2006]</ref><ref>''Владислав Шурыгин.'' [http://87.242.98.49/newsA.php4?st=1042769640 Афганистан: Буш, ложь и героин]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>''Бахтияр Ахмедханов. ''[https://web.archive.org/web/20070224231323/http://www.mn.ru/issue.php?2006-35-57 «Слёзы Аллаха — наши слёзы»]</ref>. Падобнае меркаванне выказаў і швейцарскі журналіст Р. Лабев’ер, аўтар кнігі «Долары тэрору. Злучаныя Штаты і ісламісты». Ён сцвярджаў, што ў Афганістане амерыканцы атрымлівалі звышпрыбыткі ад нарказбройнага «бізнесу» і фінансавання тэрарыстаў<ref name="7days.belta.by">''Антон Андреенко''. [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/662AD413E69D608642256D9100519DFF?OpenDocument Кто стоит за глобальным наркотерроризмом]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Дэпутат Дзярждумы РФ Андрэй Какошын: «Усе прапановы амерыканскіх саюзнікаў па НАТА ліквідаваць гэтыя прадпрыемствы па перапрацоўцы опіуму ў гераін былі адпрэчаны, паколькі гэта падрывала ўладу і магчымасці тых, на каго абапіраліся ЗША і НАТА»<ref name="www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan">[https://web.archive.org/web/20090401031401/http://www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan/ Повод к замирению «Эксперт Online»/30 марта 2009]</ref>. На тэму атрымання даходаў амерыканскімі акупацыйнымі войскамі ад вырошчвання опію зняты дакументальны фільм «База». У 2014 годзе плошчы пасеваў опіюмнага маку ў Афганістане дасягнулі гістарычна рэкорднага максімуму ў 250 тыс. гектараў<ref>[http://www.finmarket.ru/news/3729666 Рекордные посевы опийного мака в Афганистане угрожают безопасности России — ФСКН] // ИА «Финмаркет»</ref>. '''Вытворчасць опіуму-сырца:'''<ref name="Махмадиев">[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Айдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=15 лістапада 2013 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1999 год ! 2000 год ! 2001 год ! 2002 год ! 2003 год ! 2004 год ! 2005 год ! 2007 год ! 2008 год ! 2009 год ! 2010 год |- | 4565 тон | 3276 тон | 185 тон | 2700 тон | 3400 тон | 4200 тон | 4100 тон | 8200 тон<ref name="на игле">[http://www.oreanda.ru/ru/news/20090413/common/popnews/article381224/ На афганской игле] {{V|6|5|2009}}</ref> | 7700 тон<ref name="на игле" /> | 6900 тон<ref>[http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya Наркокурьеры осваивают новые маршруты] {{V|28|1|2010}}</ref> | 3600 тон<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/18473.html УНП ООН опубликовало доклад о производстве опиума в Афганистане]</ref> |} == Ацэнкі вынікаў вайны == Аб удзеле НАТА ў афганскім канфлікце галоўным чынам ставяцца крытычна. Найбольш адмоўныя ацэнкі і стаўленне да дзеянняў ЗША і ISAF у Афганістане маюць месца на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]] і [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. Афганскі журналіст Хабіба Заіра аб наступствах амерыканскай кампаніі даў такі каментарый<ref>[https://ru.ihodl.com/opinion/2016-10-12/15-let-nadezhdy-kak-vtorzhenie-ssha-v-afganistan-lish-usugubilo-vojnu/ «Я поддерживал вторжение США в Афганистан. Я был наивен»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923061114/https://ru.ihodl.com/opinion/2016-10-12/15-let-nadezhdy-kak-vtorzhenie-ssha-v-afganistan-lish-usugubilo-vojnu/ |date=23 верасня 2020 }} — ''ihodl'', 12 октября 2016</ref>: «Я думаў, што ЗША скінуць уладу талібаў, і вайна ў Афганістане спыніцца. Але яна толькі разгарэлася мацней». Па тэме амерыканскага ўварвання ў Афганістан і яго вынікаў першы намеснік старшыні камітэта па міжнародных справах Савета РФ Уладзімір Джабараў заявіў<ref>[http://www.aif.ru/politics/world/uvyazli_po_ushi_kak_ssha_proigrali_voynu_v_afganistane Увязли по уши. Как США проиграли войну в Афганистане] — ''Аргументы и факты'', 7 октября 2016</ref>: «Вынікі ўмяшання ЗША ва ўнутраную палітыку Афганістана небагатыя, таму што з тымі мэтамі, з якімі яны заходзілі — знішчэнне Аль-Каіды, Талібану … — яны іх не дасягнулі. Прэзідэнт Афганістана кіруе толькі яго сталіцай — Кабулам, а ўся тэрыторыя краіны зноў знаходзіцца пад Талібанам». Расійскі палітолаг Сяргей Маркаў характарызаваў вынікі кампаніі так: «Без сумневу, штаб-кватэра „Аль-Каіды“ ў Афганістане была разгромлена, быў спынены марш „Талібану“ ў Сярэднюю Азію. Але ніякага нармальнага развіцця Афганістана няма, сёння гэта разбітая краіна, якая ледзь-ледзь выжывае. Ніякай праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця, у адрозненне ад СССР, ЗША там не прыдумалі». У [[2018]] годзе сацыялагічная служба ''Pew Research Center'' апублікавала апытанне, згодна з якім, 49 % апытаных грамадзян ЗША лічаць, што амерыканскія войскі і іх саюзнікі не дасягнулі пастаўленых мэтаў у Афганістане<ref>[https://russian.rt.com/world/article/561920-afganistan-ssha-17-let-itogi «Цель Вашингтона — не борьба с терроризмом»: чего добились США за 17 лет военного присутствия в Афганистане] RT, 7 октября 2018</ref>. Пры гэтым 45 % мяркуюць, што рашэнне ўварвацца ў гэтую краіну было правільным. У 2006 годзе працэнт апытаных з такім меркаваннем склаў каля 30. Аднак умяшанне НАТА ў афганскі канфлікт часткова дапамагло стрымаць націск ісламарадыкалаў на Блізкім Усходзе. Дзякуючы ваеннай аперацыі ЗША, удалося абясшкодзіць найбольш уплывовых і небяспечных лідараў ісламісцкіх тэрарыстычных арганізацый, такіх як бін Ладэн. == Ваенныя злачынствы == Падчас узброенага канфлікту супрацьстаялыя бакі былі абвінавачаны ў жорсткім абыходжанні з ваеннапалоннымі, забойстве мірных жыхароў, рабаваннях, выкраданні людзей і іншых злачынствах. У лістападзе 2001 года амерыканскія салдаты забілі каля 800 палонных талібаў блізу горада Мазары-Шарыф<ref>{{Cite web |url=http://hellishamerica.ru/afgan2.html |title=СТР. 1: «ВОЕННОЕ ПРЕСТУПЛЕНИЕ США В АФГАНИСТАНЕ — СОТНИ ВОЕННОПЛЕННЫХ УБИТО В МАЗАРИ-ШАРИФЕ»… |access-date=22 снежня 2018 |archive-date=16 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116101240/http://hellishamerica.ru/afgan2.html |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2004 года былі асуджаны 20 амерыканскіх салдат, якія катавалі зняволеных у турме Баграма. У 2010 годзе ваеннаслужачыя арміі ЗША забілі 7 мірных грамадзян, у тым ліку 2 цяжарных жанчын. Пры гэтым сведкі расказалі, што амерыканскія салдаты выцягвалі кулі з целаў забітых, каб схаваць сляды злачынства. Спачатку прадстаўнікі [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]] заявілі, што ўсе гэтыя людзі былі забіты за некалькі дзён да рэйду, аднак пазней Пентагон прызнаў, што гэта адбылося падчас правядзення чарговай аперацыі ISAF<ref>[https://russian.rt.com/world/article/333101-ssha-voennie-prestupleniya-afganistan Пытки как технология допроса: США обвиняются в военных преступлениях в Афганистане] — RT, 15 ноября 2016</ref>. У 2017 годзе былі апублікаваны дакументы, дзе ішла гаворка пра 10 выпадкаў, якія адбыліся паміж 2009-м і 2013 гадамі, калі аўстралійскія вайскоўцы забівалі мірных афганскіх жыхароў, у тым ліку дзяцей. З дакументаў вынікае, што вышэйшае начальства міністэрства абароны ўстрывожана маральнымі якасцямі аўстралійскага спецназа, паколькі тыя паводзілі крывавую, утоеную вайну супраць баевікоў<ref>[https://pandoraopen.ru/2017-07-26/sekretnye-dokumenty-o-zverstvax-avstralijskix-voennyx-v-afganistane/ Секретные документы о «зверствах» австралийских военных в Афганистане] — ''Ящик Пандоры'', 26 июля 2017</ref>. З боку тэрарыстаў-талібаў адбываўся пераслед у адносінах да немусульман і прадстаўнікоў некаторых этнасаў (напрыклад, народа хазар<ref name="spytnik">[https://m.az.sputniknews.ru/life/20171009/412209326/afganec-bezhenec-zverstva-rezhima-taliban.html?mobile_return=no Афганский беженец в Баку рассказал озверствах режима «Талибан»] — Sputnik, 10 октября 2017</ref>). Баевікі сілком прымушалі пераходзіць у [[іслам]], адрошчваць бараду, насіць цюрбаны, выконваць законы [[шарыят]]у<ref name="spytnik"/>. Непадпарадкаванне каралася смерцю. Так, у ліпені 2012 года ў вёсцы Кімчак, размешчанай у правінцыі Парван, баевікі публічна забілі двух жанчын, абвінавачаных нібыта за «пералюб»<ref>Николай Сологубовский [http://maxpark.com/community/129/content/1407194 Зверство. Кто такие талибы?] — ''maxpark'', 9 июля 2012</ref>. == Мірны працэс == Спробы заключыць мірнае пагадненне і план вываду замежных войскаў быў зроблены ў 2018 годзе. Працэс працягваўся да восені 2019, калі перамовы паміж амерыканскім кіраўніцтвам і Талібанам сарваліся з-за тэракту. Аднак да гэтага часу склаліся асноўныя ўмовы магчымай дамовы<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/08/2019/5d5a74919a7947a6a163ef2c США договорились с «Талибаном» об условиях вывода войск из Афганистана] // РБК, 22 августа 2019</ref>. * «Талібан» гарантуе, што не дазволіць міжнародным тэрарыстычным групоўкам накшталт «Аль-Каіды» выкарыстоўваць Афганістан як трэніровачную пляцоўку для нападаў за мяжой. * ЗША абавязваюцца вывесці з тэрыторыі краіны войскі. * Афганскія ўдзельнікі канфлікту павінны пачаць унутрыпалітычны дыялог. * У краіне ўсталёўваецца бестэрміновае перамір’е. У пачатку лютага [[2020]] года ў пасланні кангрэсу амерыканскі лідар [[Дональд Трамп]] заявіў пра імкненне ЗША завяршыць канфлікты на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. «Мы працуем, каб пакласці канец самай працяглай вайне Амерыкі і вярнуць нашыя войскі дадому», — сказаў Трамп пра канфлікт у Афганістане, адзначыўшы, што ЗША не павінны быць «паліцыянтам» для іншых дзяржаў. [[21 лютага]] кіраўнік прэс-службы Дзярждэпартамента ЗША Морган Ортэгус апублікавала заяву [[Майк Пампеа|Майка Пампеа]] аб пагадненні з талібамі, якое мае быць заключана. У дакуменце, у прыватнасці, гаварылася, што ЗША рыхтуюцца да падпісання пагаднення 29 лютага<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e59a4809a794700ab96cfd0 Помпео будет присутствовать при подписании соглашения США с «Талибаном»] // РБК, 29 января 2020</ref>. [[29 лютага]] ЗША і «Талібан» у [[Катар]]ы падпісалі мірнае пагадненне, якое прадугледжвае вывад амерыканскіх войскаў з Афганістана і пачатак міжафганского дыялогу. Подпісы пад дакументам паставілі спецпрадстаўнік Злучаных Штатаў па Афганістане і кіраўнік дэлегацыі на перамовах Залмай Халілзад і палітычны лідар талібаў мула Абдул Гані Барадар. На цырымоніі прысутнічалі прадстаўнікі больш за 30 краін. Пагадненне прадугледжвала, што амерыканцы скароцяць колькасць войскаў у Афганістане з 12 да 8,6 тысячы чалавек на працягу 135 дзён, а затым, калі Талібан устрымаецца ад гвалту, працягнуць на працягу 14 месяцаў выводзіць і свае сілы, і сілы [[НАТА]]. Наўзамен Талібан мусіць адмовіцца ад выкарыстання афганскай тэрыторыі для нападу на ЗША і іншыя краіны. Акрамя таго, бакі дамовіліся аб «сталым і усёабдымным перамір’і». Прамыя перамовы паміж Талібанам і ўрадам Афганістана планавалася весці ў рамках міжафганскага дыялогу. Акрамя гэтага, Талібан пачне ўзаемадзейнічаць з [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]], каб яго членаў выключылі з санкцыйных спісаў. Зрабіць гэта меркавалася да канца мая<ref>[https://ria.ru/20200229/1565564226.html США и "Талибан" подписали мирное соглашение] // РИА Новости, 29 февраля 2020</ref>. 2 снежня 2020 года афганскі ўрад і прадстаўнікі руху «Талібан» падпісалі першы за 19 гадоў вайны пагадненне. Падпісанае пагадненне не датычалася ніякай канкрэтыкі, акрамя дамоўленасці аб працягу мірных перамоў, аднак было ацэнена абодвума бакамі як прарыў<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10151651|title=Афганские власти и "Талибан" приступают к обсуждению повестки прямых переговоров|website=ТАСС|accessdate=2020-12-03}}</ref>. == Гл. таксама == {{Навігацыя}} * [[Афганская вайна (1979—1989)]] * [[Страты ISAF у вайне ў Афганістане]] * [[Вывад амерыканскіх войск з Афганістана (2020—2021)]] * [[Наступленне талібаў (2021)]] * [[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Афганскай вайне]] == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Нікольскі М''. Аперацыя «Анаконда» // «Техника и вооружение вчера, сегодня, завтра» : журнал. — 2003. — Май (№ 05). — С. 27-29. == Спасылкі == * [http://www.isaf.nato.int/ Официальный сайт Международных сил содействия безопасности в Афганистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130429230918/http://www.isaf.nato.int/ |date=29 красавіка 2013 }} * [http://afghanistan.ru/doc/85920.html НАТО в Афганистане] * [https://public.wikireading.ru/97283 Афганская хроника. Бесконечная война] — Кьеза Джульетто * [https://web.archive.org/web/20070930182606/http://www.afa.org/magazine/Sept2002/0902anaconda.html Rebecca Grant. The Airpower of Anaconda (Журнал ВВС США, сентябрь 2002)] {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Афганістана]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Канады]] [[Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вайна ў Афганістане (2001—2021)| ]] [[Катэгорыя:2001 год у Афганістане]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] pok8qrnmg21q6bhct4skss0336d0r6n 0 545035 5148363 4830481 2026-05-29T15:34:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148363 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва пры Прэсбургу |выява = [[Файл:Árpád on Feszty's Panorama.jpg|250px]] |загаловак = Правадыр венграў [[Арпад]]. |частка = [[Эпоха заваявання радзімы на Дунаі|Венгерскае заваяванне радзімы]] |дата = [[907|4 ліпеня 907]] |месца = [[Браціслава|Прэсбург]] ([[Браціслава|суч. Браціслава]]) |вынік = Перамога венграў |праціўнік1 = [[Вялікая Маравія]] <br> [[Усходне-Франкскае каралеўства]] * [[Баварыя (герцагства)|Баварская марка]] |праціўнік2 = [[Старажытнавенгерская канфедэрацыя плямёнаў]] |камандзір1 = [[Луітпольд (маркграф Баварыі)|Луітпольд]], маркграф Баварыі † <br> [[Моймір II]], князь Вялікай Маравіі<ref>[http://bibliotekar.ru/polk-8/124.htm Кирилл и Мефодий. Великоморавская держава]</ref> |камандзір2 = [[Арпад]], надзьфеедэлем венграў |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = }} '''Бітва пры Прэсбургу'''<ref name=Britannica>{{cite encyclopedia |last= |first= |author= |authorlink= |editor= |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Bavaria |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/56538/Bavaria/648/History#tab=active~checked%2Citems~checked&title=Bavaria%20%3A%3A%20History.%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia |accessdate=2008-06-23 |edition= |date=2008 |year= |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |volume= |location= |id= |isbn= |doi= |pages= |quote= }}</ref> (цяпер [[Браціслава]] ў [[Славакія|Славакіі]]; {{lang-sk|Bitka pri Bratislave}}, {{lang-de|Schlacht von Pressburg}}, {{lang-hu|Pozsonyi csata}}) — адна або некалькі [[бітва]]ў, якія адбыліся ў [[907]] годзе. Часам яе месца (Brezalauspurc, гэта значыць «град [[Браслаў (князь Панонскай Харватыі)|Браслава]]») вызначаюць не як Браціславу, а як [[Залавар]] на [[Балатан]]е ў сучаснай [[Венгрыя|Венгрыі]]. У ёй [[Герцагства Баварыя|Баварыя]] пацярпела паражэнне ад [[Старажытнавенгерская канфедэрацыя плямёнаў|венграў]]<ref name=Britannica/>. Бітва амаль на 50 гадоў змяніла сітуацыю ў раёне сярэдняга [[Дунай|Дунаю]] і дала магчымасць венгерскім плямёнам здзяйсняць наезды на суседнія тэрыторыі Цэнтральнай, Паўднёвай і Заходняй Еўропы<ref>{{кніга|аўтар = Měřínský Zdeněk |частка = |загаловак = České země od příchodu Slovanů po Velkou Moravu II|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Praha|выдавецтва = Libri|год = 2006|том = |старонкі = 955|старонак = |серыя = |isbn = 80-7277-105-1|тыраж = |мова = cs}}</ref>. == Бітва == Дакладная дата бітвы невядомая. Часцей за ўсё называецца дата [[4 ліпеня|4]], [[5 ліпеня|5]] альбо [[6 ліпеня]]; некаторыя крыніцы называюць даты трох бітваў, якія адбываліся ў гэтыя дні і [[9 жніўня]] 907 года. Падзеі таксама апісаныя ў летапісах бегла і некалькі разоў змяняліся з цягам часу. Маркграф [[Луітпольд (маркграф Баварыі)|Луітпольд Баварскі]] сабраў сваю армію і намерваўся даць вырашальны бой венграм, якія ўяўлялі сабой пагрозу многім краінам [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. Яе колькасць, якая ацэньваецца ў 100 тысяч чалавек, выглядае звычайным перабольшаннем, уласцівым свайму часу. Колькасць войска Арпада складала ад 30 да 35 тысяч, аднак і гэтая лічба сумнеўная, паколькі рэдкае войска ў Сярэднявеччы налічвала больш за 10 000 воінаў. Баварскае войска было падзелена на тры часткі, якія, аднак, нічога не здолелі супрацьпаставіць {{Не перакладзена 5|Еўразійскія качэўнікі|качавой||Eurasian nomads}} тактыцы венгерскіх коннікаў. Вялікая частка баварскага войска была абкружана, разбітая і знішчаная. У бітве загінуў сам Луітпольд, [[Зальцбургскае архібіскупства|зальцбургскі архібіскуп]] Тэатмар, [[Архідыяцэзія Мюнхена і Фрайзінга|фрайзінгскі біскуп]] Ута, {{Не перакладзена 5|Зэбенскі кляштар|зэбенскі біскуп|de|Kloster Säben}} Захарыя, 35 баварскіх [[граф]]аў<ref>[http://books.google.co.uk/books?ei=exk7Tf7GLNO2hAft-7XRCg&ct=result&id=Tu-3AAAAIAAJ&dq=Battle+of+Pozsony&q=35+counts#search_anchor Eurasian studies yearbook, Volume 78], Volume 78, Eurolingua, 2006, p. 27</ref>, 19 [[барон]]аў, а таксама «незлічоная колькасць астатняга люду». Пераход у 907 годзе ўлады ў Венгерскай ардзе да малодшага сына [[Арпад]]а [[Жольт]]а ў абыход траіх ці нават чацвярых яго братоў дазваляе выказаць здагадку, што Арпад і яго старэйшыя сыны таксама маглі загінуць у гэтай бітве. == Наступствы == Пасля бітвы [[венгры]] акупавалі ўсходнюю частку цяперашняй [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і ўсю [[Вялікая Маравія|Вялікую Маравію]], якая стала базай паходаў у суседнія краіны. Спусташальныя паходы [[венгры|венграў]] у [[Германія|Германію]], [[Францыя|Францыю]], [[Іспанія|Іспанію]], Балканы і [[Італія|Італію]], якія самі венгры называлі «kalandozások» («падарожжы») і лічылі неад’емнай часткай свайго пакуль яшчэ паўкачавога жыцця, працягваліся да [[955]], калі [[Атон I Вялікі]] нанёс ім разгромнае паражэнне ў [[Бітва на рацэ Лех|бітве на рацэ Лех]], якое паклала канец венгерскім нашэсцям. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * Beáta Pintérová. [http://www.akademickyrepozitar.sk/sk/repozitar/bitka-pri-bratislave-vo-svetle-slovenskej-a-madarskej-historiografie.pdf Bitka pri Bratislave vo svetle slovenskej a maďarskej historiografie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220930153440/http://akademickyrepozitar.sk/sk/repozitar/bitka-pri-bratislave-vo-svetle-slovenskej-a-madarskej-historiografie.pdf |date=30 верасня 2022 }} {{ref-sk}}, 2007 {{DEFAULTSORT:Прэсбург}} [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Баварыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Славакіі]] [[Катэгорыя:Бітвы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Славакіі]] [[Катэгорыя:Вялікая Маравія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Браціславы]] [[Катэгорыя:907]] nyh9a9s492kc3fl2ls0ovi132jygv5n 0 550331 5148348 5117419 2026-05-29T14:24:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148348 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Біруце Галдзікас''' (''Marija Birutė Filomena Galdikas''; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Канада|канадскі]] антраполаг, прыматолаг, этолаг і эколаг літоўскага паходжання, спецыялістка па [[Арангутаны|арангутанам]], актывістка руху аховы барнэйскіх арангутанаў. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і бежанцаў з савецкай з Літвы ў акупаваным саюзнымі войскамі [[Вісбадэн]]е. Пазней яе сям’я пераехала ў Канаду і атрымала грамадзянства гэтай краіны. Дзіцячыя гады правяла ў [[Таронта]]. У каледжы вывучала псіхалогію і біялогію, у 1966 годзе атрымала ступень бакалаўра псіхалогіі і заалогіі ад [[Універсітэт Брытанскай Калумбіі|універсітэта Брытанскай Калумбіі]] і універсітэта Каліфорніі ў Лос-Анджэлесе. У 1969 годзе стала магістрам антрапалогіі, у 1978 годзе — доктарам<ref>{{cite web|url=http://www.science.ca/sciencist/sciencistprofile.php?pID=7&pg=3|title=Profile : Biruté Galdikas|publisher=Science.ca|access-date=2014-01-19}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Падчас дактарантуры ў Лос-Анджэлесе пазнаёмілася з легендарным палеантолагам і прыматолагам [[Луіс Лікі|Луісам Лікі]], пад уплывам якога зацікавілася праблемамі арангутанаў на [[Калімантан|Барнэа]]. У сваю першую экспедыцыю на гэты востраў Галдзікас адправілася са сваім былым мужам у 1971 годзе. Даследаванні жыцця вышэйшых прыматаў яна праводзіла на працягу 25 гадоў, вялікую частку часу праводзячы ў цяжкіх палявых умовах, жывучы ў бамбукавай хаціне. Галдзікас унесла важны ўклад у стварэнне нацыянальнага парку на аснове запаведніка [[Танджунг-Пуцінг]], які стаў домам для многіх арангутанаў, і асабіста ўдзельнічала ў вяртанні ў дзікую прыроду больш за 150 асобін гэтых жывёл, якія выраслі ў няволі. З’яўлялася прафесарам Універсітэта Саймана Фрэйзера ў Барнабі (Брытанскай Калумбіі) і экстраардынарным прафесарам Нацыянальнага універсітэта у Джакарце, а таксама ўзначальвала Міжнародны фонд абароны арангутанаў у Лос-Анджэлесе. Яе пяру належыць некалькі кніг, у тым ліку «Вялікая малпавая адысея» і ўспаміны «Разважанні аб Эдэме» аб гадах, праведзеных на Барнэа. За сваю дзейнасць яна ўдастоена разнастайных узнагарод і прэмій. З 1995 года кавалер [[Ордэн Канады|Ордэна Канады]]. У канцы 1990-х гадоў, аднак, яе метады рэабілітацыі арангутанаў сталі падвяргацца крытыцы. Памерла 24 сакавіка 2026 года ў [[Лос-Анджэлес]]е ([[ЗША]]). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GALDIKAS_BIRUTE.html Артыкул] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170513213730/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GALDIKAS_BIRUTE.html |date=13 мая 2017 }} у Энцыклапедыі «Кругосвет». {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галзікас Біруце}} [[Катэгорыя:Прыматолагі]] kwapkjuy1056lizhwxpg8zc2aqywuts 14 554113 5148550 4917818 2026-05-30T07:10:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Постаці Вільнюса]]; дададзена [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148550 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Літвы|Вільня]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вільні]] 1fmt49rtabzqx2nifvt36qjoxiny0n1 0 561288 5148617 4090508 2026-05-30T09:32:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148617 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Васіль Фёдаравіч Загайнаў |арыгінал імя = Василий Фёдорович Загайнов |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1943]] |званне = {{СССР, Яфрэйтар}} |род войскаў = |камандаваў = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Васіль Фёдаравіч Загайнаў''' ([[1903]]—[[1943]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], кулямётчык 3-й роты 1185-га стралковага палка (356-я стралковая дывізія, 89-й стралковы корпус, [[61-я армія (СССР)|61-я армія]], [[Цэнтральны фронт]]), [[яфрэйтар]]. [[Герой Савецкага Саюза]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[13 студзеня]] [[1903|1903 года]] ў вёсцы Лопаўцы Пектубаеўскага сельсавета Новатар’яльскага раёна [[Марыйская АССР|Марыйскай АССР]], у сялянскай сям’і. [[Рускія|Рускі]]. Скончыў 7 класаў Пектубаеўскай школы. Працаваў рахункаводам у [[Калгас|калгасе]]. Беспартыйны. У Чырвоную Армію быў прызваны ў студзені [[1942]] года і адразу накіраваны ў дзеючую армію. Кулямётчык 1185-га стралковага палка [[яфрэйтар]] Загайнаў [[4 кастрычніка]] [[1943]] года ў баі за [[плацдарм]] на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]] ў раёне вёскі Піркі (Брагінскі раён Гомельскай вобласці) агнём з кулямёта адбіў атаку праціўніка, знішчыўшы пры гэтым дзясяткі гітлераўцаў. Сваімі дзеяннямі стварыў умовы для пераадолення воднай перашкоды стрелковыми падраздзяленнямі палка. Загінуў у гэтым баі. Пахаваны ў брацкай магіле ў вёсцы [[Піркі]]. == Узнагароды == * Званне Героя Савецкага Саюза Васілю Фёдаравічу Загайнаву прысвоена [[15 студзеня]] [[1944]] года <ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref>. * Узнагароджаны ордэнам Леніна. == Памяць == * У. с. Пектубаева Новатар’яльскага раёна, дзе вучыўся Герой, яму ўзведзены помнік. * Імя В. Ф. Загайнава носяць школы ў вёсцы Пектубаева Новатар’яльскага раёна і ў вёсцы [[Піркі]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * У [[Марый Эл]] праводзіцца Рэспубліканскі турнір па [[Грэка-рымская барацьба|грэка-рымскай барацьбе]] памяці Героя Савецкага Саюза, ураджэнца вёскі Пектубаева Новатар’яльскага раёна — Загайнава Васіля Фёдаравіча<ref>[http://www.kuzhenerobr.narod.ru/files/plan_mo_na_2010g.doc Сведения о юбилейных датах государственных и муниципальных образовательных учреждений Республики Марий Эл в 2010 году].</ref>. * Мемарыяльная дошка ў памяць аб Загайнаве ўстаноўлена Расійскім ваенна-гістарычным таварыствам на будынку Пектубаевской сярэдняй школы Новатар’яльскага раёна, дзе ён вучыўся. {{зноскі}} == Літаратура == * Загайнов Василий Фёдорович // Энциклопедия Республики Марий-Эл /Отв. ред. И. Сараева. &#x20;— Йошкар-Ола, 2009. — С. 365. — 872 с. 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1. * Загайнов Василий Фёдорович // История Марийского края в лицах. 1941—1945 гг. Великая Отечественная война. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2015. — С. 82-83. — 374 с.— 500 экз. — ISBN 978-5-94950-070-5. * ''Краснов Г. В., Мочаев В. А.'' Загайнов Василий Фёдорович // Марийская биографическая энциклопедия // Авт.-состав. В. А. Мочаев. 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. С. 152. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3. == Спасылкі == * {{Warheroes|id=20936}} * [http://toryal.ru/hero.html Новоторъяльский муніцыпальны раён — Василий Фёдорович Загайнов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131028055229/http://toryal.ru/hero.html |date=28 кастрычніка 2013 }}. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Загайнаў, Васіль Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Брагінскім раёне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Марый Эл]] pmhjh7b8lvhdqmz7mdwyjjiegjbqpgf 0 563087 5148328 3774084 2026-05-29T13:20:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148328 wikitext text/x-wiki '''Біблія''' згадвае '''гомасексуальнасць''' некалькі разоў як у [[Стары Запавет|Старым]], так і ў [[Новы Запавет|Новым Запаветах]]. Цягам многіх стагоддзяў рэлігіі, заснаваныя на Бібліі, — [[іўдаізм]] і [[хрысціянства]], разглядалі гомасексуальныя зносіны як [[грэх]]. У цяперашні час існуюць рознагалоссі наконт ацэнкі Бібліяй гомасексуальнасці, заснаваныя на пытаннях дакладнасці перакладаў Бібліі, культурна-гістарычнага кантэксту і пэўных інтэрпрэтацый тэкстаў{{крыніца?}}. == Стары Запавет == === Садом і Гамора === {{main|Садом і Гамора}} [[Выява:John Martin - Sodom and Gomorrah.jpg|міні|270пкс|«Знішчэнне Садома і Гаморы». [[Джон Марцін]], 1852]] Аповед пра грэх жыхароў [[Садом і Гамора|Садома і Гаморы]] і вынішчэнне гэтых гарадоў змешчаны ў тэксце [[Кніга Быцця|кнігі Быцця]], 19:4-11<ref>[https://bible.by/bbs/1/19/ Біблія ў перакладзе Сёмухі. Быцьцё]</ref>. Гэты аповед з’яўляецца адным з найбольш частых аргументаў супраць гомасексуальных адносін і, адначасна, выклікае разнастайныя супярэчнасці і спрэчкі{{крыніца?}}. {{Пачатак цытаты}} Яшчэ не леглі яны спаць, як гарадскія жыхары, Садомцы, ад маладога да старога, увесь люд з усіх канцоў ''горада'', абступілі дом і выклікалі Лота і казалі яму: дзе людзі, якія прыйшлі да цябе нанач? выведзі іх да нас; мы спазнаем іх. Лот выйшаў да іх да ўваходу і замкнуў за сабою дзверы, і сказаў: братове мае, не рабіце ліхога; вось, у мяне дзве дачкі, якія не спазналі мужчыны; лепей я выведу іх да вас, рабіце з імі, што вам заўгодна; толькі людзям гэтым не рабіце нічога, бо яны прыйшлі пад дах дома майго… {{Канец цытаты}} === Запаветы кнігі Лявіт === У 18 раздзеле кнігі Лявіт пералічаныя забароны на сексуальныя дзеянні, якія ў Бібліі прылічаныя да «мярзотаў» (вершы 22, 26-27, 29)<ref>[http://www.kiev-orthodox.org/site/scripturistic/416/ ''Десницкий Андрей''. Текстологическая основа синодального перевода]</ref><ref>[https://bible.by/bbs/3/18/ Біблія ў перакладзе Сёмухі. Лявіт]</ref>. {{Пачатак цытаты}} Не кладзіся з мужчынам, як з жанчынаю: гэта мярзота. {{Канец цытаты}} Далей у раздзеле 20 пазначанае пакаранне за парушэнне гэтых і іншых забарон смерцю<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BIBLIYA.html |title=Статья о Библии в энциклопедии «Кругосвет» |access-date=17 чэрвеня 2018 |archive-date=12 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812061143/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BIBLIYA.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://bible.by/bbs/3/18/ Біблія ў перакладзе Сёмухі. Лявіт]</ref>. {{Пачатак цытаты}} Калі хто ляжа з мужчынам, як з жанчынаю, дык абодва яны ўчынілі гідоту: хай будуць аддазены смерці, кроў іхняя на іх. {{Канец цытаты}} === Гіва Веньямінава === У аповедзе 19 раздзелу [[Кніга Суддзяў|кнігі Суддзяў]] апісаная гісторыя, вельмі падобная да гісторыі Садома і Гаморы. Нейкі [[лявіт]] са сваёй рабыняй апынуўся ў чужым горадзе (Гіве Веньямінавай), дзе іх гасцінна прымае адзін з жыхароў. Аднак іншыя намагаюцца здзейсніць над госцем сексуальны глум<ref>[https://bible.by/bbs/7/19/ Біблія ў перакладзе Сёмухі. Судзьдзяў]</ref>. {{Пачатак цытаты}} Калі яны развесялілі сэрцы свае, вось, жыхары горада, людзі распусныя, атачылі дом, стукаліся ў дзверы і казалі старому, гаспадару дома: выведзі чалавека, які ўвайшоў у дом твой, мы спазнаем яго… {{Канец цытаты}} == Новы Запавет == {{у планах}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэлігійная філасофія]] [[Катэгорыя:Біблія]] [[Катэгорыя:Багаслоўе]] rlbjxlu6hjihmsc2gsxuy476yk9ca6v 0 567171 5148690 4730330 2026-05-30T11:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148690 wikitext text/x-wiki '''Вегета-сасу́дзістая дыстані́я''' — разлад рэгуляцыі тонусу сасудаў. Пад '''вегета-сасудзістай дыстаніяй (ВСД)''' маюць на ўвазе поліэтыялагічны сіндром, характарызавальны дысфункцыяй [[Вегетатыўная нервовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэмы]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/vegetativnaya-disfunktsiya-aktualnaya-problema-sovremennosti-sovremennaya-terapiya-i-profilaktika-vegeto-sosudistoy-distonii|title=Вегетативная дисфункция — актуальная проблема современности. Современная терапия и профилактика вегето-сосудистой дистонии|publisher=cyberleninka.ru|accessdate=2018-05-11}}</ref>. Тэрмін «вегета-сасудзістая дыстанія» з’яўляецца састарэлым і абывацельскім, яго няма ў сучаснай [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]<ref name="Абдуева" />. Больш карэктнай назвай для часткі расстройстваў, якія адносяцца да ВСД, з’яўляецца назва «саматаморфная вегетатыўная дысфункцыя нервовай сістэмы»<ref name="Абдуева" /><ref name="Руженкова">{{артыкул|аўтар=Руженкова В.В., Руженков В.А., Шкилева И.Ю., Шелякина Е.В., Гомеляк Ю.Н.|загаловак=Учебный стресс и соматоформная вегетативная дисфункция у студентов медиков первого курса|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnyy-stress-i-somatoformnaya-vegetativnaya-disfunktsiya-u-studentov-medikov-pervogo-kursa|выданне=Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: Медицина. Фармация|год=2017|том=40|выпуск=26 (275)|issn=2075-4728}}</ref> (дыягназ саматорфнай вегетатыўнай дысфункцыі нервовай сістэмы прысутнічае ў Міжнароднай класіфікацыі хвароб (МКХ)<ref name="Абдуева">{{артыкул|аўтар=Абдуева Ф. М., Каменская Э. П.|загаловак=Вегето-сосудистая дистония или соматоформная дисфункция вегетативной нервной системы сердца?|выданне=Вестник Харьковского национального университета имени В.Н. Каразина. Серия «Медицина»|год=2012|нумар=23 (998)|спасылка=http://cyberleninka.ru/article/n/vegeto-sosudistaya-distoniya-ili-somatoformnaya-disfunktsiya-vegetativnoy-nervnoy-sistemy-serdtsa}}</ref>, у [[МКХ-10]] ён ідзе пад кодам F 45.3<ref>{{Кніга|аўтар=World Неаlth Organization.|спасылка частка=http://mkb10.su/download/mkb10_1_1.pdf|загаловак=МКХ-10|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=|isbn2=}}</ref>). Частае ўжыванне тэрміна «вегета-сасудзістая дыстанія» [[тэрапеўт]]амі, [[кардыёлаг]]амі і [[неўрапатолаг]]амі звязана з тым, што такія сіндрамальныя дыягназы зручныя, яны дазваляюць не затрачваць час на дыягнастычны пошук канкрэтных прычын расстройства; іншай прычынай частага ўжывання тэрміна з’яўляецца павольная перабудова стэрэатыпаў клінічнага мыслення, якія склаліся. Блізкі па сэнсе да тэрміна «вегета-сасудзістая дыстанія» тэрмін «'''нейрацыркуляторная дыстанія'''», які таксама адсутнічае ў Міжнароднай класіфікацыі хвароб і таксама шырока выкарыстоўваецца тэрапеўтамі, кардыёлагамі і неўролагамі<ref name="Абдуева"/>. Пастаноўцы дыягназаў «вегета-сасудзістая дыстанія» і «нейрацыркуляторная дыстанія» нярэдка спадарожнічаюць непадыходныя і неэфектыўныя меры лячэння, што пагаршае прагноз захворвання і якасць жыцця пацыентаў<ref name="Евсегнеев">{{артыкул|аўтар=Евсегнеев Р.А.|загаловак=Почему диагноз «паническое расстройство» лучше диагноза «вегето-сосудистая дистония»?|выданне=Ліки України|год=Май 2008|нумар=4 (120)|спасылка=http://www.health-medix.com/articles/liki_ukr/2008-05-21/38-41.pdf|archive-date=29 сакавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329071151/http://www.health-medix.com/articles/liki_ukr/2008-05-21/38-41.pdf}}</ref>. Як правіла, вегетатыўныя парушэнні, якія традыцыйна адносяцца да паняцця вегета-сасудзістай дыстаніі, другасныя і ўзнікаюць на фоне [[Псіхічнае засмучэнне|псіхічных]] або [[саматычных захворванняў]]<ref name="Воробьева">{{артыкул|аўтар=Воробьева О.В., Русая В.В.|загаловак=Вегетативная дисфункция, ассоциируемая с тревожными расстройствами|выданне=Эффективная фармакотерапия|год=2011|нумар=17|issn=2307-3586|спасылка=http://elibrary.ru/item.asp?id=21651338|старонкі=46—50}}</ref>, пры арганічным паражэнні [[ЦНС]], з прычыны [[гармон|гарманальных]] зрухаў у падлеткавым узросце<ref name="Руженкова"/> і інш. У шэрагу выпадкаў такія вегетатыўныя расстройствы могуць быць складовай часткай [[Гіпертанічная хвароба|гіпертанічнай хваробы]], [[Эндакрынныя захворванні|эндакрынных парушэнняў]], хранічнай [[Ішэмічная хвароба сэрца|ішэмічнай хваробы сэрца]] і г. д.<ref name="Абдуева"/>; у выпадках жа, калі яны другасныя ў дачыненні да псіхічных расстройстваў, яны могуць сустракацца ў рамках [[Саматызаванае засмучэнне|саматаморфных]] (у тым ліку саматаморфнай дысфункцыі вегетатыўнай нервовай сістэмы), трывожных (у тым ліку [[панічнае расстройства]]) і — радзей — [[Дэпрэсія|дэпрэсіўных]] расстройстваў<ref>{{артыкул|аўтар=Старостина Е.Г.|загаловак=Особенности диагностики и лечения психосоматических расстройств в работе врача общей практики|выданне=Альманах клинической медицины|год=2004|нумар=7|спасылка=http://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-diagnostiki-i-lecheniya-psihosomaticheskih-rasstroystv-v-rabote-vracha-obschey-praktiki}}</ref>. == Папярэджанне == Немач прадухіляюць дастатковае высыпанне, 4-разовае харчаванне з перавагай [[Гародніна|гародніны]] і [[Садавіна|садавіны]] і адмова ад [[Шкодныя звычкі|шкодных звычак]] на карысць штодзённай размінкі дзеля пераадолення [[стрэс]]у. Трэба штодня гуляць на свежым паветры, пазбягаць дадавання солі ў ежу і захоўваць [[Індэкс масы цела|здаровую вагу]]. Пры дыстаніі з паніжаным [[Крывяны ціск|крывяным ціскам]] ([[гіпатанія]]) карысна на [[сняданак]] і ў абед выпіваць па кубку моцнай [[Гарбата|гарбаты]] або кавы (без цукру)<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=Святлана Барысенка.|загаловак=У сасудаў штосьці з тонусам|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130731/1375270663-u-sasudau-shtosci-z-tonusam|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=31 ліпеня 2013|нумар=[http://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-140-27505-ot-31072013 140 (27505)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/07/1375267036_8.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref>. == Прычыны == Нядужасць выклікаюць [[інфекцыя]], [[стрэс]] і шкодныя ўмовы працы<ref name="а"/>. == Праявы == Пры немачы адзначаюцца [[слабасць]], хуткая стамляльнасць, плаксівасць, раздражняльнасць і [[галаўны боль]]. Паводле праяў вылучаюць наступныя віды НЦД: 1) сардэчны — [[боль]] у сэрцы, сэрцабіццё, заміранне ў серы і перабоі ў сэрцы, разнастайныя віды арытмій<ref>[https://infoserdce.com/aritmiya/pereboi-v-rabote-serdtsa/#i-5 Што можа выклікаць перабоі ў працы сэрца]</ref>; 2) дыхальны — пачашчанае дыханне, немагчымасць зрабіць глыбокі ўдых і нечаканыя глыбокія ўдыхі; 3) дысдынамічны — павышэнне або паніжэнне артэрыяльнага ціску; 4) тэрмарэгуляторны — павышэнне тэмпературы цела да +37&nbsp;°C — +38[[Градус Цэльсія|°С]] або паніжэнне да менш як +35&nbsp;°C на кароткі (прыступ) або працяглы тэрмін, ці пастаянна; 5) дыспенсічны — боль у жываце, млосць, ірвота, адрыжка і парушэнне рухавасці кішачніка праз [[стрэс]]<ref name="а"/>. == Дыягностыка == Для выяўлення нядужасці праводзіцца да 7 абследаванняў у кардыёлага, нейролага і эндакрынолага: [[электракардыяграфія|электракардыяграма]], [[рэнтгенаграфія]] грудной клеткі, ультрагукавое даследаванне [[сэрца]], брушной поласці і шчытападобнай залозы, артастатычная проба, аналіз крыві на [[гармон]]ы і содневы нагляд за артэрыяльным ціскам<ref name="а"/>. == Лячэнне == Нядужасць лечуць пры дапамозе настоек [[валяр’ян]]у і [[сардэчнік]]а, якія аднаўляюць працу сэрца. Таксама прызначаюць электрасон і электрафарэз, [[масаж]] шыйнага і груднога аддзелаў [[хрыбетнік]]а, а таксама [[азот]]ныя, вуглякіслыя і [[радон]]авыя ванну і [[душ]], абгортванне і абліванне. Урэшце для трываласці да стрэсу і заразных хвароб прапісваюць [[Настойка|настойку]] жэньшэню. Пры паніжаным ціску прымаюць настойкі араліі, [[лімоннік]]у і элеўтэракоку<ref name="а"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Захворванні нервовай сістэмы]] [[Катэгорыя:Неўралогія]] [[Катэгорыя:Псіхатэрапія]] 0npb6i6rmiw21y0c4et59evqde493yn 0 570126 5148544 4256534 2026-05-30T06:34:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148544 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Герашчанка}} '''Васіль Іосіфавіч Гера́шчанка''' ([[7 студзеня]] [[1912]], г. [[Крывы Рог]] — [[17 снежня]] [[1990]]) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[7 студзеня]] [[1912]] года ў вялікай [[сяляне|сялянскай]] сям’і ў г. [[Крывы Рог]]. Бацька памёр рана, і хлопчык, как зарабіць на жыццё, працаваў парабкам, пасвіў скаціну. Пасля заканчэння сямігодкі, у [[1929]] г. паступіў у аграрнае вучылішча. Педагогі, пабачыўшы талент да малявання, параілі перавесціся ў [[Харкаўскі мастацкі тэхнікум]], які ён скончыў у [[1932]] годзе. Пасля некалькіх гадоў вучобы ў мараходцы і працы на Харкаўскім заводзе «Серп і Молат», Васіль Герашчанка ў [[1939]] годзе паступіў на архітэктурны факультэт [[Харкаўскі інстытут камунальнай гаспадаркі|Харкаўскага інстытута камунальнай гаспадаркі]]. Атрымаць дыплом перашкодзіла вайна. У [[Ташкент|Ташкенце]], куды быў эвакуіраваны [[Маскоўскі архітэктурны інстытут]], Васіля Герашчанкі залічылі на архітэктурны факультэт. Увосень [[1944]] г. студэнты і выкладчыкі вярнуліся ў [[Масква|Маскву]], дзе пачаліся паўнавартасныя заняткі. У красавіку [[1946]] г. студэнт Герашчанка абараніў дыпломную працу «Музей 800-годдзя Масквы», кансультантам па якой быў акадэмік [[І. У. Жалтоўскі]]<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/story/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-arhitektora-v-i-gerashchenko |title=К 100-летию со дня рождения архитектора В. И. Геращенко |access-date=4 верасня 2018 |archive-date=29 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829130147/https://bsc.by/ru/story/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-arhitektora-v-i-gerashchenko |url-status=dead }}</ref>. Васіль Герашчанка жадаў вярнуцца ва [[Украіна|Украіну]], але яго накіравалі на працу ў [[Мінск]], які быў моцна разбураны ў час вайны. Працаваў раённым архітэктарам, намеснікам галоўнага архітэктара Мінска, галоўным архітэктарам праектаў, кіраўніком<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Геращенко Василий Иосифович}}</ref> [[Мінскпраект|архітэктурна-планіровачнай майстэрні Мінгарвыканкама]] (цяпер інстытут «[[Мінскпраект]]») з невялікімі перапынкамі да [[1963]] года. Адначасова з [[1946]] года выкладаў у [[Мінскі будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]], у які канчаткова перайшоў увосень [[1963]] года<ref name="bsc"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1960]] года. Пражываў у [[Мінск]]у. Памёр [[17 снежня]] [[1990]] года<ref name="bsc"/>. == Творчасць == Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): жылыя дамы [[Мотавелазавод]]а па [[Магілёўская шаша (Мінск)|Магілёўскай шашы]] ([[1953]]), жылыя дамы вагонарамонтнага завода [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальнай плошчы]] ([[1952]]), навучальны корпус, інтэрнаты інтэрнат [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] ([[1954]])<ref name="АСБ"/> па [[вуліца З. Бядулі (Мінск)|вул. З. Бядулі]], рэканструкцыя [[клуб тонкасуконнага камбіната (Мінск)|клуба тонкасуконнага камбіната]], [[Дом мадэляў (Мінск)|Дом мадэляў]] на [[Паркавая магістраль (Мінск)|Паркавай магістралі]]<ref name="bsc"/> ([[1963]]), кафэ «Летняе» ў [[Парк імя М. Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]] (1970) у Мінску<ref name="АСБ"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі, у т.л. [[медалі ВДНГ СССР|дзвюма ВДНГ СССР]]<ref name="АСБ"/>. == Сям’я == У шлюбе з архітэктарам [[Любоў Усава|Любоўю Усавай]], меў 2 сыноў, Сяргея і [[Дзмітрый Васілевіч Герашчанка|Дзмітрыя]], і малодшую дачку, таксама архітэктараў<ref name="bsc"/><ref name="minsknews">[https://minsknews.by/arhitektor-lyubov-usova-kogda-idu-po-ulitsam-goroda-i-smotryu-na-zdaniya-slovno-obshhayus-s-druzyami-i-kollegami/ Архитектор Любовь Усова: «Когда иду по улицам города и смотрю на здания, словно общаюсь с друзьями и коллегами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171102194526/http://minsknews.by/arhitektor-lyubov-usova-kogda-idu-po-ulitsam-goroda-i-smotryu-na-zdaniya-slovno-obshhayus-s-druzyami-i-kollegami/ |date=2 лістапада 2017 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Геращенко Василий Иосифович}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Герашчанка Васіль Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] sb8amn60tw7mxmv9swnvq4321m20b9c 0 577198 5148574 4760616 2026-05-30T08:13:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148574 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Васіль Лукашык | арыгінальнае імя = Васіль Лукашык | партрэт = [[Файл:Васіль Лукашык.jpg]] | шырыня партрэта = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = Яніна Лукашык | дзеці = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | рэлігія = | Commons = }} {{Цёзкі2|Лукашык}} '''Васіль Лукашык''' ([[1905]] — [[17 сакавіка]] [[1975]]) — беларускі палітычны і культурны дзеяч, выдавец. Бургамістр [[Беласток]]у падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў [[Швецыя|Швецыі]]. Стваральнік [[Беларуская Грамада (Швецыя)|Беларускай Грамады ў Швецыі]].<ref>{{Cite web |title=Кароткая біяграфія Васіля Лукашыка |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19612 |accessdate=4 лістапада 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114154602/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19612 |archivedate=14 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref> == Біяграфія == === Юнацтва === Нарадзіўся ў 1905 годзе, паводле пашпарта — 11 жніўня 1911<ref>[http://grav.genealogi.se/Gravsokview.php?g_id=214655 Выява могілкі Васіля Лукашыка{{ref-sv}}]{{Недаступная спасылка}}</ref>, на Сакольшчыне каля [[Беласток]]а ў сям’і беларуса і рускай (па нараджэнні Твердынскай). Выхоўваўся ў Беластоку, скончыў там рускую гімназію. Пасля пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе браў актыўны ўдзел у беларускім руху, вывучаў паліталогію ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] і сябраваў з [[Станіслаў Грынкевіч|Станіславам Грынкевічам]]. Быў актыўным сябрам [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], сябрам [[Таварыства беларускай школы]] і арганізатарам беларускіх культурна-асветных устаноў на Беласточчыне. Выкладаў гісторыю і беларускую граматыку. === Другая Сусветная Вайна === Пасля пачатку [[Другая Сусветная Вайна|Другой Сусветнай Вайны]] і акупацыі саветамі Беластоку ў перыяд 1939—1941 гадах Васіль Лукашык стварае сеціва беларускіх школ у рэгіёне. Працуе загадчыкам дзіцячага дома ў Беластоку, які з часам перапаўняецца дзяцьмі рэпрэсаваных камуністамі беларусаў, палякаў, яўрэяў і рускіх. У 1941 годзе з пачаткам нямецкай акупацыі немцы зачыняюць дзіцячы дом. Восенню 1941 года Лукашык разам з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарай]], [[Іван Гелда|Іванам Гелдам]], [[Васіль Вір|Васілём Вірам]] і [[Юрка Стасевіч|Юркам Стасевічам]] удзельнічае ў нелегальнай канферэнцыі часткі даваенных актывістаў [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянскай-работніцкай грамады]], якую сазваў іншы сябра [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]] [[Юльян Саковіч]]. Лукашык разам з Юльянам Саковічам і Іванам Гелдам прапануе цесна супрацоўнічаць з немцамі і карыстацца кожнай мажлівасцю для рэалізацыі нацыянальных патрэб, але супраць гэтага выступаюць іншыя ўдзельнікі канферэнцыі. У выніку канферэнцыі была створана нелегальная [[Беларуская Народная Грамада (1941)|Беларуская Народная Грамада]]. Пасля перамоў з немцамі беларусам удаецца атрымаць дазвол нямецкай акупацыйнай адміністрацыі на стварэнне беларускай цывільнай адміністрацыі і Васіль Лукашык стае бурмістрам Беластоку. Па даносе Васіль Лукашык быў арыштаваны [[Гестапа]] і адпраўлены ў канцлагер [[Асвенцім]]. Васіль Лукашык збягае з Асвенціма і едзе ў [[Варшава|Варшаву]], дзе набывае фальшывыя дакументы, аднак падчас чарговай аперацыі немцаў гэта выкрываецца і яго адпраўляюць на прымусовыя працы ў [[Нарвегія|Нарвегію]]. Там у цяжкіх фізічных і псіхічных умовах ён разам з савецкімі палоннымі — заходнімі беларусамі і палякамі — будуе стратэгічную дарогу. У лагеры прымусовай працы Лукашык стварае беларускі гурток і ў [[1944]] годзе сябры гуртка вырашаюць уцякаць з лагера. Васіль Лукашык разам з дзясяткам беларусаў праз горы праходзіць у [[Швецыя|Швецыю]], дзе ім удаецца асталявацца на пастаяннае жыхарства. === Эміграцыя і дзейнасць у Швецыі === У 1948 годзе Васіль Лукашык якасці дэлегата беларусаў Швецыі ўдзельнічае ў [[Першы сусветны з’езд беларускай паваеннай эміграцыі|Першым сусветным з’ездзе беларускай паваеннай эміграцыі]], які праходзіў з 28 лістапада па 2 снежня ў [[Парыж]]ы. Выконваючы рашэнне з’езду, Васіль Лукашык разам сябрам [[Язэп Федарчук|Язэпам Федарчуком]] стварае беларускую суполку ў Швецыі — «[[Беларуская Грамада (Швецыя)|Беларускую Грамаду]]» ({{lang-sv|Vitryssland societet}}). Праца па стварэнню суполкі ішла цяжка: расійская суполка цягнула беларусаў да сябе бо яны былі парафіянамі расійскай праваслаўнай царквы ў Стакгольме, а польская суполка — на падставе былога польскага грамадзянства беларусаў, большасць з якіх была з Заходняй Беларусі. Але вынік цяжкай працы не быў марны і Васіль Лукашык разам з [[Язэп Федарчук|Язэпам Федарчуком]] здолелі атрымаць юрыдычную рэгістрацыю, выдаць статут Грамады па-беларуску і па-шведску, а пасля гэтага на працягу 30 гадоў арганізацыя ладзіць прысвечаныя [[Дзень Волі|Дню Волі 25-га Сакавіка]] штогадовыя вячэры, робіць сталыя сустрэчы і займаецца з’яднаннем беларускай дыяспары. Беларуская Грамада атрымлівала і распаўсюджвала беларускія часопісы і газеты, падтрымлівала сувязь з дыяспарай [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[ЗША]]. Васіль Лукашык супрацоўнічаў з газетай «[[Беларус (1950—2015)|Bielarus-Беларус]]» беларускай дыяспары ў ЗША і яе галоўным рэдактарам [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіславам Станкевічам]]. Вядома, што Лукашык таксама быў сябрам Камітэта вольнай Беларусі і Федэрацыі вольных беларускіх журналістаў. 17 сакавіка 1975 года Васіль Лукашык раптоўна памёр напярэдадні чарговых угодак [[БНР]]. З нагоды жальбы газета «Беларускі голас» (№ 232 за 1975) змяшчае наступны некралог: <blockquote> {{Center|'''''Сьв. † пам.'''''}} {{Center|'''''ВАСІЛЬ ЛУКАШЫК'''''}} ''былы дзеяч БСР Грамады і Таварыства Беларускае Школы ў Беластоку. Былы Бурмістр Беластоку. Арганізатар «Беларускай Грамады» ў Скандынавіі. Сябра Камітэту Вольнае Беларусі, памёр раптоўна 17-га сакавіка 1975 году ў Густаўбэргу ў Швэдыі. Паходзіў з Сакольшчыны. Хай будзе яму лёгкай чужая зямля!''<br /> '''Сябры''' </blockquote><ref>{{Cite web |url=http://belarus8.tripod.com/hazeta/svecyja.htm |title=Архіўная копія |access-date=4 лістапада 2018 |archive-date=1 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601052500/http://belarus8.tripod.com/hazeta/svecyja.htm |url-status=dead }}</ref> Пасля смерці Лукашыка «[[Беларуская Грамада (Швецыя)|Беларуская Грамада]]» у Швецыі фактычна перастала існаваць. У 1995 годзе ў Швецыі пачала дзейнічаць новая беларуская суполка «Беларусь» ({{lang-sv|Vitryssland}}), якую ачольвае вядомая шведская фотажурналістка [[Марыя Сэдэрбэрг]] — энтузіястка беларускага руху і беларускай культуры. {{зноскі}} == Літаратура == * Czasopis (Беласток). 1995. № 11; * ''[[Андрэй Катлярчук]]''. Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — Мінск, 2002. — 296 с. — ISBN 985-6599-58-X. == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://czasopis.pl/sjabar-svabodnaj-belarusi/|title=Сябар свабоднай Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|website=czasopis.pl|date=2021-06-20|access-date=2024-01-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24876625.html|title=Гісторыя і сучаснасьць беларускай прысутнасьці ў Швэцыі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2013-01-17|access-date=2024-01-31}} * [http://niva.bialystok.pl/issue/2002/13/13_2002.pdf Біяграфія Васіля Лукашыка. Тыднёвік беларусаў у Польшчы] {{DEFAULTSORT:Лукашык Васіль}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай школы]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Аўшвіц]] [[Катэгорыя:Члены БСРГ]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай Народнай Грамады (1941)]] mj094qi89k1yxztydz8xf7xsoqzvz47 0 578436 5148518 4742114 2026-05-30T03:11:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148518 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Валішчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Валішча]] |Датаўтварэння = [[19 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1264 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Валі́шчанскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года — вёска) [[Валішча]]. Утвораны 19 студзеня 1965 года ў складзе Пінскага раёна Брэсцкай вобласці ў складзе 6 населеных пунктаў: вёсак [[Валішча]], [[Вулька Лаўская]], [[Хваросна]], якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Лагішынскага пассавета, і вёсак [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы]], [[Клятная]] і [[Сакалоўка (Пінскі раён)|Сакалоўка]], якія да 6 студзеня 1965 года знаходзілся ў складзе [[Коланскі сельсавет|Коланскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 6 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 2 (1082).</ref><ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|29}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1793 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,0 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1264 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Валішчанскі сельсавет}} {{Пінскі раён}} [[Катэгорыя:Валішчанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] dbyxhlwpktucwozyri0t1glqot1s5we 0 578682 5148507 4840185 2026-05-30T00:43:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148507 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Валосавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Валосавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Акцябрскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Валосавічы (Акцябрскі раён)|Валосавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 883 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Вало́савіцкі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 г. вёска) [[Валосавічы (Акцябрскі раён)|Валосавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Азарыцкі раён|Азарыцкага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговага падзелу ў Азарыцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]]. З 12 лютага 1935 года ў складзе [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкага раёна]], з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе Гомельскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Акцябрскага раёна. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Акцябрскага раёна. 26 чэрвеня 1969 года скасавана вёска [[Гуслішча (Акцябрскі раён)|Гуслішча]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|94}}</ref>. 29 жніўня 1974 года скасавана вёска [[Некрашы (Акцябрскі раён)|Некрашы]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 жніўня і 26 верасня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 944 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,0 % — [[беларусы]], 2,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 883 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|111119}} {{Валосавіцкі сельсавет (Акцябрскі раён)}} {{Акцябрскі раён}} [[Катэгорыя:Валосавіцкі сельсавет (Акцябрскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Азарыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Парыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Даманавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Светлагорскага раёна]] bg5ahpgc602f1ilkjtuqg0xa3pwjsbe 14 579935 5148557 3253153 2026-05-30T07:15:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]]; ±[[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі]]→[[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148557 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Дынабургскі езуіцкі калегіум]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса|Дынабургскі езуіцкі калегіум]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі езуіцкіх навучальных устаноў|Дынабург]] hh6finajvucjxm8dn8nx08eyhp8s2q4 0 580162 5148534 5049586 2026-05-30T04:41:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148534 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Варнянскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Астравецкі раён]] |Уключае = 71 населены пункт<ref name="выканкам"/> |Сталіца = [[Варняны]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3749 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Варня́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] [[Варняны]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Астравецкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 27 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Варонскі сельсавет|Варонскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года<ref>{{cite web|url = http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewzeni.htm|title = «Об укрупнении сельских районов Белорусской ССР» Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 25 декабря 1962|publisher = http://www.busel.org|access-date = 6 снежня 2018|archive-date = 2 студзеня 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170102182130/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewzeni.htm|url-status = dead}}</ref> да 6 студзеня 1965 года сельсавет знаходзіўся ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]]. 26 снежня 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Чэхскі сельсавет|Чэхскага сельсавета]] (14 населеных пунктаў: [[Авены]], [[Бабраўнікі (вёска)|Бабраўнікі]], [[Валайкуны|Валейкуны]], [[Газа (Астравецкі раён)|Газа]], [[Грэбалы (Варнянскі сельсавет)|Грэбалы]], [[Загазь]], [[Карлаўшчызна]], [[Мацкелы]], [[Мельнікі (Астравецкі раён)|Мельнікі]], [[Мясляны]], [[Побалі]], [[Рудзішкі 1|Рудзішкі]], [[Сасанішкі]] і [[Шульнікі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 9 (1009).</ref>. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутар [[Кастова]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>. 17 лістапада 1986 года ў склад сельсавета з [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]] перададзены 15 населеных пунктаў (вёскі [[Авены]], [[Валайкуны|Валейкуны]], [[Газа (Астравецкі раён)|Газа]], [[Загазь]], [[Мацкелы]], [[Мельнікі (Астравецкі раён)|Мельнікі]], [[Мясляны]], [[Побалі]], [[Рудзішкі 1|Рудзішкі]], [[Шульнікі]], хутары [[Бабраўнікі (вёска)|Бабраўнікі]], [[Вада (Астравецкі раён)|Вада]], [[Зялёнка (Астравецкі раён)|Зялёнка]], [[Навадрожкі]] і [[Сасанішкі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 30 мая 1988 года ў склад [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскага сельсавета]] вернута вёска [[Побалі]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 30 мая 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 22 (1972).</ref>. У 2005 годзе скасавана вёска [[Зялёнка (Астравецкі раён)|Зялёнка]]. 26 лютага 2013 года ў склад сельсавета перададзеныя ўсе населеныя пункты — вёскі [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыца]], [[Вайдацішкі]], [[Жарнэлі]], [[Ігнацова]], [[Катлоўка (Астравецкі раён)|Катлоўка]], [[Кланішкі]], [[Крыжоўка (вёска, Астравецкі раён)|Крыжоўка]], [[Ліпкі (Варнянскі сельсавет)|Ліпкі]], [[Навасады (Астравецкі раён)|Навасады]], [[Падварышкі (Астравецкі раён)|Падварышкі]], [[Петраполь]], [[Повакша]], [[Раголішкі]], [[Ракішкі (Астравецкі раён)|Ракішкі]], [[Рудзішкі (Варнянскі сельсавет)|Рудзішкі]], [[Санаклі]], [[Санова]], [[Слабодка (Варнянскі сельсавет)|Слабодка]], [[Трокенікі 1]], [[Трокенікі 2]], хутары [[Асіноўка]], [[Валэйкішкі]], [[Даўнарышкі]], [[Жвірблі (Астравецкі раён)|Жвірблі]], [[Лінамаргі]], [[Люццянова]], [[Міхайлова (Астравецкі раён)|Міхайлова]], [[Півені]], [[Сымонішкі]] — ліквідаванага [[Трокеніцкі сельсавет|Трокеніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. 4 сакавіка 2014 года вёска Рудзішкі перайменаваная ў [[Рудзішкі 1]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914r0063470 Решение Островецкого районного Совета депутатов от 4 марта 2014 г. № 155 О переименовании некоторых сельских населенных пунктов Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (42 населеныя пункты) — 2783 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 чэрвеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,5 % — [[беларусы]], 4,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[літоўцы ў Беларусі|літоўцы]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (71 населены пункт) — 3749 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 чэрвеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. На 1 студзеня 2017 насельніцтва складала 3607 чалавек<ref name="выканкам">[http://www.ostrovets.grodno-region.by/uploads/files/Svedenija-po-Vornjanskomu-selsovetu-1.pdf ВОРНЯНСКИЙ СЕЛЬСКИЙ ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ. Афіцыйны сайт Астравецкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180504173959/http://ostrovets.grodno-region.by/uploads/files/Svedenija-po-Vornjanskomu-selsovetu-1.pdf |date=4 мая 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|55128}} {{Варнянскі сельсавет}} {{Астравецкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Варнянскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Астравецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Варнянскі сельсавет у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ашмянскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Варнянскі сельсавет у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Астравецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Варнянскі сельсавет у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Варнянскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ашмянскага раёна]] 0k1cp1i77siogkfoeolzef9e38pie7s 0 581030 5148530 4637915 2026-05-30T04:10:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148530 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Варатынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бабруйскі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Варатынь]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1118 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://bobruisk-rik.gov.by/index.php/2013-02-01-05-52-33/isp-vlast/item/10807-vorot-isp |Заўвагі = }} '''Вараты́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Варатынь]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Бабруйскі 1-шы раён|Бабруйскага 1-га раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] Бабруйскай акругі БССР<ref>ВАРАТЫНЬ // {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|5-1к}} С. 164</ref>. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бабруйскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 30 красавіка 1976 года ў склад сельсавета з [[Кавалёўскі сельсавет (Бабруйскі раён)|Кавалёўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Амяленская Слабада]], [[Туркі (Бабруйскі раён)|Туркі]] і [[Туркоўская Слабада]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 красавіка 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 27 верасня 2018 года скасаваны пасёлак [[Парасля]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0091618&p1=1 Решение Бобруйского районного Совета депутатов от 27 сентября 2018 г. № 8-3 Об упразднении поселка Поросля Воротынского сельсовета Бобруйского района]</ref>. === Былыя населеныя пункты на тэрыторыі Варатынскага сельсавета === * пасёлак Малая Кантора * пасёлак Дулеў * пасёлак Глухое Ляда * вёска Бяляцін * вёска Падляддзе * пасёлак Зорка * пасёлак Малы Восаў * пасёлак Чырвоная Ніва (хутар Максіма) * хутар Падхвойкі * хутар Майдан * хутар Гарэлае Тапіла * пасёлак Парасля == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1296 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 86,2 % — [[беларусы]], 12,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1118 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=3 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|113391}} {{Варатынскі сельсавет}} {{Бабруйскі раён}} [[Катэгорыя:Варатынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага 1-га раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ruvo8zt5ykzvp7otei3jfelntco3r13 0 593149 5148504 4792044 2026-05-30T00:38:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148504 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Валожынскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Валожынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Валожынскі раён]] |Уключае = 85 населеных пунктаў |Сталіца = [[Валожын]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3826 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Вало́жынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — горад [[Валожын]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Стайкаўскі сельсавет''' у складзе Валожынскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Стайкі (Валожынскі раён)|Стайкі]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мінцаўскі сельсавет|Мінцаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 23 чэрвеня 1958 года ў склад [[Сакаўшчынскі сельсавет|Сакаўшчынскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Баркі Нізавыя]], [[Вялец (Валожынскі раён)|Вялец]], [[Жураўцы]], [[Кражына]], [[Крыніца (Валожынскі сельсавет)|Крыніца]], [[Навасёлкі (Валожынскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Петрашунцы]], [[Пруднікі Нізавыя|Пруднікі]], [[Стайкі (Валожынскі раён)|Стайкі]] і [[Чартавічы]]), цэнтр перанесены ў вёску [[Мінці]], сельсавет перайменаваны ў '''Мінцінскі сельсавет'''<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. 5 мая 1962 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Брыльскі сельсавет|Брыльскага сельсавета]], сельсавет перайменаваны ў Валожынскі, цэнтр перанесены ў горад Валожын<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. 25 чэрвеня 1976 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Белакорацкі сельсавет|Белакорацкага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: вёскі [[Белакорац]], [[Дарагунь]], [[Мазурка (Валожынскі раён)|Мазурка]], [[Пералясанка]], [[Пытань]], [[Расолішкі (Валожынскі раён)|Расолішкі]], [[Рум (Валожынскі раён)|Рум]], [[Цаюны]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 чэрвеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Бабровіцкі сельсавет|Бабровіцкага сельсавета]] (23 населеныя пункты: аграгарадок [[Бабровічы (Валожынскі раён)|Бабровічы]], вёскі [[Банькава]], [[Баркі (Валожынскі раён)|Баркі]], [[Бурнейкі]], [[Вядзернікі (Валожынскі раён)|Вядзернікі]], [[Галубы (Валожынскі раён)|Галубы]], [[Даўбені]], [[Капусціна (Валожынскі раён)|Капусціна]], [[Носавічы (Валожынскі раён)|Носавічы]], [[Палікшчына]], [[Паморшчына (Валожынскі сельсавет)|Паморшчына]], [[Пешкуры]], [[Пруднікі (Валожынскі раён)|Пруднікі]], [[Прыбарныя]], [[Саланая]], [[Яцкава-Замосныя]], [[Яцкава-Канчане]], [[Яцкава-Карчомныя]], [[Яцкава-Млынавыя]], [[Яцкава-Падрэззе]], [[Яцкава-Пяскі]], [[Яшкавічы]] і пасёлак [[Першамайскі (Валожынскі раён)|Першамайскі]]), у склад [[Узбалацкі сельсавет|Узбалацкага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў (вёскі [[Батуры (Валожынскі раён)|Батуры]], [[Бурмакі]], [[Гінтаўшчына]], [[Зафільцы]], [[Казельшчына (Валожынскі раён)|Казельшчына]], [[Кібуці]], [[Маршалкі]], [[Юзафова (Валожынскі раён)|Юзафова]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3|date=25 кастрычніка 2020}}</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Узбалацкі сельсавет|Узбалацкага сельсавета]] (17 населеных пунктаў: аграгарадок [[Дубіна Баярская]], вёскі [[Батуры (Валожынскі раён)|Батуры]], [[Бурмакі]], [[Ганчыцы]], [[Гінтаўшчына]], [[Дайнава Вялікая]], [[Дворышча (Валожынскі раён)|Дворышча]], [[Дубіна Вяршыцкая]], [[Дубіна Юрздыцкая]], [[Зафільцы]], [[Казельшчына (Валожынскі раён)|Казельшчына]], [[Кібуці]], [[Маршалкі]], [[Рачанята]], [[Узбалаць]], [[Чабаі]], [[Юзафова (Валожынскі раён)|Юзафова]]) і частка скасаванага [[Сакаўшчынскі сельсавет|Сакаўшчынскага сельсавета]] (17 населеных пунктаў: аграгарадок [[Сакаўшчына]], вёскі [[Баркі Нізавыя]], [[Бомбалы]], [[Буні (Валожынскі раён)|Буні]], [[Вялец (Валожынскі раён)|Вялец]], [[Жураўцы]], [[Замасцяны (Валожынскі сельсавет)|Замасцяны]], [[Кражына]], [[Крыніца (Валожынскі сельсавет)|Крыніца]], [[Навасёлкі (Валожынскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Нямоні]], [[Петрашунцы]], [[Пруднікі (Валожынскі раён)|Пруднікі]], [[Стайкі (Валожынскі раён)|Стайкі]], [[Чартавічы]], хутары [[Бартэніха]], [[Падкаліна]]), таксама ў склад сельсавета з [[Дорскі сельсавет|Дорскага сельсавета]] перададзена вёска [[Родзеўшчына (Валожынскі сельсавет)|Родзеўшчына]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (35 населеных пунктаў) — 1802 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,4 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (85 населеных пунктаў) — 3826 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)}} {{Валожынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Валожынскі (да 1958 года Стайкаўскі, да 1962 года Мінцінскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс2 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Валожынскі (да 1958 года Стайкаўскі, да 1962 года Мінцінскі) сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс3 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Валожынскі сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Валожынскі сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] ly91jy7c5fwuetstza4jug7725kglf7 0 598492 5148390 5048841 2026-05-29T16:50:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148390 wikitext text/x-wiki {{перапісаць|Не ясна навошта выдалены папярэднія зноскі і частка тэксту, таму іх вярнуў. Па-другое, капіпаст -- гэта парушэнне аўтарскіх правоў, трэба перапісаць тэкст.}} '''Ваджэнне Сулы''' — [[абрад]] накіраваны на забеспячэнне добрай ураджайнасці, здароўе ўсіх мясцовых жыхароў і абарону ад прыроднай стыхіі — [[Маланка|маланкі]]. Нематэрыяльная гісторыка-культурнай каштоўнасць Гомельскай вобласці, якая уключана у [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kultura.by/uploads/files/Pastanova-MK-19.03.2019-16.pdf |title=Пастанова Міністэрства культуры ад 19.03.2019 № 16 «Аб наданні статусу і катэгорыі гісторыка-культурнай каштоўнасці» |access-date=4 мая 2019 |archive-date=4 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504095152/http://www.kultura.by/uploads/files/Pastanova-MK-19.03.2019-16.pdf |url-status=dead }}</ref>. Праводзяць на другі дзень праваслаўнага [[Вялікдзень|Вялікадня]]. Штогадовае правядзенне «Ваджэння Сулы» было перапынена ў [[1967]] г. мясцовай уладай і адноўлена у [[2007]] г., намаганнямі мясцовых энтузіястаў пры падтрымцы настаўнікаў і кіраўнікоў Маркавіцкага дзіцячага сада—сярэдняй школы. == Апісанне == Слова «Сула» ў разуменні вяскоўцаў азначае як само абрадавае дзейства, так і сукупнасць усіх яго ўдзельнікаў. У Суле аб’ядноўваюцца дзве суседнія вёскі [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] — [[Гадзічава]] і [[Маркавічы (Гомельскі раён)|Маркавічы]] — і іх жыхары. Асноўныя ўдзельнікі — мясцовая моладзь, выканаўцы абрадавых дзействаў — жанчыны і дзяўчаты, якія апранаюцца ў прыгожыя і па-мясцоваму адметныя самаробныя касцюмы<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/kultura/abradu-vadzenne-suly-prysvoeny-status-historyka|title = Абраду «Ваджэнне Сулы» прысвоены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці|author = |date = 2019-04-10|work = [[Новы час]]|language = |accessdate = 2019-05-04}}</ref>. Абрад «Ваджэнне Сулы» ў Гомельскім раёне Гомельскай вобласці ўяўляе сабой адметнае праяўленне веснавой абраднасці, семантычна скіраванае на забеспячэнне добрай ураджайнасці на агародзе і палетках, а таксама на здароўе ўсіх мясцовых жыхароў і засцярогу ад прыроднай стыхіі — маланкі. У ваджэнні Сулы аб’ядноўваюцца вёскі Гадзічава і Маркавічы і іх жыхары. Асноўныя ўдзельнікі — мясцовая моладзь, выканаўцы абрадавых дзей — жанчыны і дзяўчаты, якія апранаюцца ў прыгожыя, па-мясцоваму адметныя, самаробныя строі. «Сула» ў разуменні жыхароў Маркавіч і Гадзічава — гэта як само абрадавае дзейства, так і сукупнасць усіх яго ўдзельнікаў. Слова «сула» мае розныя трактоўкі значэння. Гэта і рух, плынь, рака (чалавечая рака, якая цячэ па русле вуліц), і від зброі (дзіда ці рагаціна). Апошняе збліжае па сэнсу словы «сула» і «страла» (і адпаведна варыянты назваў абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)». Ваджэнне Сулы адбываецца на другі дзень Вялікадня. Пачынаецца ў вёсцы Гадзічава адразу пасля Велікоднай літургіі, што праходзіць у мясцовай Свята-Кацярынінскай царкве. Жанчыны і дзяўчаты выходзяць на скрыжаванне дарог ля царквы і заводзяць старажытныя мясцовыя карагоды («танкí») — колавы («Як на нашай вуліцы шырокая возера»), змейкай («крывы»: «А ў крывога танка, да не выведу канца»), карагоды-гульні «Чарнабрывы каралёк» і «Падшыбну кабыліцу», падчас апошняга падкідваюць угору маленькіх дзяўчатак з воклічамі «Вялікае расці!», «Здаровае расці!». Пасля ўсе ўдзельнікі абраду становяцца ў шэрагі, узяўшыся пад рукі, і ідуць з песняй «Як ішла Сула» (лінейны карагод), а затым з прыпеўкамі і песнямі пад гармонік у бок вёскі Маркавічы, уздоўж Кацярынінскага шляху. У Маркавічах на ўсіх скрыжаваннях дарог, якія трапляюцца ўдзельнікам Сулы падчас абыходу вёскі, «танкí» паўтараюцца, а рух уздоўж дарогі суправаджаецца гульнёй «Гарэпня», спевамі «Як ішла Сула», прыпеўкамі і песнямі пад гармонік. На ўсім шляху да Сулы далучаюцца ўсе ахвотныя. Завяршаецца абрадавае шэсце каля сельскага дома культуры, дзе маркаўчанка з кулічом на ручніку сустракае прадстаўніцу Гадзічава і яны хрыстосуюцца. Свята заканчваецца сумесным частаваннем і гуляннем. Ваджэнне Сулы — лакальная праява рэгіянальнага абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)», які мае багатую лакальную спецыфіку на такіх узроўнях, як назва, час і месца правядзення, структура, склад удзельнікаў, семантыка рытуальных дзеянняў, сімволіка прадметнай атрыбутыкі і г.д. Семантыка абраду «Ваджэнне Сулы» ў Гомельскім раёне сканцэнтравана ў магічнай прымеркаванасці абрадавых дзеянняў і песень да добрай ураджайнасці на агародзе і палетках, а таксама засцярогі ад звышнатуральнага ўздзеяння і забеспячэння здароўя ўсіх вяскоўцаў. Лакальнай адметнасцю з’яўляецца пачатак рытуалаў у адной вёсцы і іх завяршэнне ў другой (Гадзічава і Маркавічы, Краўцоўка і Дзікалаўка), што садзейнічае яднанню супольнасцей. Ваджэнне Сулы ў вёсках Гадзічава і Маркавічы Гомельскага раёна адрозніваецца дакладнай прымеркаванасцю да другога дня Вялікадня. Сула распачынае час моладзевых гулянняў на вуліцы пасля халоднай пары году і Велікоднага паста. Карагоды і гульні, якія выконваюцца ўдзельнікамі, уяўляюць лакальныя варыянты тыпавых прыкладаў, распаўсюджаных на тэрыторыі бытавання абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)». Штогадовае правядзенне абраду «Ваджэнне Сулы» ў вёсках Гадзічава і Маркавічы Гомельскага раёна было адноўлена ў 2007 г. пасля 40-гадовага перапынку (у 1967 г. традыцыя была прыпынена мясцовай уладай). Пасля Пасхальнай літургіі ў [[Свята-Кацярынінская царква (Гадзічава)|Свята-Кацярынінскай царкве]] ў вёсцы Гадзічава жанчыны і дзяўчаты выходзяць на скрыжаванне дарог каля храма і водзяць старажытныя мясцовыя карагоды — «танкі». Узяўшыся пад рукі, радамі ідуць з песняй «Як ішла Сула», а затым з прыпеўкамі пад гармонік рухаюцца ў бок вёскі Маркавічы ўздоўж старога Кацярынінскага шляху. У Маркавічах на ўсіх скрыжаваннях дарог, якія трапляюцца ўдзельнікам Сулы падчас абыходу вёскі, «танкі» паўтараюцца, а рух уздоўж дарогі суправаджаецца абрадавым спевам, гульнямі і прыпеўкамі пад [[гармонік]]. Завяршаецца абрадавае свята каля сельскага дома культуры сумесным пачастункам і гуляннем. == Паходжанне элемента == Вытокі рэгіянальнага абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)», лакальнай праявай якога з’яўляецца ваджэнне Сулы, палягаюць у архаічнай эпосе. На сучасную тэрыторыю бытавання (сярэдняе Падняпроўе і басейны рэк Сож і Дзясна — тэрыторыі паўднёва-ўсходняй Беларусі, паўднёва-заходняй Браншчыны (Расія) і паўночна-ўсходняй Украіны) абрад хутчэй за ўсё быў прынесены плямёнамі радзімічаў і на працягу многіх стагоддзяў перадаваўся з пакалення ў пакаленне. Першыя навуковыя запісы абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)» былі зроблены ў 1814—1819 гадах З. Даленга-Хадакоўскім, а ў далейшым зафіксаваны ў матэрыялах Я. Ф. Галавацкага, А. Л. Мятлінскага, А. І. Рубцова, З. Ф. Радчанка, Е. Р. Раманава, У. М. Дабравольскага, П. П. Чубінскага, А. Е. Грузінскага, К. Машынскага, М. Каршукова і іншых. «Стралу» («Сулу») вывучалі Г. А. Барташэвіч, В. Я. Гусеў, Ю. І. Марчанка, Л. М. Салавей, Л. К. Алексютовіч, К. П. Кабашнікаў, В. Д. Ліцвінка, З. Я. Мажэйка, В. А. Пашына, Ю. М. Чурко, В. І. Ялатаў. Апошнія дзесяцігоддзі абрад «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)» на аснове сучасных экспедыцыйных запісаў апісвалі такія даследчыкі, як В. С. Новак, Т. В. Валодзіна, А. Ю. Лозка, М. А. Козенка, Р. М. Кавалёва, Т. І. Кухаронак, Г. І. Лапацін, І. Ю. Смірнова, І. В. Глушэц. Менавіта «Сулу» ў Гомельскім раёне апісала В. С. Новак. У 2007 годзе выйшаў у свет зборнік «Народная духоўная спадчына Гомельскага раёна». Аўтар-укладальнік яго — В. С. Новак, яна ж прыводзіць тут экспедыцыйныя запісы студэнтаў Гомельскага ўніверсітэта з в. Маркавічы ад Уніятава І. С., 1924 г.н., Мельнікавай В. У., 1926 г.н., Трыгубавай І. У., 1924 г.н. В. С. Новак пісала: «Па сведчанні нашых славутых фалькларыстаў ХІХ ст. З. Радчанка і Е. Раманава, на тэрыторыі Гомельскага раёна быў вядомы звычай „вадзіць Сулу“». У працах гэтых збіральнікаў няма падрабязных звестак, апісанняў абраду. Сама Новак падрабязна апісала абрад «вадзіць Сулу» ў вёсках Краўцоўка, Грабаўка, Глыбоцкае, Новая Гута, суправадзіўшы запісы тэкстамі карагодаў (матэрыялы прыкладаюцца ў Дадатку). Гэта вёскі ў наваколлі Маркавіч. У асноўным іх абрады, акрамя Новай Гуты, падобныя да маркавіцкай «Сулы». Звесткі пра абрад змяшчае і двухтомнік з серыі «Традыцыйная мастацкая культура беларусаў», т. 6: «Гомельскае Палессе і Падняпроўе», прысвечаны Гомельскай вобласці. Актывізацыя збору звестак па гісторыі і культуры Маркавіч і суседніх вёсак Гомельскага раёна адбылася ў пачатку 2000-х гадоў. Гэтай працай заняўся Рыгор Ціханавіч Басаў, ураджэнец вёскі Гадзічава, тагачасны настаўнік рытмікі і танца ДУА «Маркавіцкі дзіцячы сад — сярэдняя школа», пры падтрымцы і непасрэдным удзеле былога кіраўніка народнага клуба майстроў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва «Родник» Гомельскага раённага дома культуры Наталлі Алегаўны Крумкачовай, дырэктара і настаўніка гісторыі ДУА «Маркавіцкі дзіцячы сад — сярэдняя школа» Мікалая Сцяпанавіча Пашчанкі, настаўніцы геаграфіі і хіміі Марыі Аляксандраўны Герасенка. Паводле звестак ад мясцовых старажылаў, Сулу ў вёсках Гадзічава і Маркавічы вадзілі на працягу многіх пакаленняў. Адбываўся абрад штогод на другі дзень Вялікадня — ад канца Гадзічава, праз Маркавічы, у канец вуліцы Сялянскай. Пасля завяршэння абраду там, за вёскай, адбывалася частаванне абрадавымі велікоднымі стравамі, якія раскладвалі на разасланыя на зямлі посцілкі, гулянне з песнямі і танцамі. Напачатку 1960-х кіраўніцтва мясцовай сельскай гаспадаркі непрыязна ставілася да ўдзельнікаў абраду, бо яны адмаўляліся працаваць у святочны для іх дзень. Падчас правядзення Сулы ў 1967 г. старшыня гаспадаркі стаў сцябаць жанчын пугай, каб тыя ішлі працаваць. Тады актыўная жывая традыцыя была спынена. Але старэйшае пакаленне жыхароў вёсак Гадзічава і Маркавічы яшчэ да сярэдзіны дзевяностых гадоў збіралася за вёскамі, каб вадзіць танкí, выконваць абрадавыя песні. Калі па стану здароўя жанчыны не маглі ўжо гэта рабіць, то збіраліся ля сваіх падворкаў і выконвалі абрадавыя песні. У 2007 г., пасля 40-гадовага перапынку, штогадовае правядзенне абраду «Ваджэнне Сулы» было адроджана намаганнямі Р. Ц. Басава і іншых мясцовых настаўнікаў. Аднаўленне абраду адбылося цалкам на аснове звестак ад старэйшых жыхароў вёсак Маркавічы, Гадзічава і Краўцоўка, якія бралі ў ім удзел раней і памяталі яго. Колькі маглі па стану здароўя, яны ўдзельнічалі ў адноўленым абрадзе. На цяперашні час многія інфарматары пайшлі з жыцця, стан здароўя астатніх ужо не дазваляе ім удзельнічаць у Суле, таму яны выказваюць вялікія спадзяванні на працяг традыцыі моладдзю. З 2007 г. абрад штогод праводзіцца ў асноўным з захаваннем першародных форм, структуры, мясцовых асаблівасцей на ўзроўнях моўнай гаворкі, меласу, формы карагодаў і гульняў, традыцыйнага строю і абрадавых страў. Змянілася траекторыя руху Сулы па в. Маркавічы, на што паўплывала з’яўленне ў вёсцы новых вуліц (Лясная, Міра, Калініна і Мінская) пасля 1986 г., дзе сталі жыць чарнобыльскія перасяленцы. Стала іншым месца правядзення пасляабрадавага сумеснага гуляння і частавання. У 2007—2016 гг., калі абрад актыўна падтрымліваўся кіраўніцтвам мясцовай школы, гэта была пляцоўка каля школы, у 2017—2018 гг. — пляцоўка каля Сельскага Дома культуры. Аднак удзельнікі абраду плануюць аднавіць завяршэнне абраду за вёскай, у полі, калі стравы для частавання будуць раскладацца на разасланыя на зямлі тканыя посцілкі, з правядзеннем там жа танцаў і гульняў. У 2013 г. Рыгор Ціханавіч Басаў стаў святаром, зараз жыве ў в. Карма Добрушскага раёна. Да пачатку 2017 г. этнаграфічна-краязнаўчую дзейнасць (у тым ліку правядзенне Сулы) настаўнікаў і вучняў Маркавіцкай школы падтрымліваў яе дырэктар, М. С. Пашчанка, які пасля сышоў на заслужаны адпачынак. Краязнаўчую і навуковую працу з дзецьмі працягвае настаўніца М. А. Герасенка. У 2017—2018 гг. Сулу ініцыіравалі і правялі мясцовыя актывісты з дапамогай устаноў культуры Гомельскага раёна і аматараў фальклору і краязнаўства. == Актуальныя cацыяльныя і культурныя функцыі == 1) Эстэтычная функцыя. Абрад стварае адметнае, сапраўды прыгожае свята вёскі: жанчыны і дзяўчаты апранаюць маляўнічыя самаробныя строі, вянкі і галаўныя ўборы, водзяць карагоды-«танкí» і спяваюць. 2) Кансалідуючая функцыя. У падрыхтоўцы і адпраўленні абраду бяруць удзел людзі рознага ўзросту, жыхары суседніх вёсак, што дае адчуванне еднасці, спрыяе ўстойлівасці мясцовай супольнасці. 3) Функцыя тэмпаралізацыі культуры. Правядзенне абраду ў пэўны час — на другі дзень Вялікадня — уплывае на вылічэнне, разуменне і адчуванне часу мясцовай супольнасцю, злучае ў адзіным сэнсавым кантэксце важныя этапы жыцця соцыуму і цыклы прыроды. Паступова ў жыхароў Маркавіч і Гадзічава аднаўляецца і фарміруецца спрадвечнае ўспрыманне абраду як сакральнага дзейства (адпаведна вылучаецца і сакральная функцыя), мэта якога — садзейнічаць плоднасці нівы і зберагчы сяло і людзей ад розных бед і прыродных катаклізмаў. Яны разумеюць сэнс фразы старажылаў як запавет захаваць абрад: «Каб у нас усё радзіла і маланка нас не біла». Выкліканне дажджу ў час росту збожжа, адвядзенне ад вёскі маланкі — «Перуновай стралы» — выступаюць аднымі з асноўных сакральных функцый веснавога абраду ваджэння і пахавання Стралы, лакальнай праявай якога з’яўляецца ваджэнне Сулы. Магія абраду заключаецца ў тым, каб гэты перыяд быў максімальна скіраваны на паспяванне ўраджаю і не прынёс шкоды людзям, пасевам і скаціне, а таксама жытлу ад нябеснай стыхіі маланкі-агню. Будучы ўраджай дасць дабрабыт і забяспечыць працяг роду. Ваджэнне лінейных, колавых і карагодаў змейкай падчас абраду графічна паўтарае касмічна-прыродныя працэсы гэтага перыяду: Сонца сагравае і апладняе Зямлю нябеснай вільгаццю. 4) Функцыя самасцвярджэння супольнасці ў этнічным плане і адпаведна фарміравання патрыятызму на аснове этнічнай культуры. Ад гісторыі вёскі і абраду «Сула», пра які расказваюць старажылы, узнікае цікавасць да гісторыі роду, малой радзімы, што вельмі важна для станаўлення асобы і фарміравання ў маладога пакалення любові да роднага краю. 5) Камунікатыўная функцыя. Самаарганізацыя вясковай веснавой абраднасці «Сулы» спрыяе ўмацаванню сямейных адносін і традыцый. Дзеці змалку вучацца спяваць, танцаваць, цаніць прыгажосць народнага строю, вучацца паводзінам у царкве і падчас абраду, у іх фарміруецца паняцце «спадчына маёй вёскі», што на ўсё жыццё звязвае розныя пакаленні жывых з продкамі == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://livingheritage.by/nks/7616/ Жывая спадчына Беларусі. Інвентар НКС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250327143128/https://livingheritage.by/nks/7616/ |date=27 сакавіка 2025 }} [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Культура Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Маркавічы (Гомельскі раён)]] [[Катэгорыя:Гадзічава]] iw2ko6z2bqf3825s0687hz7p0l76xoy 14 606845 5148559 3402161 2026-05-30T07:16:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]]; ±[[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі]]→[[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148559 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса|Беларускія настаўніцкія курсы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі беларускіх навучальных устаноў]] kqc61miodah6qbib7tlc08kyuwygk13 0 621841 5148386 4890900 2026-05-29T16:33:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148386 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ваверскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ваверка]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1400 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ва́верскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Ваверка]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лідскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мейраўскі сельсавет|Мейраўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1976 годзе ў склад сельсавета з [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў (вёскі [[Бабоўцы]], [[Кадзішкі]], [[Касілаўцы]], [[Мыто]], [[Навасёлкі (Ваверскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Падальхоўка (Лідскі раён)|Падальхоўка]] і [[Янаўляны]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1975 г. і 23 лютага 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).</ref>. 16 сакавіка 1987 года скасавана вёска [[Багданаўшчына (Лідскі раён)|Багданаўшчына]] (злілася з вёскай [[Альхоўка (Лідскі раён)|Альхоўка]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 29 верасня 2005 года ў склад [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Бабоўцы]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2005-169/2005-169(003-018).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 29 сентября 2005 г. № 147 О решении вопросов административно-территориального устройства Лидского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1811 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 74,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 19,8 % — [[беларусы]], 4,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1400 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ваверскі сельсавет}} {{Лідскі раён}} [[Катэгорыя:Ваверскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 9oa6iioywrhntdtmkns7laeo7g4u9ao 0 627968 5148432 4618899 2026-05-29T20:16:37Z Arcemij 168978 Створана перакладам раздзела «Архитектура» старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/147708640|Здание средней школы №4]]» 5148432 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|713Г000270}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1936 |Заканчэнне будаўніцтва = 1936 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Буды́нак сярэ́дняй шко́лы імя́ С. М. Кі́рава''' — збудаванне ў [[Мінск]]у, якое месціцца на [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|вуліцы Чырвонаармейскай]], 11. Пабудаваны ў [[1936]] годзе з цэглы (архітэктар [[Герасім Васілевіч Якушка|Герасім Якушка]]) у стылі [[постканструктывізм]]у<ref name="Шамрук">{{крыніцы/Шамрук. Архітэктура Беларусі XX - пачатку XXI ст.|}}</ref>. == Гісторыя == У сярэдзіне 1930-х гадоў ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] ажыццяўлялася паскоранае і пашыранае будаўніцтва, якое характарызавалася пошукам новых архітэктурна-планіровачных вырашэнняў. Будынак [[Сярэдняя школа № 4 (Мінск)|школы імя Кірава]] ёсць адным з прыкладаў такіх пошукаў. [[Файл:School 4 Minsk.jpg|міні|злева|Познесавецкая прыбудова па вул. Кірава]] У 1979 годзе крыло, што выходзіць на [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], было падоўжанае. Да асноўнага прыбудаваны новы 6-павярховы корпус (архітэктары [[Віктар Іванавіч Карака|Віктар Карака]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Шалкоўскі|Вячаслаў Шалкоўскі]]), дзе размясціліся фізкультурны і актавы залы, басейн. == Архітэктура == Чатырохпавярховы Г-падобны ў плане будынак. Вуглавая частка выступае паўкруглым [[эркер]]ам з [[каланада]]й на ўзроўні 2-га і 3-га паверхаў і галоўным уваходам. Рэзкае паніжэнне рэльефу па вуліцы Кірава абумовіла патрэбнасць [[цокаль]]нага паверха, дзе былі размешчаныя майстэрні, гаспадарчыя памяшканні. Планіроўка калідорная з аднабаковым размяшчэннем памяшканняў. Тры лесвічныя клеткі па тарцах і ў цэнтральнай частцы будынка даюць сувязь паміж паверхамі. == Архітэктура == Чатырохпавярховы будынак, нагадваючый літару “Г” з’яўляецца будынкам. Рэзкае паніжэнне рэльефу па вуліцы Кірава абумовіла патрэбнасць [[Цокаль|цокальнага]] паверха, дзе былі размешчаны майстэрня, гаспадарчыя памяшканні. Планіроўка калідорная з аднабаковым размяшчэннем памяшканняў. Тры лесвічныя клеткі па тарцах і ў цэнтральнай частцы будынка даюць сувязь паміж паверхамі. == Галерэя == <center><gallery widths="200" heights="200" perrow="4" caption="На старых здымках"> Файл:Miensk, Universyteckaja-Kašarskaja, Škoła. Менск, Унівэрсытэцкая-Кашарская, Школа (1930-39).jpg|1930-я гг. Файл:Miensk, Kašarskaja-Ŭniversyteckaja, Škoła. Менск, Кашарская-Ўнівэрсытэцкая, Школа (1930-39).jpg|1930-я гг. Файл:Miensk, Kašarskaja-Ŭniversyteckaja, Škoła. Менск, Кашарская-Ўнівэрсытэцкая, Школа (J. Sałaviejčyk, 1936).jpg|1936 г. </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|713Г000270}} * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Якаўлевіч Міцянін|Міцянін А]].|частка = Будынак сярэдняй школы № 4 імя С. М. Кірава|загаловак = Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск|арыгінал = |спасылка = https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/215|адказны = АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал С. В. Марцэлеў (гал. рэд.)|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = |год = 1988|том = |старонкі = 215|старонак = 333|серыя = |isbn = 5-85700-006-8|тыраж = }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Архіварта|budynak-sjarjednjaj-shkoly-4}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Чырвонаармейская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Кірава (Мінск)]] [[Катэгорыя:1936 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Герасіма Якушкі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі постканструктывізму]] 0ac83q4j83ip5m21ykroqmavma87q31 5148433 5148432 2026-05-29T20:17:33Z Arcemij 168978 /* Архітэктура */ 5148433 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|713Г000270}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1936 |Заканчэнне будаўніцтва = 1936 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Буды́нак сярэ́дняй шко́лы імя́ С. М. Кі́рава''' — збудаванне ў [[Мінск]]у, якое месціцца на [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|вуліцы Чырвонаармейскай]], 11. Пабудаваны ў [[1936]] годзе з цэглы (архітэктар [[Герасім Васілевіч Якушка|Герасім Якушка]]) у стылі [[постканструктывізм]]у<ref name="Шамрук">{{крыніцы/Шамрук. Архітэктура Беларусі XX - пачатку XXI ст.|}}</ref>. == Гісторыя == У сярэдзіне 1930-х гадоў ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] ажыццяўлялася паскоранае і пашыранае будаўніцтва, якое характарызавалася пошукам новых архітэктурна-планіровачных вырашэнняў. Будынак [[Сярэдняя школа № 4 (Мінск)|школы імя Кірава]] ёсць адным з прыкладаў такіх пошукаў. [[Файл:School 4 Minsk.jpg|міні|злева|Познесавецкая прыбудова па вул. Кірава]] У 1979 годзе крыло, што выходзіць на [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], было падоўжанае. Да асноўнага прыбудаваны новы 6-павярховы корпус (архітэктары [[Віктар Іванавіч Карака|Віктар Карака]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Шалкоўскі|Вячаслаў Шалкоўскі]]), дзе размясціліся фізкультурны і актавы залы, басейн. == Архітэктура == Чатырохпавярховы Г-падобны ў плане будынак. Вуглавая частка выступае паўкруглым [[эркер]]ам з [[каланада]]й на ўзроўні 2-га і 3-га паверхаў і галоўным уваходам. Рэзкае паніжэнне рэльефу па вуліцы Кірава абумовіла патрэбнасць [[цокаль]]нага паверха, дзе былі размешчаныя майстэрні, гаспадарчыя памяшканні. Планіроўка калідорная з аднабаковым размяшчэннем памяшканняў. Тры лесвічныя клеткі па тарцах і ў цэнтральнай частцы будынка даюць сувязь паміж паверхамі. == Архітэктура == Чатырохпавярховы будынак, нагадваючый літару “Г” з’яўляецца будынкам сярэдняй школы нумар 4. Рэзкае паніжэнне рэльефу па вуліцы Кірава абумовіла патрэбнасць [[Цокаль|цокальнага]] паверха, дзе былі размешчаны майстэрня, гаспадарчыя памяшканні. Планіроўка калідорная з аднабаковым размяшчэннем памяшканняў. Тры лесвічныя клеткі па тарцах і ў цэнтральнай частцы будынка даюць сувязь паміж паверхамі. == Галерэя == <center><gallery widths="200" heights="200" perrow="4" caption="На старых здымках"> Файл:Miensk, Universyteckaja-Kašarskaja, Škoła. Менск, Унівэрсытэцкая-Кашарская, Школа (1930-39).jpg|1930-я гг. Файл:Miensk, Kašarskaja-Ŭniversyteckaja, Škoła. Менск, Кашарская-Ўнівэрсытэцкая, Школа (1930-39).jpg|1930-я гг. Файл:Miensk, Kašarskaja-Ŭniversyteckaja, Škoła. Менск, Кашарская-Ўнівэрсытэцкая, Школа (J. Sałaviejčyk, 1936).jpg|1936 г. </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|713Г000270}} * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Якаўлевіч Міцянін|Міцянін А]].|частка = Будынак сярэдняй школы № 4 імя С. М. Кірава|загаловак = Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск|арыгінал = |спасылка = https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/215|адказны = АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал С. В. Марцэлеў (гал. рэд.)|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = |год = 1988|том = |старонкі = 215|старонак = 333|серыя = |isbn = 5-85700-006-8|тыраж = }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Архіварта|budynak-sjarjednjaj-shkoly-4}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Чырвонаармейская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Кірава (Мінск)]] [[Катэгорыя:1936 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Герасіма Якушкі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі постканструктывізму]] 9067yuxjvcoup3m37l16ozaurzy6t61 5148659 5148433 2026-05-30T10:29:37Z DobryBrat 5701 Праўкі аўтарства [[Special:Contributions/Arcemij|Arcemij]] ([[User talk:Arcemij|размовы]]) адкочаныя; вернута апошняя версія аўтарства [[User:Artsiom91Bot|Artsiom91Bot]] 4618899 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|713Г000270}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1936 |Заканчэнне будаўніцтва = 1936 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Буды́нак сярэ́дняй шко́лы імя́ С. М. Кі́рава''' — збудаванне ў [[Мінск]]у, якое месціцца на [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|вуліцы Чырвонаармейскай]], 11. Пабудаваны ў [[1936]] годзе з цэглы (архітэктар [[Герасім Васілевіч Якушка|Герасім Якушка]]) у стылі [[постканструктывізм]]у<ref name="Шамрук">{{крыніцы/Шамрук. Архітэктура Беларусі XX - пачатку XXI ст.|}}</ref>. == Гісторыя == У сярэдзіне 1930-х гадоў ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] ажыццяўлялася паскоранае і пашыранае будаўніцтва, якое характарызавалася пошукам новых архітэктурна-планіровачных вырашэнняў. Будынак [[Сярэдняя школа № 4 (Мінск)|школы імя Кірава]] ёсць адным з прыкладаў такіх пошукаў. [[Файл:School 4 Minsk.jpg|міні|злева|Познесавецкая прыбудова па вул. Кірава]] У 1979 годзе крыло, што выходзіць на [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], было падоўжанае. Да асноўнага прыбудаваны новы 6-павярховы корпус (архітэктары [[Віктар Іванавіч Карака|Віктар Карака]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Шалкоўскі|Вячаслаў Шалкоўскі]]), дзе размясціліся фізкультурны і актавы залы, басейн. == Архітэктура == Чатырохпавярховы Г-падобны ў плане будынак. Вуглавая частка выступае паўкруглым [[эркер]]ам з [[каланада]]й на ўзроўні 2-га і 3-га паверхаў і галоўным уваходам. Рэзкае паніжэнне рэльефу па вуліцы Кірава абумовіла патрэбнасць [[цокаль]]нага паверха, дзе былі размешчаныя майстэрні, гаспадарчыя памяшканні. Планіроўка калідорная з аднабаковым размяшчэннем памяшканняў. Тры лесвічныя клеткі па тарцах і ў цэнтральнай частцы будынка даюць сувязь паміж паверхамі. == Галерэя == <center><gallery widths="200" heights="200" perrow="4" caption="На старых здымках"> Файл:Miensk, Universyteckaja-Kašarskaja, Škoła. Менск, Унівэрсытэцкая-Кашарская, Школа (1930-39).jpg|1930-я гг. Файл:Miensk, Kašarskaja-Ŭniversyteckaja, Škoła. Менск, Кашарская-Ўнівэрсытэцкая, Школа (1930-39).jpg|1930-я гг. Файл:Miensk, Kašarskaja-Ŭniversyteckaja, Škoła. Менск, Кашарская-Ўнівэрсытэцкая, Школа (J. Sałaviejčyk, 1936).jpg|1936 г. </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|713Г000270}} * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Якаўлевіч Міцянін|Міцянін А]].|частка = Будынак сярэдняй школы № 4 імя С. М. Кірава|загаловак = Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск|арыгінал = |спасылка = https://orda.of.by/.lib/spik/minsk/215|адказны = АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал С. В. Марцэлеў (гал. рэд.)|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = |год = 1988|том = |старонкі = 215|старонак = 333|серыя = |isbn = 5-85700-006-8|тыраж = }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Архіварта|budynak-sjarjednjaj-shkoly-4}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Чырвонаармейская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Кірава (Мінск)]] [[Катэгорыя:1936 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Герасіма Якушкі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі постканструктывізму]] jlodv2jtqmh8n5dbd3ztwtxtvs4xidx 0 632796 5148319 5044485 2026-05-29T13:14:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148319 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж | скарачэнне = | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = 1900 | тып = [[Каледж]] | дырэктар = Мікалай Яўгенавіч Барышаў | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]], [[Аршанскі раён]] | адрас = 211024, Віцебская вобл., Аршанскі раён, п. Высокае, вул. Шасэйная, 6Г (галоўны корпус);<br>211014, Віцебская вобл., Аршанскі раён, аг. Смальяны | сайт = [https://ogak.by/ ogak.by] }} '''Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»''' — сярэдняя спецыяльная і прафесійна-тэхнічная навучальная ўстанова ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Навучальны працэс арганізаваны на дзвюх пляцоўках: у пасёлку [[Высокае (Аршанскі раён)|Высокае]] і аграгарадку [[Смальяны]]<ref name="contacts">{{cite web|url=https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|title=Контакты|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачалася ў студзені 1900 года, калі па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова была ўтворана ніжэйшая сельскагаспадарчая школа першага разраду. Установа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года, выпусціўшы за гэты час дзвесце пяцьдзясят спецыялістаў<ref name="history">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190208032453/http://sgak.by/o-kolledzhe/|title=О колледже|publisher=Смольянский государственный аграрный колледж|date=2019|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref><ref name="pridvinie">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/navuchalnyya-stanovy/243-syarednyaya-spetsyyalnaya-adukatsyya/2642-kaledzh-agrarny-smalyanski-dzyarzha-ny-ua-arshanski-rajon-ag-smalyany|title=Каледж аграрны Смальянскі дзяржаўны, УА. Аршанскі раён, аг. Смальяны|publisher=Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць|date=18 красавіка 2017|lang=be|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У снежні 1918 года, пасля вызвалення вёскі ад нямецкіх войскаў, на базе школы пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1922 годзе ён быў пераўтвораны ў прафесійную школу. У 1930 годзе з горада [[Касцюковічы]] ў Смальяны быў пераведзены яшчэ адзін сельскагаспадарчы тэхнікум<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. За гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] навучальны корпус выкарыстоўваўся як казарма для салдат, а ў падвальным памяшканні размяшчалася турма. Пры адступленні фашысты спалілі будынак. Таксама падчас акупацыі былі знішчаныя ўсе падручнікі і наглядныя дапаможнікі<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. Пасля вайны, з 26 жніўня 1944 года, праца Смальянскага сельскагаспадарчага тэхнікума аднавілася. Нягледзячы на тое, што спачатку заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, ужо ў 1945 годзе адбыўся першы пасляваенны выпуск з дваццаці шасці чалавек. З цягам часу былі пабудаваны новыя навучальныя карпусы і вучэбна-вытворчыя аб’екты<ref name="history"/><ref name="archives">{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/120299/|title=Фонд № 1159. Учреждение образования "Смольянский государственный аграрный колледж"|publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 29 красавіка 1964 года ўстанова дзейнічала як Смальянскі саўгас-тэхнікум. Пазней назвы і статусы неаднаразова змяняліся: з 15 красавіка 1967 года яна працавала як Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, з 24 лістапада 1972 года — як Смальянскі саўгас-тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, а з 16 чэрвеня 1978 года — зноў як Смальянскі саўгас-тэхнікум. 13 мая 1998 года ўстанова была рэфармавана ў Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум. 31 жніўня 2001 года ёй быў прысвоены статус каледжа (Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж, з 14 жніўня 2002 года — установа адукацыі)<ref name="archives"/>. Згодна з рашэннем Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта ад 28 жніўня 2018 года (рашэнне №&nbsp;476), 1 лютага 2019 года ўстанова адукацыі «Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж» шляхам зліцця з Высокаўскім дзяржаўным прафесійным сельскагаспадарчым ліцэем была рэарганізавана ва ўстанову адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»<ref name="pdf">Информация о неиспользуемых и неэффективно используемых объектах, расположенных в Оршанском районе, по состоянию на 01.04.2019. — С. 25.</ref><ref name="orshaeu">{{cite web|url=https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|title=Цяпер гэта аршанскі коледж|publisher=Аршанскі рэгіянальны партал|date=7 сакавіка 2019|lang=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928090433/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|archivedate=28 верасня 2022}}</ref>. == Структура і спецыяльнасці == Навучальны працэс у каледжы падзелены паміж дзвюма тэрытарыяльнымі пляцоўкамі. Кіраўніцтва ўстановай ажыццяўляе дырэктар Мікалай Яўгенавіч Барышаў. Намеснікам дырэктара па вучэбнай працы з’яўляецца Святлана Аляксандраўна Шыбека<ref name="contacts"/><ref name="aw">{{cite web|url=http://aw.belal.by/russian/edu/edu/35.htm|title=Учреждение образования "Оршанский государственный аграрный колледж"|publisher=Белорусская сельскохозяйственная библиотека|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У аграгарадку Смальяны ажыццяўляецца падрыхтоўка на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі па напрамках: вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання (тэхнік-тэхнолаг), планава-эканамічная і аналітычная дзейнасць (тэхнік-эканаміст), лясная гаспадарка (тэхнік), наладка і тэхнічная эксплуатацыя аўтаматызаванага тэхналагічнага абсталявання ў жывёлагадоўлі (наладчык 5-га разраду)<ref name="sso">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d1%81%d1%81%d0%be/|title=Специальности ССО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У пасёлку Высокае арганізавана навучанне на ўзроўні прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Навучэнцы асвойваюць эксплуатацыю і рамонт сельскагаспадарчай тэхнікі (слесар, трактарыст-машыніст), эксплуатацыю, рамонт і абслугоўванне аўтамабіляў (вадзіцель катэгорыі «С»), тэхнічную эксплуатацыю дарожна-будаўнічых машын і абсталявання (машыніст экскаватара, вадзіцель пагрузчыка, слесар). Акрамя таго, рыхтуюцца спецыялісты па абслугоўванні і вырабу прадукцыі ў грамадскім харчаванні (кухар дзіцячага харчавання, кухар 3—4 разрадаў) і аператары птушкафабрык і механізаваных ферм для вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі<ref name="pto">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d1%82%d0%be/|title=Специальности ПТО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае навучальныя карпусы, спецыялізаваныя кабінеты, лабараторыі, камп’ютарныя класы, бібліятэку (фонд каля 49 тысяч асобнікаў), тры інтэрнаты, сталовую і дом культуры. Для практычнага навучання маюцца вучэбна-вытворчая гаспадарка, майстэрні, аўтатрактарадром, сад, цяпліца і вучэбна-геадэзійны палігон. Працуе Цэнтр кампетэнцый сельскагаспадарчых тэхналогій<ref name="contacts"/><ref name="history"/>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Купрэвіч]] — акадэмік, Прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]<ref name="history"/>; * [[Мікалай Іванавіч Дземянцей|М.&nbsp;І.&nbsp;Дземянцей]] — Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[І. А. Шыбека|І.&nbsp;А.&nbsp;Шыбека]] — старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага аблвыканкама]]<ref name="history"/>; * [[З. М. Задора|З.&nbsp;М.&nbsp;Задора]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="history"/>; * [[Р. Н. Ракаед|Р.&nbsp;Н.&nbsp;Ракаед]] — Герой Сацыялістычнай Працы<ref name="history"/>; * [[Святлана Вячаславаўна Гумінская|С.&nbsp;В.&nbsp;Гумінская]] — дэпутат [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]]<ref name="history"/>; * [[Іван Пятровіч Шакола|І.&nbsp;П.&nbsp;Шакола]] — прэзідэнт канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]»<ref name="history"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Быць гаспадаром на сваёй зямлі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=8 ліпеня |старонкі=13 |ref=Бондарава}} * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Справа гонару |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=1 красавіка |старонкі=5 |ref=Бондарава2}} * {{артыкул |аўтар=Гатоўская Л. |загаловак=Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2016 |нумар=4 лістапада |старонкі=1 |ref=Гатоўская}} * {{артыкул |аўтар=Кавалёва А. |загаловак=І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2000 |нумар=23 лістапада |старонкі=1, 3 |ref=Кавалёва}} * {{артыкул |аўтар=Ціханава В. |загаловак=Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2002 |нумар=16 лістапада |старонкі=3 |ref=Ціханава}} * {{Крыніцы/БЭ|том=15 |артыкул=Смальянскі аграрны каледж |старонкі=46 |ref=Смальянскі аграрны каледж}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120299}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (Аршанскі раён)]] 55ijobt9ef4zjnga37l1c3qg62ebei6 5148321 5148319 2026-05-29T13:16:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя выпускнікі */ 5148321 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж | скарачэнне = | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = 1900 | тып = [[Каледж]] | дырэктар = Мікалай Яўгенавіч Барышаў | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]], [[Аршанскі раён]] | адрас = 211024, Віцебская вобл., Аршанскі раён, п. Высокае, вул. Шасэйная, 6Г (галоўны корпус);<br>211014, Віцебская вобл., Аршанскі раён, аг. Смальяны | сайт = [https://ogak.by/ ogak.by] }} '''Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»''' — сярэдняя спецыяльная і прафесійна-тэхнічная навучальная ўстанова ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Навучальны працэс арганізаваны на дзвюх пляцоўках: у пасёлку [[Высокае (Аршанскі раён)|Высокае]] і аграгарадку [[Смальяны]]<ref name="contacts">{{cite web|url=https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|title=Контакты|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачалася ў студзені 1900 года, калі па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова была ўтворана ніжэйшая сельскагаспадарчая школа першага разраду. Установа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года, выпусціўшы за гэты час дзвесце пяцьдзясят спецыялістаў<ref name="history">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190208032453/http://sgak.by/o-kolledzhe/|title=О колледже|publisher=Смольянский государственный аграрный колледж|date=2019|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref><ref name="pridvinie">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/navuchalnyya-stanovy/243-syarednyaya-spetsyyalnaya-adukatsyya/2642-kaledzh-agrarny-smalyanski-dzyarzha-ny-ua-arshanski-rajon-ag-smalyany|title=Каледж аграрны Смальянскі дзяржаўны, УА. Аршанскі раён, аг. Смальяны|publisher=Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць|date=18 красавіка 2017|lang=be|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У снежні 1918 года, пасля вызвалення вёскі ад нямецкіх войскаў, на базе школы пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1922 годзе ён быў пераўтвораны ў прафесійную школу. У 1930 годзе з горада [[Касцюковічы]] ў Смальяны быў пераведзены яшчэ адзін сельскагаспадарчы тэхнікум<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. За гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] навучальны корпус выкарыстоўваўся як казарма для салдат, а ў падвальным памяшканні размяшчалася турма. Пры адступленні фашысты спалілі будынак. Таксама падчас акупацыі былі знішчаныя ўсе падручнікі і наглядныя дапаможнікі<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. Пасля вайны, з 26 жніўня 1944 года, праца Смальянскага сельскагаспадарчага тэхнікума аднавілася. Нягледзячы на тое, што спачатку заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, ужо ў 1945 годзе адбыўся першы пасляваенны выпуск з дваццаці шасці чалавек. З цягам часу былі пабудаваны новыя навучальныя карпусы і вучэбна-вытворчыя аб’екты<ref name="history"/><ref name="archives">{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/120299/|title=Фонд № 1159. Учреждение образования "Смольянский государственный аграрный колледж"|publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 29 красавіка 1964 года ўстанова дзейнічала як Смальянскі саўгас-тэхнікум. Пазней назвы і статусы неаднаразова змяняліся: з 15 красавіка 1967 года яна працавала як Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, з 24 лістапада 1972 года — як Смальянскі саўгас-тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, а з 16 чэрвеня 1978 года — зноў як Смальянскі саўгас-тэхнікум. 13 мая 1998 года ўстанова была рэфармавана ў Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум. 31 жніўня 2001 года ёй быў прысвоены статус каледжа (Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж, з 14 жніўня 2002 года — установа адукацыі)<ref name="archives"/>. Згодна з рашэннем Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта ад 28 жніўня 2018 года (рашэнне №&nbsp;476), 1 лютага 2019 года ўстанова адукацыі «Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж» шляхам зліцця з Высокаўскім дзяржаўным прафесійным сельскагаспадарчым ліцэем была рэарганізавана ва ўстанову адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»<ref name="pdf">Информация о неиспользуемых и неэффективно используемых объектах, расположенных в Оршанском районе, по состоянию на 01.04.2019. — С. 25.</ref><ref name="orshaeu">{{cite web|url=https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|title=Цяпер гэта аршанскі коледж|publisher=Аршанскі рэгіянальны партал|date=7 сакавіка 2019|lang=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928090433/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|archivedate=28 верасня 2022}}</ref>. == Структура і спецыяльнасці == Навучальны працэс у каледжы падзелены паміж дзвюма тэрытарыяльнымі пляцоўкамі. Кіраўніцтва ўстановай ажыццяўляе дырэктар Мікалай Яўгенавіч Барышаў. Намеснікам дырэктара па вучэбнай працы з’яўляецца Святлана Аляксандраўна Шыбека<ref name="contacts"/><ref name="aw">{{cite web|url=http://aw.belal.by/russian/edu/edu/35.htm|title=Учреждение образования "Оршанский государственный аграрный колледж"|publisher=Белорусская сельскохозяйственная библиотека|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У аграгарадку Смальяны ажыццяўляецца падрыхтоўка на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі па напрамках: вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання (тэхнік-тэхнолаг), планава-эканамічная і аналітычная дзейнасць (тэхнік-эканаміст), лясная гаспадарка (тэхнік), наладка і тэхнічная эксплуатацыя аўтаматызаванага тэхналагічнага абсталявання ў жывёлагадоўлі (наладчык 5-га разраду)<ref name="sso">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d1%81%d1%81%d0%be/|title=Специальности ССО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У пасёлку Высокае арганізавана навучанне на ўзроўні прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Навучэнцы асвойваюць эксплуатацыю і рамонт сельскагаспадарчай тэхнікі (слесар, трактарыст-машыніст), эксплуатацыю, рамонт і абслугоўванне аўтамабіляў (вадзіцель катэгорыі «С»), тэхнічную эксплуатацыю дарожна-будаўнічых машын і абсталявання (машыніст экскаватара, вадзіцель пагрузчыка, слесар). Акрамя таго, рыхтуюцца спецыялісты па абслугоўванні і вырабу прадукцыі ў грамадскім харчаванні (кухар дзіцячага харчавання, кухар 3—4 разрадаў) і аператары птушкафабрык і механізаваных ферм для вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі<ref name="pto">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d1%82%d0%be/|title=Специальности ПТО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае навучальныя карпусы, спецыялізаваныя кабінеты, лабараторыі, камп’ютарныя класы, бібліятэку (фонд каля 49 тысяч асобнікаў), тры інтэрнаты, сталовую і дом культуры. Для практычнага навучання маюцца вучэбна-вытворчая гаспадарка, майстэрні, аўтатрактарадром, сад, цяпліца і вучэбна-геадэзійны палігон. Працуе Цэнтр кампетэнцый сельскагаспадарчых тэхналогій<ref name="contacts"/><ref name="history"/>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Купрэвіч]] — акадэмік, Прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]<ref name="history"/>; * [[Мікалай Іванавіч Дземянцей|М.&nbsp;І.&nbsp;Дземянцей]] — Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[І. А. Шыбека|І.&nbsp;А.&nbsp;Шыбека]] — старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага аблвыканкама]]<ref name="history"/>; * [[З. М. Задора|З.&nbsp;М.&nbsp;Задора]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="history"/>; * [[Р. Н. Ракаед|Р.&nbsp;Н.&nbsp;Ракаед]] — Герой Сацыялістычнай Працы<ref name="history"/>; * [[С. Гумінская|С.&nbsp;Гумінская]] — дэпутат [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]]<ref name="history"/>; * [[Іван Пятровіч Шакола|І.&nbsp;П.&nbsp;Шакола]] — прэзідэнт канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]»<ref name="history"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Быць гаспадаром на сваёй зямлі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=8 ліпеня |старонкі=13 |ref=Бондарава}} * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Справа гонару |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=1 красавіка |старонкі=5 |ref=Бондарава2}} * {{артыкул |аўтар=Гатоўская Л. |загаловак=Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2016 |нумар=4 лістапада |старонкі=1 |ref=Гатоўская}} * {{артыкул |аўтар=Кавалёва А. |загаловак=І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2000 |нумар=23 лістапада |старонкі=1, 3 |ref=Кавалёва}} * {{артыкул |аўтар=Ціханава В. |загаловак=Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2002 |нумар=16 лістапада |старонкі=3 |ref=Ціханава}} * {{Крыніцы/БЭ|том=15 |артыкул=Смальянскі аграрны каледж |старонкі=46 |ref=Смальянскі аграрны каледж}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120299}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (Аршанскі раён)]] czqvg3mmk2zetvyfa59b5vs36p2eu0b 5148322 5148321 2026-05-29T13:16:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1900 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148322 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж | скарачэнне = | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = 1900 | тып = [[Каледж]] | дырэктар = Мікалай Яўгенавіч Барышаў | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]], [[Аршанскі раён]] | адрас = 211024, Віцебская вобл., Аршанскі раён, п. Высокае, вул. Шасэйная, 6Г (галоўны корпус);<br>211014, Віцебская вобл., Аршанскі раён, аг. Смальяны | сайт = [https://ogak.by/ ogak.by] }} '''Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»''' — сярэдняя спецыяльная і прафесійна-тэхнічная навучальная ўстанова ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Навучальны працэс арганізаваны на дзвюх пляцоўках: у пасёлку [[Высокае (Аршанскі раён)|Высокае]] і аграгарадку [[Смальяны]]<ref name="contacts">{{cite web|url=https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|title=Контакты|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачалася ў студзені 1900 года, калі па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова была ўтворана ніжэйшая сельскагаспадарчая школа першага разраду. Установа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года, выпусціўшы за гэты час дзвесце пяцьдзясят спецыялістаў<ref name="history">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190208032453/http://sgak.by/o-kolledzhe/|title=О колледже|publisher=Смольянский государственный аграрный колледж|date=2019|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref><ref name="pridvinie">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/navuchalnyya-stanovy/243-syarednyaya-spetsyyalnaya-adukatsyya/2642-kaledzh-agrarny-smalyanski-dzyarzha-ny-ua-arshanski-rajon-ag-smalyany|title=Каледж аграрны Смальянскі дзяржаўны, УА. Аршанскі раён, аг. Смальяны|publisher=Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць|date=18 красавіка 2017|lang=be|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У снежні 1918 года, пасля вызвалення вёскі ад нямецкіх войскаў, на базе школы пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1922 годзе ён быў пераўтвораны ў прафесійную школу. У 1930 годзе з горада [[Касцюковічы]] ў Смальяны быў пераведзены яшчэ адзін сельскагаспадарчы тэхнікум<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. За гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] навучальны корпус выкарыстоўваўся як казарма для салдат, а ў падвальным памяшканні размяшчалася турма. Пры адступленні фашысты спалілі будынак. Таксама падчас акупацыі былі знішчаныя ўсе падручнікі і наглядныя дапаможнікі<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. Пасля вайны, з 26 жніўня 1944 года, праца Смальянскага сельскагаспадарчага тэхнікума аднавілася. Нягледзячы на тое, што спачатку заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, ужо ў 1945 годзе адбыўся першы пасляваенны выпуск з дваццаці шасці чалавек. З цягам часу былі пабудаваны новыя навучальныя карпусы і вучэбна-вытворчыя аб’екты<ref name="history"/><ref name="archives">{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/120299/|title=Фонд № 1159. Учреждение образования "Смольянский государственный аграрный колледж"|publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 29 красавіка 1964 года ўстанова дзейнічала як Смальянскі саўгас-тэхнікум. Пазней назвы і статусы неаднаразова змяняліся: з 15 красавіка 1967 года яна працавала як Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, з 24 лістапада 1972 года — як Смальянскі саўгас-тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, а з 16 чэрвеня 1978 года — зноў як Смальянскі саўгас-тэхнікум. 13 мая 1998 года ўстанова была рэфармавана ў Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум. 31 жніўня 2001 года ёй быў прысвоены статус каледжа (Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж, з 14 жніўня 2002 года — установа адукацыі)<ref name="archives"/>. Згодна з рашэннем Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта ад 28 жніўня 2018 года (рашэнне №&nbsp;476), 1 лютага 2019 года ўстанова адукацыі «Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж» шляхам зліцця з Высокаўскім дзяржаўным прафесійным сельскагаспадарчым ліцэем была рэарганізавана ва ўстанову адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»<ref name="pdf">Информация о неиспользуемых и неэффективно используемых объектах, расположенных в Оршанском районе, по состоянию на 01.04.2019. — С. 25.</ref><ref name="orshaeu">{{cite web|url=https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|title=Цяпер гэта аршанскі коледж|publisher=Аршанскі рэгіянальны партал|date=7 сакавіка 2019|lang=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928090433/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|archivedate=28 верасня 2022}}</ref>. == Структура і спецыяльнасці == Навучальны працэс у каледжы падзелены паміж дзвюма тэрытарыяльнымі пляцоўкамі. Кіраўніцтва ўстановай ажыццяўляе дырэктар Мікалай Яўгенавіч Барышаў. Намеснікам дырэктара па вучэбнай працы з’яўляецца Святлана Аляксандраўна Шыбека<ref name="contacts"/><ref name="aw">{{cite web|url=http://aw.belal.by/russian/edu/edu/35.htm|title=Учреждение образования "Оршанский государственный аграрный колледж"|publisher=Белорусская сельскохозяйственная библиотека|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У аграгарадку Смальяны ажыццяўляецца падрыхтоўка на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі па напрамках: вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання (тэхнік-тэхнолаг), планава-эканамічная і аналітычная дзейнасць (тэхнік-эканаміст), лясная гаспадарка (тэхнік), наладка і тэхнічная эксплуатацыя аўтаматызаванага тэхналагічнага абсталявання ў жывёлагадоўлі (наладчык 5-га разраду)<ref name="sso">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d1%81%d1%81%d0%be/|title=Специальности ССО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У пасёлку Высокае арганізавана навучанне на ўзроўні прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Навучэнцы асвойваюць эксплуатацыю і рамонт сельскагаспадарчай тэхнікі (слесар, трактарыст-машыніст), эксплуатацыю, рамонт і абслугоўванне аўтамабіляў (вадзіцель катэгорыі «С»), тэхнічную эксплуатацыю дарожна-будаўнічых машын і абсталявання (машыніст экскаватара, вадзіцель пагрузчыка, слесар). Акрамя таго, рыхтуюцца спецыялісты па абслугоўванні і вырабу прадукцыі ў грамадскім харчаванні (кухар дзіцячага харчавання, кухар 3—4 разрадаў) і аператары птушкафабрык і механізаваных ферм для вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі<ref name="pto">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d1%82%d0%be/|title=Специальности ПТО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае навучальныя карпусы, спецыялізаваныя кабінеты, лабараторыі, камп’ютарныя класы, бібліятэку (фонд каля 49 тысяч асобнікаў), тры інтэрнаты, сталовую і дом культуры. Для практычнага навучання маюцца вучэбна-вытворчая гаспадарка, майстэрні, аўтатрактарадром, сад, цяпліца і вучэбна-геадэзійны палігон. Працуе Цэнтр кампетэнцый сельскагаспадарчых тэхналогій<ref name="contacts"/><ref name="history"/>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Купрэвіч]] — акадэмік, Прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]<ref name="history"/>; * [[Мікалай Іванавіч Дземянцей|М.&nbsp;І.&nbsp;Дземянцей]] — Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[І. А. Шыбека|І.&nbsp;А.&nbsp;Шыбека]] — старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага аблвыканкама]]<ref name="history"/>; * [[З. М. Задора|З.&nbsp;М.&nbsp;Задора]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="history"/>; * [[Р. Н. Ракаед|Р.&nbsp;Н.&nbsp;Ракаед]] — Герой Сацыялістычнай Працы<ref name="history"/>; * [[С. Гумінская|С.&nbsp;Гумінская]] — дэпутат [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]]<ref name="history"/>; * [[Іван Пятровіч Шакола|І.&nbsp;П.&nbsp;Шакола]] — прэзідэнт канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]»<ref name="history"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Быць гаспадаром на сваёй зямлі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=8 ліпеня |старонкі=13 |ref=Бондарава}} * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Справа гонару |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=1 красавіка |старонкі=5 |ref=Бондарава2}} * {{артыкул |аўтар=Гатоўская Л. |загаловак=Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2016 |нумар=4 лістапада |старонкі=1 |ref=Гатоўская}} * {{артыкул |аўтар=Кавалёва А. |загаловак=І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2000 |нумар=23 лістапада |старонкі=1, 3 |ref=Кавалёва}} * {{артыкул |аўтар=Ціханава В. |загаловак=Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2002 |нумар=16 лістапада |старонкі=3 |ref=Ціханава}} * {{Крыніцы/БЭ|том=15 |артыкул=Смальянскі аграрны каледж |старонкі=46 |ref=Смальянскі аграрны каледж}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120299}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (Аршанскі раён)]] 7i5avia3i1ms6nxcgw4ggewczyw96xc 5148323 5148322 2026-05-29T13:16:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Высокае (Аршанскі раён)]]; дададзена [[Катэгорыя:Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148323 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж | скарачэнне = | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = 1900 | тып = [[Каледж]] | дырэктар = Мікалай Яўгенавіч Барышаў | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]], [[Аршанскі раён]] | адрас = 211024, Віцебская вобл., Аршанскі раён, п. Высокае, вул. Шасэйная, 6Г (галоўны корпус);<br>211014, Віцебская вобл., Аршанскі раён, аг. Смальяны | сайт = [https://ogak.by/ ogak.by] }} '''Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»''' — сярэдняя спецыяльная і прафесійна-тэхнічная навучальная ўстанова ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Навучальны працэс арганізаваны на дзвюх пляцоўках: у пасёлку [[Высокае (Аршанскі раён)|Высокае]] і аграгарадку [[Смальяны]]<ref name="contacts">{{cite web|url=https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|title=Контакты|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачалася ў студзені 1900 года, калі па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова была ўтворана ніжэйшая сельскагаспадарчая школа першага разраду. Установа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года, выпусціўшы за гэты час дзвесце пяцьдзясят спецыялістаў<ref name="history">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190208032453/http://sgak.by/o-kolledzhe/|title=О колледже|publisher=Смольянский государственный аграрный колледж|date=2019|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref><ref name="pridvinie">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/navuchalnyya-stanovy/243-syarednyaya-spetsyyalnaya-adukatsyya/2642-kaledzh-agrarny-smalyanski-dzyarzha-ny-ua-arshanski-rajon-ag-smalyany|title=Каледж аграрны Смальянскі дзяржаўны, УА. Аршанскі раён, аг. Смальяны|publisher=Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць|date=18 красавіка 2017|lang=be|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У снежні 1918 года, пасля вызвалення вёскі ад нямецкіх войскаў, на базе школы пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1922 годзе ён быў пераўтвораны ў прафесійную школу. У 1930 годзе з горада [[Касцюковічы]] ў Смальяны быў пераведзены яшчэ адзін сельскагаспадарчы тэхнікум<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. За гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] навучальны корпус выкарыстоўваўся як казарма для салдат, а ў падвальным памяшканні размяшчалася турма. Пры адступленні фашысты спалілі будынак. Таксама падчас акупацыі былі знішчаныя ўсе падручнікі і наглядныя дапаможнікі<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. Пасля вайны, з 26 жніўня 1944 года, праца Смальянскага сельскагаспадарчага тэхнікума аднавілася. Нягледзячы на тое, што спачатку заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, ужо ў 1945 годзе адбыўся першы пасляваенны выпуск з дваццаці шасці чалавек. З цягам часу былі пабудаваны новыя навучальныя карпусы і вучэбна-вытворчыя аб’екты<ref name="history"/><ref name="archives">{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/120299/|title=Фонд № 1159. Учреждение образования "Смольянский государственный аграрный колледж"|publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 29 красавіка 1964 года ўстанова дзейнічала як Смальянскі саўгас-тэхнікум. Пазней назвы і статусы неаднаразова змяняліся: з 15 красавіка 1967 года яна працавала як Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, з 24 лістапада 1972 года — як Смальянскі саўгас-тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, а з 16 чэрвеня 1978 года — зноў як Смальянскі саўгас-тэхнікум. 13 мая 1998 года ўстанова была рэфармавана ў Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум. 31 жніўня 2001 года ёй быў прысвоены статус каледжа (Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж, з 14 жніўня 2002 года — установа адукацыі)<ref name="archives"/>. Згодна з рашэннем Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта ад 28 жніўня 2018 года (рашэнне №&nbsp;476), 1 лютага 2019 года ўстанова адукацыі «Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж» шляхам зліцця з Высокаўскім дзяржаўным прафесійным сельскагаспадарчым ліцэем была рэарганізавана ва ўстанову адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»<ref name="pdf">Информация о неиспользуемых и неэффективно используемых объектах, расположенных в Оршанском районе, по состоянию на 01.04.2019. — С. 25.</ref><ref name="orshaeu">{{cite web|url=https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|title=Цяпер гэта аршанскі коледж|publisher=Аршанскі рэгіянальны партал|date=7 сакавіка 2019|lang=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928090433/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|archivedate=28 верасня 2022}}</ref>. == Структура і спецыяльнасці == Навучальны працэс у каледжы падзелены паміж дзвюма тэрытарыяльнымі пляцоўкамі. Кіраўніцтва ўстановай ажыццяўляе дырэктар Мікалай Яўгенавіч Барышаў. Намеснікам дырэктара па вучэбнай працы з’яўляецца Святлана Аляксандраўна Шыбека<ref name="contacts"/><ref name="aw">{{cite web|url=http://aw.belal.by/russian/edu/edu/35.htm|title=Учреждение образования "Оршанский государственный аграрный колледж"|publisher=Белорусская сельскохозяйственная библиотека|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У аграгарадку Смальяны ажыццяўляецца падрыхтоўка на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі па напрамках: вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання (тэхнік-тэхнолаг), планава-эканамічная і аналітычная дзейнасць (тэхнік-эканаміст), лясная гаспадарка (тэхнік), наладка і тэхнічная эксплуатацыя аўтаматызаванага тэхналагічнага абсталявання ў жывёлагадоўлі (наладчык 5-га разраду)<ref name="sso">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d1%81%d1%81%d0%be/|title=Специальности ССО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У пасёлку Высокае арганізавана навучанне на ўзроўні прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Навучэнцы асвойваюць эксплуатацыю і рамонт сельскагаспадарчай тэхнікі (слесар, трактарыст-машыніст), эксплуатацыю, рамонт і абслугоўванне аўтамабіляў (вадзіцель катэгорыі «С»), тэхнічную эксплуатацыю дарожна-будаўнічых машын і абсталявання (машыніст экскаватара, вадзіцель пагрузчыка, слесар). Акрамя таго, рыхтуюцца спецыялісты па абслугоўванні і вырабу прадукцыі ў грамадскім харчаванні (кухар дзіцячага харчавання, кухар 3—4 разрадаў) і аператары птушкафабрык і механізаваных ферм для вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі<ref name="pto">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d1%82%d0%be/|title=Специальности ПТО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае навучальныя карпусы, спецыялізаваныя кабінеты, лабараторыі, камп’ютарныя класы, бібліятэку (фонд каля 49 тысяч асобнікаў), тры інтэрнаты, сталовую і дом культуры. Для практычнага навучання маюцца вучэбна-вытворчая гаспадарка, майстэрні, аўтатрактарадром, сад, цяпліца і вучэбна-геадэзійны палігон. Працуе Цэнтр кампетэнцый сельскагаспадарчых тэхналогій<ref name="contacts"/><ref name="history"/>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Купрэвіч]] — акадэмік, Прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]<ref name="history"/>; * [[Мікалай Іванавіч Дземянцей|М.&nbsp;І.&nbsp;Дземянцей]] — Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[І. А. Шыбека|І.&nbsp;А.&nbsp;Шыбека]] — старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага аблвыканкама]]<ref name="history"/>; * [[З. М. Задора|З.&nbsp;М.&nbsp;Задора]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="history"/>; * [[Р. Н. Ракаед|Р.&nbsp;Н.&nbsp;Ракаед]] — Герой Сацыялістычнай Працы<ref name="history"/>; * [[С. Гумінская|С.&nbsp;Гумінская]] — дэпутат [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]]<ref name="history"/>; * [[Іван Пятровіч Шакола|І.&nbsp;П.&nbsp;Шакола]] — прэзідэнт канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]»<ref name="history"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Быць гаспадаром на сваёй зямлі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=8 ліпеня |старонкі=13 |ref=Бондарава}} * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Справа гонару |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=1 красавіка |старонкі=5 |ref=Бондарава2}} * {{артыкул |аўтар=Гатоўская Л. |загаловак=Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2016 |нумар=4 лістапада |старонкі=1 |ref=Гатоўская}} * {{артыкул |аўтар=Кавалёва А. |загаловак=І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2000 |нумар=23 лістапада |старонкі=1, 3 |ref=Кавалёва}} * {{артыкул |аўтар=Ціханава В. |загаловак=Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2002 |нумар=16 лістапада |старонкі=3 |ref=Ціханава}} * {{Крыніцы/БЭ|том=15 |артыкул=Смальянскі аграрны каледж |старонкі=46 |ref=Смальянскі аграрны каледж}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120299}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Смальяны]] twfkifihqsmpoof6tfmrqtkaz4zsswp 5148338 5148323 2026-05-29T13:32:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Структура і спецыяльнасці */ 5148338 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж | скарачэнне = | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = 1900 | тып = [[Каледж]] | дырэктар = Мікалай Яўгенавіч Барышаў | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]], [[Аршанскі раён]] | адрас = 211024, Віцебская вобл., Аршанскі раён, п. Высокае, вул. Шасэйная, 6Г (галоўны корпус);<br>211014, Віцебская вобл., Аршанскі раён, аг. Смальяны | сайт = [https://ogak.by/ ogak.by] }} '''Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»''' — сярэдняя спецыяльная і прафесійна-тэхнічная навучальная ўстанова ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Навучальны працэс арганізаваны на дзвюх пляцоўках: у пасёлку [[Высокае (Аршанскі раён)|Высокае]] і аграгарадку [[Смальяны]]<ref name="contacts">{{cite web|url=https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|title=Контакты|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачалася ў студзені 1900 года, калі па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова была ўтворана ніжэйшая сельскагаспадарчая школа першага разраду. Установа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года, выпусціўшы за гэты час дзвесце пяцьдзясят спецыялістаў<ref name="history">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20190208032453/http://sgak.by/o-kolledzhe/|title=О колледже|publisher=Смольянский государственный аграрный колледж|date=2019|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref><ref name="pridvinie">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/navuchalnyya-stanovy/243-syarednyaya-spetsyyalnaya-adukatsyya/2642-kaledzh-agrarny-smalyanski-dzyarzha-ny-ua-arshanski-rajon-ag-smalyany|title=Каледж аграрны Смальянскі дзяржаўны, УА. Аршанскі раён, аг. Смальяны|publisher=Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць|date=18 красавіка 2017|lang=be|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У снежні 1918 года, пасля вызвалення вёскі ад нямецкіх войскаў, на базе школы пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1922 годзе ён быў пераўтвораны ў прафесійную школу. У 1930 годзе з горада [[Касцюковічы]] ў Смальяны быў пераведзены яшчэ адзін сельскагаспадарчы тэхнікум<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. За гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] навучальны корпус выкарыстоўваўся як казарма для салдат, а ў падвальным памяшканні размяшчалася турма. Пры адступленні фашысты спалілі будынак. Таксама падчас акупацыі былі знішчаныя ўсе падручнікі і наглядныя дапаможнікі<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. Пасля вайны, з 26 жніўня 1944 года, праца Смальянскага сельскагаспадарчага тэхнікума аднавілася. Нягледзячы на тое, што спачатку заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, ужо ў 1945 годзе адбыўся першы пасляваенны выпуск з дваццаці шасці чалавек. З цягам часу былі пабудаваны новыя навучальныя карпусы і вучэбна-вытворчыя аб’екты<ref name="history"/><ref name="archives">{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/120299/|title=Фонд № 1159. Учреждение образования "Смольянский государственный аграрный колледж"|publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 29 красавіка 1964 года ўстанова дзейнічала як Смальянскі саўгас-тэхнікум. Пазней назвы і статусы неаднаразова змяняліся: з 15 красавіка 1967 года яна працавала як Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, з 24 лістапада 1972 года — як Смальянскі саўгас-тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, а з 16 чэрвеня 1978 года — зноў як Смальянскі саўгас-тэхнікум. 13 мая 1998 года ўстанова была рэфармавана ў Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум. 31 жніўня 2001 года ёй быў прысвоены статус каледжа (Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж, з 14 жніўня 2002 года — установа адукацыі)<ref name="archives"/>. Згодна з рашэннем Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта ад 28 жніўня 2018 года (рашэнне №&nbsp;476), 1 лютага 2019 года ўстанова адукацыі «Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж» шляхам зліцця з Высокаўскім дзяржаўным прафесійным сельскагаспадарчым ліцэем была рэарганізавана ва ўстанову адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»<ref name="pdf">Информация о неиспользуемых и неэффективно используемых объектах, расположенных в Оршанском районе, по состоянию на 01.04.2019. — С. 25.</ref><ref name="orshaeu">{{cite web|url=https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|title=Цяпер гэта аршанскі коледж|publisher=Аршанскі рэгіянальны партал|date=7 сакавіка 2019|lang=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928090433/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|archivedate=28 верасня 2022}}</ref>. == Структура і спецыяльнасці == Навучальны працэс у каледжы падзелены паміж дзвюма тэрытарыяльнымі пляцоўкамі<ref name="contacts"/><ref name="aw">{{cite web|url=http://aw.belal.by/russian/edu/edu/35.htm|title=Учреждение образования "Оршанский государственный аграрный колледж"|publisher=Белорусская сельскохозяйственная библиотека|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У аграгарадку [[Смальяны]] ажыццяўляецца падрыхтоўка на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі па наступных спецыяльнасцях<ref name="sso">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d1%81%d1%81%d0%be/|title=Специальности ССО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>: * Вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання (тэхнік-тэхнолаг); * Планава-эканамічная і аналітычная дзейнасць (тэхнік-эканаміст); * Лясная гаспадарка (тэхнік); * Наладка і тэхнічная эксплуатацыя аўтаматызаванага тэхналагічнага абсталявання ў жывёлагадоўлі (наладчык 5-га разраду). У пасёлку [[Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)|Высокае]] арганізавана навучанне на ўзроўні прафесійна-тэхнічнай адукацыі па спецыяльнасцях<ref name="pto">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d1%82%d0%be/|title=Специальности ПТО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>: * Эксплуатацыя і рамонт сельскагаспадарчай тэхнікі (слесар, трактарыст-машыніст); * Эксплуатацыя, рамонт і абслугоўванне аўтамабіляў (вадзіцель катэгорыі «С»); * Тэхнічная эксплуатацыя дарожна-будаўнічых машын і абсталявання (машыніст экскаватара, вадзіцель пагрузчыка, слесар); * Абслугоўванне і выраб прадукцыі ў грамадскім харчаванні (кухар дзіцячага харчавання, кухар 3—4 разрадаў); * Вытворчасць прадукцыі жывёлагадоўлі (аператар птушкафабрык і механізаваных ферм). Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае навучальныя карпусы, спецыялізаваныя кабінеты, лабараторыі, камп’ютарныя класы, бібліятэку (фонд каля 49 тысяч асобнікаў), тры інтэрнаты, сталовую і дом культуры. Для практычнага навучання маюцца вучэбна-вытворчая гаспадарка, майстэрні, аўтатрактарадром, сад, цяпліца і вучэбна-геадэзійны палігон. Працуе Цэнтр кампетэнцый сельскагаспадарчых тэхналогій<ref name="contacts" /><ref name="history" />. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Купрэвіч]] — акадэмік, Прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]<ref name="history"/>; * [[Мікалай Іванавіч Дземянцей|М.&nbsp;І.&nbsp;Дземянцей]] — Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[І. А. Шыбека|І.&nbsp;А.&nbsp;Шыбека]] — старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага аблвыканкама]]<ref name="history"/>; * [[З. М. Задора|З.&nbsp;М.&nbsp;Задора]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="history"/>; * [[Р. Н. Ракаед|Р.&nbsp;Н.&nbsp;Ракаед]] — Герой Сацыялістычнай Працы<ref name="history"/>; * [[С. Гумінская|С.&nbsp;Гумінская]] — дэпутат [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]]<ref name="history"/>; * [[Іван Пятровіч Шакола|І.&nbsp;П.&nbsp;Шакола]] — прэзідэнт канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]»<ref name="history"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Быць гаспадаром на сваёй зямлі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=8 ліпеня |старонкі=13 |ref=Бондарава}} * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Справа гонару |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=1 красавіка |старонкі=5 |ref=Бондарава2}} * {{артыкул |аўтар=Гатоўская Л. |загаловак=Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2016 |нумар=4 лістапада |старонкі=1 |ref=Гатоўская}} * {{артыкул |аўтар=Кавалёва А. |загаловак=І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2000 |нумар=23 лістапада |старонкі=1, 3 |ref=Кавалёва}} * {{артыкул |аўтар=Ціханава В. |загаловак=Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2002 |нумар=16 лістапада |старонкі=3 |ref=Ціханава}} * {{Крыніцы/БЭ|том=15 |артыкул=Смальянскі аграрны каледж |старонкі=46 |ref=Смальянскі аграрны каледж}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120299}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Смальяны]] i96kat494ltneewotm859uv5uirtxex 0 639301 5148519 3600019 2026-05-30T03:13:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148519 wikitext text/x-wiki {{Павет Польшчы |Беларуская назва = Вамбжэскі павет |Арыгінальная назва = Powiat wąbrzeski |Герб = POL powiat wąbrzeski COA.svg |Сцяг = POL powiat wąbrzeski flag.svg |Статус = |Ваяводства = Куяўска-Паморскае |Цэнтр = [[Вамбжэзьна]] |Заснаваны = 1999 |Глава = Кшыштаф Маськевіч |Від главы = Стараста |Мовы = |Насельніцтва = 34 800 |Год = 2019 |Шчыльнасць = 69,4 |Плошча = 501,31 |Карта = Powiat wąbrzeski.png |Памер карты = 200px |Карта павета = |Памер карты павета = 200px |TERYT = |Тэлефонны код = 56 |Паштовы код = 87-200 |Аўтамабільны код = CWA |Сайт = http://www.wabrzezno.pl/ |Заўвагі = }} '''Вамбжэскі павет'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Powiat wąbrzeski}}) — [[павет]] у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага ваяводства]]. Утвораны ў [[1999]] годзе. Цэнтр павета — горад [[Вамбжэзьна]]. Займае плошчу 501,31 км². Насельніцтва павета складае 34,8 тыс. чалавек. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.wabrzezno.pl/ Афіцыйная старонка павета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200821075334/http://www.wabrzezno.pl/ |date=21 жніўня 2020 }} {{Commons|Category:Powiat wąbrzeski}} {{Вамбжэскі павет}} {{Куяўска-Паморскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Вамбжэскі павет| ]] 0uhq0pb4tjbbbdwasro30yalv8dsfh8 0 648256 5148680 4874257 2026-05-30T11:20:52Z Osman505 91082 NewLogo 5148680 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Нацыянальны ўніверсітэт біярэсурсаў і прыродакарыстання Украіны |скарачэнне = |эмблема = GERB NUBIP color.svg |выява = |арыгінал = Національний університет біоресурсів і природокористування України |міжназва = National University of Life and Environmental Scienсes of Ukraine |ранейшае = Нацыянальны аграрны ўніверсітэт |дэвіз = |заснаваны = [[1898]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = профільны ўніверсітэт |рэктар = Станіслаў Мікалаевіч Нікалаенка |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |метро = |кампус = |адрас = вул. Генерала Радзімцава 19,<br>03041 г. Кіеў, Украіна |сайт = [http://nubip.edu.ua/] |узнагароды = |CoordScale = |edu_region = }} '''Нацыянальны ўніверсітэт біярэсурсаў і прыродакарыстання Украіны''' — [[Украіна|украінская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] аграрна-тэхнічнага профілю са статусам нацыянальнага ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Кіеве. == Гісторыя == Гісторыя вучэльні бярэ свой пачатак ад сельскагаспадарчага аддзялення, якое было адкрыта [[30 верасня]] [[1898]] года ў [[Кіеўскі політэхнічны інстытут|Кіеўскім політэхнічным інстытуце]] і трансфармавалася ў [[1918]] годзе ў сельскагаспадарчы (агранамічны) факультэт. На базе гэтага факультэта ў [[1922]] годзе ў структуры КПІ быў створаны Кіеўскі сельскагаспадарчы інстытут, які з [[1923]] года стаў самастойнай вышэйшай навучальнай установай. У [[1930]]-[[1934]] гадах на базе Кіеўскага сельскагаспадарчага інстытута сфармаваліся і пачалі сваю дзейнасць Кіеўскі агранамічны інстытут, Кіеўскі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, Кіеўскі аграінжынерні інстытут цукровай прамысловасці і Аграэканамічны інстытут, пасля рэарганізаваны ў самастойныя навукова-даследчыя інстытуты і факультэты. У [[1930]] годзе лясны факультэт Харкаўскага сельскагаспадарчага інстытута аб'ядналі з лесаінжынерным факультэтам Кіеўскага сельскагаспадарчага інстытута - у выніку ўтварыўся Украінскі лесатэхнічны інстытут, які ў гэтым жа годзе быў рэарганізаваны ў Кіеўскі лесагаспадарчы інстытут. У [[1954]] годзе Кіеўскі сельскагаспадарчы інстытут быў аб'яднаны з Украінскім лесагаспадарчых інстытутам у адзіную навучальную ўстанову — Украінскую [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэна Працоўнага Чырвонага сцяга]] сельскагаспадарчую акадэмію. У [[1956]]-[[1962]] гадах Украінская сельскагаспадарчая акадэмія ўваходзіла ў склад Украінскай акадэміі сельскагаспадарчых навук як яе вучэбная частка. У [[1957]] годзе ў яе структуру ўведзены Кіеўскі ветэрынарны інстытут, які бярэ свой пачатак з ветэрынарнага факультэта КПІ, вылучанага ў [[1921]] годзе ў самастойную вышэйшую навучальную ўстанову — Кіеўскі ветэрынарна-заатэхнічны інстытут, ад якога ў [[1930]] годзе аддзяліўся Кіеўскі ветэрынарны інстытут. З [[1962]] года Украінская сельскагаспадарчая акадэмія перайшла ў падпарадкаванне Міністэрства сельскай гаспадаркі [[СССР]]. == Структура == === Вучэбна-навуковыя інстытуты === * Інстытут энергетыкі, аўтаматыкі і энергазберажэння * Інстытут лясной і садова-паркавай гаспадаркі * Інстытут бесперапыннай адукацыі і турызму === Факультэты === * Аграбіялагічны факультэт * Гуманітарна-педагагічны факультэт * Механіка-тэхналагічны факультэт * Факультэт абароны раслін, біятэхналогій і экалогіі * Факультэт аграрнага менеджменту * Факультэт ветэрынарнай медыцыны * Факультэт жывёлагадоўлі і водных біярэсурсаў * Факультэт землеўпарадкавання * Факультэт інфармацыйных тэхналогій * Факультэт канструявання і дызайну * Факультэт харчовых тэхналогій і кіравання якасцю прадукцыі АПК * Эканамічны факультэт * Юрыдычны факультэт === Рэгіянальныя падраздзяленні === * [[Бахчысарай]]скі каледж будаўніцтва, архітэктуры і дызайну * [[Беражаны (горад)|Беражанскі]] агратэхнічны інстытут * [[Беражаны (горад)|Беражанскі]] агратэхнічны каледж * [[Бабровыця|Бабровіцкі]] каледж эканомікі і менеджменту імя А. Майнавой * [[Боярка|Боярскі]] каледж экалогіі і прыродных рэсурсаў * [[Залішчыкы|Залішчыцкі]] аграрны каледж імя Э. Храплівага * [[Ірпінь|Ірпінскі]] эканамічны каледж * [[Крым|Крымскі]] аграпрамысловы каледж * [[Крым|Крымскі]] тэхнікум гідрамеліярацыі і механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Мукачэва|Мукачаўскі]] аграрны каледж * [[Нэмішаевэ|Немешаеўскі]] агратэхнічны каледж * [[Нежын|Нежынскі]] агратэхнічны інстытут * [[Нежын|Нежынскі]] агратэхнічны каледж * [[Крым|Прыбярэжненскі]] аграрны каледж * [[Роўна|Ровенскі]] каледж == Спасылкі == * [http://nubip.edu.ua/ Афіцыйная старонка ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131055411/http://nubip.edu.ua/sites/default/files/u145/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_0.pdf |date=31 студзеня 2016 }} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Кіева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Кіева]] [[Катэгорыя:1898 год ва Украіне]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Нацыянальны ўніверсітэт біярэсурсаў і прыродакарыстання Украіны| ]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы сельскай гаспадаркі]] 03ptkir4jky8jyqydmkwsb0e3cstm5o 0 653439 5148409 4869518 2026-05-29T19:17:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148409 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Пераварот у Малі |частка= [[Пояс пераваротаў]] |дата = [[18 жніўня]] [[2020]] |прычына = [[Пратэсты ў Малі (2020)|Пратэсты ў краіне]], [[карупцыя]], дзеянні ўладаў ва ўмовах [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]], дзейнасць [[ісламізм|ісламістаў]] |вынік = адстаўка прэзідэнта і роспуск парламента, стварэнне [[Нацыянальны камітэт выратавання народа|Нацянальнага камітэта выратавання народа]] на чале з [[Асімі Гаіта]] |праціўнік1 = {{Сцяг|Малі}} Урад Малі |праціўнік2 = {{Сцяг|Малі}} Паўстанцы |камандзір1 = {{Сцяг|Малі}} [[Ібрагім Бубакар Кейта|Ібрагім Кейта]] #<br>{{Сцяг|Малі}} [[Бубу Сісе]] #<br>{{Сцяг|Малі}} [[Муса Цімбіне]] # |камандзір2 = {{Сцяг|Малі}} [[Асімі Гаіта]]<br>{{Сцяг|Малі}} [[Малік Дзіав]]<br>{{Сцяг|Малі}} [[Ісмаэль Вагэ]]<br>{{Сцяг|Малі}} [[Садзіа Камара]] |страты1 = ''невядома'' |страты2 = ''невядома'' |агульныя страты = 4 грамадзянскіх загінулі<ref>[https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20200819-coup-d%C3%A9tat-mali-4-morts-civils-la-nuit-selon-lh%C3%B4pital-bamako Coup d’État au Mali: 4 morts civils dans la nuit selon l’hôpital de Bamako] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200821121656/https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20200819-coup-d%C3%A9tat-mali-4-morts-civils-la-nuit-selon-lh%C3%B4pital-bamako |date=21 жніўня 2020 }}, ''RFI'', 19 août 2020.</ref> }} '''Ваенны пераварот у [[Малі]] [[2020]] года''' быў абумоўлены незадаволенасцю насельніцтва дзейнасцю ўладаў, у прыватнасці [[карупцыя]]й, наступствамі пандэміі [[COVID-19]] і актыўнасці [[ісламізм|ісламісцкіх]] груповак. Бунт скончыўся зрушэннем прэзідэнта Кейта і фарміраваннем ваеннага ўрада. == Ход падзей == [[18 жніўня]] атрады [[Узброеныя сілы Малі|Узброеных сіл Малі]] зладзілі мяцеж<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/08/gunfire-heard-mali-army-base-warnings-mutiny-200818111723901.html Gunfire heard at Mali army base, warnings of possible mutiny]</ref><ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9226969 В Мали воинские части подняли мятеж]</ref>. Салдаты на пікапах штурмавалі ваенную базу ў горадзе Каці, дзе адбылася страляніна да таго, як раздалі зброю з зброевага склада, і былі арыштаваны старэйшыя афіцэры<ref>[https://www.dw.com/en/possible-coup-underway-in-mali/a-54608009 Possible coup underway in Mali]</ref><ref>[https://www.theafricareport.com/38039/mali-gunfire-heard-at-kati-military-camp-near-bamako/ Mali: Gunfire heard at Kati military camp near Bamako]</ref>. На вуліцах горада былі заўважаны танкі і бранятэхніка, а таксама ваенныя грузавікі, якія накіроўваліся ў сталіцу [[Бамако]]<ref>[https://apnews.com/54737684e3e2a84f9b44656de7343e56 Mali soldiers detain senior officers in apparent mutiny]</ref>. Мяцежнікі, узначаленыя палкоўнікам Садзіа Камара, арыштавалі міністра фінансаў Абдула Дафі, начальніка штаба нацыянальнай гвардыі, і Мусу Цімбіне, спікера Нацыянальнага сходу. Прэзідэнт [[Ібрагім Бубакар Кейта]] быў пераведзены ў бяспечнае месца<ref>[https://www.aa.com.tr/en/africa/gunshots-heard-at-military-camp-near-mali-capital/1945667 Gunshots heard at military camp near Mali capital]</ref>. Ужо да вечара мяцежнікі арыштавалі сына прэзідэнта Карыма Кейта, прэм’ер-міністра [[Бубу Сісе]], а таксама самога лідара краіны. Акрамя гэтага, затрыманы шэраг міністраў і высокапастаўленых афіцэраў, у тым ліку кіраўнікі міністэрства замежных спраў і міністэрства абароны. Путчысты высунулі патрабаванне, каб дзейны прэзідэнт Малі пакінуў краіну<ref>[https://iz.ru/1049828/2020-08-18/miatezhniki-v-mali-arestovali-premer-ministra-strany-i-syna-prezidenta Мятежники в Мали арестовали премьер-министра страны и сына президента]</ref><ref>{{Cite web |title=Военные в Мали подняли мятеж и задержали нескольких высокопоставленных чиновников |url=https://novayagazeta.ru/news/2020/08/18/163807-voennye-v-mali-podnyali-myatezh-i-zaderzhali-vysokopostavlennyh-ministrov |access-date=19 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513214921/https://novayagazeta.ru/news/2020/08/18/163807-voennye-v-mali-podnyali-myatezh-i-zaderzhali-vysokopostavlennyh-ministrov |archive-date=13 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>. Захопленае кіраўніцтва краіны было дастаўлена на бронетранспарцёры ў ваенны лагер у Каці, дзе першапачаткова і пачалося паўстанне<ref>[https://www.nytimes.com/2020/08/18/world/africa/mali-mutiny-coup.html Mali’s President Exits After Being Arrested in Military Coup]</ref>. Калі стала вядома пра мяцеж, сотні пратэстуючых сабраліся каля Манумента незалежнасці Бамако, каб запатрабаваць адстаўкі Кейты. Пратэстоўцы таксама падпалілі будынак Міністэрства юстыцыі<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-53825673 Soldiers seize Mali President Ibrahim Boubacar Keïta]</ref>. [[19 жніўня]] прэзідэнт Ібрагім Бубакар Кейта аб’яўляе аб сваёй адстаўцы і распускае парламент<ref>[https://apnews.com/54737684e3e2a84f9b44656de7343e56 Mali’s president announces resignation after soldiers mutiny]</ref>. Ваеннае кіраўніцтва загадала зачыніць усе памежныя пераходы і ўвяло каменданцкі час у начны час. Усе паветраныя і наземныя мяжы закрыты да далейшага паведамлення. Каменданцкі час дзейнічаў з 21:00 да 05:00. Ісмаэль Вагэ, намеснік начальніка ВПС Малі, запрасіў апазіцыйныя групы на перамовы аб новых выбарах<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-53830348 Mali coup: President quits after soldiers mutiny]</ref>. Таксама зачынілі межы, але ўжо [[21 жніўня]] яны былі адкрыты<ref>[https://www.lefigaro.fr/flash-actu/mali-la-junte-annonce-la-reouverture-vendredi-des-frontieres-aeriennes-et-terrestres-20200820 Mali: la junte annonce la réouverture vendredi des frontières aériennes et terrestres]</ref>. Для кіравання дзяржавай створаны [[Нацыянальны камітэт выратавання народа]] на чале з палкоўнікам [[Асімі Гаіта]]<ref>[https://www.efe.com/efe/espana/mundo/el-coronel-assimi-goita-designado-nuevo-hombre-fuerte-de-mali-tras-golpe/10001-4322436 El coronel Assimi Goita, designado nuevo hombre fuerte de Mali tras el golpe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200820073651/https://www.efe.com/efe/espana/mundo/el-coronel-assimi-goita-designado-nuevo-hombre-fuerte-de-mali-tras-golpe/10001-4322436 |date=20 жніўня 2020 }}</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Прадстаўнікі [[ЕС]]<ref>{{cite news|date=18 August 2020|title=Mali: Déclaration du Haut-Représentant/Vice-President Josep Borrell sur la tentative de coup d’Etat en cours|language=fr|work=European Union|url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84191/mali-d%C3%A9claration-du-haut-repr%C3%A9sentantvice-president-josep-borrell-sur-la-tentative-de-coup-d_fr|access-date=18 August 2020}}</ref> і [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюза]]<ref>{{Cite news|date=2020-08-18|title=Mali PM also detained by mutinying soldiers, African Union condemns|language=en|work=Reuters|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mali-security-au-idUKKCN25E2KQ|access-date=2020-08-18|archive-date=20 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820131725/https://uk.reuters.com/article/uk-mali-security-au-idUKKCN25E2KQ/|url-status=dead}}</ref>, а таксама [[ААН]]<ref>{{Cite news| date=2020-08-18| title=UN chief demands ‘immediate and unconditional release’ of President, cabinet members| language=en| work=UN news| url=https://news.un.org/en/story/2020/08/1070492| access-date=2020-08-18| archive-date=20 жніўня 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200820131731/https://news.un.org/en/story/2020/08/1070492/| url-status=dead}}</ref> асудзілі дзяржаўны пераварот. З падобнай пазіцыяй выступілі таксама шэраг краін, у тым ліку [[Францыя]]<ref name=":3">{{Cite news|date=2020-08-18|title=Mali president 'seized by mutinying soldiers'|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53825673|access-date=2020-08-18}}</ref>, [[ЗША]]<ref name=":4">{{cite news |title=Mutinying soldiers say they have detained Mali's President Keita, Prime Minister Cisse |url=https://www.france24.com/en/20200818-ecowas-calls-on-mali-soldiers-to-end-the-mutiny |access-date=18 August 2020 |work=France24|date=18 August 2020}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite tweet|number=1295811602013401088|user=FP_Champagne|title=Canada is very concerned by the situation in Mali & strongly condemns the mutiny of the Garde nationale units against the government.<br/>I can also confirm that all @CanEmbMali personnel are safe.<br/>We will continue to follow the situation closely.|author=François-Philippe Champagne|date=18 August 2020}}</ref>, [[Расія]]<ref name="Russia">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mali-security-russia-idUSKCN25E2JP|title=Russia says has information about arrests of Mali's president and PM: RIA|date=19 August 2020|via=www.reuters.com}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite news |title=Turkey expresses concern over military takeover in Mali |url=https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/turkey-expresses-concern-over-military-takeover-in-mali |access-date=19 August 2020 |work=Daily Sabah |date=19 August 2020}}</ref> і [[Кітай]]<ref>{{cite news |last1=Crossly |first1=Gabriel |last2=(writing) Blanchard |first2=Ben |last3=(ed.) Richardson |first3=Alex |title=China, on Mali president resignation, says opposes regime change by force |url=https://uk.reuters.com/article/uk-mali-security-china-idUKKCN25F0UX |access-date=19 August 2020 |agency=Reuters |date=19 August 2020 |archive-date=20 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820131722/https://uk.reuters.com/article/uk-mali-security-china-idUKKCN25F0UX/ |url-status=dead }}</ref>. [[Эканамічная супольнасць краін Заходняй Афрыкі]] 20 жніўня прыпыніла членства Малі ў арганізацыі і наклала на краіну гандлёвае і фінансавае эмбарга з патрабаваннем перадачы ўлады грамадзянскім<ref>{{cite web|url= https://www.lepoint.fr/afrique/mali-bah-n-daw-va-presider-la-transition-21-09-2020-2392893_3826.php#|title= Mali : Bah N'Daw va présider la transition|date =2020-09-21|publisher= Le Point|access-date= 2020-09-29|lang= fr}}</ref>. Аднак ужо у кастрычніку, дзякуючы дыпламатычным намаганням ваеннай хунты, усе санкцыі скасаваны<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55198934 |title=Mali's Malick Diaw to head National Transition Council |publisher=BBC News |date=5 December 2020 |access-date=19 December 2020}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ваенны пераварот у Малі (2012)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Падзеі 18 жніўня]] [[Катэгорыя:Жнівень 2020 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Малі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты]] snkme3fw2rqsd5jcftyfkx47ny0nrrp 2 653452 5148374 5148027 2026-05-29T15:54:19Z DBatura 73587 /* Образование */ 5148374 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Образование == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> kfgj97od76202c49aohq6dd932jjtgp 0 655714 5148511 5004546 2026-05-30T01:21:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148511 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Валянцін Іванавіч Рабкевіч''' ({{ДН|15|02|1937}}, в. [[Аксаміты]], [[Капыльскі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|6|02|1995}}, [[Мінск]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[перакладчык]], [[паэт]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1973)<ref>[http://kapyl.by/kopyl/znamenit/paety-i-pismenniki-kapylshchyny/рабкевіч-валянцін Валянцін Рабкевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200731014917/http://kapyl.by/kopyl/znamenit/paety-i-pismenniki-kapylshchyny/%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD |date=31 ліпеня 2020 }} // Капыльская раённая бібліятэка {{ref-be}}</ref>. Належаў да т.зв. «[[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродка]]», быў звольнены з працы ў 1974 годзе па абвінавачванні ў [[Беларускі нацыяналізм|беларускім нацыяналізме]]. == Біяграфія == У 1959 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|135429|Рабкевіч Валянцін Іванавіч}}</ref> [[Мінскі педінстытут імя Горкага|Мінскага педагагічнага інстытута імя Горкага]]. З 1959 па 1960 год працаваў настаўнікам [[Іказнь (аграгарадок)|Іказненскай]] СШ Браслаўскага раёна Віцебскай вобласці, з 1960 па 1963 год — завучам [[Барадзенічы|Барадзеніцкай]] СШ таго ж раёна, у 1963—1965 гадах — завучам [[Ракаў]]скай СШ Валожынскага раёна Мінскай вобласці. У 1965—1968 гадах вучыўся ў аспірантуры пры [[Мінскі педінстытут|Мінскім педінстытуце]]. Член [[КПСС]] з 1965 года. З 1968 па 1974 год працаваў старшым рэдактарам, а пасля загадчыкам рэдакцыі літаратуры, мовы, фальклору і этнаграфіі выдавецтва «[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (выдавецтва)|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя]]». Член [[Саюза пісьменнікаў Беларусі (недзяржаўны)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1983 года. Рабкевіч перакладаў на беларускую мову творы [[Міхаіл Зошчанка|Міхаіла Зошчанкі]], [[Марка Чарамшына]], [[Коба Абэ]], {{нп5|Леа Метсар||et|Leo Metsar}}, [[Муа Марцінсан]], [[Гогаль|Гогаля]], [[Ясенін]]а, [[Ахматава]]й і інш. У 1970-х стаў ахвярай [[КДБ БССР]], якое наўмысна вынайшла групу «нацыяналістаў», каб паказаць сябе не горшым за ўкраінскае, якое ў той час арганізавала працэсы над нацыялістамі. Яшчэ ў 1973 годзе мінскае КДБ паслала ў Маскву інфармацыю пра наяўнасць групы навукоўцаў-нацыяналістаў з [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэміі навук]], але спачатку справе не далі ходу. У наступным годзе дзеля высвятлення абставін справы з Масквы была прыслана спецыяльная камісія. Пасля разгортвання гэтай т.зв. «[[справа пяцёх|справы пяцёх]]» (гл. «[[Акадэмічны асяродак]]») [[21 сакавіка]] [[1974]] года Рабкевіч быў выключаны з [[КПСС]] за «нацыяналістычнае разуменне ленінскай нацыянальнай палітыкі». Валянціна Рабкевіча, а таксама [[Сцяпан Міхайлавіч Міско|С. Міско]], [[М. Прашковіч]]а, [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М. Чарняўскага]], [[А. Каўрус]]а звольнілі з працы. Для звальнення Рабкевіча быў выкарыстаны артыкул 34 Б — «скасаванне працоўнага дагавора па ініцыятыве адміністрацыі». Рабкевіч апынуўся ў вельмі складаным становішчы — фактычна, ён апынуўся па-за грамадствам. Пасля шасці месяцаў пошуку работы Рабкевічу і Алесю Каўрусу нечакана прапанаваў месца [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|сакратар ЦК]] [[Аляксандр Трыфанавіч Кузьмін|Кузьмін]]: «Мы вырашылі пакінуць вас у сферы ідэалагічнай працы. Вас і Каўруса»<ref> Рабкевіч В. «Група пяцёх» // Наша Ніва. 1995, № 3.</ref>. Рабкевіча ўладкавалі ў выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», дзе ён з 1974 года працаваў рэдактарам, з 1975 года загадчыкам рэдакцыі. З часам Рабкевіч заняў пасаду старшага рэдактара. У 1957 годзе яго вершы пачынаюць публікаваць у часопісе «[[Работніца і сялянка]]». У 1982 годзе ужо выйшаў зборнік вершаў для дзяцей «Ад зімы да зімы», у 1985 годзе — кніга прымавак і прыказак «Паслухай, што людзі кажуць». Шмат Рабкевічавых артыкулаў друкавалася ў газетах «[[ЛіМ]]», «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]» і часопісе «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]». Пераклаў на беларускую мову апавяданне «Салавей» [[Леанід Сяргеевіч Собалеў|Леаніда Собалева]]<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15|||72, 354}}</ref>, апавяданне «Аракуш» [[Сяргей Мікалаевіч Сяргееў-Цэнскі|С. Сргеева-Цэнскага]]<ref name="БЭ15" />. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рабкевіч Валянцін Іванавіч|[[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]]|185}} * {{крыніцы/Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956-1991). Даведнік|Рабкевіч Валянцін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рабкевіч Валянцін Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары СССР]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі XX стагоддзя]] dpdgvee6etj0fcahigpt50lqs5iwibv 100 658977 5148370 5147977 2026-05-29T15:51:25Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5148370 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уілау Сміт|2026-05-28T18:01:16Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Амерыканскі псіхапат (фільм)|2026-05-28T09:19:29Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Я — легенда (фільм, 2007)|2026-05-28T08:30:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Канскі кінафестываль 2026|2026-05-25T17:28:35Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Фіёрд (фільм)|2026-05-25T13:37:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Калыханка (фільм)|2026-05-25T03:54:25Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Майскія зоркі|2026-05-24T09:32:59Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Ваенны фільм|2026-05-22T16:15:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Вясна надзеі|2026-05-22T14:17:31Z|Archway Islands}} {{Новы артыкул|Уільям Ханна|2026-05-22T14:09:35Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ідыёт у Парыжы|2026-05-22T09:48:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Паўлавіч Філіпаў|2026-05-22T08:19:49Z|DobryBrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 792kfogjhdshxycptz63u3ixcn4y90k 0 660377 5148305 4747891 2026-05-29T12:18:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148305 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бярозаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Калінкавіцкі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бярозаўка (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўка]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = [[12 лістапада]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1036 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Бярозаўскі сельсавет}} '''Бяро́заўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Бярозаўка (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўка]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Юравіцкі раён|Юравіцкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 10 лістапада 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Агародніцкі сельсавет (Юравіцкі раён)|Агародніцкага]], [[Слабадскі сельсавет (Юравіцкі раён)|Слабадскога]] і [[Чорнаўшчынскі сельсавет|Чорнаўшчынскага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Юравіцкага раёна БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]], з 21 чэрвеня 1935 года — [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 3 ліпеня 1939 года ў складзе Калінкавіцкага раёна. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гомельскай вобласці. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Бярозаўскага сельсавета 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|87}}</ref>. 28 лістапада 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061463&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12 ноября 2013 г. № 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1036 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,6 % — [[беларусы]], 0,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 9 населеных пунктаў: вёскі [[Абухаўшчына (Калінкавіцкі раён)|Абухаўшчына]], [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]], [[Баец (Калінкавіцкі раён)|Баец]], [[Бярозаўка (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўка]], [[Вадовічы]], [[Вужынец]], [[Леніна (Калінкавіцкі раён)|Леніна]], [[Слабодка (Калінкавіцкі раён)|Слабодка]] і [[Чорнаўшчына]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Калінкавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Калінкавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] rhq7zox00g531w1ulzxob61k01ad58c 0 663051 5148355 4880256 2026-05-29T14:49:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148355 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = [[File:AAV-Nsry.jpg|300px]] |загаловак = Амфібія [[AAV7]], разбітая пры Насірыі. |дата = 23—29 сакавіка 2003 |месца = [[Насірыя]] |частка = [[Уварванне ў Ірак (2003)]] |вынік = перамога ЗША |праціўнік1 = {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Баасісцкі Ірак|Ірак]] |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |камандзір1 = {{Сцяг|Ірак|1991}} [[Алі Хасан аль-Маджыд]] |камандзір2 = {{Сцяг|ЗША}} Рычард Натонскі |сілы1 = [[File:Flag of the Iraqi Ground Forces.svg|border|22px]] 3-і корпус Узброеннях сіл |сілы2 = [[Файл:Seal of the United States Marine Corps.svg|22px]] 2-я экспедыцыйная брыгада КМП ЗША |страты1 = 359—431 забітых, больш за 300 палонных, больш за 1000 параненых<ref>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#3.%20Nasiriyah |title=Wages of War - Appendix 1. Survey and assessment of reported Iraqi combatant fatalities in the 2003 War |publisher=Comw.org |accessdate=2015-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090902092036/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#3.%20Nasiriyah |archivedate=2 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref> |страты2 = 33 або больш забітых<ref>[https://www.newsru.com/world/31mar2003/irak.html Данные Ирака о потерях коалиции: 700 убитых и тысячи раненых] // News.ru, 31 марта 2003</ref> <small>(1—9 ад сяброўскага агню, 1, будучы параненым, узяты ў палон і памёр)</small>, 5 палонных, 60 параненых<ref>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#3.%20Nasiriyah |title=Wages of War - Appendix 1. Survey and assessment of reported Iraqi combatant fatalities in the 2003 War |publisher=Comw.org |accessdate=2015-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090902092036/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#3.%20Nasiriyah |archivedate=2 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref> |агульныя страты = }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Бітва за Насірыю''' — бітва, якая вялася паміж [[Корпус марской пяхоты ЗША|марской пяхотай ЗША]] і іракскімі войскамі падчас [[Уварванне ў Ірак (2003)|амерыканскага ўварвання ў Ірак]]. Горад [[Насірыя]] ляжыць на беразе ракі [[Еўфрат]] за 362 км на паўднёва-ўсход ад [[Багдад]]у. Яго насельніцтва складаецца амаль цалкам з [[шыіты|мусульман-шыітаў]]. У ноч на 25 сакавіка асноўная частка марпехаў прайшлі праз горад па мастах і пачалі наступленне на поўнач у бок Багдаду. Аднак баявыя дзеянні працягваліся ў горадзе да 1 красавіка, калі іракскі супраціў тут быў зламаны. == Абстаноўка == 2-я экспедыцыйная брыгада марской пяхоты ЗША (Мэтавая група Тарава) пасля высадкі на тэрыторыі Ірака атрымала наступную задачу: заняць два масты ў межах Насірыі, стварыўшы калідор для 1-га палка марскіх пяхотнікаў і 6-га інжынернага батальёна, каб яны прайшлі на поўнач праз горад па шашы 7. У горадзе знаходзілася штаб-кватэра 3-га корпуса іракскай арміі. 51-я механізаваная брыгада была накіравана на поўдзень на абарону нафтавых радовішчаў, 6-я механізаваная брыгада канцэнтравалася каля [[Эль-Эмара|Эль-Амары]], а тры брыгады былі пакінуты для абароны Насірыі<ref name=rohr />. == Ход бітвы == === Засада на канвой Кінга === Каля 6 гадзін раніцы [[23 сакавіка]] рамонтная брыгада 507-й рамонтнай роты [[Армія ЗША|СВ ЗША]] (18 адзінак тэхнікі і 31 салдат) прапусціла паварот з шашы 8 і працягнула рух па шашы 7, да Насірыі, на варожую тэрыторыю. Канвоем камандаваў капітан Трой Кінг, які не меў вопыту і адпаведнай падрыхтоўкі<ref>Lowry, p. 88</ref>. Група была заўважана іракскімі войскамі, як толькі яна прайшла КПП каля ракі Еўфрат. Пасля праходжання казармаў Аль-Кудс на паўночнай ускраіне горада Кінг зразумеў, што заблукаў, і канвой пачаў шукаць шляхі пакінуць горад<ref>Lowry, p. 131</ref>. Каля 7 раніцы канвой трапіў у засаду: іракскія войскі ўдарылі па ім з РПГ, мінамётаў і танкаў. 11 салдат былі забіты, некалькі, у тым ліку Уільям Джонсан і [[Джэсіка Лінч]], трапілі ў палон. Прынамсі 15 з 18 амерыканскіх транспартных сродкаў былі знішчаны. Некаторыя з іх збочылі з дарогі і разбіліся пры спробе пазбегнуць агню. Адзін грузавік быў раздушаны іракскім танкам Тып 69-QM<ref>Lowry, p. 139</ref>. Тым не менш, некалькі салдат стрымлівалі наступленне праціўніка на працягу амаль гадзіны. Да гэтага часу рота 2-й марской экспедыцыйнай брыгады (Мэтавая група Тарава) пад камандаваннем маёра Уільяма Піплза прыбыла на дапамогу і эвакуявала пакінутых у жывых<ref name="rohr">{{cite web|url=http://www.mca-marines.org/GAZETTE/06rohr.asp |title=Fighting Through the Fog of War |publisher=Marine Corps Gazette |first=Karl |last=Rohr |accessdate=2008-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201131311/http://www.mca-marines.org/Gazette/06rohr.asp |archivedate=2008-12-01 }}</ref>. === Асобныя сутычкі === У той жа дзень 18 амерыканскіх салдат 1-га батальёна 2-га палка марскіх пяхотнікаў былі забіты, а 8 дэсантных транспартаў выведзены з ладу ў цяжкіх баях з іракскімі войскамі вакол канала Садама<ref>{{cite news|url=http://www.thefinalrollcall.us/stories/charlie.htm#prof|title=Deadly Day for Charlie Company|author=Connell, R.|author2=Lopez, R.J.|publisher=Los Angeles Times|date=2003-08-26|accessdate=2009-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231024719/http://www.thefinalrollcall.us/stories/charlie.htm#prof|archivedate=2008-12-31|url-status=live}}</ref>. Тым часам штурмавік [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II]] ВПС ЗША памылкова абстраляў дэсантны транспарт, забіўшы па меншай меры аднаго марскога пяхотніка<ref>Krakauer, Jon, «Where Men Win Glory: The Odyssey of Pat Tillman.» Doubleday, New York (2009).</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thefinalrollcall.us/stories/charlie.htm#prof|title=Deadly Day for Charlie Company|author=Connell, R.|author2=Lopez, R.J.|publisher=Los Angeles Times|date=2003-08-26|accessdate=2009-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081231024719/http://www.thefinalrollcall.us/stories/charlie.htm#prof|archivedate=2008-12-31|url-status=live}}</ref>. Пасля было высветлена, што экіпаж штурмавіка не быў апавешчаны аб тым, што марскія пяхотнікі зайшлі так далёка на поўнач, і таму прыняў іх за войскі праціўніка<ref name=rohr /><ref>Lowry, pp.198-199</ref>. Яшчэ два марскія пяхотнікі, капрал Джэймс Эванс і сяржант Брэдлі Кортхаус, патанулі пры спробе перасекчы канал Садама пад агнём на наступны дзень<ref>{{cite web |url=http://www.defenselink.mil/Releases/Release.aspx?ReleaseID=3699#prof |title=Defense.Gov News Release: Dod Announces Change In Marine Casualty Status |publisher=Defenselink.mil |date= |accessdate=2015-04-05 |archive-date=30 лістапада 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130234840/http://www.defenselink.mil/releases/release.aspx?releaseid=3699#prof |url-status=dead }}</ref>. === Прарыў амерыканцаў на поўнач === Увечары [[24 сакавіка]] 2-і разведвальны батальён арміі ЗША прабіўся на поўнач ад канала Садама, перарэзаў шашы 7 і стаў умацоўваць плацдарм. Пасля прыбыцця эскадрыллі верталётаў Cobra і танкаў [[M1 Abrams|Абрамс]] іракскі супраціў паў. У той жа вечар марпехі заняліся ліквідацыяй снайперскіх кропак, якія перашкаджалі прасоўванню салдат кааліцыі на поўнач, на Багдад. У прыцемках амерыканскія войскі стварылі перыметр за 15 км на поўнач ад Насірыі. Іракскія танкі і пяхота распачалі атаку, аднак яна была адбіта сіламі танкаў і мінамётнага ўзвода. Апошняя атака іракцаў была адбіта на досвітку. Каля 300 іракскіх байцоў былі забіты<ref>{{Cite news|url=http://www.globalsecurity.org/org/news/2003/030405-usmc-command01.htm|title=Key Marine Commander Is Removed; No Explanation Given for Decision|publisher=Washington Post|first=Thomas|last=Ricks|date=2003-04-05|accessdate=2008-12-29}}</ref>. Да [[27 сакавіка]] іракскі супраціў у горадзе быў практычна зламаны, і эпіцэнтр бітвы зрушыўся ў бок зачыстак мясцовасці і пошукавых аперацый. Невялікія групы фідаінаў Садама хаваліся па ўсім горадзе і перыядычна абстрэльвалі кааліцыйныя патрулі са стралковай зброі і РПГ<ref>Lowry, pp. 354—355</ref>. Раніцай два разведчыкі знайшлі патанулы танк М1А1 Abrams на дне ракі. Танк лічыўся зніклым без вестак з ночы 24—25 сакавіка. Унутры былі знойдзены целы чатырох марскіх пяхотнікаў з 1-га танкавага батальёна<ref>Lowry, p. 256</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * The battle of an Nasiriyah // Marine Corps Gazette. — 2003. — September (т. 87, № 9). — С. 40, 42, 44, 46. * Dunfee, David R. Ambush Alley Revisited // Marine Corps Gazette. — 2004. — March (т. 88, № 3). — С. 44—46. * Lowry, Richard S. Marines in the Garden of Eden: The Battle for An Nasiriyah — Berkley Hardcover, 2006. — ISBN 0-425-20988-1. * Livingston, Gary. An Nasiriyah: The Fight for the Bridges — Caisson Press, 2004. — ISBN 1-928724-04-3. * Pritchard, Tim. Ambush Alley: The Most Extraordinary Battle of the Iraq War — Presidio Press, 2007. — ISBN 0-89141-911-X. [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сакавік 2003 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2003 года]] 06jwsa7thltou83l750wdt62a3xlm17 0 670246 5148428 4925000 2026-05-29T19:45:41Z DobryBrat 5701 арфаграфія, стыль, вікіфікацыя 5148428 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hayes-Valley-Farm by Zoey-Kroll fava-hillside.jpg|250px|thumb|Дэманстрацыйны ўчастак ужывання пермакультуры ў [[Сан-Францыска]]]] '''Пермакульту́ра''' (ад {{lang-en|permaculture, permanent agriculture}} «сталая [[сельская гаспадарка]]») — падыход да сельскагаспадарчай дзейнасці, заснаваны на выкарыстанні механізмаў прыродных [[Экасістэма|экасістэм]]. Прыхільнікі пермакультуры вызначаюць яе як [[Інавацыя|інавацыйную]] аснову для стварэння ўстойлівага ладу жыцця і практычны метад распрацоўкі [[экалогія|экалагічна]] гарманічных, эфектыўных і прадукцыйных сістэм, якімі можна карыстацца ў розных умовах. == Гісторыя == Упершыню назву «сталая [[сельская гаспадарка]]» ўжыў у 1929 годзе<ref>Smith, R. [https://archive.org/details/TreeCrops-J.RussellSmith Tree Crops: A Permanent Agriculture]. — New York: Harcourt, Brace, 1929</ref> [[ЗША|амерыканскі]] [[геаграфія|географ]] Джозеф Расэл Сміт ([[1874]]—[[1966]] гг.), які прапаноўваў ствараць [[падлесак]] пры вырошчванні [[арэх]]авых дрэў, падобна таму як гэта адбываецца ў [[прырода|прыродзе]]. Сучаснае вызначэнне тэрміна '''пермакультура''' было ўжыта і патлумачана [[Тасманія|тасманійскімі]] навукоўцамі [[:en:Bill Mollison|Білам Молісанам]] і [[:en:David Holmgren|Дэвідам Холмгрэнам]] у [[1978]]—[[1979]] гг. у кнігах «Пермакультура I»<ref>''Mollison, B.'' Permaculture 1: a perennial agricultural system for human settlements / Bill (B.C.) Mollison and David Holmgren. — Ealing: Transworld Publishers, 1978</ref> і «Пермакультура II»<ref>''Mollison, B.'' Permaculture Two: Practical Design for Town and Country in Permanent Agriculture / Bill Mollison. — Stanley: Tagari Publications, 1979</ref>. У 1978 г. у Тасманіі быў створаны даследчы цэнтр для эксперыментальнага выпрабавання вынесеных імі прапаноў. Пазней Б. Молісан заснаваў два інстытуты, адзін з якіх працуе ў [[ЗША]], і да канца свайго жыцця прачытаў лекцыі ў болей чым 80 краінах свету. У [[Беларусь|Беларусі]] паслядоўнікі Б. Молісана з’явіліся ў 1994 годзе<ref>[https://34mag.net/ru/post/permakultura Пермакультурная революция]</ref> == Тэорыя == [[Тэорыя]] пермакультуры накіравана на стварэнне штучных [[Экасістэма|экалагічных сістэм]] на аснове наяўных рэсурсаў, пры гэтым дадзеныя сістэмы павінны прыносіць карысць для іх стваральнікаў (эканамічную, эстэтычную, пазнавальную і інш.). Тэорыя абапіраецца на веды аб наяўнасці [[гарызонт|гарызантальных]] ярусаў і [[геаграфія|геаграфічных]] зон у функцыянаванні адзінай сістэмы, груп [[расліны|раслін]] і іншых жывых арганізмаў, што аказваюць узаемны станоўчы ўплыў. Чалавек таксама можа разглядацца як частка створанай экасістэмы, паколькі ён праектуе яе і аказвае непасрэдны ўплыў. На практыцы ў пермакультуры ўжываюцца розныя вядомыя прыёмы [[агратэхніка|агратэхнікі]] і [[ландшафтная экалогія|ландшафтнай экалогіі]]: [[мульча|мульчыраванне]], стварэнне цёплых град, штучных [[геалогія|геалагічных]] утварэнняў, збор [[дождж|дажджавой]] [[вада|вады]] і г. д. Выкарыстанне тых ці іншых прыёмаў залежыць ад канкрэтнага выпадку і пастаўленай задачы. == Прынцыпы пермакультуры == Асноўныя прынцыпы творчага [[дызайн]]а і [[этыка|этыкі]] пермакультуры былі распрацаваны і апублікаваны [[:en:David Holmgren|Дэвідам Холмгрэнам]] у [[2002]] г.<ref>Гл.: [https://books.google.by/books/about/Permaculture.html?id=g1ofAQAAIAAJ&redir_esc=y David Holmgren, Permaculture: Principles & Pathways Beyond Sustainability]</ref>: * Назіранне і ўзаемадзеянне: траціць час для зносін з [[прырода]]й, каб запазычаць у яе рашэнні і ўжыць іх у пэўнай сітуацыі * Атрыманне і захоўванне [[энергія|энергіі]]: павышэнне эфектыўнасці вонкавых рэсурсаў (святла, вады, цяплыні і інш.) праз іх выкарыстанне ў найбольш спрыяльных для гэтага ўмовах * Атрыманне вынікаў (усе дзеянні павінны прыносіць канкрэтныя вынікі) * Ужыванне самарэгуляцыі і зваротнай сувязі (створаныя штучныя [[Экасістэма|экасістэмы]] павінны самарэгулявацца, знешняе рэгуляванне не павінна парушаць [[экалогія|экалогію]]) * Выкарыстанне і разуменне каштоўнасці ўзнаўляемых рэсурсаў * Мінімізацыя або адсутнасць адыходаў * Праектаванне ад шаблонаў да дэталяў (паступовае праектаванне асобных элементаў і ўнясенне змен) * Інтэграванне замест падзелу. Стварэнне адзінай экасістэмы патрабуе сумяшчэння розных культур або прынцыпаў іх апрацоўкі. Традыцыйны падзел на сад і агарод ці надзелы для пэўных культур парушаюць іх узаемасувязь, якая павінна прывесці да фарміравання пладавітай сістэмы * Выкарыстанне малых і марудных рашэнняў. Пры стварэнні малых штучных экасістэм трэба абапірацца на наяўныя рэсурсы, каб пры магчымасці пашыраць іх * Апора на разнастайнасць для захавання экасістэмы ў неспрыяльных умовах * Каштоўнасць межаў і ўскраін, паколькі там адбываюцца найбольш цікавыя працэсы для далейшага развіцця * Творчыя выкарыстанне наяўнага і рэакцыя на змены == Гл. таксама == * [[Лясное садоўніцтва]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://www.permaculture.co.uk/what-is-permaculture What is permaculture? — Permaculture magazine] * [https://www.permaculturenews.org Permaculture Research Institute] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240905213640/https://www.permaculturenews.org/ |date=5 верасня 2024 }} * [https://justlists.wordpress.com/2010/01/14/principles-of-permaculture/ 12 Principles of Permaculture by David Holmgren] * [http://thecarrotrevolution.com/history-of-permaculture/ A History of Permaculture and its Movers and Shakers] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганічная сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Агратэхніка]] 6zjdy82s8ivklugjk7tvy4slylz6jft 100 671832 5148371 5136204 2026-05-29T15:51:35Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5148371 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020)|2026-05-28T22:02:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Jay-Z|2026-05-05T09:01:38Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Boots (серыял)|2025-10-18T10:45:50Z|Sensuniama}} {{Новы артыкул|Казімір Іванавіч Чаховіч|2025-10-11T13:14:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Эдвард Ірэней Прайм-Стывенсан|2025-06-09T20:25:12Z|BasylBasylBasyl}} {{Новы артыкул|Гарбатая гара|2024-11-12T05:11:16Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gt3y3dbode32zcqevv4fvrqsudh0zw8 0 672342 5148605 5146372 2026-05-30T09:03:42Z M.L.Bot 261 5148605 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Александровіч}} {{тэатральны дзеяч}} '''Кастусь Александровіч''', поўнае імя '''Канстанцін Адамавіч Александровіч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, [[тэатральны рэжысёр]] і [[акцёр]]. == Біяграфія == [[Файл:Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922.jpg|міні|злева|Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922. Злева направа: [[Пётра Мірановіч]], Кастусь Александровіч, [[Язэп Камаржынскі]], [[Алесь Махноўскі]]]] Нарадзіўся 12 снежня 1890 года ў Дынабургу ў сям’і мяшчан Адама і Нарберты (народжанай Крыжаноўскай) Александровічаў. Ахрышчаны 26 снежня 1890 года ў прыходскім Дынабургскім рымска-каталіцкім касцёле ксяндзом-вікарыем Матусевічам са здзяйсненнем усіх сакрамэнтаў. Хроснымі былі Норберт Крыжаноўскі і Эмілія Шлапін.{{sfn|Баринов|2023|р=}} Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] з самага пачатку, быў сувязістам. [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Ваяваў на Дунаі]], быў паранены. Скончыў школу ваенных тэлефаністаў, служыў у штабе 40-й пяхотнай дывізіі ў [[Бабруйск]]у. Узнагароджаны за ўдзел у баявых дзеяннях, у тым ліку [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] IV ступені. Брат Ясь быў лётчыкам у Першую сусветную вайну. Пасля вяртання з фронту, ва ўзросце 32 гадоў паступіў на [[Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)|Беларускія настаўніцкія курсы]] ў родным Дзвінску. На курсах Кастусь пазнаёміўся з Луцыяй Габране, з якой потым ажаніўся. Усё жыццё яны разам працавалі ў беларускіх школах. На курсах быў арганізованы тэатральны гурток, Кастусь захапіўся тэатрам. Працаваў дырэктарам пачатковай беларускай школы на [[Стараверская вуліца (Дзвінск)|вуліцы Стараверскай]] ў Дзвінску, быў рэжысёрам беларускага тэатра. Потым працаваў у школе па адрасу вул. Каўнас, 98. Быў членам гістарычнага таварыства, [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]<ref name="belorus">Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым»</ref>. [[Файл:Вяселле Л. Габране і К. Александровіча. 01.08.1928.jpg|thumb|Вясельнае фота Канстанціна Александровіча і Луцыі Габране. 1928]] [[Файл:Тыпы п'есы Конскі партрэт. К. Александровіч злева, у цэнтры Л. Габран.jpg|міні|злева|Тыпы п’есы «[[Конскі партрэт]]». Александровіч злева, у цэнтры Габране]] Памёр у 1939 годзе ва ўзросце 49 гадоў<ref name="belorus"/>. Пахаваны на каталіцкіх могілках у [[Даўгаўпілс]]е<ref>[https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/374-na-rada-nitsu-belarusy-navedvayuts-mogilki-i-paminayuts-prodka На Радаўніцу беларусы наведваюць могілкі і памінаюць продкаў. 28 красавіка 2020]</ref>. Засталася ўдава з трыма дзяцьмі<ref name="belorus"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Kunicka K.'' A Pole Who Contributed to Belarusian Education and Cultural Life in Latvia: The Peculiar Case of Konstanty Aleksandrowicz // In the shadow of others: Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays. Ed. M. Jankowiak, K. Kascian. Praha 2022. P. 377—386. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{h|Баринов|2023|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1053600925788684/ |title=Метрическая запись о рождении 12 декабря и крещении 26 декабря 1890 Кастуся Александровича в Динабурге |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2023-11-25 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=2026-05-26|lang=ru}}}} * ''Вадзім Сінякоў''. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александровіч Кастусь}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] j688026t334o7oto0pi99n0kmf1qrta 5148609 5148605 2026-05-30T09:15:50Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148609 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Александровіч}} {{тэатральны дзеяч}} '''Кастусь Александровіч''', поўнае імя '''Канстанцін Адамавіч Александровіч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, [[тэатральны рэжысёр]] і [[акцёр]]. == Біяграфія == [[Файл:Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922.jpg|міні|злева|Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922. Злева направа: [[Пётра Мірановіч]], Кастусь Александровіч, [[Язэп Камаржынскі]], [[Алесь Махноўскі]]]] Нарадзіўся 12 снежня 1890 года ў Дынабургу ў сям’і мяшчан Адама і Нарберты (народжанай Крыжаноўскай) Александровічаў. Ахрышчаны 26 снежня 1890 года ў прыходскім Дынабургскім рымска-каталіцкім касцёле ксяндзом-вікарыем Матусевічам са здзяйсненнем усіх сакрамэнтаў. Хроснымі былі Норберт Крыжаноўскі і Эмілія Шлапін.{{sfn|Баринов|2023|р=}} Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] з самага пачатку, быў сувязістам. [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Ваяваў на Дунаі]], быў паранены. Скончыў школу ваенных тэлефаністаў, служыў у штабе 40-й пяхотнай дывізіі ў [[Бабруйск]]у. Узнагароджаны за ўдзел у баявых дзеяннях, у тым ліку [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] IV ступені. Брат Ясь быў лётчыкам у Першую сусветную вайну. Пасля вяртання з фронту, ва ўзросце 32 гадоў паступіў на [[Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)|Беларускія настаўніцкія курсы]] ў родным Дзвінску. На курсах Кастусь пазнаёміўся з Луцыяй Габране, з якой потым ажаніўся. Усё жыццё яны разам працавалі ў беларускіх школах. На курсах быў арганізованы тэатральны гурток, Кастусь захапіўся тэатрам. Працаваў дырэктарам пачатковай беларускай школы на [[Стараверская вуліца (Дзвінск)|вуліцы Стараверскай]] ў Дзвінску, быў рэжысёрам беларускага тэатра. Потым працаваў у школе па адрасу вул. Каўнас, 98. Быў членам [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]], [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]<ref name="belorus">Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым»</ref>. [[Файл:Вяселле Л. Габране і К. Александровіча. 01.08.1928.jpg|thumb|Вясельнае фота Канстанціна Александровіча і Луцыі Габране. 1928]] [[Файл:Тыпы п'есы Конскі партрэт. К. Александровіч злева, у цэнтры Л. Габран.jpg|міні|злева|Тыпы п’есы «[[Конскі партрэт]]». Александровіч злева, у цэнтры Габране]] Памёр у 1939 годзе ва ўзросце 49 гадоў<ref name="belorus"/>. Пахаваны на каталіцкіх могілках у [[Даўгаўпілс]]е<ref>[https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/374-na-rada-nitsu-belarusy-navedvayuts-mogilki-i-paminayuts-prodka На Радаўніцу беларусы наведваюць могілкі і памінаюць продкаў. 28 красавіка 2020]</ref>. Засталася ўдава з трыма дзяцьмі<ref name="belorus"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Kunicka K.'' A Pole Who Contributed to Belarusian Education and Cultural Life in Latvia: The Peculiar Case of Konstanty Aleksandrowicz // In the shadow of others: Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays. Ed. M. Jankowiak, K. Kascian. Praha 2022. P. 377—386. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{h|Баринов|2023|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1053600925788684/ |title=Метрическая запись о рождении 12 декабря и крещении 26 декабря 1890 Кастуся Александровича в Динабурге |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2023-11-25 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=2026-05-26|lang=ru}}}} * ''Вадзім Сінякоў''. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александровіч Кастусь}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] pa3brcbjwd8jtxyqp2ampvqga3n324j 0 681752 5148641 4973178 2026-05-30T10:03:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148641 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Талерка (значэнні)}} '''Мікалай (Мікола) Нікандравіч Талерка''' ({{ДН|17|12|1898|4}}, мяст. [[Дагда]], [[Дрысенскі павет]], [[Віцебская губерня]], цяпер [[Латвія]] — {{ДС|3|4|1984}}, [[Даўгаўпілс]], [[ЛатССР]]) — беларускі педагог, культурна-грамадскі дзеяч, паэт. == Біяграфія == === Раннія гады і ваенная служба === Нарадзіўся 17 (4) снежня 1898 года ў мястэчку [[Дагда]] [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя [[Латвія|Латвіі]]) ў сям’і чыгуначнага службоўца. У 1916 годзе паспяхова скончыў [[Лівенгофскае вышэйшае паштовае вучылішча]]. Адразу пасля заканчэння вучобы быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|дзеючую расійскую армію]], дзе падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў тэлефаністам на [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронце]]. З 1917 па 1920 гады працаваў паштовым работнікам на чыгуначнай станцыі [[Бальбінава (Латвія)|Бальбінава]] (цяпер [[Індра (Краслаўскі край)|Індра]]). У 1920 годзе ён быў прызваны на ваенную службу ў [[Узброеныя сілы Латвіі|латвійскую армію]], дзе выконваў абавязкі бібліятэкара ў Відземскім артылерыйскім палку<ref name="cyberleninka">О. Шидловская. [https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии] // Латыши и белорусы: вместе сквозь века</ref>. === Педагагічная і грамадская праца ў Латвіі === Пасля завяршэння ваенных дзеянняў у 1921—1922 гадах Мікалай Талерка праслухаў поўны курс Дзяржаўных [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|беларускіх настаўніцкіх курсаў]] у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. 1 кастрычніка 1922 года быў прызначаны настаўнікам у Шнёкаўскую беларускую школу, дзе працаваў да восені 1925 года, пакуль улады не пачалі ператвараць яе ў латышскую. Пасля гэтага ён быў пераведзены ў Келаўскую, затым у Кузьмінаўскую і, нарэшце, у Вайцюлеўскую беларускую пачатковую школу<ref name="cyberleninka" />. Для павышэння сваёй кваліфікацыі ў 1924—1927 гадах ён наведваў чатырохгадовыя агульнаадукацыйныя летнія настаўніцкія курсы пры [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], а ў 1925—1926 гадах паралельна скончыў сельскагаспадарчыя курсы ў Дзвінску. Атрыманымі ведамі ён ахвотна дзяліўся з мясцовымі беларускімі сялянамі, дапамагаючы ім парадамі па эканомным вядзенні гаспадаркі<ref name="cyberleninka" />. Мікалай Талерка быў глыбока ўцягнуты ў беларускі грамадска-культурны рух Латвіі. Ён з'яўляўся актыўным сябрам [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] і [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). Па закліку кіраўніцтва БНКТЛ ён актыўна займаўся зборам вуснай народнай творчасці латгальскіх беларусаў. Сярод яго значных знаходак — казкі «Аб добрым краўцу» і «Лекай», а таксама 11 абрадавых песень з Дзвіншчыны, якія ён перадаў у архіў таварыства{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. Яго фальклорныя матэрыялы і допісы рэгулярна друкаваліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» і часопісе «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name="cyberleninka" />. === Тэатральная дзейнасць === На працягу ўсяго жыцця Талерка меў вялікую схільнасць да тэатра. Падчас сваёй працы ў Шнёкаўскай школе ён арганізаваў і ўзначаліў тэатральны калектыў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=11}}. Пазней, працуючы ў Індры, ён стварыў асобную дзіцячую беларускую тэатральную трупу. Адной з найбольш вядомых пастановак гэтага калектыву стала п’еса «[[Цар Максіміліян]]». Ён таксама супрацоўнічаў з каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам, разам з якім стварыў у парафіі драматычны гурток, дзе была пастаўлена п’еса [[Рудольф Блаўманіс|Рудольфа Блаўманіса]] «Блудны сын»<ref name="cyberleninka" />. [[Файл:Дзіцячая беларуская трупа М. Талеркі у Індры. П'еса "Цар Максіміліян".jpg|міні|злева|Дзіцячая беларуская трупа, арганізаваная М. Талеркам у Індры, сфатаграфавана ў п’есе «Цар Максіміліян»]] === Пераслед і рэпрэсіі === Актыўная нацыянальная дзейнасць Мікалая Талеркі выклікала падазрэнні ў латвійскіх улад. У сакавіку 1924 года ён быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і шэрагам іншых беларускіх настаўнікаў у межах так званага «[[Беларускі працэс|беларускага працэсу]]». Настаўнікаў абвінавачвалі ў сувязях з замежнымі беларускімі таварыствамі, антыдзяржаўнай агітацыі і распаўсюджванні геаграфічных карт, на якіх частка тэрыторыі Латвіі ўваходзіла ў склад Беларусі. Талерка быў адпушчаны пад падпіску аб нявыездзе, і толькі 22 снежня 1924 года суд канчаткова апраўдаў яго за адсутнасцю доказаў<ref name="cyberleninka" />. Пасля ўсталявання ў Латвіі аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] палітычны ціск узмацніўся. У 1932 годзе ўлады звольнілі Талерку са школы з афіцыйнай фармулёўкай «палітычна нядобранадзейны настаўнік». Паводле яго ўласных успамінаў, за ўвесь час сваёй педагагічнай дзейнасці ў «буржуазнай Латвіі» ён перажыў 3 арышты і 8 вобыскаў<ref name="cyberleninka" />. Свой апошні арышт і вобыск ён перажыў 22 верасня 1939 года, на фоне [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|наступу савецкіх войскаў у Заходняй Беларусі]]<ref name="cyberleninka" />. У лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. === Пасляваенны перыяд і захапленні === У 1940 годзе, з прыходам у Латвію Чырвонай Арміі, Талерка быў зноў прызначаны настаўнікам у [[Індра (Краслаўскі край)|Індру]]. Там ён стварыў краязнаўчы гурток для вучняў і працягнуў публікаваць свае вершы і допісы ў беларускай прэсе<ref name="cyberleninka" />. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і да выхаду на пенсію ў 1960 годзе ён працягваў працаваць у Індры настаўнікам малодшых класаў у мясцовай рускай школе. Тамсама ён арганізаваў драмгурток для старшакласнікаў. Яго калега, беларускі пісьменнік і настаўнік [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]], успамінаў, што са сваімі школьнымі спектаклямі Талерка аб’ездзіў усю Латгалію<ref name="cyberleninka" />. Мікалай Талерка быў вельмі рознабаковым чалавекам: ён самастойна спраектаваў і пабудаваў дом у Індры і заклаў уласны сад. У 1937 годзе яго хутарская сядзіба была адзначана ўрадавай узнагародай як узорная. Ён ператварыў свой дом у сапраўдны музей, дзе захоўваліся калекцыі геральдыкі, мінералаў і старадаўніх этнаграфічных прадметаў. Яго прыватная бібліятэка налічвала больш за 5 тысяч тамоў. Ён таксама захапляўся [[археалогія]]й, [[нумізматыка]]й, [[філатэлія]]й і фатаграфіяй (яго здымкі выкарыстоўваліся ў латышскіх і беларускіх выданнях). Талерка вельмі любіў насіць традыцыйныя [[вышыванка|беларускія вышыванкі]]<ref name="cyberleninka" />. У апошнія гады жыцця ён цалкам прысвяціў сябе жывапісу, стварыўшы шмат карцін алеем, прысвечаных прыродзе роднай Латгаліі. Памёр 3 сакавіка 1984 года ў [[Даўгаўпілс]]е<ref name="cyberleninka" /><ref name="КР">{{крыніцы/Крывіцкія руны|1|Мікола Талерка}}</ref>. == Творчасць == Вершы і прозу Мікалай Талерка пачаў пісаць яшчэ ў 15-гадовым узросце. Адзін з першых яго вершаў, «Прощание», быў надрукаваны на рускай мове ў газеце Смаленскай акругі «[[Голос]]» 7 лістапада 1918 года. Месцамі напісання яго шматлікіх рускамоўных твораў значыліся [[Дагда]], [[Лівенгоф]] ([[Ліваны]]), [[Дрыса]], [[Браслаў]], [[Бальбінова]], [[Юльянова]] і [[Белае возера (Полацкі раён)|Белае]]<ref name="КР" />. З сярэдзіны 1920-х гадоў ён пачаў актыўна пісаць і публікавацца на беларускай мове (выкарыстоўваў каля трыццаці псеўданімаў). У лютым 1927 года часопіс «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» паведаміў пра выхад яго першага паэтычнага зборніка «Адгукі Сяродкі», надрукаванага на машынцы. Рэдакцыя часопіса дала высокую ацэнку ягонай творчасці: {{цытата|«Матывы высокаграмадзянскія пераплятаюцца ў М. Талеркі... з матывамі асабістых перажыванняў. I ў тых, і ў другіх вершах малады паэта шчыра вылівае свае пачуццё і думку. Піша ён заўсёды з натуры, адгукваючыся на запраўдныя рэальныя здарэнні. Элемент фантастычнасці, прыдуманасці і штучнасці ў аўтара адсутны. У гэтай шчырасці пачуццяў і адгукаў на штодзённае жыццё галоўная адзнака творчасці М. Талеркі»<ref name="КР" />.}} Шэсць вершаў з гэтага зборніка ў 1926 годзе былі ўключаны ў калектыўны зборнік маладых беларускіх паэтаў Латвіі «[[Першы крок (зборнік)|Першы крок]]»<ref name="КР" />. Значная частка архіва Мікалая Талеркі была перададзена яго сынам Дзмітрыем у [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва]], аднак вялікая калекцыя ўнікальных шкляных фотанегатываў была згублена<ref name="КР" />. == Памяць == 22 снежня 1998 года Таварыства «Беларусь—Латвія» ўрачыста адзначыла ў Мінску 100-гадовы юбілей паэта і педагога. З гэтай нагоды сябры беларускага таварыства «Уздым» у Даўгаўпілсе выдалі памятны паштовы канверт з партрэтам Мікалая Талеркі<ref name="КР" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Крывіцкія руны|1|Мікола Талерка}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} == Спасылкі == * О. Шидловская. [https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии] // Латыши и белорусы: вместе сквозь века {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Талерка Мікалай Нікандравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]] i31j1ge66nr2y4v309kdz0pj3g78b22 5148642 5148641 2026-05-30T10:04:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148642 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Талерка (значэнні)}} '''Мікалай (Мікола) Нікандравіч Талерка''' ({{ДН|17|12|1898|4}}, мяст. [[Дагда]], [[Дрысенскі павет]], [[Віцебская губерня]], цяпер [[Латвія]] — {{ДС|3|4|1984}}, [[Даўгаўпілс]], [[ЛатССР]]) — беларускі педагог, культурна-грамадскі дзеяч, паэт. Адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і ваенная служба === Нарадзіўся 17 (4) снежня 1898 года ў мястэчку [[Дагда]] [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя [[Латвія|Латвіі]]) ў сям’і чыгуначнага службоўца. У 1916 годзе паспяхова скончыў [[Лівенгофскае вышэйшае паштовае вучылішча]]. Адразу пасля заканчэння вучобы быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|дзеючую расійскую армію]], дзе падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў тэлефаністам на [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронце]]. З 1917 па 1920 гады працаваў паштовым работнікам на чыгуначнай станцыі [[Бальбінава (Латвія)|Бальбінава]] (цяпер [[Індра (Краслаўскі край)|Індра]]). У 1920 годзе ён быў прызваны на ваенную службу ў [[Узброеныя сілы Латвіі|латвійскую армію]], дзе выконваў абавязкі бібліятэкара ў Відземскім артылерыйскім палку<ref name="cyberleninka">О. Шидловская. [https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии] // Латыши и белорусы: вместе сквозь века</ref>. === Педагагічная і грамадская праца ў Латвіі === Пасля завяршэння ваенных дзеянняў у 1921—1922 гадах Мікалай Талерка праслухаў поўны курс Дзяржаўных [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|беларускіх настаўніцкіх курсаў]] у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. 1 кастрычніка 1922 года быў прызначаны настаўнікам у Шнёкаўскую беларускую школу, дзе працаваў да восені 1925 года, пакуль улады не пачалі ператвараць яе ў латышскую. Пасля гэтага ён быў пераведзены ў Келаўскую, затым у Кузьмінаўскую і, нарэшце, у Вайцюлеўскую беларускую пачатковую школу<ref name="cyberleninka" />. Для павышэння сваёй кваліфікацыі ў 1924—1927 гадах ён наведваў чатырохгадовыя агульнаадукацыйныя летнія настаўніцкія курсы пры [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], а ў 1925—1926 гадах паралельна скончыў сельскагаспадарчыя курсы ў Дзвінску. Атрыманымі ведамі ён ахвотна дзяліўся з мясцовымі беларускімі сялянамі, дапамагаючы ім парадамі па эканомным вядзенні гаспадаркі<ref name="cyberleninka" />. Мікалай Талерка быў глыбока ўцягнуты ў беларускі грамадска-культурны рух Латвіі. Ён з'яўляўся актыўным сябрам [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] і [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). Па закліку кіраўніцтва БНКТЛ ён актыўна займаўся зборам вуснай народнай творчасці латгальскіх беларусаў. Сярод яго значных знаходак — казкі «Аб добрым краўцу» і «Лекай», а таксама 11 абрадавых песень з Дзвіншчыны, якія ён перадаў у архіў таварыства{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. Яго фальклорныя матэрыялы і допісы рэгулярна друкаваліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» і часопісе «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name="cyberleninka" />. === Тэатральная дзейнасць === На працягу ўсяго жыцця Талерка меў вялікую схільнасць да тэатра. Падчас сваёй працы ў Шнёкаўскай школе ён арганізаваў і ўзначаліў тэатральны калектыў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=11}}. Пазней, працуючы ў Індры, ён стварыў асобную дзіцячую беларускую тэатральную трупу. Адной з найбольш вядомых пастановак гэтага калектыву стала п’еса «[[Цар Максіміліян]]». Ён таксама супрацоўнічаў з каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам, разам з якім стварыў у парафіі драматычны гурток, дзе была пастаўлена п’еса [[Рудольф Блаўманіс|Рудольфа Блаўманіса]] «Блудны сын»<ref name="cyberleninka" />. [[Файл:Дзіцячая беларуская трупа М. Талеркі у Індры. П'еса "Цар Максіміліян".jpg|міні|злева|Дзіцячая беларуская трупа, арганізаваная М. Талеркам у Індры, сфатаграфавана ў п’есе «Цар Максіміліян»]] === Пераслед і рэпрэсіі === Актыўная нацыянальная дзейнасць Мікалая Талеркі выклікала падазрэнні ў латвійскіх улад. У сакавіку 1924 года ён быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і шэрагам іншых беларускіх настаўнікаў у межах так званага «[[Беларускі працэс|беларускага працэсу]]». Настаўнікаў абвінавачвалі ў сувязях з замежнымі беларускімі таварыствамі, антыдзяржаўнай агітацыі і распаўсюджванні геаграфічных карт, на якіх частка тэрыторыі Латвіі ўваходзіла ў склад Беларусі. Талерка быў адпушчаны пад падпіску аб нявыездзе, і толькі 22 снежня 1924 года суд канчаткова апраўдаў яго за адсутнасцю доказаў<ref name="cyberleninka" />. Пасля ўсталявання ў Латвіі аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] палітычны ціск узмацніўся. У 1932 годзе ўлады звольнілі Талерку са школы з афіцыйнай фармулёўкай «палітычна нядобранадзейны настаўнік». Паводле яго ўласных успамінаў, за ўвесь час сваёй педагагічнай дзейнасці ў «буржуазнай Латвіі» ён перажыў 3 арышты і 8 вобыскаў<ref name="cyberleninka" />. Свой апошні арышт і вобыск ён перажыў 22 верасня 1939 года, на фоне [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|наступу савецкіх войскаў у Заходняй Беларусі]]<ref name="cyberleninka" />. У лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. === Пасляваенны перыяд і захапленні === У 1940 годзе, з прыходам у Латвію Чырвонай Арміі, Талерка быў зноў прызначаны настаўнікам у [[Індра (Краслаўскі край)|Індру]]. Там ён стварыў краязнаўчы гурток для вучняў і працягнуў публікаваць свае вершы і допісы ў беларускай прэсе<ref name="cyberleninka" />. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і да выхаду на пенсію ў 1960 годзе ён працягваў працаваць у Індры настаўнікам малодшых класаў у мясцовай рускай школе. Тамсама ён арганізаваў драмгурток для старшакласнікаў. Яго калега, беларускі пісьменнік і настаўнік [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]], успамінаў, што са сваімі школьнымі спектаклямі Талерка аб’ездзіў усю Латгалію<ref name="cyberleninka" />. Мікалай Талерка быў вельмі рознабаковым чалавекам: ён самастойна спраектаваў і пабудаваў дом у Індры і заклаў уласны сад. У 1937 годзе яго хутарская сядзіба была адзначана ўрадавай узнагародай як узорная. Ён ператварыў свой дом у сапраўдны музей, дзе захоўваліся калекцыі геральдыкі, мінералаў і старадаўніх этнаграфічных прадметаў. Яго прыватная бібліятэка налічвала больш за 5 тысяч тамоў. Ён таксама захапляўся [[археалогія]]й, [[нумізматыка]]й, [[філатэлія]]й і фатаграфіяй (яго здымкі выкарыстоўваліся ў латышскіх і беларускіх выданнях). Талерка вельмі любіў насіць традыцыйныя [[вышыванка|беларускія вышыванкі]]<ref name="cyberleninka" />. У апошнія гады жыцця ён цалкам прысвяціў сябе жывапісу, стварыўшы шмат карцін алеем, прысвечаных прыродзе роднай Латгаліі. Памёр 3 сакавіка 1984 года ў [[Даўгаўпілс]]е<ref name="cyberleninka" /><ref name="КР">{{крыніцы/Крывіцкія руны|1|Мікола Талерка}}</ref>. == Творчасць == Вершы і прозу Мікалай Талерка пачаў пісаць яшчэ ў 15-гадовым узросце. Адзін з першых яго вершаў, «Прощание», быў надрукаваны на рускай мове ў газеце Смаленскай акругі «[[Голос]]» 7 лістапада 1918 года. Месцамі напісання яго шматлікіх рускамоўных твораў значыліся [[Дагда]], [[Лівенгоф]] ([[Ліваны]]), [[Дрыса]], [[Браслаў]], [[Бальбінова]], [[Юльянова]] і [[Белае возера (Полацкі раён)|Белае]]<ref name="КР" />. З сярэдзіны 1920-х гадоў ён пачаў актыўна пісаць і публікавацца на беларускай мове (выкарыстоўваў каля трыццаці псеўданімаў). У лютым 1927 года часопіс «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» паведаміў пра выхад яго першага паэтычнага зборніка «Адгукі Сяродкі», надрукаванага на машынцы. Рэдакцыя часопіса дала высокую ацэнку ягонай творчасці: {{цытата|«Матывы высокаграмадзянскія пераплятаюцца ў М. Талеркі... з матывамі асабістых перажыванняў. I ў тых, і ў другіх вершах малады паэта шчыра вылівае свае пачуццё і думку. Піша ён заўсёды з натуры, адгукваючыся на запраўдныя рэальныя здарэнні. Элемент фантастычнасці, прыдуманасці і штучнасці ў аўтара адсутны. У гэтай шчырасці пачуццяў і адгукаў на штодзённае жыццё галоўная адзнака творчасці М. Талеркі»<ref name="КР" />.}} Шэсць вершаў з гэтага зборніка ў 1926 годзе былі ўключаны ў калектыўны зборнік маладых беларускіх паэтаў Латвіі «[[Першы крок (зборнік)|Першы крок]]»<ref name="КР" />. Значная частка архіва Мікалая Талеркі была перададзена яго сынам Дзмітрыем у [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва]], аднак вялікая калекцыя ўнікальных шкляных фотанегатываў была згублена<ref name="КР" />. == Памяць == 22 снежня 1998 года Таварыства «Беларусь—Латвія» ўрачыста адзначыла ў Мінску 100-гадовы юбілей паэта і педагога. З гэтай нагоды сябры беларускага таварыства «Уздым» у Даўгаўпілсе выдалі памятны паштовы канверт з партрэтам Мікалая Талеркі<ref name="КР" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Крывіцкія руны|1|Мікола Талерка}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} == Спасылкі == * О. Шидловская. [https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии] // Латыши и белорусы: вместе сквозь века {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Талерка Мікалай Нікандравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]] gwwwgvimyvn02pk13uwiax44rhrxwyu 5148643 5148642 2026-05-30T10:04:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148643 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Талерка (значэнні)}} '''Мікалай (Мікола) Нікандравіч Талерка''' ({{ДН|17|12|1898|4}}, мяст. [[Дагда]], [[Дрысенскі павет]], [[Віцебская губерня]], цяпер [[Латвія]] — {{ДС|3|4|1984}}, [[Даўгаўпілс]], [[ЛатССР]]) — беларускі педагог, культурна-грамадскі дзеяч, паэт. Адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і ваенная служба === Нарадзіўся 17 (4) снежня 1898 года ў мястэчку [[Дагда]] [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя [[Латвія|Латвіі]]) ў сям’і чыгуначнага службоўца. У 1916 годзе паспяхова скончыў [[Лівенгофскае вышэйшае паштовае вучылішча]]. Адразу пасля заканчэння вучобы быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|дзеючую расійскую армію]], дзе падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў тэлефаністам на [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронце]]. З 1917 па 1920 гады працаваў паштовым работнікам на чыгуначнай станцыі [[Бальбінава (Латвія)|Бальбінава]] (цяпер [[Індра (Краслаўскі край)|Індра]]). У 1920 годзе ён быў прызваны на ваенную службу ў [[Узброеныя сілы Латвіі|латвійскую армію]], дзе выконваў абавязкі бібліятэкара ў Відземскім артылерыйскім палку<ref name="cyberleninka">О. Шидловская. [https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии] // Латыши и белорусы: вместе сквозь века</ref>. === Педагагічная і грамадская праца ў Латвіі === Пасля завяршэння ваенных дзеянняў у 1921—1922 гадах Мікалай Талерка праслухаў поўны курс Дзяржаўных [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|беларускіх настаўніцкіх курсаў]] у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. 1 кастрычніка 1922 года быў прызначаны настаўнікам у Шнёкаўскую беларускую школу, дзе працаваў да восені 1925 года, пакуль улады не пачалі ператвараць яе ў латышскую. Пасля гэтага ён быў пераведзены ў Келаўскую, затым у Кузьмінаўскую і, нарэшце, у Вайцюлеўскую беларускую пачатковую школу<ref name="cyberleninka" />. Для павышэння сваёй кваліфікацыі ў 1924—1927 гадах ён наведваў чатырохгадовыя агульнаадукацыйныя летнія настаўніцкія курсы пры [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], а ў 1925—1926 гадах паралельна скончыў сельскагаспадарчыя курсы ў Дзвінску. Атрыманымі ведамі ён ахвотна дзяліўся з мясцовымі беларускімі сялянамі, дапамагаючы ім парадамі па эканомным вядзенні гаспадаркі<ref name="cyberleninka" />. Мікалай Талерка быў глыбока ўцягнуты ў беларускі грамадска-культурны рух Латвіі. Ён з'яўляўся актыўным сябрам [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] і [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). Па закліку кіраўніцтва БНКТЛ ён актыўна займаўся зборам вуснай народнай творчасці латгальскіх беларусаў. Сярод яго значных знаходак — казкі «Аб добрым краўцу» і «Лекай», а таксама 11 абрадавых песень з Дзвіншчыны, якія ён перадаў у архіў таварыства{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. Яго фальклорныя матэрыялы і допісы рэгулярна друкаваліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» і часопісе «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name="cyberleninka" />. === Тэатральная дзейнасць === На працягу ўсяго жыцця Талерка меў вялікую схільнасць да тэатра. Падчас сваёй працы ў Шнёкаўскай школе ён арганізаваў і ўзначаліў тэатральны калектыў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=11}}. Пазней, працуючы ў Індры, ён стварыў асобную дзіцячую беларускую тэатральную трупу. Адной з найбольш вядомых пастановак гэтага калектыву стала п’еса «[[Цар Максіміліян]]». Ён таксама супрацоўнічаў з каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам, разам з якім стварыў у парафіі драматычны гурток, дзе была пастаўлена п’еса [[Рудольф Блаўманіс|Рудольфа Блаўманіса]] «Блудны сын»<ref name="cyberleninka" />. [[Файл:Дзіцячая беларуская трупа М. Талеркі у Індры. П'еса "Цар Максіміліян".jpg|міні|злева|Дзіцячая беларуская трупа, арганізаваная М. Талеркам у Індры, сфатаграфавана ў п’есе «Цар Максіміліян»]] === Пераслед і рэпрэсіі === Актыўная нацыянальная дзейнасць Мікалая Талеркі выклікала падазрэнні ў латвійскіх улад. У сакавіку 1924 года ён быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і шэрагам іншых беларускіх настаўнікаў у межах так званага «[[Беларускі працэс|беларускага працэсу]]». Настаўнікаў абвінавачвалі ў сувязях з замежнымі беларускімі таварыствамі, антыдзяржаўнай агітацыі і распаўсюджванні геаграфічных карт, на якіх частка тэрыторыі Латвіі ўваходзіла ў склад Беларусі. Талерка быў адпушчаны пад падпіску аб нявыездзе, і толькі 22 снежня 1924 года суд канчаткова апраўдаў яго за адсутнасцю доказаў<ref name="cyberleninka" />. Пасля ўсталявання ў Латвіі аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] палітычны ціск узмацніўся. У 1932 годзе ўлады звольнілі Талерку са школы з афіцыйнай фармулёўкай «палітычна нядобранадзейны настаўнік». Паводле яго ўласных успамінаў, за ўвесь час сваёй педагагічнай дзейнасці ў «буржуазнай Латвіі» ён перажыў 3 арышты і 8 вобыскаў<ref name="cyberleninka" />. Свой апошні арышт і вобыск ён перажыў 22 верасня 1939 года, на фоне [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|наступу савецкіх войскаў у Заходняй Беларусі]]<ref name="cyberleninka" />. У лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. === Пасляваенны перыяд і захапленні === У 1940 годзе, з прыходам у Латвію Чырвонай Арміі, Талерка быў зноў прызначаны настаўнікам у [[Індра (Краслаўскі край)|Індру]]. Там ён стварыў краязнаўчы гурток для вучняў і працягнуў публікаваць свае вершы і допісы ў беларускай прэсе<ref name="cyberleninka" />. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і да выхаду на пенсію ў 1960 годзе ён працягваў працаваць у Індры настаўнікам малодшых класаў у мясцовай рускай школе. Тамсама ён арганізаваў драмгурток для старшакласнікаў. Яго калега, беларускі пісьменнік і настаўнік [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]], успамінаў, што са сваімі школьнымі спектаклямі Талерка аб’ездзіў усю Латгалію<ref name="cyberleninka" />. Мікалай Талерка быў вельмі рознабаковым чалавекам: ён самастойна спраектаваў і пабудаваў дом у Індры і заклаў уласны сад. У 1937 годзе яго хутарская сядзіба была адзначана ўрадавай узнагародай як узорная. Ён ператварыў свой дом у сапраўдны музей, дзе захоўваліся калекцыі геральдыкі, мінералаў і старадаўніх этнаграфічных прадметаў. Яго прыватная бібліятэка налічвала больш за 5 тысяч тамоў. Ён таксама захапляўся [[археалогія]]й, [[нумізматыка]]й, [[філатэлія]]й і фатаграфіяй (яго здымкі выкарыстоўваліся ў латышскіх і беларускіх выданнях). Талерка вельмі любіў насіць традыцыйныя [[вышыванка|беларускія вышыванкі]]<ref name="cyberleninka" />. У апошнія гады жыцця ён цалкам прысвяціў сябе жывапісу, стварыўшы шмат карцін алеем, прысвечаных прыродзе роднай Латгаліі. Памёр 3 сакавіка 1984 года ў [[Даўгаўпілс]]е<ref name="cyberleninka" /><ref name="КР">{{крыніцы/Крывіцкія руны|1|Мікола Талерка}}</ref>. == Творчасць == Вершы і прозу Мікалай Талерка пачаў пісаць яшчэ ў 15-гадовым узросце. Адзін з першых яго вершаў, «Прощание», быў надрукаваны на рускай мове ў газеце Смаленскай акругі «[[Голос]]» 7 лістапада 1918 года. Месцамі напісання яго шматлікіх рускамоўных твораў значыліся [[Дагда]], [[Лівенгоф]] ([[Ліваны]]), [[Дрыса]], [[Браслаў]], [[Бальбінова]], [[Юльянова]] і [[Белае возера (Полацкі раён)|Белае]]<ref name="КР" />. З сярэдзіны 1920-х гадоў ён пачаў актыўна пісаць і публікавацца на беларускай мове (выкарыстоўваў каля трыццаці псеўданімаў). У лютым 1927 года часопіс «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» паведаміў пра выхад яго першага паэтычнага зборніка «Адгукі Сяродкі», надрукаванага на машынцы. Рэдакцыя часопіса дала высокую ацэнку ягонай творчасці: {{цытата|«Матывы высокаграмадзянскія пераплятаюцца ў М. Талеркі... з матывамі асабістых перажыванняў. I ў тых, і ў другіх вершах малады паэта шчыра вылівае свае пачуццё і думку. Піша ён заўсёды з натуры, адгукваючыся на запраўдныя рэальныя здарэнні. Элемент фантастычнасці, прыдуманасці і штучнасці ў аўтара адсутны. У гэтай шчырасці пачуццяў і адгукаў на штодзённае жыццё галоўная адзнака творчасці М. Талеркі»<ref name="КР" />.}} Шэсць вершаў з гэтага зборніка ў 1926 годзе былі ўключаны ў калектыўны зборнік маладых беларускіх паэтаў Латвіі «[[Першы крок (зборнік)|Першы крок]]»<ref name="КР" />. Значная частка архіва Мікалая Талеркі была перададзена яго сынам Дзмітрыем у [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва]], аднак вялікая калекцыя ўнікальных шкляных фотанегатываў была згублена<ref name="КР" />. == Памяць == 22 снежня 1998 года Таварыства «Беларусь—Латвія» ўрачыста адзначыла ў Мінску 100-гадовы юбілей паэта і педагога. З гэтай нагоды сябры беларускага таварыства «Уздым» у Даўгаўпілсе выдалі памятны паштовы канверт з партрэтам Мікалая Талеркі<ref name="КР" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Крывіцкія руны|1|Мікола Талерка}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} == Спасылкі == * О. Шидловская. [https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии] // Латыши и белорусы: вместе сквозь века {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Талерка Мікалай Нікандравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]] 0zylthu1kz3oi98z5qyj2tzqya1pyew 0 681821 5148661 5087048 2026-05-30T10:31:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148661 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''Ватыканскае радыё''' ({{lang-la|Statio Radiophonica Vaticana}}, {{lang-it|Radio Vaticana}}), таксама вядомае як '''Радыё Ватыкана''' — афіцыйная вяшчальная служба [[Святы Пасад|Святога Пасада]] (Ватыкана). З’яўляецца адным з найстарэйшых міжнародных радыёвяшчальнікаў у свеце. Галоўная місія радыё — свабоднае і эфектыўнае абвяшчэнне хрысціянскага вучэння, а таксама забеспячэнне сувязі паміж Папам Рымскім і вернікамі ва ўсім свеце<ref name="state">{{cite web|title=Radio Vaticana|url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/struttura-governatorato/direzioni/telecomunicazioni/radio-vaticana.html|publisher=Vaticanstate.va|accessdate=2024-05-01}}</ref>. З 2017 года ўваходзіць у склад [[Дыкастэрыя па камунікацыі|Дыкастэрыі па камунікацыі]] і інтэгравана ў інфармацыйную сістэму '''Vatican News'''. Вяшчае на больш чым 40 мовах (у тым ліку на беларускай) праз кароткія і ўльтракароткія хвалі, лічбавае радыё (DAB+), спадарожнік і інтэрнэт<ref name="history_be">{{cite web|title=90 гадоў Ватыканскаму радыё: галоўныя этапы гісторыі|url=https://catholic.by/3/news/vatican/12859-90-gado-vatykanskamu-radyjo-galo-nyya-etapy-gistoryi|publisher=Catholic.by|date=2021-02-12|accessdate=2024-05-01}}</ref>. == Гісторыя == === Заснаванне і першыя гады === Ватыканскае радыё было заснавана ў 1931 годзе, неўзабаве пасля падпісання Латэранскіх пагадненняў (1929), якія афіцыйна аформілі існаванне Дзяржавы Ватыкан. Папа [[Пій XI]] даручыў стварэнне радыёстанцыі вынаходніку радыё [[Гульельма Марконі]]<ref name="history_en">{{cite web|title=History of Vatican Radio|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2021-02/vatican-radio-90-years-history-marconi-pius-xi.html|publisher=Vatican News|accessdate=2024-05-01}}</ref>. Урачыстае адкрыццё адбылося [[12 лютага]] [[1931]] года. Першым дыктарам стаў сам Марконі, які абвясціў: ''«З дапамогай Божай я перадаю Яго Святасці мікрафон»''. Пасля гэтага Папа Пій XI звярнуўся да свету на лацінскай мове з пасланнем ''Qui arcano Dei'' («Таемным Божым намерам»)<ref name="history_be" />. Першапачаткова кіраванне станцыяй было даручана [[Езуіты|Ордэну езуітаў]] (Таварыству Езуса), а першым дырэктарам стаў фізік Джузэпэ Джафрыда, SJ<ref name="history_en" />. === Ваенны і пасляваенны перыяд === У 1930-я гады, на фоне росту таталітарных рэжымаў у Еўропе, радыё стала важным сродкам незалежнай камунікацыі. У 1936 годзе Ватыканскае радыё далучылася да Міжнароднага радыёвяшчальнага саюза (UIR), каб мець магчымасць без перашкод вяшчаць на ўвесь свет<ref name="history_be" />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] радыё заставалася адной з нямногіх крыніц інфармацыі, свабоднай ад прапаганды ваюючых бакоў. Яно асуджала гвалт і транслявала звароты [[Папа Пій XII|Пія XII]] з заклікамі да міру<ref name="history_en" />. Асаблівай старонкай гісторыі стала «Служба вышуку»: радыё перадавала паведамленні пра зніклых без вестак вайскоўцаў і цывільных асоб, дапамагаючы сем’ям знайсці родных. З 1940 па 1946 гады ў эфіры прагучала больш за 1,2 млн такіх паведамленняў (усяго ў Ватыкан паступіла больш за 9 млн запытаў)<ref name="history_be" />. === Халодная вайна і пашырэнне === Пасля вайны радыёстанцыя засяродзілася на падтрымцы Касцёла ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], дзе ўсталяваліся камуністычныя рэжымы, варожыя да рэлігіі. У адказ на пераслед вернікаў былі створаны новыя моўныя рэдакцыі (польская, венгерская, украінская, руская, літоўская і інш.). [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Беларуская рэдакцыя]] пачала рэгулярнае вяшчанне 6 студзеня 1950 года<ref name="bel_history">{{cite web|title=Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2021-02/vatykanskamu-radyjo-90-gadou-historyja-marconi-pij-xi.html|publisher=Vatican News|accessdate=2024-05-01}}</ref>. Камуністычныя ўлады разглядалі Ватыканскае радыё як пагрозу і актыўна выкарыстоўвалі «глушылкі» для блакіроўкі сігналу на тэрыторыі сацыялістычнага лагера<ref name="history_be" />. У 1957 годзе Папа [[Пій XII]] адкрыў новы перадавальны цэнтр у [[Санта-Марыя-ды-Галерыя]] (за межамі Рыма), што дазволіла значна павялічыць магутнасць вяшчання і пакрыць сігналам Афрыку, Лацінскую Амерыку і Азію<ref name="state" />. === Новы час і пераезд === У 1970-я гады рэдакцыйныя офісы былі перанесены з тэрыторыі Ватыканскіх садоў у [[Палац Пія]] (Palazzo Pio), размешчаны ў Рыме ў пачатку вуліцы Via della Conciliazione, насупраць замка Святога Анёла<ref name="history_be" />. Пры [[Ян Павел II|Яне Паўле II]] радыё значна пашырыла міжнароднае вяшчанне. З’явіліся прамыя эфіры з замежных падарожжаў Папы. У 1990-я гады пачалося спадарожнікавае і інтэрнэт-вяшчанне, што адкрыла новую эру лічбавай камунікацыі<ref name="history_en" />. === Рэформа Папы Францішка === У 2015 годзе [[Папа Францішак]] ініцыяваў маштабную рэформу ватыканскіх медыя. Сваім лістом ''Motu Proprio'' ён стварыў Сакратарыят па камунікацыі (цяпер [[Дыкастэрыя па камунікацыі]]), у склад якога ўвайшло радыё<ref>{{cite web|title=Apostolic Letter issued 'Motu Proprio' by the Supreme Pontiff Francis|url=https://www.vatican.va/content/francesco/en/motu_proprio/documents/papa-francesco-motu-proprio_20150627_segreteria-comunicazione.html|publisher=Vatican.va|date=2015-06-27}}</ref>. Брэнд «Ватыканскае радыё» быў захаваны пераважна для аўдыёкантэнту і жывых трансляцый, у той час як навінавы партал і сацыяльныя сеткі былі аб’яднаны пад адзіным мультымедыйным брэндам '''Vatican News'''<ref>{{cite web|title=Пра нас: Vatican News|url=https://www.vaticannews.va/be/vatican-city/news/2018-09/pra-nas.html|publisher=Vatican News|accessdate=2024-05-01|url-status=dead}}</ref>. == Структура і тэхнічнае аснашчэнне == Дэклараваная місія Ватыканскага радыё — быць інструментам служэння Папу ў яго навучальным і пастырскім служэнні, а таксама падтрымліваць камунікацыю паміж Святым Пасадам і мясцовымі Касцёламі.<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/en/church/news/2021-02/father-lombardi-mission-of-vatican-radio-in-service-of-the-pope.html|title=Father Lombardi: Mission of Vatican Radio in service of the Pope|publisher=Vatican News|date=4 February 2021|access-date=2026-01-24|language=en}}</ref> У сістэме сучасных медыя Святога Пасаду радыёпрадукты і навіны распаўсюджваюцца ў звязцы з платформай [[Vatican News]] і іншымі службамі Дыкастэрыі па камунікацыі.<ref>{{cite web|url=https://www.comunicazione.va/en/chi-siamo/storia.html|title=History of the Dicastery for Communication|publisher=Dicastery for Communication|access-date=2026-01-24|language=en}}</ref> Ватыканскае радыё ўдзельнічае ў міжнародным прафесійным абмене, у тым ліку ў рамках [[Еўрапейскі радыёвяшчальны саюз|Еўрапейскага радыёвяшчальнага саюза]] (EBU), які Vatican News называе арганізацыяй, сярод заснавальнікаў якой было Ватыканскае радыё.<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/en/world/news/2024-12/ebu-vatican-radio-tv-general-assembly.html|title=EBU: European radio and TV executives gather for general assembly|publisher=Vatican News|date=4 December 2024|access-date=2026-01-24|language=en}}</ref> Афіцыйныя даведачныя матэрыялы Ватыканскага радыё таксама ўказваюць на ўдзел у шэрагу сетак і асацыяцый (у т. л. EBU і SIGNIS) і на практыку рэтрансляцыі праграм іншымі станцыямі.<ref>{{cite web|url=https://en.radiovaticana.va/radio-for-radio|title=Vatican Radio for the radios|publisher=Vatican Radio / Vatican News|access-date=2026-01-24|language=en}}</ref> Радыё мае экстратэрытарыяльны статус, прызнаны Італіяй. Яго асноўныя тэхнічныя вузлы размешчаны ў розных месцах<ref name="state" />. '''Студыйны комплекс''' знаходзіцца ў Палацы Пія ў Рыме, дзе размешчаны офісы моўных рэдакцый і адміністрацыя. '''Перадавальны цэнтр''' размешчаны ў Санта-Марыя-ды-Галерыя — гэта тэрыторыя плошчай 400 гектараў, якая належыць Святому Пасаду і мае статус экстэрытарыяльнай зоны<ref name="state" />. Вяшчанне вядзецца ў наступных дыяпазонах<ref>{{cite web|title=Frequencies|url=https://www.vaticannews.va/en/short-waves.html|publisher=Vatican News|accessdate=2024-05-01}}</ref>: * '''Кароткія хвалі (SW):''' Выкарыстоўваюцца для ахопу аддаленых рэгіёнаў (Афрыка, Азія) і краін з абмежаваным доступам да інтэрнэту. * '''Сярэднія хвалі (MW) і FM:''' Для лакальнага вяшчання ў Рыме і рэтрансляцыі партнёрамі (напрыклад, [[Радыё Марыя (Беларусь)|Радыё Марыя]]). * '''Лічбавае радыё (DAB+):''' Даступна на тэрыторыі Італіі. * '''Інтэрнэт:''' 10 каналаў вэб-радыё, падкасты, on-demand аўдыё. == Моўныя рэдакцыі == Ватыканскае радыё вяшчае на больш чым 40 мовах. Супрацоўнікі радыё — гэта інтэрнацыянальная каманда, якая складаецца з прадстаўнікоў амаль 60 нацыянальнасцей<ref name="history_en" />. Вяшчанне падзелена на моўныя праграмы, кожная з якіх мае ўласную рэдакцыйную палітыку ў межах агульнай стратэгіі Святога Пасада. Праграмы адаптуюцца пад культурныя і рэлігійныя асаблівасці канкрэтнага рэгіёна<ref name="history_be" />. === Беларуская служба === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё}} Беларуская служба (цяпер частка партала Vatican News) дзейнічае з 1950 года. Яна рыхтуе штодзённыя выпускі навін, падкасты і трансляцыі, даступныя ў інтэрнэце і праз спадарожнік. Кіраўнік рэдакцыі — кс. [[Аляксандр Амяльчэня]]<ref name="bel_history" />. == Спрэчкі наконт электрамагнітнага выпраменьвання == У пачатку 2000-х гадоў Ватыканскае радыё апынулася ў цэнтры скандалу, звязанага з перадавальным цэнтрам у Санта-Марыя-ды-Галерыя. Жыхары навакольных раёнаў сцвярджалі, што магутныя антэны ствараюць празмернае электрамагнітнае выпраменьванне («электрасмог»), якое негатыўна ўплывае на здароўе і павялічвае рызыку анкалагічных захворванняў (лейкеміі ў дзяцей)<ref name="bbc">{{cite news|title=Vatican Radio's sturdy waves|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1376852.stm|publisher=BBC News|date=2001-06-08}}</ref>. У 2001 годзе італьянскія ўлады і Ватыкан дасягнулі пагаднення аб зніжэнні магутнасці перадатчыкаў. У 2005 годзе кіраўніцтва радыё (кардынал Раберта Тучы і дырэктар Паскуале Баргонэ) было прысуджана італьянскім судом да ўмоўных тэрмінаў за «небяспечнае выкіданне рэчываў» (трактоўка электрамагнітных хваль), аднак пазней прысуд быў адменены Вярхоўным касацыйным судом Італіі<ref>{{cite news|title=Vatican Radio officials convicted|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4533031.stm|publisher=BBC News|date=2005-05-09}}</ref>. Даследаванні, праведзеныя ў 2010 годзе, не выявілі прамой прычынна-выніковай сувязі паміж антэнамі і захворваннямі, аднак спрэчкі працягваліся доўгі час. Сёння вяшчанне з цэнтра значна скарочана на карысць лічбавых тэхналогій і інтэрнэту, што зняло вастрыню праблемы<ref name="history_en" />. == Гл. таксама == * [[Vatican News]] * [[Святы Прастол]] * [[Ватыкан]] * [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] * [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] * [[CTV (Ватыкан)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.vaticannews.va/be.html}} (беларуская версія) * [https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2021-02/vatykanskamu-radyjo-90-gadou-historyja-marconi-pij-xi.html Гісторыя Ватыканскага радыё: ад першых крокаў да лічбавай рэчаіснасці] // Vatican News. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Ватыкана]] [[Катэгорыя:Міжнародныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя радыёстанцыі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Італіі]] [[Катэгорыя:Члены Еўрапейскага вяшчальнага саюза]] qnoj39a4xtqufur4918uxd8rej9oapr 0 683761 5148309 4837067 2026-05-29T12:27:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148309 wikitext text/x-wiki {{Баскетбольны клуб |назва = Бярэзіна |арыгінальная назва = |лагатып = |канферэнцыя = |дывізіён = |год заснавання = [[1998]] |расфарміраваны = 2014 |арэна = |горад = [[Барысаў]] |колеры клуба = |спонсар = |прэзідэнт = |менеджар = |трэнер = |уладальнікі = |дліга = |тытулы = |канферэнцыі = |дывізіёны = |нумары = }} '''«Бярэзіна»''' — беларускі жаночы баскетбольны клуб з горада [[Барысаў]]. == Назвы == * Бярэзіна (1998—1999) * Бярэзіна-АФ (1999—2002) * Бярэзіна-БДАФК (2002—2004) * Бярэзіна-БДУФК (2004—2007) * Бярэзіна-РЦАР (2007—2014) == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (3)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (6)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (3)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (3)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2001|2001]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (1)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (3)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006|2006]]. == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубак]] !! Заўвагі |- |1998-99|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998/1999|Вышэйшая ліга]] ||style="background:#cc9966"|3|| || |- |1999-00|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1999/2000|Вышэйшая ліга]] ||style="background:#cc9966"|3|| н/у || |- |2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2000/2001|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|2||[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2000|4-е месца]]|| |- |[[Сезон 2001/2002 «Бярэзіны» Барысаў|2001-02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2001/2002|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=gold|1||bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2001|Уладальнік]]|| |- |[[Сезон 2002/2003 «Бярэзіны» Барысаў|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|2||[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002|5-е месца]]|| |- |[[Сезон 2003/2004 «Бярэзіны» Барысаў|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003/2004|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|2||bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003|Уладальнік]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2003/2004|2003/2004]] — 9-е месца |- |[[Сезон 2004/2005 «Бярэзіны» Барысаў|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2004/2005|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|2||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2004|3-е месца]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2004/2005|2004/2005]] — 13-е месца |- |[[Сезон 2005/2006 «Бярэзіны» Барысаў|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005/2006|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|2||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005|3-е месца]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2005/2006|2005/2006]] — 16-е месца |- |[[Сезон 2006/2007 «Бярэзіны» Барысаў|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|Вышэйшая ліга]] ||style="background:#cc9966"|3||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006|3-е месца]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2006/2007|2006/2007]] — 12-е месца |- |[[Сезон 2007/2008 «Бярэзіны-РЦАР» Барысаў|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=gold|1||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007|Фіналіст]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2007/2008|2007/2008]] — паўфінальны раўнд |- |[[Сезон 2008/2009 «Бярэзіны-РЦАР» Барысаў|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|2||bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|Уладальнік]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2008/2009|2008/2009]] — паўфінальны раўнд |- |[[Сезон 2009/2010 «Бярэзіны-РЦАР» Барысаў|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=gold|1||[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009|4-е месца]]|| [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2009/2010|2009/2010]] — 4-е месца |- |[[Сезон 2010/2011 «Бярэзіны-РЦАР» Барысаў|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|Вышэйшая ліга]] ||6||[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|Групавы этап]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2010/2011|2010/2011]] — паўфінальны раўнд |- |[[Сезон 2011/2012 «Бярэзіны-РЦАР» Барысаў|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|Вышэйшая ліга]] ||4||[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011|4-е месца]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2011/2012|2011/2012]] — элітны раўнд |- |[[Сезон 2012/2013 «Бярэзіны-РЦАР» Барысаў|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|Вышэйшая ліга]] ||5||[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012|5-е месца]]||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2012/2013|2012/2013]] — элітны раўнд |- |[[Сезон 2013/2014 «Бярэзіны-РЦАР» Барысаў|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|Вышэйшая ліга]] ||5|| н/у ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2013/2014|2013/2014]] — 10-е месца |} == Трэнеры == * [[Рыгор Анатолевіч Калента]] (1998—2007) * [[Андрэй Валер’евіч Ваўлеў]]<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/hockeyknyrko/586857.html |title=«Ни в одном виде спорта, ни в одной белорусской команде нет такой катастрофы, как у нас» |access-date=28 ліпеня 2021 |archive-date=20 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320053420/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/hockeyknyrko/586857.html |url-status=dead }}</ref> (2007—2014) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-zhenshchiny/pobediteli-i-prizjory-komandy ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЁРЫ ЧЕМПИОНАТА СТРАНЫ (ЖЕНСКИЕ КОМАНДЫ)] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бярэзіна Барысаў| ]] qumn4rb24v387x1hatvg7c52lpm65y6 0 685566 5148314 4947255 2026-05-29T12:53:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148314 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бяседавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Хоцімскі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бяседавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 918 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://khotimsk.gov.by/vlast/selskie-sovety-deputatov/itemlist/category/193-besedovichskij-selskij-sovet-deputatov |Заўвагі = }} '''Бясе́давіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Хоцімскі раён|Хоцімскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Бяседавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Хоцімскага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Хоцімскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]] БССР, з 12 лютага 1935 года — у складзе адноўленага Хоцімскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 сакавіка 1960 года ў склад сельсавета з [[Баханскі сельсавет (Хоцімскі раён)|Баханскага сельсавета]] перададзена вёска [[Юзяфоўка]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. З 17 красавіка 1962 года сельсавет у складзе [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]], з 30 ліпеня 1966 года — у складзе адноўленага Хоцімскага раёна. У 1977 годзе скасаваны пасёлак [[Люсікоўскі]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>. 28 снежня 2012 года скасаваны пасёлак [[Міхайлаўскі (Хоцімскі раён)|Міхайлаўскі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0055333&p1=1 Решение Хотимского районного Совета депутатов от 28 декабря 2012 г. № 22-6 Об упразднении населенного пункта Михайловский Беседовичского сельсовета Хотимского района]</ref>. 20 верасня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Батаеўскі сельсавет|Батаеўскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: аграгарадок [[Батаева]], вёскі [[Ветка (Хоцімскі раён)|Ветка]], [[Галубоўка (Хоцімскі раён)|Галубоўка]], [[Дубраўка (Хоцімскі раён)|Дубраўка]], [[Іўкіна]], [[Князеўка (Хоцімскі раён)|Князеўка]], [[Красная Паляна (Хоцімскі раён)|Красная Паляна]], [[Ліпакі]], [[Міхайлаўка (Хоцімскі раён)|Міхайлаўка]], [[Чарчонае]] і [[Яленаўка (Хоцімскі раён)|Яленаўка]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0060328&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 сентября 2013 г. № 22-12 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (6 населеных пунктаў) — 672 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 90,8 % — [[беларусы]], 8,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (17 населеных пунктаў) — 918 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бяседавіцкі сельсавет}} {{Хоцімскі раён}} [[Катэгорыя:Бяседавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ggwl41q4mm38py60vvuj2erjbyyozjh 0 685618 5148416 5113887 2026-05-29T19:30:11Z Kiryienka 26582 /* Каталікосы-Патрыярхі Грузіі */ 5148416 wikitext text/x-wiki '''Найсвяцейшы і Найбласлаўлёнейшы Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі, архіепіскап Мцхета-Тбілісі і мітрапаліт Піцунды і Цхум-Абхазеці''' ({{lang-ka|უწმიდესი და უნეტარესი, საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მთავარეპისკოპოსი მცხეთა-თბილისისა და მიტროპოლიტი ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთისა}})&nbsp;— афіцыйны тытул першаіерарха [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]]. Ён адзіны з усіх прадстаяцелей [[Праваслаўная царква|праваслаўных цэркваў]] мае тытут «Каталікос». == Каталікосы-Патрыярхі Грузіі == * Мелхісадэк I (1012–1033); * Акрапіры (Іаанн) II (1033–1049); * Эквтімэ I (1049–1055); * Георгій III (Тааэлі) (1055–1065); * Габрыэл III (Сапарэлі) (1065–1080); * Дземетрэ (1080–1090); * Басілі III (Карычысдзэ) (1090–1100); * Іаанн IV (Сапарелі) (1100–1142); * Свімон IV (Гулаберісдзэ) (1142–1146); * Сава II (1146–1150); * Мікалай I (Гулаберісдзэ) (1150–1174); * Міхаіл IV (Міріанісдзэ) (1178–1186); * Тэўдорэ II (1186–1206); * Васіль IV (1206–1208); * Іаанн V (1208–1210); * Эпіфаній (1210–1220); * Эквтімэ II (1220–1222); * Арсеній III (1222–1225); * Георгій IV (1225–1230); * Арсеній IV (Булмаісімісдзэ) (1230–1240); * Мікалай II (1240–1280); * Авраам I (1280–1310); * Эквтімэ III (1310–1325); * Міхаіл V (1325–1330); * Васіль V (1330–1350); * Дарафей I (1350–1356); * Шыа I (1356–1364); * Мікалай III (1364–1380); * Георгій V (1380–1399); * Ілля (Гобірахісдзе) (1399–1411); * Міхаіл VI (1411–1426); * Давыд II (Баграціоні, сын цара Аляксандра Вяликого) (1426–1430); * Тодар III (1430–1435); * Давыд III (Гобеладзе) (1435–1439, 1443–1450); * Шыа II (1440–1443); * Марк (1460–1466); * Давыд IV (1466–1479); * Эвагры (1480–1492, 1500–1503); * Авраам II (1492–1497); * Эпрэм I (1497–1500); * Дорофей II (1503–1510, 1511–1516); * Дзіянісій (1510–1511); * Васіль VI (1517–1528); * Малахія (1528–1538); * Мелхісадэк II (Баграціоні, сын цара Канстанціна II) (1538–1541); * Герман (1541–1547); * Свімон V (1547–1550); * Зеведзей I (1550–1557); * Дзяменцій I (1557–1562); * Мікалай IV (Бараташвілі) (1562–1584); * мікалай V (Баграціоні), сын цара Кахеті Левана 1584–1591; * Дарафей III (1592–1599); * Дзяментій II (1599–1603); * Зеведзей II (1603–1610); * Іаанн VI (Авалішвілі) (1610–1613); * Хрыстафор I (1613–1622); * Захарыя (Джорджадзэ) (1623–1630); * Эвдэмоз I (Дзіасамідзэ) (1630–1638); * Хрыстафор II (Урдубегішвілі Амілахварі) (1638–1660); * Дземенцій III (Баграціоні, сын Кайхосро Мухранбатоні, дваюрадны брат цара Вахтанга V) (1660–1675); * Мікалай VI (Магаладзэ) (1675–1676); * Мікалай VII (Амілахварі) (1676–1687, 1691–1695); * Іаанн VII (Діасамідзе) (1687–1691, 1696–1700); * Эўдэмоз II (Діасамідзе) (1700–1703); * Дземенцій IV (Багратіоні, брат царя Вахтанга VI) (1704–1725, 1739–1741); * Вісарыён (Арбеліані) (1725–1737); * Кірыл (1737–1739); * Мікалай VIII (Херхеулідзэ) (1742–1744); * Антоій І (Теймураз Баграціоні, сын цара Іесей) (1744–1755, 1764–1788); * Іосіф (Джандієрі) (1755–1764); * Антоній II (Багратіоні), син царя Картлі-Кахеті Іраклія II (1788–1811). * Кірыён II (Садзаглішвілі) (1917–1918); * Леанід (Акропірідзэ) (1918–1921); * Амвросій (Хелая) (1921–1927); * Хрыстафор III (Цыцкышвілі) (1927–1932); * Калістрат (Цынцадзэ) (1932–1952); * Мелхісадек III (Пхаладзэ) (1952–1960); * Ефрэм II (Сідамонідзэ) (1960–1972); * Давыд V (Дзеўдарыані) (1972–1977); * [[Ілля II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілля II]] (Гудушаурі-Шыалашвілі) (1977—2026). * [[Шыа III]] (Муджыры) (з 2026) [[Катэгорыя:Грузінская Праваслаўная Царква]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя тытулы]] [[Катэгорыя:Прадстаяцелі праваслаўных цэркваў|Грузія]] gvilu647ugqaq1dajbkk2o231cycema 0 685619 5148523 5113898 2026-05-30T03:20:21Z StarDeg 16311 /* Спасылкі */ 5148523 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Ілья II''' ({{ВД-Прэамбула}}) — епіскап [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінскай Праваслаўнай Царквы]]; з [[1977]] года — яе прадстаяцель з тытулам [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Найсвяцейшага і Найбласлаўлёнейшага Каталікоса-Патрыярха усяе Грузіі, архіепіскапа Мцхета-Тбілісі і мітрапаліта Піцунды і Цхум-Абхазеці]]. Свецкае імя — Іраклій Гудушаурі-Шыалашвілі. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 студзеня 1933 года ў [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]] ([[РСФСР]]). Бацькі — з Казбегскага раёна [[Закаўказская СФСР|Закаўказскай СФСР]]: бацька, Георгій Сіманавіч Шыялашвілі — з вёскі Сно; маці, Наталля Іосіфаўна Кабаідзэ — з вёскі Сіёні. Шыалашвілі былі ўплывовым кланам у высакагор’і. Скончыў [[Маскоўская духоўная семінарыя|Маскоўскую духоўную семінарыю]] і быў пасвечаны пад імем Ільлі ў іерадыяканы ў 1957 годзе і [[Іераманах|іераманахі]] ў 1959 годзе; ён скончыў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]] ў 1960 годзе і вярнуўся ў [[Грузія|Грузію]], дзе быў прызначаны святаром у кафедральны сабор [[Батумі]]. У 1961 годзе ён быў узведзены ў сан [[ігумен]]а, а затым у сан [[архімандрыт]]а. 26 жніўня 1963 года ён быў абраны біскупам Батумскім і Шэмакмедыйскім і прызначаны Патрыяршым вікарыем. З 1963 па 1972 год ён таксама быў першым рэктарам Мцхетскай духоўнай семінарыі — адзінай духоўнай школы ў Грузіі ў той час. У 1967 годзе быў пасвечаны ў [[епіскап]]ы, а ў 1969 годзе ўзведзены ў сан [[мітрапаліт]]а. Пасля смерці супярэчлівага патрыярха [[Давід V (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Давіда V]] ён быў абраны новым [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Каталікосам-Патрыярхам Грузіі]] 25 снежня 1977 года. Новы патрыярх пачаў курс рэформаў, дазволіўшы [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]], раней прыгнечанай савецкай ідэалогіяй, у значнай ступені аднавіць свой ранейшы ўплыў і прэстыж да канца 1980-х гадоў. У 1988 годзе ў царкве налічвалася 180 святароў, 40 манахаў і 15 манашак, колькасць вернікаў па розных ацэнках складала ад аднаго да трох мільёнаў чалавек. У падпараткаванні Патрыярхі было 200 цэркваў, адна семінарыя. У апошнія гады існавання Савецкага Саюза актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці Грузіі. Патрыярх курыраваў публікацыю лінгвістычна абноўленай, сучаснай грузінскай версіі [[Біблія|Бібліі]], якая была надрукаваная ў перыяд кіравання [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]]. Патрыярх далучыўся да людзей, якія пратэставалі ў [[Тбілісі]] супраць савецкай улады 9 красавіка 1989 года, і безвынікова заклікаў пратэстоўцаў адступіць у найбліжэйшую царкву, каб пазбегнуць кровапраліцця. Гэтая мірная дэманстрацыя была разагнаная савецкімі войскамі, у выніку чаго 22 чалавекі загінулі і сотні атрымалі раненні. Падчас Грамадзянскай вайны ў Грузіі ў 1990-х гадах ён заклікаў бакі знайсці мірнае рашэнне крызісу. З 1978 па 1983 год Ілья II быў сустаршынёй Сусветнай Рады Цэркваў, экуменічнай арганізацыі, да якой Грузінская праваслаўная царква далучылася разам з іншымі савецкімі цэрквамі ў 1962 годзе. У маі 1997 года група кансерватыўных праваслаўных святароў абвінаваціла Ільлю II ва ўдзеле ў «экуменічнай ерасі» і прыгразіла расколам. Патрыярх паспешліва склікаў Святы Сінод і абвясціў аб выхадзе з СРЦ. У 2002 годзе [[Прэзідэнт Грузіі]] [[Эдуард Шэварднадзэ]] і Ілья II падпісалі [[канкардат]], у адпаведнасці з якім Грузінская праваслаўная царква атрымала шэраг прывілеяў, а асобам, якія займаюць пасаду патрыярха, быў прадастаўлены прававы імунітэт. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя патрыярхі]] [[Катэгорыя:Епіскапы Грузінскай праваслаўнай царквкы]] 3353211tov08s6qk63ciefqcc9m6a1u 0 685786 5148306 4630580 2026-05-29T12:22:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148306 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бярозкаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бярозкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Хоцімскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бярозкі (Хоцімскі раён)|Бярозкі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1262 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://khotimsk.gov.by/vlast/selskie-sovety-deputatov/itemlist/category/192-berezkovskij-selskij-sovet-deputatov |Заўвагі = }} '''Бяро́зкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Хоцімскі раён|Хоцімскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Бярозкі (Хоцімскі раён)|Бярозкі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Хоцімскага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Хоцімскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]] БССР, з 12 лютага 1935 года — у складзе адноўленага Хоцімскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 сакавіка 1960 года ў склад сельсавета з [[Чарняўскі сельсавет|Чарняўскага сельсавета]] перададзены вёска [[Клін (Хоцімскі раён)|Клін]] і пасёлак [[Янава (Хоцімскі раён)|Янава]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. З 17 красавіка 1962 года сельсавет у складзе [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]], з 30 ліпеня 1966 года — у складзе адноўленага Хоцімскага раёна. 30 снежня 2010 года скасаваны вёскі [[Ігнатаўка (Хоцімскі раён)|Ігнатаўка]] і [[Малатоўка (Хоцімскі раён)|Малатоўка]]<ref>[http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/2010/abolition2010.pdf Перечень наименований географических объектов, прекративших свое существование в 2010 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405160050/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/2010/abolition2010.pdf |date=5 красавіка 2016 }}</ref>. 5 снежня 2011 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Чарняўскі сельсавет|Чарняўскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Ельня (Хоцімскі раён)|Ельня]], вёскі [[Аляксандравічы (Хоцімскі раён)|Аляксандравічы]], [[Андронаўшчына]], [[Арцюхоўка]], [[Кляноўка (Хоцімскі раён)|Кляноўка]], [[Крынічка]], [[Марцінаўка (Хоцімскі раён)|Марцінаўка]], [[Новы Пуць (Хоцімскі раён)|Новы Пуць]], [[Селішча (Хоцімскі раён)|Селішча]] і [[Чарняўка (Хоцімскі раён)|Чарняўка]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-144/2011_144_9_46267.pdf&oldDocPage=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>, 20 верасня 2013 года — тэрыторыя скасаванага [[Баханскі сельсавет (Хоцімскі раён)|Баханскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: аграгарадок [[Баханы (Хоцімскі раён)|Баханы]], вёскі [[Канава (Хоцімскі раён)|Канава]], [[Мосін (вёска)|Мосін]] і [[Паўлаўка (Хоцімскі раён)|Паўлаўка]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0060328&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 сентября 2013 г. № 22-12 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 4 красавіка 2018 года скасаваны 4 вёскі: [[Андронаўшчына]], [[Крынічка]], [[Нова-Грыгор’еўка]] і [[Уладзіміраўка (Хоцімскі раён)|Уладзіміраўка]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0088735&p1=1 Решение Хотимского районного Совета депутатов от 4 апреля 2018 г. № 2-7 Об упразднении деревень Криничка, Владимировка, Андроновщина, Ново-Григорьевка Березковского сельсовета Хотимского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 884 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,8 % — [[беларусы]], 3,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 1262 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бярозкаўскі сельсавет (Хоцімскі раён)}} {{Хоцімскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Бярозкаўскі сельсавет (Хоцімскі раён)| ]] r6z6hvz13m6xdsimrcf0bukak4rd0fj 0 686819 5148592 4938757 2026-05-30T08:46:03Z DBatura 73587 /* */ 5148592 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі |name = VSK-100 |image = |caption = |origin = |type = [[Аўтамат (зброя)|аўтамат]] <!-- Тип оружия --> |is_ranged = да |is_bladed = |is_explosive = |is_artillery = |is_vehicle = <!-- История службы --> |service = |used_by = {{Сцяг|Беларусь}} {{сцяг|Інданезія}} {{Сцяг|Пакістан}} {{сцяг|Лівія}} |wars = <!-- История создания --> |designer = «Белспецзнештэхніка» |design_date = [[2017]]—[[2019]] |manufacturer = ААТ «Кідма тэк»<ref>[https://www.sb.by/articles/zashchitit-sebya-sumeem44.html Белорусские пистолеты и автоматы, патроны к ним, авиационные ракеты и современная бронетехника. Лукашенко посетил объекты ВПК в Оршанском районе]</ref> |production_date = з [[2020]] |number = |variants = |unit_cost = <!-- Характеристики --> |weight = |length = |part_length = |width = |height = |crew = |cartridge_weight = <!-- Стрелковое оружие --> |cartridge = |caliber = 7,62x39 |action = |rate = |velocity = |range = |max_range = |feed = |sights = <!-- Дополнительно --> |commons = }} '''VSK-100''' — беларуская аўтаматычная вінтоўка калібра [[7,62×39 мм|7,62x39 мм]], распрацаваная кампаніяй «[[Белспецзнештэхніка]]» на базе [[Аўтамат Калашнікава мадэрнізаваны|АКМ]]. Вырабляецца ААТ «Кідма тэк». Распрацоўка стала першым узорам беларускай стралковай зброі, прынятым на ўзбраенне<ref>[https://www.belarus.kp.ru/online/news/4703499/ В Госкомвоенпроме рассказали об испытаниях белорусского автомата VSK-100]</ref>. == Гісторыя і характарыстыка == У [[2017]] годзе ў ДВТУП «Белспецзнештэхніка» з даччыным прадпрыемствам ТАА «БСЗТ — новыя тэхналогіі» пачалі работы па стварэнні ў [[Беларусь|Беларусі]] вытворчасцей стралковай зброі і боепрыпасаў. Адным з новых распрацовак стаў карабін (аўтамат) VSK-100BP. Запуск вытворчасці пачаўся ў студзені [[2020]] года. Камплектуючыя да зброі вырабляюць у [[Мінск]]у, а сама зборка праходзіць у вёсцы [[Станькава]] пад [[Дзяржынск]]ам. Патроны 7,62x39 мм, прызначаныя для аўтамата, таксама вырабляюцца ў Беларусі, а менавіта ў [[Орша|Оршы]]. У лістападзе 2020 года завяршыліся палявыя выпрабаванні стралковай зброі і боепрыпасаў. На працягу некалькіх тыдняў на базе [[19-я асобная механізаваная брыгада|19-й асобнай механізаванай брыгады]] Паўночна-Заходняга аператыўна камандавання па спецыяльнай методыцы правяраліся аўтаматы VSK-100, [[VSK-100BP]] ([[бул-пап]]), патроны калібра 7,62х39, 9х19, а таксама пісталет [[ПВ-17]]. Была праведзена адпрацоўка і на жывучасць ствала, калі пасля некалькіх тысяч стрэлаў VSK-100 тэставалі на дакладнасць і кучнасць бою. Акрамя асноўных пунктаў методыкі, аўтаматы правяраліся яшчэ па двух дадатковых. VSK-100 абсталёўваўся сошкамі і аптычнымі прыцэламі і ўжываўся, як пазаштатная замена снайперскай вінтоўкі, выкарыстоўваўся ён і ў варыянце лёгкага ручнога кулямёта. Вынікі стрэльбаў паказалі, што пры ўжыванні сошак і аптычных прыцэлаў характарыстыкі дакладнасці і кучнасці стральбы ў VSK-100 на дыстанцыі 100 метраў павялічваюцца да двух разоў. У пачатку 2021 года прыняты на ўзбраенне [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|беларускай арміі]]<ref>[https://www.sb.by/articles/kalibr-chto-nado.html Военнослужащие 120-й отдельной гвардейской механизированной бригады испытали новое отечественное оружие]</ref> і [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]]<ref>[https://www.sb.by/articles/delegatsiya-federalnoy-sluzhby-voysk-natsionalnoy-gvardii-rf-posetila-spetspodrazdeleniya-vnutrennikh.html Делегация Росгвардии посетила спецподразделения ВВ и МВД Беларуси] // [[Советская Белоруссия (газета)|СБ. Беларусь сегодня]], 1 февраля 2021</ref>. == Варыяцыі == Распрацавана мадэль пад патрон .223 Rem (5, 56x45 мм), якая атрымала найменне VSK-100-223<ref>[https://bsvt.by/by/strelkovoe-vooruzhenie-i-boepripasy/strelkovoe-oruzhie/avtomat-vsk100223-kalibra-223-rem-556x45-mm Аўтамат VSK–100–223 калібра .223 Rem (5,56x45 мм)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211221102209/https://bsvt.by/by/strelkovoe-vooruzhenie-i-boepripasy/strelkovoe-oruzhie/avtomat-vsk100223-kalibra-223-rem-556x45-mm |date=21 снежня 2021 }}</ref>. У чэрвені [[2021]] года прэзентавана мадыфікацыя [[SMAR-100BPM]] з кампаноўкай [[бул-пап]]. == Экспарт == У верасні 2021 года прайшлі выпрабаванні аўтамата ў [[Інданезія|Інданезіі]]. На іх прысутнічаў намеснік камандуючага марской пяхотай брыгадны генерал Эндзі Супардзі. Зброя падвяргалася стральбе пасля апускання ў марскую ваду, бруд і пясок. Планавалася, што VSK-100-223 паступіць на ўзбраенне марской пяхоты<ref>[https://vk.com/wall-166517877_8780 В сентябре этого года в Индонезии прошли испытания 5,56-мм автомата VSK-100-223.]</ref>. У кастрычніку 406 адзінак VSK-100 паступілі на ўзбраенне паліцыі пакістанскай правінцыі Хайбер-Пахтунхва. Аўтаматы мясцовым паліцыянтам уручыў асабіста Генеральны інспектар паліцыі правінцыі Маазам Джа Ансар<ref>[https://vk.com/wall-166517877_8757 Первая партия белорусских автоматов VSK-100]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://42.tut.by/637869 Револьвер для ФСБ и необычный калашников: что посмотреть на выставке MILEX-2019]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226194349/https://42.tut.by/637869 |date=26 лютага 2021 }} // [[TUT.BY]], 16 мая 2019 * [https://www.belta.by/society/view/reportazh-karabiny-idut-na-eksport-kak-v-belarusi-proizvodjat-strelkovoe-oruzhie-376343-2020/ РЕПОРТАЖ: Карабины идут на экспорт: как в Беларуси производят стрелковое оружие] // [[БЕЛТА]], 18 января 2020 * [https://www.sb.by/articles/v-belarusi-proshli-ispytaniya-novogo-strelkovogo-oruzhiya.html В Беларуси прошли испытания нового стрелкового оружия] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 26 ноября 2020 [[Катэгорыя:Стралковая зброя Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Аўтаматы]] nmkryj01rrv4ztwrm1kd3nd36jxqcp6 5148594 5148592 2026-05-30T08:48:09Z DBatura 73587 /* Экспарт */ 5148594 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі |name = VSK-100 |image = |caption = |origin = |type = [[Аўтамат (зброя)|аўтамат]] <!-- Тип оружия --> |is_ranged = да |is_bladed = |is_explosive = |is_artillery = |is_vehicle = <!-- История службы --> |service = |used_by = {{Сцяг|Беларусь}} {{сцяг|Інданезія}} {{Сцяг|Пакістан}} {{сцяг|Лівія}} |wars = <!-- История создания --> |designer = «Белспецзнештэхніка» |design_date = [[2017]]—[[2019]] |manufacturer = ААТ «Кідма тэк»<ref>[https://www.sb.by/articles/zashchitit-sebya-sumeem44.html Белорусские пистолеты и автоматы, патроны к ним, авиационные ракеты и современная бронетехника. Лукашенко посетил объекты ВПК в Оршанском районе]</ref> |production_date = з [[2020]] |number = |variants = |unit_cost = <!-- Характеристики --> |weight = |length = |part_length = |width = |height = |crew = |cartridge_weight = <!-- Стрелковое оружие --> |cartridge = |caliber = 7,62x39 |action = |rate = |velocity = |range = |max_range = |feed = |sights = <!-- Дополнительно --> |commons = }} '''VSK-100''' — беларуская аўтаматычная вінтоўка калібра [[7,62×39 мм|7,62x39 мм]], распрацаваная кампаніяй «[[Белспецзнештэхніка]]» на базе [[Аўтамат Калашнікава мадэрнізаваны|АКМ]]. Вырабляецца ААТ «Кідма тэк». Распрацоўка стала першым узорам беларускай стралковай зброі, прынятым на ўзбраенне<ref>[https://www.belarus.kp.ru/online/news/4703499/ В Госкомвоенпроме рассказали об испытаниях белорусского автомата VSK-100]</ref>. == Гісторыя і характарыстыка == У [[2017]] годзе ў ДВТУП «Белспецзнештэхніка» з даччыным прадпрыемствам ТАА «БСЗТ — новыя тэхналогіі» пачалі работы па стварэнні ў [[Беларусь|Беларусі]] вытворчасцей стралковай зброі і боепрыпасаў. Адным з новых распрацовак стаў карабін (аўтамат) VSK-100BP. Запуск вытворчасці пачаўся ў студзені [[2020]] года. Камплектуючыя да зброі вырабляюць у [[Мінск]]у, а сама зборка праходзіць у вёсцы [[Станькава]] пад [[Дзяржынск]]ам. Патроны 7,62x39 мм, прызначаныя для аўтамата, таксама вырабляюцца ў Беларусі, а менавіта ў [[Орша|Оршы]]. У лістападзе 2020 года завяршыліся палявыя выпрабаванні стралковай зброі і боепрыпасаў. На працягу некалькіх тыдняў на базе [[19-я асобная механізаваная брыгада|19-й асобнай механізаванай брыгады]] Паўночна-Заходняга аператыўна камандавання па спецыяльнай методыцы правяраліся аўтаматы VSK-100, [[VSK-100BP]] ([[бул-пап]]), патроны калібра 7,62х39, 9х19, а таксама пісталет [[ПВ-17]]. Была праведзена адпрацоўка і на жывучасць ствала, калі пасля некалькіх тысяч стрэлаў VSK-100 тэставалі на дакладнасць і кучнасць бою. Акрамя асноўных пунктаў методыкі, аўтаматы правяраліся яшчэ па двух дадатковых. VSK-100 абсталёўваўся сошкамі і аптычнымі прыцэламі і ўжываўся, як пазаштатная замена снайперскай вінтоўкі, выкарыстоўваўся ён і ў варыянце лёгкага ручнога кулямёта. Вынікі стрэльбаў паказалі, што пры ўжыванні сошак і аптычных прыцэлаў характарыстыкі дакладнасці і кучнасці стральбы ў VSK-100 на дыстанцыі 100 метраў павялічваюцца да двух разоў. У пачатку 2021 года прыняты на ўзбраенне [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|беларускай арміі]]<ref>[https://www.sb.by/articles/kalibr-chto-nado.html Военнослужащие 120-й отдельной гвардейской механизированной бригады испытали новое отечественное оружие]</ref> і [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]]<ref>[https://www.sb.by/articles/delegatsiya-federalnoy-sluzhby-voysk-natsionalnoy-gvardii-rf-posetila-spetspodrazdeleniya-vnutrennikh.html Делегация Росгвардии посетила спецподразделения ВВ и МВД Беларуси] // [[Советская Белоруссия (газета)|СБ. Беларусь сегодня]], 1 февраля 2021</ref>. == Варыяцыі == Распрацавана мадэль пад патрон .223 Rem (5, 56x45 мм), якая атрымала найменне VSK-100-223<ref>[https://bsvt.by/by/strelkovoe-vooruzhenie-i-boepripasy/strelkovoe-oruzhie/avtomat-vsk100223-kalibra-223-rem-556x45-mm Аўтамат VSK–100–223 калібра .223 Rem (5,56x45 мм)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211221102209/https://bsvt.by/by/strelkovoe-vooruzhenie-i-boepripasy/strelkovoe-oruzhie/avtomat-vsk100223-kalibra-223-rem-556x45-mm |date=21 снежня 2021 }}</ref>. У чэрвені [[2021]] года прэзентавана мадыфікацыя [[SMAR-100BPM]] з кампаноўкай [[бул-пап]]. == Экспарт == У верасні 2021 года прайшлі выпрабаванні аўтамата ў [[Інданезія|Інданезіі]]. На іх прысутнічаў намеснік камандуючага марской пяхотай брыгадны генерал Эндзі Супардзі. Зброя падвяргалася стральбе пасля апускання ў марскую ваду, бруд і пясок. Планавалася, што VSK-100-223 паступіць на ўзбраенне марской пяхоты<ref>[https://vk.com/wall-166517877_8780 В сентябре этого года в Индонезии прошли испытания 5,56-мм автомата VSK-100-223.]</ref>. У кастрычніку 406 адзінак VSK-100 паступілі на ўзбраенне паліцыі пакістанскай правінцыі Хайбер-Пахтунхва. Аўтаматы мясцовым паліцыянтам уручыў асабіста Генеральны інспектар паліцыі правінцыі Маазам Джа Ансар<ref>[https://vk.com/wall-166517877_8757 Первая партия белорусских автоматов VSK-100]</ref>. У маі 2026 года аўтаматы былі заўважаны ў байцоў [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі]] на вучённях «Шчыт адзінства 2»<ref>[https://t.me/iammilitary/16361]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://42.tut.by/637869 Револьвер для ФСБ и необычный калашников: что посмотреть на выставке MILEX-2019]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226194349/https://42.tut.by/637869 |date=26 лютага 2021 }} // [[TUT.BY]], 16 мая 2019 * [https://www.belta.by/society/view/reportazh-karabiny-idut-na-eksport-kak-v-belarusi-proizvodjat-strelkovoe-oruzhie-376343-2020/ РЕПОРТАЖ: Карабины идут на экспорт: как в Беларуси производят стрелковое оружие] // [[БЕЛТА]], 18 января 2020 * [https://www.sb.by/articles/v-belarusi-proshli-ispytaniya-novogo-strelkovogo-oruzhiya.html В Беларуси прошли испытания нового стрелкового оружия] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 26 ноября 2020 [[Катэгорыя:Стралковая зброя Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Аўтаматы]] bt2f3b0lc466ochznnqbm6b12h0mlwu 0 688362 5148651 4989221 2026-05-30T10:23:01Z DBatura 73587 /* Па краінах */ 5148651 wikitext text/x-wiki {{Main|Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь}} [[File:Map military specialists of Belarus.png|thumb|300px|Карта выкарыстання паслуг беларускіх ваенных спецыялістаў.<br />{{color box|#228B22}} Беларусь<br />{{color box|#FF0000}} пацверджана ўладамі<br />{{color box|#FFFF00}} абвяргаецца ўладамі/няма афіцыйных заяў]] '''Ваенныя спецыялісты Беларусі''' — былыя і дзеючыя ваеннаслужачыя [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь]], прадстаўнікі ваенізаваных арганізацый і работнікі прадпрыемстваў [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловага комплексу]], якія аказваюць падтрымку замежным сілавым структурам. Прадстаўленыя як дзяржаўнымі [[Ваенны спецыяліст|ваенспецамі]] і [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваеннымі саветнікамі]], так і [[найміт]]амі<ref name="комсправ">{{артыкул|загаловак= На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны|спасылка= https://www.kp.ru/daily/25664/825870/|выданне= Комсомольская правда|тып= газета|год=2011|месяц=04|чысло=06|ref= Комсомольская правда|archive-url= https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/|archive-date= 22 кастрычніка 2021}}</ref>. У асобных расійскіх СМІ згадваліся як ''беларускія «партызаны»''<ref name="комсправ"/><ref>[https://www.newsru.com/world/15apr2011/libya_belorus.html Минск обиделся на новость про беспринципных "белорусских партизан" в Ливии]</ref><ref name="сакірка">''Виктор Сокирко.'' [https://svpressa.ru/war21/article/272134/ Белорусские «партизаны»: Лукашенко вскрыл канал «миграции наёмников», о котором давно знал] // Свободная пресса : интернет-издание. — 30 июля 2020.</ref>. == Гісторыя == Пасля [[Развал СССР|развалу СССР]] незалежная [[Беларусь]] атрымала кантынгент [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. Савецкая спадчына была занадта вялікай для краіны, таму ў 1990-я ўрад правёў [[Скарачэнні Узброеных сіл Беларусі (1992—1996)|скарачэнне узброеных сіл]]. Многія кадравікі страцілі свае працоўныя месцы, некаторыя сыходзілі самі з-за нізкіх заробкаў<ref name="алесин">{{артыкул|аўтар= Александр Алесин|загаловак= Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы|спасылка= https://belaruspartisan.by/politic/178872/|выданне= Белорусский партизан|тып= новостной сайт|год=2011|месяц=04|чысло=07|ref= Алесин|archive-url= https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/|archive-date= 16 сакавіка 2022}}</ref>. Не ўсе змаглі прыстасавацца да «грамадзянцы»<ref name="хартыя">[https://web.archive.org/web/20200418133342/https://charter97.org/ru/news/2008/7/25/8422/ Почему белорусские летчики работают и гибнут в Африке? (Фото)]</ref>, і частка звольненых пайшла ў найміты<ref name="алесин"/>. Менавіта адстаўныя вайскоўцы спатрэбіліся для аказання ваенных паслуг, склаўшы аснову замежных кантынгентаў, бо, як казаў на «[[Еўрарадыё]]» ваенны аглядальнік Аляксандр Алесін, афіцыйна дзяржава імкнулася не адпраўляць дзеючыя армейскія кадры ў іншыя дзяржавы, асабліва ў «[[Узброены канфлікт|гарачыя кропкі]]». Сярод запатрабаваных спецыяльнасцяў эксперт называў лётчыкаў, спецыялістаў па абслугоўванні авіяцыі і баявой тэхнікі, штабных афіцэраў і спецыялістаў спецаперацый — напрыклад, снайперы<ref name="алесин"/>. Паводле інфармацыі газеты «[[Комсомольская правда]]» атрыманай з «дасведчаных крыніц», у [[Мінск]]у ўзнікла нейкая арганізацыя, якая прадастаўляла працу для адстаўных вайскоўцаў, гатовых прымяніць свой вопыт за мяжой. Фірма засакрэчана і не давала нідзе ніякіх аб’яў, самастойна шукаючы патэнцыйных работнікаў<ref name="комсправ"/>. Дзейнасць канторы, як меркавала інтэрнет-выданне «[[Свободная пресса]]», была пад наглядам спецслужб Беларусі і [[Расія|Расіі]]<ref name="сакірка"/>. Пра сувязі наймітаў з дзяржавай адзначаў аўтар праекта «WarGonzo» [[Сямён Уладзіміравіч Пегаў|Сямён Пегаў]]. У 2020 годзе ён паказваў, што нібыта байцы спецназа [[Альфа (спецпадраздзяленне КДБ)|«Альфа» КДБ]] і [[Алмаз (спецпадраздзяленне)|«Алмаз» МУС]] перыядычна накіроўваюцца на падзаробкі ў [[Судан]] і [[Венесуэла|Венесуэлу]] на ахове кітайскіх аб’ектаў. Пры гэтым афіцыйна на гэты перыяд байцы знаходзяцца ў водпуску. Пегаў спасылаўся на крыніцы ў асяроддзі беларускіх сілавікоў, разведслужб РФ і [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Падобная практыка існуе з дазволу кіраўніцтва краіны. У прыватнасці, «WarGonzo» паведамляў, што на фоне [[палітычны крызіс у Венесуэле (2019)|палітычнага крызісу ў Венесуэле ў 2019 годзе]] ў краіне па просьбе кітайскіх нафтавых кампаній разгарнуліся беларускія ваенныя спецыялісты<ref>[https://t.me/wargonzo/3144 Батькины ЧВК: белорусские спецназовцы занимаются охраной китайских компаний в Венесуэле и Судане]</ref>. У асобных выпадках мела месца афіцыйная дзяржаўная падтрымка з боку дзеючых кадраў УС РБ і ваенных навукоўцаў, пра што згадваў прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]]<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6148973 |title=Лукашенко заявил, что Белоруссия разрабатывала для Венесуэлы план обороны |access-date=2021-02-21 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326141815/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6148973 |url-status=live }}</ref>. Ваенная газета «Во славу Родины» пісала аб уцягванні да падобнай дзейнасці нават работнікаў прадпрыемстваў [[ваенна-прамысловы комплекс Беларусі|ВПК]]. У адным з нумароў 2012 года паведамлялася: ''«падчас гутаркі з выпрабавальнікамі высветлілася, што спецыялісты часта выязджаюць у замежкамандыроўкі з мэтай тэхнічнага абслугоўвання машын і дэманстрацыі магчымасцяў выпускаемых узораў прадукцыі»''<ref name="govorim"/>. Як адзначыў беларускі ваенны эксперт [[Ягор Лебядок]], найважнейшым рэгіёнам для Беларусі ў сферы збыту ўзбраення і аказання паслуг падрыхтоўкі ваенных кадраў стала [[Афрыка]]<ref name="лебедок">{{артыкул|аўтар= Егор Лебедок|загаловак= Белорусское военное присутствие в Африке|спасылка= https://thinktanks.by/publication/2021/02/07/belorusskoe-voennoe-prisutstvie-v-afrike.html|выданне= Thinktanks.by|тып= сайт белорусских исследований|год=2021|месяц=02|чысло=07|ref= Лебедок|archive-url= https://web.archive.org/web/20220727123949/https://thinktanks.by/publication/2021/02/07/belorusskoe-voennoe-prisutstvie-v-afrike.html|archive-date= 27 ліпеня 2022}}</ref>. Ваенны аглядальнік Канстанцін Гагарын звязваў гэта з адыходам афрыканскіх урадаў ад ваеннага супрацоўніцтва з Захадам і дарагоўляй паслуг і ўзбраенняў. Для краін кантынента аказаліся каштоўнымі беларускія напрацоўкі ў абаронцы і вопыт краіны ў [[ваеннае будаўніцтва|будаўніцтве]] кампактнай эфектыўнай арміі з уласнай адукацыйнай школай<ref>Константин Гагарин. [https://www.sb.by/articles/afrikanskiy-vektor-belorusskikh-voennykh-.html Африканский вектор белорусских военных] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 13 сентября 2023.</ref>. У канцы 2010-х і пачатку 2020-х усё больш канкурэнцыю ў частцы падрыхтоўкі замежных вайскоўцаў і арганізацыі баявых дзеянняў пачалі аказваць ізраільцяне, французы, расійскія [[прыватная ваенная кампанія|ПВК]] і прадстаўнікі іншых краін<ref name="лебедок"/>. == Па краінах == ;{{Сцяг|Сьера-Леонэ}} Сьера-Леонэ {{гл. таксама|Верталётная эскадрылля «Executive Outcomes»|Найміты ў Сьера-Леонэ}} У 1995 годзе праз кампанію «[[ТАЕ Авія|Трансавіяэкспарт]]»<ref name="томашевская">{{Cite web|url=http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm|title=Возвращение из африканского плена|lang=ru|author=Ольга Томашевская|website=Белорусская деловая газета|date=1998-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm|archive-date=2019-09-13|access-date=2023-07-31}}</ref> у краіну прыбыло як мінімум тры беларускія верталётчыкі, якія працавалі ва ўрадавых ВПС у перыяд [[Грамадзянская вайна ў Сьера-Леонэ|грамадзянскай вайны 1991—2002 гадоў]]<ref name="расолька">Сяргей Расолька. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // Звязда : газета. — 28 жніўня 2017.</ref>. У гэты ж перыяд беларускія ўлады прадалі краіне два [[Мі-24]], накіраваўшы разам з тэхнікай экіпажы<ref name="astar">{{Cite web |url=http://astar95.blogspot.com/2014/11/blog-post.html?m=1 |title=Белорусские поставки оружия в третьи страны — любопытные факты и цифры |access-date=2022-02-04 |archive-date=2021-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206203905/http://astar95.blogspot.com/2014/11/blog-post.html?m=1 |url-status=live }}</ref>{{няма ў крыніцы}}. ;{{Сцяг|Эфіопія}} Эфіопія {{гл. таксама|Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскага канфлікту}} Паводле газеты «[[Собеседник (газета)|Собеседник]]», у ходзе [[Эфіопа-эрытрэйская вайна|эфіопа-эрытрэйскай вайны 1998—2000 гадоў]] у складзе групы [[Якім Іванавіч Янакаў|Якіма Янакава]] на баку эфіопаў дзейнічалі нанятыя беларускія пілоты<ref name="Собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221030111115/https://flb.ru/infoprint/2012.html |date=30 кастрычніка 2022 }} // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>, а афіцыйны Мінск пастаўляў ім вайсковую тэхніку<ref>{{Cite web |url=http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 |title=Торговля оружием и будущее Белоруссии |access-date=2018-10-29 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101115/http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 |title=Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия |access-date=2019-04-12 |archive-date=2019-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120043320/https://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 |url-status=live }}</ref>. ;{{Сцяг|Кот-д’Івуар}} Кот-д’Івуар {{Main|Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары}} {{external media |topic = Фотаздымкі, зробленыя не пазней за 4 лістапада 2004. |subtopic = Апублікаваны ў артыкуле Стэйна Мітцэра і Ёста Оліманса на [[Oryx Blog]]. Аўтарства невядома. |image1 = [https://1.bp.blogspot.com/-v22AUu325Nc/YGGihO6QaGI/AAAAAAAATEU/EUCAaDARQ8wYSVlIA2nelJPuoX0OgTo0QCLcBGAsYHQ/s529/444.png Групавое фота беларускіх ваенных спецыялістаў і івуарыйскіх лётчыкаў на фоне Су-25.] |image2 = [https://3.bp.blogspot.com/-Dxw7sWpbTEI/W5-TMcwEFkI/AAAAAAAAKVE/sU6HIxpcSRsmvVzBv-_vQyjmmOkRw3WxgCLcBGAs/s640/54.jpg Івуарыйскія і беларускія тэхнікі разам з чарнаскурым пілотам.] |image3 = [https://2.bp.blogspot.com/-Cwp9k9aPiR4/W5-TNpsyFBI/AAAAAAAAKVM/khC8cnzyRM0W31AA6z_Nsm3bqQgCmTG7ACLcBGAs/s1600/56.jpg Беларускія лётчыкі ў аэрапорце Ямусукра.] |image4 = [https://1.bp.blogspot.com/-uKAFWVMMe9A/XjiHKYa_x3I/AAAAAAAAMJE/Kd606V8kQyEcrt4CQgCJUZAsLuasFEIMwCLcBGAsYHQ/s640/2121.png Узлёт Су-25УБ. У кабіне бачны бледнатвары і чарнаскуры пілоты.] }} Падчас [[Першая Івуарыйская вайна|грамадзянскай вайны 2002—2007 гадоў]] група былых кадравых лётчыкаў і тэхнікаў Узброеных Сіл Беларусь накіравана ў [[Кот-д’Івуар|Рэспубліку Кот-д’Івуар]] для аказання дапамогі [[Узброеныя сілы Кот-д’Івуара|ўрадавай арміі]] [[Ларан Гбагбо|Ларана Гбагбо]], меркавана пад патранажам французскіх і беларускіх уладаў. Беларусы займаліся перападрыхтоўкай афрыканскіх авіятараў, якія раней эксплуатавалі французскія [[Dassault/Dornier Alpha Jet]], для палётаў на савецкіх штурмавіках [[Су-25]]. Івуарыйцы здзейснілі са сваімі замежнымі інструктарамі толькі тры баявых вылету. Падчас апошняга яны выпадкова альбо наўмысна нанеслі [[французска-івуарскі канфлікт|ўдар па французскай базе ў Буаке]]. Інцыдэнт прывёў да захопу французскімі войскамі аэрадрома [[Ямусукра]] і выступленняў апалчэння «[[Альянс юных патрыётаў за нацыянальны ўздым|Маладыя патрыёты]]» ў [[Абіджан]]е. 3 лютага 2020 года, паводле звестак Africa intellegence, у краіну прыбылі дзесяць беларускіх вайскоўцаў, чыёй задачай стала правядзенне курсу падрыхтоўкі для жандараў<ref name="инструкторы">[https://reform.by/instruktory-iz-belarusi-pribyli-v-kot-d-ivuar-dlja-obuchenija-mestnyh-zhandarmov Инструкторы из Беларуси прибыли в Кот-д’Ивуар для обучения местных жандармов]</ref>. У маі таго ж года яшчэ чатыры беларускія спецыялісты прадастаўлены для тэхнічнага абслугоўвання машын і навучання івуарыйскіх тэхнікаў{{sfn|Лебедок|2021}}. ;{{Сцяг|Судан}} Судан У чэрвені 2006 года быў падпісаны дагавор аб ваенным супрацоўніцтве, абмене вопытам і дасягненнямі ў ваеннай вобласці. На падставе дакумента, беларускія інструктары далі свае паслугі ў навучанні суданскіх вайскоўцаў, абодва бакі падзяліліся адзін з адным вопытам, а навукоўцы дзвюх краін сумесна распрацавалі праекты ў галіне ваеннай навукі<ref>[https://web.archive.org/web/20200418184501/https://charter97.org/ru/news/2008/10/15/11134/ Белорусский режим в списках поставщиков оружия Судану // Хартия'97, 15 ноября 2008]</ref>. Станам на люты 2023 года дзяржаўная кампанія «[[Белспецзнештэхніка]]» (БСЗТ) больш за дваццаць гадоў кіравала сумесным прадпрыемствам з суданскай арміяй. Яе тэхнічныя спецыялісты, якія базуюцца ў [[Хартум]]е, абслугоўваюць увесь парк суданскіх верталётаў і самалётаў, што гуляе вырашальную ролю ў краіне, дзе адлегласці настолькі вялікія, што сілавыя аперацыі не могуць выконвацца наземным транспартам. Прысутнасць беларускіх спецыялістаў стала жыццёва важнай для суданскага ўрада. Першапачаткова БСЗТ хацела ператварыць сваю базу ў Судане ў панафрыканскі цэнтр тэхнічнага абслугоўвання, аднак санкцыі [[ЗША]] ў дачыненні да Хартума перашкодзілі гэтаму праекту<ref name="февраль2023"/>. ;{{Сцяг|Венесуэла}} Венесуэла {{Main|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы|Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле}} {{external media |topic = Відэаматэрыялы |subtopic = З праграмы Белтэлерадыёкампаніі «Усё аб бяспецы». Апублікаваны на афіцыйным Ютуб-канале ЦСП БФСТ «Дынама». |video1 = [https://m.youtube.com/watch?v=VzayendxlNs Рэпартаж пра візіт DISIP у Беларусь. Частка 1.] |video2 = [https://m.youtube.com/watch?v=a-z3HnR_FbE Рэпартаж пра візіт DISIP у Беларусь. Частка 2.] }} У Венесуэле з 2008 года знаходзілася група ваенных спецыялістаў, ваенных саветнікаў і навукоўцаў Рэспублікі Беларусь. Дзейнасць замежнікаў была накіравана на стварэнне адзінай сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і [[РЭБ|радыёэлектроннай барацьбы]] [[Узброеныя сілы Венесуэлы|Нацыянальных узброеных сіл Венесуэлы]], а таксама падрыхтоўку неабходных для яе вайсковых кадраў. Па выніку іх работы ўдалося дамагчыся паспяховага абнаўлення і сістэматызацыі абароны краіны. Адначасна ў горадзе [[Мар’іна Горка]] вялася падрыхтоўка спецназа [[DISIP]]. ;{{Сцяг|Лівія|1977}} / {{Сцяг|Лівія}} Лівія {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} 16 снежня 2009 года падчас афіцыйнага візіту ў Трыпалі беларускай вайсковай дэлегацыі пад кіраўніцтвам міністра абароны [[Юрый Віктаравіч Жадобін|Юрыя Жадобіна]] быў заключаны пратакол аб супрацоўніцтве ў галіне абароны. Пераймаць вопыт на вучэнні «Захад-2009» у Беларусь прыязджаў малодшы сын лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], [[Хаміс Кадафі|Хаміс]], камандзір [[Брыгада Хаміса|элітнага падраздзялення спецназа Лівіі]]<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. У чэрвені [[2010]] года лівійскія вайскоўцы прынялі ўдзел у вучэннях з беларускай [[11-ы гвардзейскі танкавы корпус|11-й асобнай механізаванай брыгадай]] са [[Слонім]]а, якія праходзілі на Абуз-Лясноўскім палігоне пад [[Баранавічы|Баранавічамі]]<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/politics/216582.html |title=МИД опровергает информацию о белорусских наемниках в Ливии и самолете с золотом Каддафи<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=11 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428084536/https://news.tut.by/politics/216582.html |archive-date=28 красавіка 2021 |url-status=dead }}</ref>. 6 красавіка 2011 года выдавецтва «Комсомольская правда» выпусціла артыкул аб удзеле ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|баявых дзеяннях у Лівіі]] на баку ўрада беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што ваенныя займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былі былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах спецназа і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. Вайскоўцы рэспублікі пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы партызанскай вайны, тым самым знізіўшы эфектыўнасць авіяўдараў [[НАТА]] і павялічыўшы мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне<ref name="комсправ"/>. Як заявіў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне знаходзіўся кантынгент з 500 беларускіх вайсковых саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частка з іх эвакуявалі. Аднак са слоў вайсковага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш, ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі сілавымі структурамі. Рэдакцыя выдання «Комсомольская правда» звязалася з Міхаілам, адным з такіх наймітаў. Ён паведаміў, што яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў. Паводле інфармацыі суразмоўцы, у краіне пры Узброеных сілах знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў<ref name="комсправ"/>. {{external media |topic = Хафтараўцы падчас навучання ў Беларусі. |subtopic = Фотаздымкі, апублікаваныя ў Тэлеграм-канале «Я-ВОЕННЫЙ.БЕЛ» |image1 = [https://t.me/iammilitary/13456 Першы пост.] |image2 = [https://t.me/iammilitary/13465 Другі пост] }} 1 1 сакавіка 2025 года ў адным з [[Facebook]]-акаўнтаў, звязаных з [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміяй (ЛНА)]] фельдмаршала [[Халіфа Хафтар|Халіфа Хафтара]], была апублікавана фотасправаздача выпуску падраздзялення лівійскага спецназа пасля навучальных курсаў паглыбленай падрыхтоўкі ў Беларусі. У цырымоніі прыняў удзел сын фельдмаршала генерал-лейтэнант Садам Хафтар. Група складала не менш за 100 байцоў [[Сілы спецыяльнага прызначэння Лівіі|спецназа 36-га батальёна «Саіка»]]<ref>[https://web.archive.org/web/20250303004603/https://reform.news/specnaz-haftara-proshel-podgotovku-v-belarusi Спецназ Хафтара прошел подготовку в Беларуси]</ref>. ;{{Сцяг|Емен}} Емен {{Гл. таксама|Расстрэлы ў Сане (2013)}} У 2010 годзе Емен набыў у Беларусі 66 танкаў [[Т-80|Т-80БВ]]<ref>[https://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?]</ref>. Гэтыя машыны неаднаразова выкарыстоўваліся ў баявых дзеяннях<ref>[https://naviny.online/rubrics/society/2014/10/20/ic_articles_116_187343 Списанные в Беларуси танки воюют в Йемене] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423185458/https://naviny.online/rubrics/society/2014/10/20/ic_articles_116_187343 |date=23 красавіка 2021 }} // Naviny.by, 20 октября 2014</ref><ref>[https://42.tut.by/432301 Несколько белорусских танков Т-80БВ потеряно в бою с повстанцами в Йемене] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423185451/https://42.tut.by/432301 |date=23 красавіка 2021 }} // TUT.BY, 21 января 2015</ref>. Вядома, што як мінімум двое беларусаў у 2013 годзе накіраваны па дзяржаўнай лініі для падтрымкі еменскіх сілавікоў. Паводле афіцыйнай заявы беларускага боку, яны працавалі пры ахове прэзідэнта, аднак, на думку ваеннага аналітыка Аляксандра Алесіна, галоўнай задачай з’яўлялася дапамога ў тэхнічным абслугоўванні новых танкаў<ref>Александр Алесин. [https://naviny.online/rubrics/society/2014/10/20/ic_articles_116_187343 Списанные в Беларуси танки воюют в Йемене] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423185458/https://naviny.online/rubrics/society/2014/10/20/ic_articles_116_187343 |date=23 красавіка 2021 }} // Naviny.by (20 октября 2014)</ref>. ;{{Сцяг|Нігерыя}} Нігерыя {{Гл. таксама|Беларусь і барацьба з міжнародным тэрарызмам}} {{external media |topic = Нігерыйскія вайскоўцы ў Беларусі. |subtopic = |image1 = [http://web.archive.org/web/20180716140632/http://csp.by/news/v-smi/nigeriyskie-soldaty-prokhodyat-spetsialnuyu-podgot/ Фатаграфіі ЦСП БФСТ «Дынама».] |image2 = [https://vk.com/africa_war?w=wall-120370683_4407 Іншыя фотаздымкі.] }} У пачатку 2010-х беларуская кампанія «Белспецзнештэхніка» ўзяла на сябе абавязацельствы па абслугоўванні ўдарных верталётаў [[Мі-24|Мі-24/35]] [[Ваенна-паветраныя сілы Нігерыі|ВПС Нігерыі]]. Беларусы адказваюць за верталёты 97-й групы спецназа ў г. [[Порт-Харкорт]]. Таксама на навучанне ў Беларусь прыбыла група пілотаў і інжынераў<ref>Siarhei Bohdan.[https://belarusdigest.com/story/belarusian-military-cooperation-with-developing-nations-dangerous-yet-legal/ Belarusian Military Cooperation With Developing Nations: Dangerous Yet Legal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210924203945/https://belarusdigest.com/story/belarusian-military-cooperation-with-developing-nations-dangerous-yet-legal/ |date=24 верасня 2021 }} // Belarus Digest, 5 December 2013.</ref>. У верасні 2014 года [[Нацыянальная асамблея Нігерыі]] ўхваліла выдзяленне аднаго мільярда долараў на барацьбу з паўстанцамі «[[Бока Харам]]» на поўначы краіны. Гэтыя сродкі пайшлі на аплату навучання і матэрыяльных сродкаў Расіі, [[Чэхія|Чэхіі]] і Беларусі, чые спецыялісты займаліся падрыхтоўкай нігерыйскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.cfr.org/blog/nigeria-turns-russia-czech-republic-and-belarus-military-training-and-materiel Nigeria Turns to Russia, Czech Republic, and Belarus for Military Training and Materiel]</ref>. Неўзабаве спецпадраздзяленні арміі Нігерыі прыбылі на тэрыторыю Беларусі<ref name="нигерия">[http://csp.by/news/v-smi/nigeriyskie-soldaty-prokhodyat-spetsialnuyu-podgot/ Нигерийские солдаты проходят специальную подготовку в Беларуси для борьбы с боевиками в дельте Нигера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180716140632/http://csp.by/news/v-smi/nigeriyskie-soldaty-prokhodyat-spetsialnuyu-podgot/ |date=16 ліпеня 2018 }} — Центр специальной подготовки Республики Беларусь</ref><ref>[https://vk.com/africa_war?w=wall-120370683_4407 Военнослужащие специальных сил Нигерии проходят обучение в Республике Беларусь (Фото)]</ref>. Паводле інфармацыі, апублікаванай на афіцыйным сайце ЦСП [[Беларускае фізкультурна-спартыўнае таварыства «Дынама»|БФСТ «Дынама»]], курсы прызначаліся для падрыхтоўкі афрыканскіх вайскоўцаў да [[Вайна ў дэльце Нігера|барацьбы з баевікамі ў дэльце Нігера]]<ref name="нигерия"/>. Навучанне праходзіла на базе 5-й брыгады спецназа<ref>[https://military-az.com/forum/viewtopic.php?f=6&t=1479&start=40 Снайперские винтовки]</ref>. Некаторае садзейнічанне аказалі супрацоўнікі [[МНС Рэспублікі Беларусь]]<ref name="нигерия"/>. Паводле інфармацыі журналісцкага партала Sahara Reporters, да снежня 2015 года ў расійскіх і беларускіх ваенных лагерах было навучана каля 700 нігерыйскіх снайпераў<ref>[https://saharareporters.com/2016/06/08/nigeria-army-yet-pay-its-belarus-trained-snipers-six-months Nigeria Army Yet To Pay Its Belarus-Trained Snipers In Six Months]</ref>. 10 снежня 2020 года ў [[Абуджа|Абуджы]] адбылася сустрэча міністра абароны Нігерыі генерал-маёра Башыра Магашы з беларускай дэлегацыяй на чале з палкоўнікам Андрэем Красоўскім. У перамовах удзельнічалі таксама супрацоўнікі «БСЗТ—Новыя тэхналогіі». Абмяркоўвалася магчымасць павышэння кваліфікацыі супрацоўнікаў спецназа. Нігерыйскі бок быў зацікаўлены ў набыцці навыкаў збору разведвальнай інфармацыі і навучанні барацьбе з тэрарызмам. Заключаныя дамоўленасці сталі дапаўненнямі і пашырэннем да ўжо наяўных праграм па контртэрарыстычнай падрыхтоўцы<ref>[https://anoncandanga.com/military-cooperation-between-nigeria-and-belarus/ Military cooperation between Nigeria and Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023165544/https://anoncandanga.com/military-cooperation-between-nigeria-and-belarus/ |date=23 кастрычніка 2021 }}</ref>. ;{{Сцяг|ЗША}} ЗША {{Гл. таксама|Timber Sycamore}} Як паведаміла ў верасні 2015 года Упраўленне ААН па пытаннях раззбраення, у 2014 годзе Беларуссю праз [[Балгарыя|Балгарыю]] амерыканскім уладам прададзена 610 ракет для супрацьтанкавай сістэмы [[Фагот (СТРК)|«Фагот»]] і восем процітанкавых комплексаў [[Метыс (СТРК)|«Метыс»]], якія затым накіраваны [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскай апазіцыі]]<ref>[https://vz.ru/news/2015/9/24/768695.html СМИ: США закупали оружие для сирийских повстанцев в Белоруссии] // Взгляд, 24 сентября 2015</ref><ref>[https://www.businessinsider.com/us-bought-weapons-from-belarus-for-syrian-rebels-2015-9 The US tried to send weapons to Syrian rebels through companies in Belarus and Bulgaria — and it ended in disaster]</ref>. Паводле [[Dilova Stolytsya]], амерыканскія інструктары ездзілі ў Беларусь для навучання абыходжанню з узбраеннем<ref name="Dilova Stolytsya">[https://www.dsnews.ua/economics/neochevidnaya-torgovlya-na-chem-zarabatyvaet-belorusskiy-20022019220000 Серые сделки. Как получается, что русские танки в Сирии уничтожают белорусским оружием] // Dilova Stolytsya, 21 февраля 2021</ref>. ;{{Сцяг|ДР Конга}} ДР Конга {{Гл. таксама|Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)}} Баранавіцкі [[558-ы авіяцыйны рамонтны завод]] мае кантракт у [[ДР Конга]] на тэхнічнае абслугоўванне авіяцыі<ref name="февраль2023">[https://web.archive.org/web/20230707121254/https://cdn.regnum.ru/article/3776336 Африканская стратегия Лукашенко. Чему России стоит поучиться у союзника]</ref>. У 2015—2019 гадах у краіне знаходзіліся беларускія інструктары, пераважна пілоты, якія навучалі кангалезскіх вайскоўцаў<ref name="лебедок"/>. Вядома, што яны прысутнічалі ў зоне [[Канфлікт у Ківу|баявых дзеянняў у правінцыі Паўночнае Ківу]] і грунтаваліся на аэрадроме блізу горада [[Гома]]<ref>[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах]</ref>, дзе аказвалі дапамогу ў барацьбе з паўстанцамі. Як паведамілі ў праграме Навіны «24 гадзіны» на [[СТБ]], беларусы дзейнічалі як прыватныя асобы<ref>[https://www.ctv.by/novosti-kongo/zhizni-troih-belorusov-postradavshih-pri-krushenii-mi-24-v-kongo-nichego-ne-ugrozhaet?page=1 Жизни троих белорусов, пострадавших при крушении МИ-24 в Конго, ничего не угрожает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210929223647/https://www.ctv.by/novosti-kongo/zhizni-troih-belorusov-postradavshih-pri-krushenii-mi-24-v-kongo-nichego-ne-ugrozhaet?page=1 |date=29 верасня 2021 }} // СТВ, 1 февраля 2017.</ref>. ;{{Расія}} Расія {{Асноўны артыкул|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Расіі|Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну}} {{Гл. таксама|Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі}} {{external media |topic = Фотаматэрыялы |subtopic = Афіцыйны тэлеграм-канал МА РБ. |image1 = [https://web.archive.org/web/20230522153007/https://t.me/modmilby/24346 Беларускія інструктары і расійскія вайскоўцы.] }} У сакавіку 2023 года Мінабароны краіны апублікавала кадры з падрыхтоўкі беларускімі інструктарамі расійскіх вайскоўцаў. Ваеннаслужачыя РФ удасканальвалі сваю стральбу з аўтаматаў, практыкаваліся ў кіраванні бранятэхнікі, вывучалі тактычную медыцыну, прайшлі інжынерную падрыхтоўку і псіхалагічную паласу перашкод. [[Еўрарадыё]] паведаміла, што навучанне нібыта праводзілася для далейшага ўдзелу ў [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|баявых дзеяннях ва Украіне]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230604145237/https://euroradio.fm/ru/minoborony-pokazalo-kak-belorusskie-instruktory-treniruyut-rossiyskikh-voennykh Минобороны показало, как белорусские инструкторы тренируют российских военных]</ref>. Паводле брытанскай разведкі, на той момант падрыхтоўку ў Беларусі праходзілі 1000 байцоў [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]]<ref>[https://www.businessinsider.com/russia-troops-trained-belarus-own-instructors-deployed-ukraine-uk-intel-2023-3 Russia is sending troops to 'less experienced' Belarus for training because most of its own instructors have been deployed to Ukraine, says UK intel]</ref>. У красавіку начальнік Галоўнага ўпраўлення баявой падрыхтоўкі генерал-маёр [[Аляксандр Іванавіч Бас|Аляксандр Бас]] заявіў [[БЕЛТА]], што каля 500 беларускіх інструктараў рыхтуюць ваенных рэгіянальнай групоўкі войск. Як ён адзначыў, навучанне праводзіцца на падставе аналізу формаў і спосабаў прымянення войск падчас канфлікту ва [[Украіна|Украіне]]<ref>[https://www.belta.by/society/view/k-zaschite-sojuznogo-gosudarstva-gotovy-kak-prohodit-podgotovka-voennyh-regionalnoj-gruppirovki-vojsk-559789-2023/ К защите Союзного государства готовы! Как проходит подготовка военных региональной группировки войск]</ref>. Для падрыхтоўкі байцоў, у тым ліку [[Мабілізацыя ў Расіі (2022)|мабілізаваных]], былі створаны намётавыя лагеры на палігонах «Лепельскі» пад [[Лепель|Лепелем]], «Рэпішча» пад [[Асіповічы|Асіповічамі]] і «Абуз-Лясноўскі» пад [[Баранавічы|Баранавічамі]]. Навучанне праводзілася з кастрычніка 2022 года па 3 ліпеня 2023 года, пасля чаго аб’екты згарнулі. Усяго ў Беларусі прайшло падрыхтоўку да некалькі тысяч мабілізаваных<ref>[https://www.svaboda.org/a/32490693.html Расейскіх мабілізаваных больш ня будуць рыхтаваць у Беларусі Спадарожнікавыя здымкі зафіксавалі ліквідацыю лягераў на беларускіх палігонах] // Радыё Свабода, 5 ліпеня 2023</ref>. == Вядомыя спецыялісты == * '''Алег Пятровіч Ліхоткін''' — беларускі лётчык. У 2001 годзе з’ехаў у Дэмакратычную Рэспубліку Конга на службу ваенным інструктарам. УУС Брэсцкага аблвыканкама лічыцца зніклым без вестак<ref>{{Cite web |title=Лихоткин Олег Петрович |url=https://minsk.mvd.gov.by/ru/wanted/1246 |access-date=24 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224140612/https://minsk.mvd.gov.by/ru/wanted/1246 |archive-date=24 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>. У іншых крыніцах заяўлялася аб яго гібелі падчас авіякатастрофы 2006 года<ref>[https://web.archive.org/web/20200222045750/http://foto-i-mir.ru/2016/10/24/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%B6%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85/ Продажа украинских штурмовиков Су-25 в Демократическую Республику Конго]</ref> альбо паланенні<ref>[https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov Крылья без родины]</ref>. * '''[[Юрый Леанідавіч Сушкін]]''' — адстаўны [[палкоўнік]] ВПС Беларусі, удзельнік Афганскай і Івуарыйскай войнаў<ref name="RFI">Сергей Дмитриев. [https://www.rfi.fr/ru/%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/20200320-15-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD-%D0%B2-%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B5-%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D1%82-%D0%B4-%D0%B8%D0%B2%D1%83%D0%B0%D1%80 15 лет без ответа: кто виновен в бомбардировке французских военных в Кот-д’Ивуар] // RFI, 20 марта 2020</ref>. Атрымаў шырокую вядомасць пасля забойства дзевяці французскіх вайскоўцаў у Кот-д’Івуары, за што парыжскім судом быў завочна прысуджаны да [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]].<ref name="rfi2021">Дмитрий Гусев. [https://www.rfi.fr/ru/франция/20210416-тайны-су-25-и-юрия-сушкина-в-париже-вынесли-приговор-по-делу-об-убийстве-французских-военных-в-кот-д-ивуар Тайны Су-25 и Юрия Сушкина: в Париже вынесли приговор по делу об убийстве французских военных в Кот-д’Ивуар] // RFI, 16 апреля 2021</ref>. * '''[[Алег Сяргеевіч Пафераў]]''' — [[генерал-лейтэнант]], у перыяд з 2008<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/politic/2012/06/27/ic_articles_112_178300 Беларусь — Венесуэла: тайны политического альянса]{{Недаступная спасылка}}</ref> па 2013<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6148973 |title=Лукашенко заявил, что Белоруссия разрабатывала для Венесуэлы план обороны |access-date=2020-12-18 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326141815/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6148973 |url-status=live }}</ref> быў кіраўніком групы беларускіх ваенных саветнікаў пры Узброеных сілах Венесуэлы. * '''[[Вячаслаў Міхайлавіч Качура]]''' — адстаўны [[маёр]] [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|ГРУ]], былы начальнік штаба 334-га асобнага атрада спецыяльнага прызначэння, удзельнік Афганскай вайны і грамадзянскай вайны ў Лівіі. З 2011 па 2018 гады знаходзіўся ў палоне ў баевікоў. Апошні грамадзянін Рэспублікі Беларусь, вызвалены з лівійскага палону<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3535968 Ливийский пленник: Вячеслав Качура вернется домой после шести лет заключения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022183528/https://www.kommersant.ru/doc/3535968 |date=22 кастрычніка 2021 }} – Газета Коммерсантъ № 19 (6257) от 02.02.2018</ref>. * '''Анатоль Яўгенавіч Мазынскі''' — супрацоўнік [[140-ы рамонтны завод|140-га рамонтнага завода]], малодшы брат тэатральнага рэжысёра [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерыя Мазынскага]]. Загінуў у 2013 годзе ў Емене<ref name="govorim">[https://govorim.by/minskaya-oblast/borisov/novosti-borisova/112045-borisovchaninu-anatolyu-mazynskomu-rasstrelyannomu-v-yemene-do-pensii-ostavalsya-god.html Борисовчанину Анатолю Мазынскому, расстрелянному в Йемене, до пенсии оставался год] // Govorim.by, 5 декабря 2013</ref>. == Гл. таксама == * [[Воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі]] * [[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой]] * [[Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы]] * [[Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы]] * [[Іхтамнет]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * ''Carlos E. Hernández.'' [https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/3118522/venezuela-belarus-estrecha-relacion-militar Venezuela y Belarús: una estrecha relación militar] // Infodefensa : газета. — 14 декабря 2015. * ''Stijn Mitzer and Joost Oliemans.'' [https://www.oryxspioenkop.com/2020/08/cote-divoires-su-25s-sharks-wont-bite.html?m=1 Ivory Coast’s Su-25s — The Sharks Won’t Bite Again] // Oryxspioenkop : website of defense analytics and military operations research. — 31 March 2021. {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь]] ngykp5mx019tla5rcutoev2j4szozve 0 691600 5148625 4806548 2026-05-30T09:50:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148625 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ткачоў}} {{Пісьменнік}} '''Васі́ль Ю́р’евіч Ткачо́ў''' ({{ДН|1|1|1948}}, [[Гута (Рагачоўскі раён)|Гута]], [[Рагачоўскі раён]] — 13 лютага 2022<ref>[https://belkagomel.by/2022/02/14/umer-izvestnyj-belorusskij-dramaturg-vasil-tkachev/ Умер известный белорусский драматург Василь Ткачев]</ref>) — беларускі празаік і драматург. Лаўрэат Нацыянальнай літаратурнай прэміі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і вясковых настаўнікаў. Пасля заканчэння Ільічоўскай сярэдняй школы ў 1966 годзе працаваў у раённых газетах у [[Івацэвічы|Івацэвічах]] і [[Карма (Кармянскі раён)|Карме]]. У 1967 годзе прызваны ў Савецкую Армію. Скончыў факультэт журналістыкі [[Львоўскае вышэйшае ваенна-палітычнае вучылішча|Львоўскага вышэйшага ваенна-палітычнага вучылішча]] ў 1973 годзе. Служыў у [[Туркменістан]]е вайсковым карэспандэнтам. У 1979—1980 гадах працаваў рэдактарам рэкламы камбінату «Туркменгандальрэклама» ([[Ашгабат]]). З 1980 годзе — карэспандэнт шматтыражкі «[[Сельмашавец]]» (Гомель), у 1983—1985 гадах — стыліст, спецыяльны карэспандэнт абласной газеты «[[Гомельская праўда]]». У 1989 годзе абраны сакратаром Гомельскага абласнога аддзялення [[Саюз пісьменнікаў БССР|СП БССР]]. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|СП СССР]] з 1989 года. Адзін з найбольш вядомых прыхільнікаў і арганізатараў стварэння беларускай сталіцы народнага гумару ў [[Аўцюкі (фестываль)|Аўцюках]] Калінкавіцкага раёна. Жыў у [[Гомель|Гомелі]]. === Творчасць === Першае апавяданне «Шчарбаты нож» надрукаваў у 1966 годзе ў часопісе «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]». Аўтар п’ес «Сівы бусел» (пастаўлена ў 1985), «Вокны» (пастаўлена ў 1985), «Прыгоды з Канапухіным» (пастаўлена ў 1988), «Лесьвіца» (пастаўлена ў 1988), «Кветкі-ягадкі» (пастаўлена ў 1990), аднаактоўкі «Дублёр» і інш. Пераклаў на беларускую мову п’есу Л. Петрушэўскай «Маскоўскі хор» (пастаўлена ў 1989). === Кнігі === * 1975 — «Хітры Данік», зборнік апавяданняў для дзяцей * 1984 — «Партрэт салдата», зборнік апавяданняў для дзяцей * 1985 — «Дзень у горадзе», зборнік апавяданняў * 1988 — «Пахвалі пражыты дзень», кніга публіцыстыкі * 2001 — «Канфуз» * 2002 — «Тратнік», кніга прозы * 2003 — «Вятрак — птушка вольная», зборнік апавяданняў * 2004 — «Незвычайны дыктант» * 2005 — «Вячыстыя лясы Гомельшчыны» * 2009 — «Снукер», аповесці, апавяданні, п’есы * 2020 — «Мішэнь», зборнік апавяданняў == Узнагароды == Пераможца многіх літаратурных конкурсаў, Лаўрэат [[прэмія Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі|прэміі Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]] за кнігу прозы «Снукер» (2011), [[прэмія імя Васіля Віткі|прэміі імя Васіля Віткі]] (2012) і [[Літаратурная прэмія імя Кірылы Тураўскага |Кірылы Тураўскага]] (2013)<ref>[http://mozyrlib.by/colleague/calendar/literary_tka4.html Да 70-цігоддзя Ткачова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128004813/http://mozyrlib.by/colleague/calendar/literary_tka4.html |date=28 студзеня 2021 }}, Сайт Мазырскай бібліятэкі</ref>. == Памяць == 1 студзеня 2023 года на доме па вуліцы Яфрэмава ў [[Гомель|Гомелі]], дзе ў 1982—2022 гадах жыў Васіль Ткачоў, устаноўлена памятная дошка<ref>[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news261620.html Памятную доску в честь 75-летия со дня рождения писателя Василя Ткачева установили в Гомеле]</ref>.{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Ткачо́ў Васіль Юр’евіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|473—474}} * {Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|Васіль Ткачоў|539—540}} == Спасылкі == * [http://www.slounik.org/81383.html Васіль Ткачоў] на [[slounik.org]] * [https://knihi.com/Vasil_Tkacou/ Васіль Ткачоў] на [[Беларуская Палічка|Беларускай палічцы]] * [http://kamunikat.org/Tkaczou_Vasil.html Васіль Ткачоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031162251/http://kamunikat.org/Tkaczou_Vasil.html |date=31 кастрычніка 2021 }} на kamunikat.org {{DEFAULTSORT:Ткачоў Васіль Юр’евіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] rrxlyagopwbhug448jbz6tnyf0eqbfn 0 694157 5148312 4907404 2026-05-29T12:46:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148312 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бярэзінскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бярэзінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бярэзінскі раён]] |Уключае = 36 населеных пунктаў |Сталіца = [[Беразіно]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1925 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бярэ́зінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — горад [[Беразіно]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Бярэзінскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка Беразіно. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бярэзінскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Бярэзінскім раёне [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Беразіно атрымала статус гарадскога пасёлка. З 20 верасня 1944 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у складзе адноўленага Бярэзінскага раёна. 7 сакавіка 1968 года Беразіно атрымала статус горада. У 1974 годзе скасавана вёска [[Асоўкі]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ушанскі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Ушанскага сельсавета]] (22 населеныя пункты: аграгарадок [[Уша (Бярэзінскі раён)|Уша]], вёскі [[Баравіно]], [[Беліца (Бярэзінскі раён)|Беліца]], [[Белічаны (Бярэзінскі раён)|Белічаны]], [[Бярозаўка (Бярэзінскі сельсавет)|Бярозаўка]], [[Восава (Бярэзінскі сельсавет)|Восава]], [[Грады (Бярэзінскі раён)|Грады]], [[Дзямешкаўка]], [[Замак (Бярэзінскі раён)|Замак]], [[Калюжыца]], [[Клёнаўка (Бярэзінскі раён)|Клёнаўка]], [[Котава (Бярэзінскі раён)|Котава]], [[Крупа (Бярэзінскі раён)|Крупа]], [[Любач]], [[Ляжына]], [[Мурава (Бярэзінскі раён)|Мурава]], [[Новая Князеўка]], [[Новая Машчаніца]], [[Снуя]], [[Старая Князеўка]], [[Старая Машчаніца]] і [[Сялянка (Бярэзінскі раён)|Сялянка]]), а ў склад [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (аграгарадок [[Лешніца (Бярэзінскі раён)|Лешніца]], вёскі [[Навасёлкі (Бярэзінскі раён)|Навасёлкі]] і [[Слабада (Бярэзінскі раён)|Слабада]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (17 населеных пунктаў) — 1994 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,3 % — [[беларусы]], 3,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (36 населеных пунктаў) — 1925 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Бярэзінскі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Бярэзінскі раён}} [[Катэгорыя:Бярэзінскі сельсавет (Бярэзінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чэрвеньскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] sug4lb1msu5b1hh0uuylp3ec3k2zxjz 0 702076 5148564 4336299 2026-05-30T07:31:51Z DenisBorum 139498 удакладненне 5148564 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Падаляк}} '''Міхаіл Міхайлавіч Падаляк''' (нар. {{ДН|16|2|1972}}) — [[Украіна|украінскі]] журналіст і паліттэхнолаг. Займае трэцяе месца сярод самых уплывовых украінцаў паводле версіі часопіса «Фокус». == Біяграфія == Дзяцінства правёў у [[Львоў|Львове]] і [[Новавалынск]]у. У 1989 годзе паступіў у [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскі медыцынскі інстытут]]. У 1990-х гадах не стаў пераходзіць у беларускае грамадзянства, а пакінуў сабе ўкраінскае. Па медычнай спецыяльнасці ніколі не працаваў, аддаў перавагу кар’еры журналіста ў беларускіх выданнях таго часу: «FM-бульвар», «Время», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]», «[[Белорусская деловая газета]]», «[[Наша Свабода]]». Летам 2004 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] прызнаў Міхаіла Падаляка пагрозай нацыянальнай бяспецы і дэпартаваў яго на радзіму, забараніўшы на пяць гадоў наведваць краіну<ref>[https://ria.ru/person/mikhail-podolyak/#2052364824-2052364826 Михаил Подоляк]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://skelet.org/mixail-podolyak/ Михаил Подоляк: генерал информационной войны или же простой пиарщик?]{{ref-ru}}</ref>. Пасля дэпартацыі з Беларусі працягнуў працаваць журналістам ва Украіне: у 2005 годзе ён становіцца галоўным рэдактарам «Украінскай газеты», як пазаштатны журналіст, пачаў працаваць з інфармацыйным інтэрнэт-выданнем «Обозреватель» з 2006 года. На пачатку красавіка 2020 года Падаляк стаў радцам кіраўніка [[Офіс Прэзідэнта Украіны|Офіса прэзідэнта Украіны]] і «антыкрызісным менеджарам» ОПУ. Сваё рашэнне далучыцца да Офіса прэзідэнта [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Зяленскага]] ён патлумачыў жаданнем будаваць «эфектыўную, кампактную, але жорсткаю дзяржаву»<ref>[https://www.nv-online.info/2022/03/01/a-vy-paznali.html?fbclid=IwAR2UYea156PoQh4VFWq2TCzn4MUMtI9iH-zOVlJZaNXpJbOgj4r6DFGAdp4 А вы пазналі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220301204318/https://www.nv-online.info/2022/03/01/a-vy-paznali.html?fbclid=IwAR2UYea156PoQh4VFWq2TCzn4MUMtI9iH-zOVlJZaNXpJbOgj4r6DFGAdp4 |date=1 сакавіка 2022 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://gazetaby.com/post/mixail-podolyak-ot-kritika-vlastej-do-oblichitelya/183804/ Михаил Подоляк — от критика властей до обличителя Милинкевича] // Салідарнасць — gazetaby.com, 05.03.2022 * {{YouTube|BZ1m9XDj2do|Уладзімір Мацкевіч пра Падаляка (з 33:00)|logo=1}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падаляк Міхаіл Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Украіны]] [[Катэгорыя:Журналісты XXI стагоддзя]] pmephfbl7klr35t1g6b69x8whwkp08t 0 702110 5148545 4074370 2026-05-30T06:52:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148545 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Арыгінал імя = {{lang-ru|Василий Алексеевич Слевцов}} }} {{цёзкі2|Сляпцоў}} '''Васіль Аляксеевіч Сляпцо́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Василий Алексеевич Слевцов}}; {{ДН|31|7|1836}} — {{ДС|4|4|1878}}) — рускі [[пісьменнік]] і [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Варонеж]]ы. Сын афіцэра. Вучыўся ў Маскоўскай гімназіі, у 1849—1852 гадах вучыўся ў Пензенскім дваранскім інстытуце, у 1854—1855 гадах на медыцынскім факультэце [[МДУ|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Неўзабавае пераехаў у Яраслаўль, дзе быў акцёрам у гарадскім тэатры. У 1857—1862 гадах служыў чыноўнікам. Пад уплывам творчасці [[Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі|М. Г Чарнышэўскага]] у 1863 годзе арганізаваў у [[Санкт-Пецярбург]]у «Знаменскую камуну», дзе спрабаваў увасобіць сацыялістычныя ідэі ўсеагульнай працы, раўнапраўя жанчын і інш. Камуна была ліквідавана пад пагрозай ссылкі яе ўдзельнікаў. У 1866 годзе, пасля няўдалага замаху [[Дзмітрый Уладзіміравіч Каракозаў|Д. І. Каракозава]] на імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] В. А. Сляпцоў быў арыштаваны і неўзабаве вызвалены пад негалосны нагляд паліцыі. У 1873 годзе у Сляпцова была выяўлена [[язва]]. Ён лячыўся на [[Каўказскія Мінеральныя Воды|Каўказскіх Мінеральных водах,]] жыў у [[Тыфліс]]е, у маёнтку сваёй маці ў [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]] і ў [[Масква|Маскве]]. Перанёс аперацыю ў Санкт-Пецярбургу і зноў лячыўся. Памёр В. А. Сляпцоў у маёнтку сваёй маці. Пахаваны на гарадскіх могілках у [[Сярдобск]]у. == Літаратурная творчасць == Друкавацца В. А. Сляпцоў пачаў у 1861 годзе{{sfn|БелЭн|2002}}. Вядомасць яму прынёс цыкл [[нарыс]]аў «Уладзімірцы і Клязьма» (1861). Аўтар [[фельетон]]аў, літаратурна-крытычных артыкулаў, цыкла нарысаў «Лісты аб Асташкаве», [[Апавяданне|апавяданняў]] і драматычных эцюдаў «Гадаванка», «Начлег», «Свінні», «Мёртвае цела», аповесці «Цяжкі час» (1865), незавершанага [[рама]]на «Добры чалавек». {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сляпцоў Васіль Аляксеевіч||37}} == Спасылкі == * [https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SLEPTSOV_VASILI_ALEKSEEVICH.html СЛЕПЦОВ, ВАСИЛИЙ АЛЕКСЕЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220302165412/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/SLEPTSOV_VASILI_ALEKSEEVICH.html |date=2 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} // Энцыклапедыя «[[Кругасвет]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сляпцоў Васіль Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Публіцысты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] jwj2pmnmut75x4vd57hc393g2tw3vr7 0 704973 5148650 5055537 2026-05-30T10:21:45Z DBatura 73587 5148650 wikitext text/x-wiki {{Main|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы}} {{Вайсковае фарміраванне |назва = Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады = з [[2008]] па ? |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |краіны = |падпарадкаванне = [[Файл:DMVS 1.gif|22px]] [[Дэпартамент міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = |тып = [[Ваенныя спецыялісты Беларусі]] |уключае_ў_сябе = |роля = аказанне дапамогі ў стварэнні адзінай сістэмы СПА і РЭБ |памер = ад 10 і больш чалавек |камандная_структура = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Алег Сяргеевіч Пафёраў|Алег Пафераў]] }} '''Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле''' — кантынгент [[ваенны спецыяліст|ваенных спецыялістаў]], [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і навукоўцаў [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у [[Венесуэла|Баліварыянскай Рэспубліцы Венесуэла]]. Дзейнасць замежнікаў была накіравана на стварэнне адзінай сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і [[РЭБ|радыёэлектроннай барацьбы]] [[Узброеныя сілы Венесуэлы|Нацыянальных узброеных сіл Венесуэлы]], а таксама падрыхтоўку неабходных для яе вайсковых кадраў. Па выніку іх работы ўдалося дамагчыся паспяховага абнаўлення і сістэматызацыі абароны краіны. == Перадгісторыя == У 1999 годзе ў Венесуэле пачаўся працэс перагляду [[Знешняя палітыка|знешняй палітыкі]]. Новы ўрад негатыўна ўспрымаў [[ЗША]] і [[Еўрапейскі Саюз]] і імкнуўся паглыбляць супрацоўніцтва з [[Лацінская Амерыка|лацінаамерыканскімі дзяржавамі]]. Сярод краін далёкага замежжа ўлады пачалі ўмацоўваць сувязі з [[Расія|Расіяй]], [[Кітай|Кітаем]], а таксама [[Беларусь|Беларуссю]]<ref name="андр"/>. Тым часам апошняя, якая выпрабавала праблемы ў газавай сферы і цэнавы ціск з боку Масквы, актыўна асвойвала рынкі [[Краіна ў стадыі развіцця|развіваных краін]]<ref name="хартия">[https://web.archive.org/web/20200418075437/https://charter97.org/ru/news/2008/4/8/5554/ На случай войны с Колумбией Беларусь отправит в Венесуэлу военных инструкторов?] // Хартии'97 : интернет-портал. — 8 апреля 2008.</ref>. У 2000-я гады адбылася актывізацыя [[беларуска-венесуэльскія адносіны|беларуска-венесуэльскіх адносін]]. Супрацоўніцтва праводзілася адразу па некалькіх кірунках, пачынаючы гандлёва-эканамічнай сферай, заканчваючы вобласцю тэхналогій і прамысловасці. Гэта адбылося адразу па некалькіх прычынах, сярод якіх: * Працэсы [[глабалізацыя|глабалізацыі]], якія дазволілі пачаць [[Інтэграцыя|інтэграцыю]] гэтак аддаленых дзяржаў<ref>Кизима, стр. 25</ref>; * Узаемная цікавасць у абмене рэсурсаў Венесуэлы на беларускую падтрымку ў сацыяльным і эканамічным развіцці<ref>[https://www.sb.by/articles/a-lukashenko-my-s-u-chavesom-lyudi-odnoy-ideologii.html А.Лукашенко: мы с У.Чавесом - люди одной идеологии] // СБ. Беларусь сегодня, 26 июня 2012</ref>; * Збліжэнне лідараў дзвюх дзяржаў [[Аляксандр Лукашэнка|А Лукашэнка]] і [[Уга Чавес|У. Чавеса]] на фоне супрацьстаяння з [[Заходні свет|Захадам]]<ref>Кизима, стр. 28</ref>. За кароткі перыяд узровень супрацоўніцтва Беларусі з Венесуэлай стаў найбольш глыбокім сярод краін Лацінскай Амерыкі. Афіцыйны Мінск разглядаў партнёра як свайго роду «плацдарм» для пранікнення на рынкі іншых краін рэгіёну. Гэтыя планы пацвярджаў сам [[прэзідэнт Беларусі]] Лукашэнка. Як заявіў ён падчас аднаго з візітаў у [[Каракас]]<ref name="андр">Андриевский, стр. 4—6</ref>: {{Цытата|Мы хочам прызямліцца ў Венесуэлу такім чынам, каб з яе тэрыторыі працаваць на ўсю Лацінскую Амерыку — у эканамічнай плане.}} У ліпені 2006 года з першым візітам Чавеса ў [[Мінск]] адносіны дзвюх дзяржаў выйшлі на новы ўзровень, і двухбаковае партнёрства набыло стратэгічны статус<ref name="андр"/>. У той жа час пачалося ўзаемадзеянне ў абаронным сектары — краіны заключылі дагавор аб [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва|ваенна-тэхнічным супрацоўніцтве]]<ref>Андриевский, стр. 20—21</ref>. == Падрыхтоўка == Узаемадзеянне ў абароннай сферы было ў ліку галоўных тэм у міждзяржаўных адносінах Беларусі і Венесуэлы з самага моманту падпісання кіраўнікамі гэтых дзяржаў Мемарандума аб узаемаразуменні 16 верасня 2006 года ў [[Гавана |Гаване]] ([[Куба]]) падчас чарговага саміту [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. Некалькі месяцаў таму [[прэзідэнт Венесуэлы]] Чавес публічна заявіў, што яго краіне неабходны сучасныя сістэмы [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] для прыкрыцця паветраных межаў ад узбярэжжа [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] да мяжы з [[Бразілія|Бразіліяй]]. У якасці верагоднай пагрозы разумеліся ЗША<ref name="Саня"/>. Як пазней успамінаў А. Лукашэнка, венесуэльцы мелі патрэбу ў дапамозе па рэарганізацыі арміі. Яны закупілі розныя сістэмы супрацьпаветранай абароны, самалёты і іншае ўзбраенне, але не мелі добрай ваеннай школы для карыстання ўсім гэтым<ref name="белта">[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-venesuele-bylo-dopuscheno-mnogo-oshibok-i-upuschena-ekonomika-337647-2019/ Лукашенко: в Венесуэле было допущено много ошибок и упущена экономика]</ref>. Тагачасны намеснік начальніка [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл]] [[Пётр Мікалаевіч Ціханоўскі|Пётр Ціханоўскі]] адзначыў, што ў Венесуэле адсутнічала адзіная сістэма СПА, меліся толькі паасобныя падраздзяленні<ref name="март">[https://web.archive.org/web/20080430152354/http://news.tut.by/politics/105882.html Белорусские военные специалисты будут принимать участие в создании системы ПВО Венесуэлы] // TUT.BY, 25 марта 2008</ref>. Перад камандаваннем [[Узброеныя сілы Венесуэлы|Узброеных Сіл Венесуэлы]] паўстала пытанне стварэння сістэмы ўзгодненага кіравання не толькі [[зенітны ракетны комплекс|ЗРК]] блізкага, сярэдняга і далёкага дзеяння, але і радыётэхнічнымі сродкамі. Дапамога ў дадзеным пытанні прыйшла ад Беларусі<ref name="Саня">''Александр Алесин.'' [https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ Противовоздушная оборона: Уго Чавес умер, но дело его живет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005161048/https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ |date=5 кастрычніка 2022 }} // Белрынок : онлайн-издание. — 6 сентября 2019.</ref>. Указамі Прэзідэнта Беларусі ад 5 снежня 2007-га №618 і 686 генерал-лейтэнант і будучы пасол краіны ў Баліварыянскай Рэспубліцы [[Алег Сяргеевіч Пафёраў|Алег Пафераў]] стаў упаўнаважаным па вядзенні перамоў па праекце пагадненняў аб супрацоўніцтве ў інтарэсах стварэння адзінай сістэмы СПА і сістэмы [[радыёэлектронная барацьба|радыёэлектроннай барацьбы]], а таксама аб знаходжанні на венесуэльскай тэрыторыі беларускіх вайскоўцаў<ref name="Паферов в 2012">[http://www.belmarket.by/poleteli-shapki-voennyh-i-pogranichnikov?page=7243 Полетели шапки военных и пограничников]</ref>. 8 снежня ў рамках візіту А. Лукашэнкі ў [[Каракас]] па гэтым пытанні былі падпісаны дзве дамовы<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/politic/2012/07/09/ic_articles_112_178398 Небо над Венесуэлой будет охранять белорусская система ПВО]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першым пагадненнем прадугледжвалася, што Мінск акажа Венесуэле дапамогу і садзейнічанне ў стварэнні адзінай сістэмы СПА і РЭБ на падставе навуковага праекта. Бакі дамовіліся аб тым, што арганізацыі Венесуэлы заключаць кантракты з арганізацыямі рэспублікі і іншых дзяржаў на закупку тавараў, работ і паслуг у адпаведнасці з планамі стварэння дзвюх сістэм. Другім пагадненнем вызначаліся ўмовы, якія рэгламентуюць уезд і знаходжанне [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|спецыялістаў]], галоўнага ваеннага саветніка Беларусі і яго апарата на тэрыторыі Венесуэлы ў працэсе ажыццяўлення работ па стварэнні сістэм СПА і РЭБ. Замежнікі абавязаліся выконваць заканадаўства краіны і не ўдзельнічаць у баявых дзеяннях. Абодва дакументы былі ратыфікаваны [[Палата прадстаўнікоў (Беларусь)|Палатай прадстаўнікоў]] [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу Беларусі]] ў закрытым рэжыме 9 красавіка 2008 года, а адобраны [[Савет Рэспублікі (Беларусь)|Саветам Рэспублікі]] 16 красавіка<ref name="ВПО"/>. == Дзейнасць == У 2008 годзе Венесуэла прыняла дзесяць ваенных спецыялістаў (іх колькасць з часам павялічвалася). Разам з саветнікамі прыехалі і іх сем’і<ref name="ВПО"/>. Кіраўніцтва групы ажыццяўляў генерал Пафераў<ref name="Паферов в 2012"/>. Да місіі, акрамя афіцыйных дзяржаўных кадраў, маглі быць прыцягнуты і адстаўныя. Так, у артыкуле газеты «[[Комсомольская правда]]» 2011 года, прысвечанай [[Беларусы ў лівійскім канфлікце|меркаванаму ўдзелу беларусаў у лівійскім канфлікце]], гаварылася, што ў Мінску існуе нейкая кантора для былых вайскоўцаў, гатовых прымяніць свой баявы вопыт за мяжой. Сярод месцаў для камандзіровак названы Венесуэла, [[Кот-д’Івуар]] і [[Лівія]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. Работа беларусаў, згодна з заключаным пагадненнем, была вызначана тэрмінам на пяць гадоў. Пры гэтым існавала магчымасць аўтаматычнага падаўжэння на кожны наступны пяцігадовы перыяд, пакуль адзін з бакоў не заявіць аб сваім намеры спыніць супрацоўніцтва. Намеснік начальніка беларускага Генштаба Ціханоўскі заявіў, што сістэма СПА і радыёэлектроннай барацьбы ў Венесуэле, уключаючы падрыхтоўку спецыялістаў і кіруючага складу, будзе створана практычна на працягу шасці гадоў, што, акрамя ўсяго іншага, дазволіць Беларусі выйсці на рынак узбраення Лацінскай Амерыкі і замацавацца там<ref name="Саня"/>. Чавес паставіў перад замежнікамі наступную задачу<ref name="Саня"/>: {{Цытата|Мы павінны абараніць стратэгічныя аб’екты, напрыклад [[Гуры (ГЭС)|ГЭС «Гуры»]], нефтепромыслы, буйныя НПЗ, індустрыяльныя комплексы, натуральна, ваенныя аб’екты і камандныя пункты, буйныя гарады, такія як Каракас, каб адчуваць сябе ў большай бяспекі.}} Беларусы прапанавалі праект стварэння сістэмнай абароны дзяржавы. Ён меў на ўвазе арганізацыю ў Венесуэле інтэграванага абарончага комплексу, які ўключае СПА, сродкі радыёэлектроннай барацьбы і процідзеяння высокадакладнай зброі. Патрабавалася пабудаваць новую сістэму абароны, умантаваць у яе наяўнае ўзбраенне і дакупіць неабходнае новае, пры гэтым усё растлумачыць для венесуэльскіх калегаў<ref name="белта"/>. На падставе прапаноў ваенных кансультантаў армія Венесуэлы набыла [[Аўтаматызаваная сістэма кіравання|аўтаматызаваныя сістэмы кіравання]] войскамі СПА і [[ваенна-паветраныя сілы|ВПС]], сродкі [[радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і радыёэлектроннай барацьбы беларускай вытворчасці, а таксама ЗРК<ref name="Саня"/>. Гэтымі закупкамі планавалася замяніць французскую і амерыканскую тэхніку і абсталяванне<ref name="март"/>. У рамках праграмы для абароны асабліва важных аб’ектаў на тэрыторыі Венесуэлы створаны базы дыслакацыі беларуска-расійскага ЗРК «Пячора-2М» — мадэрнізацыі [[С-125]]. Кантракт на набыццё гэтых комплексаў быў заключаны Каракасам у верасні 2009 года. Прадугледжвалася закупка 11 (па іншых даных 18) такіх ЗРК. Пастаўкі пачаліся ў маі 2011 года. Акрамя таго, у 2006—2010 гг. венесуэльскія ўзброеныя сілы закупілі ў Беларусі нявызначаны лік комплексаў [[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор-М1]]<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/politic/2012/06/27/ic_articles_112_178300 Беларусь — Венесуэла: тайны политического альянса]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З беларускага боку ў ліку асноўных выканаўцаў праекта выступілі прадпрыемства «Алеўкурп», «Волатаўта», створанага [[Мінскі завод колавых цягачоў|Мінскім заводам колавых цягачоў]], і 2566-ы завод па рамонце радыёэлектроннага ўзбраення. Па інфармацыі трэціх крыніц, сувыканаўцам праекта нараўне з прадпрыемствамі [[Ваенна-прамысловы комплекс Беларусі|ВПК Беларусі]] магчыма выступілі кітайскія, расійскія (на іх ракетах выпрабоўваліся новыя сістэмы<ref name="хартия"/>) і іранскія кампаніі<ref name="ВПО">[https://www.belvpo.com/108114.html/ Минск помог Каракасу создать систему ПВО, но не может добиться оплаты счетов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924045150/https://www.belvpo.com/108114.html/ |date=24 верасня 2020 }} // БелВПО, 11 ноября 2019</ref>. Да канца праўлення Чавеса работа была завершана, і місію беларускіх ваенных спецыялістаў згарнулі<ref name="белта"/>. Па выніку іх дзейнасці Венесуэле ўдалося дамагчыся паспяховага абнаўлення і сістэматызацыі СПА—РЭБ, пры чым не за шэсць гадоў, як планавалася, а за пяць<ref name="март"/>. Цэнтралізаванае кіраванне стаў забяспечваць аўтаматызаваны камандны цэнтр<ref>Владимир Ильин. ВВС Венесуэлы // Авиация и космонавтика : журнал. — май 2015</ref>. Аднак смерць ініцыятара праекта Чавеса і эканамічныя цяжкасці 2010-х гадоў, прымусілі многіх экспертаў сумнявацца ў тым, што Каракасу ўдалося захаваць баяздольнасць. Тым не менш, як адзначаў ваенны аналітык А. Алесін, наяўнасць значнай колькасці досыць сучасных сродкаў радыёлакацыі і радыёэлектроннай барацьбы, высокаэфектыўных мабільных ЗРК рознай далёкасці, якія кіруюцца адзінай аўтаматызаванай сістэмай камандавання, — дазваляе, у выпадку неабходнасці, закрыць паветраную прастору над любым раёнам Венесуэлы. Беларусь, на думку эксперта, паспяхова справілася з роляй інтэгратара сістэмы СПА<ref name="Саня"/>. З самім праектам усё ж узніклі праблемы. Так, напрыклад, Венесуэла завінавацілася Мінску некалькі сотняў мільёнаў долараў. Краіна дагэтуль не расплацілася з Беларуссю за пастаўкі вайсковых тэхналогій і маёмасці<ref name="ВПО"/>. == Міжнародны фактар == У [[СМІ]] існавала меркаванне, што з’яўленне беларускіх вайскоўцаў у Венесуэле з’яўляецца адказам на [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэнне амерыканскіх СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе]]. Гэта нібыта таксама было звязана з санкцыямі ў дачыненні да канцэрна «[[Белнафтахім]]», які ажыццяўляў праекты па здабычы і перапрацоўцы венесуэльскай [[нафта|нафты]]. Аднак віцэ-прэзідэнт Расійскай акадэміі геапалітычных праблем [[Леанід Рыгоравіч Івашоў|Л. Івашоў]] раскрытыкаваў дадзены пункт гледжання<ref>''Александр Замахов.'' [https://ria.ru/20080328/102447142.html Белорусский ответ американской ПРО] // РИА Новости, 28 марта 2008</ref>. {{Цытата|Параўноўваць планы беларусаў па ўдзеле ў стварэнні сістэмы супрацьпаветранай абароны Венесуэлы з тым, што робяць амерыканцы ў [[Польшча|Польшчы]] і [[Чэхія|Чэхіі]], не зусім правільна. Мінск будзе ўдзельнічаць у будаўніцтве вайсковай СПА, якая хоць і можа работаць па [[крылатая ракета|крылатых]] або [[балістычная ракета|балістычных ракетах]], але з сур’ёзнымі абмежаваннямі. Гэта, так сказаць, тактычны ўзровень, а паўнавартасная сістэма супрацьракетнай абароны — стратэгічны ўзровень. Для стварэння [[супрацьракетная абарона|СРА]] ў Беларусі і вопыт недастатковы, і тэхналогій няма, і вытворчасць адпаведная адсутнічае. Па вялікім рахунку і самой Венесуэле сістэма ПРА не патрэбна. У [[Расія|Расіі]], напрыклад, маюцца стратэгічныя ракеты, вось ЗША і ствараюць сістэму процідзеяння ім. А ў Венесуэлы такіх ракет няма, і я сумняваюся, што ЗША будуць наносіць па ёй стратэгічны ўдар.}} Усё ж дзейнасць Беларусі ў амерыканцаў выклікала непакой. [[Белы дом]] быў незадаволены закупкамі арміяй Венесуэлы новай тэхнікі і замене заходняга абсталявання, у першую чаргу дэмантажы радараў амерыканскай і бельгійскай вытворчасці. Меркавалася, што мадэрнізацыя венесуэльскай абароны прывядзе да змены балансу сіл у рэгіёне і [[Гонка ўзбраенняў|гонцы ўзбраенняў]]. У ліпені 2008 года пад падставай барацьбы з наркатрафікам быў адноўлены [[Чацвёрты флот ВМС ЗША]], які адказваў за [[Паўднёвая Амерыка|паўднёваамерыканскі кірунак]]. Асцярогі сталі нарастаць і ў некаторых лацінаамерыканскіх дзяржавах. Як адзначаў аспірант кафедры міжнародных адносін [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэта міжнародных адносін Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] К. Андрыеўскі, сярод бразільскіх аналітыкаў існавала меркаванне, што думкі пра пагрозу пачатку гонкі ўзбраенняў на кантынгенце прасоўвалі прадстаўнікі ваенных ведамстваў [[Аргенціна|Аргенціны]] і Бразіліі, якія жадалі атрымаць большага фінансавання<ref>Андриевский, стр. 21</ref>. У сваю чаргу палітолаг і дырэктар Цэнтра па праблемах еўрапейскай інтэграцыі Ю. Шаўцоў заяўляў, што размяшчэнне беларускіх вайскоўцаў у Венесуэле было прызначана «на выпадак вайны з [[Калумбія|Калумбіяй]]»<ref name="хартия"/>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * ''Сергей Кизима''. Белорусско-венесуэльская интеграция // Беларуская думка : журнал. — 2010. — № 2. — С. 25—29. * ''Андриевский, К. П.'' Отношения Республики Беларусь с Боливарианской Республикой Венесуела в 1992—2010 гг. / К. П. Андриевский. — Минск : БГУ, 2013. — 47 с. — Библиогр.: с. 29—45. * ''Александр Алесин.'' [https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ Противовоздушная оборона: Уго Чавес умер, но дело его живет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005161048/https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ |date=5 кастрычніка 2022 }} // Белрынок : онлайн-издание. — 6 сентября 2019. * ''Carlos E. Hernández''. [https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/3118522/venezuela-belarus-estrecha-relacion-militar Venezuela y Belarús: una estrecha relación militar] // Infodefensa : газета. — 14 декабря 2015. {{Замежныя ваенныя місіі Беларусі}} [[Катэгорыя:Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Былыя воінскія часці і фарміраванні Беларусі]] kv0x3tth0a10ya4acg5ayw3cdj5ya2s 5148652 5148650 2026-05-30T10:24:35Z DBatura 73587 /* Дзейнасць */ 5148652 wikitext text/x-wiki {{Main|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы}} {{Вайсковае фарміраванне |назва = Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады = з [[2008]] па ? |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |краіны = |падпарадкаванне = [[Файл:DMVS 1.gif|22px]] [[Дэпартамент міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] |у складзе = |тып = [[Ваенныя спецыялісты Беларусі]] |уключае_ў_сябе = |роля = аказанне дапамогі ў стварэнні адзінай сістэмы СПА і РЭБ |памер = ад 10 і больш чалавек |камандная_структура = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Алег Сяргеевіч Пафёраў|Алег Пафераў]] }} '''Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле''' — кантынгент [[ваенны спецыяліст|ваенных спецыялістаў]], [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і навукоўцаў [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у [[Венесуэла|Баліварыянскай Рэспубліцы Венесуэла]]. Дзейнасць замежнікаў была накіравана на стварэнне адзінай сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і [[РЭБ|радыёэлектроннай барацьбы]] [[Узброеныя сілы Венесуэлы|Нацыянальных узброеных сіл Венесуэлы]], а таксама падрыхтоўку неабходных для яе вайсковых кадраў. Па выніку іх работы ўдалося дамагчыся паспяховага абнаўлення і сістэматызацыі абароны краіны. == Перадгісторыя == У 1999 годзе ў Венесуэле пачаўся працэс перагляду [[Знешняя палітыка|знешняй палітыкі]]. Новы ўрад негатыўна ўспрымаў [[ЗША]] і [[Еўрапейскі Саюз]] і імкнуўся паглыбляць супрацоўніцтва з [[Лацінская Амерыка|лацінаамерыканскімі дзяржавамі]]. Сярод краін далёкага замежжа ўлады пачалі ўмацоўваць сувязі з [[Расія|Расіяй]], [[Кітай|Кітаем]], а таксама [[Беларусь|Беларуссю]]<ref name="андр"/>. Тым часам апошняя, якая выпрабавала праблемы ў газавай сферы і цэнавы ціск з боку Масквы, актыўна асвойвала рынкі [[Краіна ў стадыі развіцця|развіваных краін]]<ref name="хартия">[https://web.archive.org/web/20200418075437/https://charter97.org/ru/news/2008/4/8/5554/ На случай войны с Колумбией Беларусь отправит в Венесуэлу военных инструкторов?] // Хартии'97 : интернет-портал. — 8 апреля 2008.</ref>. У 2000-я гады адбылася актывізацыя [[беларуска-венесуэльскія адносіны|беларуска-венесуэльскіх адносін]]. Супрацоўніцтва праводзілася адразу па некалькіх кірунках, пачынаючы гандлёва-эканамічнай сферай, заканчваючы вобласцю тэхналогій і прамысловасці. Гэта адбылося адразу па некалькіх прычынах, сярод якіх: * Працэсы [[глабалізацыя|глабалізацыі]], якія дазволілі пачаць [[Інтэграцыя|інтэграцыю]] гэтак аддаленых дзяржаў<ref>Кизима, стр. 25</ref>; * Узаемная цікавасць у абмене рэсурсаў Венесуэлы на беларускую падтрымку ў сацыяльным і эканамічным развіцці<ref>[https://www.sb.by/articles/a-lukashenko-my-s-u-chavesom-lyudi-odnoy-ideologii.html А.Лукашенко: мы с У.Чавесом - люди одной идеологии] // СБ. Беларусь сегодня, 26 июня 2012</ref>; * Збліжэнне лідараў дзвюх дзяржаў [[Аляксандр Лукашэнка|А Лукашэнка]] і [[Уга Чавес|У. Чавеса]] на фоне супрацьстаяння з [[Заходні свет|Захадам]]<ref>Кизима, стр. 28</ref>. За кароткі перыяд узровень супрацоўніцтва Беларусі з Венесуэлай стаў найбольш глыбокім сярод краін Лацінскай Амерыкі. Афіцыйны Мінск разглядаў партнёра як свайго роду «плацдарм» для пранікнення на рынкі іншых краін рэгіёну. Гэтыя планы пацвярджаў сам [[прэзідэнт Беларусі]] Лукашэнка. Як заявіў ён падчас аднаго з візітаў у [[Каракас]]<ref name="андр">Андриевский, стр. 4—6</ref>: {{Цытата|Мы хочам прызямліцца ў Венесуэлу такім чынам, каб з яе тэрыторыі працаваць на ўсю Лацінскую Амерыку — у эканамічнай плане.}} У ліпені 2006 года з першым візітам Чавеса ў [[Мінск]] адносіны дзвюх дзяржаў выйшлі на новы ўзровень, і двухбаковае партнёрства набыло стратэгічны статус<ref name="андр"/>. У той жа час пачалося ўзаемадзеянне ў абаронным сектары — краіны заключылі дагавор аб [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва|ваенна-тэхнічным супрацоўніцтве]]<ref>Андриевский, стр. 20—21</ref>. == Падрыхтоўка == Узаемадзеянне ў абароннай сферы было ў ліку галоўных тэм у міждзяржаўных адносінах Беларусі і Венесуэлы з самага моманту падпісання кіраўнікамі гэтых дзяржаў Мемарандума аб узаемаразуменні 16 верасня 2006 года ў [[Гавана |Гаване]] ([[Куба]]) падчас чарговага саміту [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. Некалькі месяцаў таму [[прэзідэнт Венесуэлы]] Чавес публічна заявіў, што яго краіне неабходны сучасныя сістэмы [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] для прыкрыцця паветраных межаў ад узбярэжжа [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] да мяжы з [[Бразілія|Бразіліяй]]. У якасці верагоднай пагрозы разумеліся ЗША<ref name="Саня"/>. Як пазней успамінаў А. Лукашэнка, венесуэльцы мелі патрэбу ў дапамозе па рэарганізацыі арміі. Яны закупілі розныя сістэмы супрацьпаветранай абароны, самалёты і іншае ўзбраенне, але не мелі добрай ваеннай школы для карыстання ўсім гэтым<ref name="белта">[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-v-venesuele-bylo-dopuscheno-mnogo-oshibok-i-upuschena-ekonomika-337647-2019/ Лукашенко: в Венесуэле было допущено много ошибок и упущена экономика]</ref>. Тагачасны намеснік начальніка [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл]] [[Пётр Мікалаевіч Ціханоўскі|Пётр Ціханоўскі]] адзначыў, што ў Венесуэле адсутнічала адзіная сістэма СПА, меліся толькі паасобныя падраздзяленні<ref name="март">[https://web.archive.org/web/20080430152354/http://news.tut.by/politics/105882.html Белорусские военные специалисты будут принимать участие в создании системы ПВО Венесуэлы] // TUT.BY, 25 марта 2008</ref>. Перад камандаваннем [[Узброеныя сілы Венесуэлы|Узброеных Сіл Венесуэлы]] паўстала пытанне стварэння сістэмы ўзгодненага кіравання не толькі [[зенітны ракетны комплекс|ЗРК]] блізкага, сярэдняга і далёкага дзеяння, але і радыётэхнічнымі сродкамі. Дапамога ў дадзеным пытанні прыйшла ад Беларусі<ref name="Саня">''Александр Алесин.'' [https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ Противовоздушная оборона: Уго Чавес умер, но дело его живет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005161048/https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ |date=5 кастрычніка 2022 }} // Белрынок : онлайн-издание. — 6 сентября 2019.</ref>. Указамі Прэзідэнта Беларусі ад 5 снежня 2007-га №618 і 686 генерал-лейтэнант і будучы пасол краіны ў Баліварыянскай Рэспубліцы [[Алег Сяргеевіч Пафёраў|Алег Пафераў]] стаў упаўнаважаным па вядзенні перамоў па праекце пагадненняў аб супрацоўніцтве ў інтарэсах стварэння адзінай сістэмы СПА і сістэмы [[радыёэлектронная барацьба|радыёэлектроннай барацьбы]], а таксама аб знаходжанні на венесуэльскай тэрыторыі беларускіх вайскоўцаў<ref name="Паферов в 2012">[http://www.belmarket.by/poleteli-shapki-voennyh-i-pogranichnikov?page=7243 Полетели шапки военных и пограничников]</ref>. 8 снежня ў рамках візіту А. Лукашэнкі ў [[Каракас]] па гэтым пытанні былі падпісаны дзве дамовы<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/politic/2012/07/09/ic_articles_112_178398 Небо над Венесуэлой будет охранять белорусская система ПВО]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першым пагадненнем прадугледжвалася, што Мінск акажа Венесуэле дапамогу і садзейнічанне ў стварэнні адзінай сістэмы СПА і РЭБ на падставе навуковага праекта. Бакі дамовіліся аб тым, што арганізацыі Венесуэлы заключаць кантракты з арганізацыямі рэспублікі і іншых дзяржаў на закупку тавараў, работ і паслуг у адпаведнасці з планамі стварэння дзвюх сістэм. Другім пагадненнем вызначаліся ўмовы, якія рэгламентуюць уезд і знаходжанне [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|спецыялістаў]], галоўнага ваеннага саветніка Беларусі і яго апарата на тэрыторыі Венесуэлы ў працэсе ажыццяўлення работ па стварэнні сістэм СПА і РЭБ. Замежнікі абавязаліся выконваць заканадаўства краіны і не ўдзельнічаць у баявых дзеяннях. Абодва дакументы былі ратыфікаваны [[Палата прадстаўнікоў (Беларусь)|Палатай прадстаўнікоў]] [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу Беларусі]] ў закрытым рэжыме 9 красавіка 2008 года, а адобраны [[Савет Рэспублікі (Беларусь)|Саветам Рэспублікі]] 16 красавіка<ref name="ВПО"/>. == Дзейнасць == {{external media |image1 = [https://t.me/milinfolive/164501 Беларускі тэхнічны спецыяліст каля самаходных пускавых установак са складу ЗРК «Бук-М2Э» СПА Венесуэлы, 2015 год.] }} У 2008 годзе Венесуэла прыняла дзесяць ваенных спецыялістаў (іх колькасць з часам павялічвалася). Разам з саветнікамі прыехалі і іх сем’і<ref name="ВПО"/>. Кіраўніцтва групы ажыццяўляў генерал Пафераў<ref name="Паферов в 2012"/>. Да місіі, акрамя афіцыйных дзяржаўных кадраў, маглі быць прыцягнуты і адстаўныя. Так, у артыкуле газеты «[[Комсомольская правда]]» 2011 года, прысвечанай [[Беларусы ў лівійскім канфлікце|меркаванаму ўдзелу беларусаў у лівійскім канфлікце]], гаварылася, што ў Мінску існуе нейкая кантора для былых вайскоўцаў, гатовых прымяніць свой баявы вопыт за мяжой. Сярод месцаў для камандзіровак названы Венесуэла, [[Кот-д’Івуар]] і [[Лівія]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. Работа беларусаў, згодна з заключаным пагадненнем, была вызначана тэрмінам на пяць гадоў. Пры гэтым існавала магчымасць аўтаматычнага падаўжэння на кожны наступны пяцігадовы перыяд, пакуль адзін з бакоў не заявіць аб сваім намеры спыніць супрацоўніцтва. Намеснік начальніка беларускага Генштаба Ціханоўскі заявіў, што сістэма СПА і радыёэлектроннай барацьбы ў Венесуэле, уключаючы падрыхтоўку спецыялістаў і кіруючага складу, будзе створана практычна на працягу шасці гадоў, што, акрамя ўсяго іншага, дазволіць Беларусі выйсці на рынак узбраення Лацінскай Амерыкі і замацавацца там<ref name="Саня"/>. Чавес паставіў перад замежнікамі наступную задачу<ref name="Саня"/>: {{Цытата|Мы павінны абараніць стратэгічныя аб’екты, напрыклад [[Гуры (ГЭС)|ГЭС «Гуры»]], нефтепромыслы, буйныя НПЗ, індустрыяльныя комплексы, натуральна, ваенныя аб’екты і камандныя пункты, буйныя гарады, такія як Каракас, каб адчуваць сябе ў большай бяспекі.}} Беларусы прапанавалі праект стварэння сістэмнай абароны дзяржавы. Ён меў на ўвазе арганізацыю ў Венесуэле інтэграванага абарончага комплексу, які ўключае СПА, сродкі радыёэлектроннай барацьбы і процідзеяння высокадакладнай зброі. Патрабавалася пабудаваць новую сістэму абароны, умантаваць у яе наяўнае ўзбраенне і дакупіць неабходнае новае, пры гэтым усё растлумачыць для венесуэльскіх калегаў<ref name="белта"/>. На падставе прапаноў ваенных кансультантаў армія Венесуэлы набыла [[Аўтаматызаваная сістэма кіравання|аўтаматызаваныя сістэмы кіравання]] войскамі СПА і [[ваенна-паветраныя сілы|ВПС]], сродкі [[радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і радыёэлектроннай барацьбы беларускай вытворчасці, а таксама ЗРК<ref name="Саня"/>. Гэтымі закупкамі планавалася замяніць французскую і амерыканскую тэхніку і абсталяванне<ref name="март"/>. У рамках праграмы для абароны асабліва важных аб’ектаў на тэрыторыі Венесуэлы створаны базы дыслакацыі беларуска-расійскага ЗРК «Пячора-2М» — мадэрнізацыі [[С-125]]. Кантракт на набыццё гэтых комплексаў быў заключаны Каракасам у верасні 2009 года. Прадугледжвалася закупка 11 (па іншых даных 18) такіх ЗРК. Пастаўкі пачаліся ў маі 2011 года. Акрамя таго, у 2006—2010 гг. венесуэльскія ўзброеныя сілы закупілі ў Беларусі нявызначаны лік комплексаў [[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор-М1]]<ref>[https://www.naviny.media/rubrics/politic/2012/06/27/ic_articles_112_178300 Беларусь — Венесуэла: тайны политического альянса]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З беларускага боку ў ліку асноўных выканаўцаў праекта выступілі прадпрыемства «Алеўкурп», «Волатаўта», створанага [[Мінскі завод колавых цягачоў|Мінскім заводам колавых цягачоў]], і 2566-ы завод па рамонце радыёэлектроннага ўзбраення. Па інфармацыі трэціх крыніц, сувыканаўцам праекта нараўне з прадпрыемствамі [[Ваенна-прамысловы комплекс Беларусі|ВПК Беларусі]] магчыма выступілі кітайскія, расійскія (на іх ракетах выпрабоўваліся новыя сістэмы<ref name="хартия"/>) і іранскія кампаніі<ref name="ВПО">[https://www.belvpo.com/108114.html/ Минск помог Каракасу создать систему ПВО, но не может добиться оплаты счетов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924045150/https://www.belvpo.com/108114.html/ |date=24 верасня 2020 }} // БелВПО, 11 ноября 2019</ref>. Да канца праўлення Чавеса работа была завершана, і місію беларускіх ваенных спецыялістаў згарнулі<ref name="белта"/>. Па выніку іх дзейнасці Венесуэле ўдалося дамагчыся паспяховага абнаўлення і сістэматызацыі СПА—РЭБ, пры чым не за шэсць гадоў, як планавалася, а за пяць<ref name="март"/>. Цэнтралізаванае кіраванне стаў забяспечваць аўтаматызаваны камандны цэнтр<ref>Владимир Ильин. ВВС Венесуэлы // Авиация и космонавтика : журнал. — май 2015</ref>. Аднак смерць ініцыятара праекта Чавеса і эканамічныя цяжкасці 2010-х гадоў, прымусілі многіх экспертаў сумнявацца ў тым, што Каракасу ўдалося захаваць баяздольнасць. Тым не менш, як адзначаў ваенны аналітык А. Алесін, наяўнасць значнай колькасці досыць сучасных сродкаў радыёлакацыі і радыёэлектроннай барацьбы, высокаэфектыўных мабільных ЗРК рознай далёкасці, якія кіруюцца адзінай аўтаматызаванай сістэмай камандавання, — дазваляе, у выпадку неабходнасці, закрыць паветраную прастору над любым раёнам Венесуэлы. Беларусь, на думку эксперта, паспяхова справілася з роляй інтэгратара сістэмы СПА<ref name="Саня"/>. З самім праектам усё ж узніклі праблемы. Так, напрыклад, Венесуэла завінавацілася Мінску некалькі сотняў мільёнаў долараў. Краіна дагэтуль не расплацілася з Беларуссю за пастаўкі вайсковых тэхналогій і маёмасці<ref name="ВПО"/>. == Міжнародны фактар == У [[СМІ]] існавала меркаванне, што з’яўленне беларускіх вайскоўцаў у Венесуэле з’яўляецца адказам на [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэнне амерыканскіх СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе]]. Гэта нібыта таксама было звязана з санкцыямі ў дачыненні да канцэрна «[[Белнафтахім]]», які ажыццяўляў праекты па здабычы і перапрацоўцы венесуэльскай [[нафта|нафты]]. Аднак віцэ-прэзідэнт Расійскай акадэміі геапалітычных праблем [[Леанід Рыгоравіч Івашоў|Л. Івашоў]] раскрытыкаваў дадзены пункт гледжання<ref>''Александр Замахов.'' [https://ria.ru/20080328/102447142.html Белорусский ответ американской ПРО] // РИА Новости, 28 марта 2008</ref>. {{Цытата|Параўноўваць планы беларусаў па ўдзеле ў стварэнні сістэмы супрацьпаветранай абароны Венесуэлы з тым, што робяць амерыканцы ў [[Польшча|Польшчы]] і [[Чэхія|Чэхіі]], не зусім правільна. Мінск будзе ўдзельнічаць у будаўніцтве вайсковай СПА, якая хоць і можа работаць па [[крылатая ракета|крылатых]] або [[балістычная ракета|балістычных ракетах]], але з сур’ёзнымі абмежаваннямі. Гэта, так сказаць, тактычны ўзровень, а паўнавартасная сістэма супрацьракетнай абароны — стратэгічны ўзровень. Для стварэння [[супрацьракетная абарона|СРА]] ў Беларусі і вопыт недастатковы, і тэхналогій няма, і вытворчасць адпаведная адсутнічае. Па вялікім рахунку і самой Венесуэле сістэма ПРА не патрэбна. У [[Расія|Расіі]], напрыклад, маюцца стратэгічныя ракеты, вось ЗША і ствараюць сістэму процідзеяння ім. А ў Венесуэлы такіх ракет няма, і я сумняваюся, што ЗША будуць наносіць па ёй стратэгічны ўдар.}} Усё ж дзейнасць Беларусі ў амерыканцаў выклікала непакой. [[Белы дом]] быў незадаволены закупкамі арміяй Венесуэлы новай тэхнікі і замене заходняга абсталявання, у першую чаргу дэмантажы радараў амерыканскай і бельгійскай вытворчасці. Меркавалася, што мадэрнізацыя венесуэльскай абароны прывядзе да змены балансу сіл у рэгіёне і [[Гонка ўзбраенняў|гонцы ўзбраенняў]]. У ліпені 2008 года пад падставай барацьбы з наркатрафікам быў адноўлены [[Чацвёрты флот ВМС ЗША]], які адказваў за [[Паўднёвая Амерыка|паўднёваамерыканскі кірунак]]. Асцярогі сталі нарастаць і ў некаторых лацінаамерыканскіх дзяржавах. Як адзначаў аспірант кафедры міжнародных адносін [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэта міжнародных адносін Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] К. Андрыеўскі, сярод бразільскіх аналітыкаў існавала меркаванне, што думкі пра пагрозу пачатку гонкі ўзбраенняў на кантынгенце прасоўвалі прадстаўнікі ваенных ведамстваў [[Аргенціна|Аргенціны]] і Бразіліі, якія жадалі атрымаць большага фінансавання<ref>Андриевский, стр. 21</ref>. У сваю чаргу палітолаг і дырэктар Цэнтра па праблемах еўрапейскай інтэграцыі Ю. Шаўцоў заяўляў, што размяшчэнне беларускіх вайскоўцаў у Венесуэле было прызначана «на выпадак вайны з [[Калумбія|Калумбіяй]]»<ref name="хартия"/>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * ''Сергей Кизима''. Белорусско-венесуэльская интеграция // Беларуская думка : журнал. — 2010. — № 2. — С. 25—29. * ''Андриевский, К. П.'' Отношения Республики Беларусь с Боливарианской Республикой Венесуела в 1992—2010 гг. / К. П. Андриевский. — Минск : БГУ, 2013. — 47 с. — Библиогр.: с. 29—45. * ''Александр Алесин.'' [https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ Противовоздушная оборона: Уго Чавес умер, но дело его живет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005161048/https://www.belrynok.by/2019/09/06/protivovozdushnaya-oborona-ugo-chaves-umer-no-delo-ego-zhivet/ |date=5 кастрычніка 2022 }} // Белрынок : онлайн-издание. — 6 сентября 2019. * ''Carlos E. Hernández''. [https://www.infodefensa.com/texto-diario/mostrar/3118522/venezuela-belarus-estrecha-relacion-militar Venezuela y Belarús: una estrecha relación militar] // Infodefensa : газета. — 14 декабря 2015. {{Замежныя ваенныя місіі Беларусі}} [[Катэгорыя:Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Былыя воінскія часці і фарміраванні Беларусі]] 5ryr59m1dv7fpnr6fwwpcmw2lrvbh5h 0 707023 5148389 4640498 2026-05-29T16:47:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148389 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Kannonsyouji-5774.jpg|thumb|Ваджра — сімвал ваджраяны]] '''Ваджрая́на''' ([[санскрыт]]: वज्रयान «[[дыямент]]авая калясніца», або «непарушная калясніца») — [[Тантра|тантрычная]] форма [[будызм]]у, што паходзіць ад [[махаяна|махаяны]]. Найлепей прадстаўлена ў [[тыбецкі будызм|тыбецкім будызме]], а таксама ў некаторых гістарычных будысцкіх школах [[Кітай|Кітая]] і [[Японія|Японіі]]. == Гісторыя == Хаця прыхільнікі ваджраяны адносяць яе ўзнікненне да часоў [[Гаўтама Буда|Гаўтамы Буды]], [[тантра|тантрычны]] [[будызм]] сфарміраваўся на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]] не раней за [[4 стагоддзе|IV]] — [[8 стагоддзе|VIII]] стст. Яго сімвалам стала ваджра, [[рытуал]]ьная [[зброя]], якая ўзгадвалася ў [[Рыгведа|Рыгведзе]]. Першаснымі распаўсюджвальнікамі ваджраяны былі ''махасідхі'', вандроўныя [[філосаф]]ы, што крытыкавалі традыцыйных будысцкіх святароў. У [[7 стагоддзе|VII]] — VIII стст. індыйскія місіянеры Субхакарасімха, Ваджрабодхі и Амагхаваджра распаўсюдзілі тантрычную традыцыю ў [[Кітай|Кітаі]], дзе яна стала вядома як ''чжэньян'' («сапраўная [[мантра]]») і карысталася значным уплывам на вернікаў да ўсталявання [[Сун|дынастыі Сун]]. [[Японія|Японскі]] манах Кукай прынёс яе з [[Сіянь|Сіяня]] на радзіму і заснаваў там школу ''сінгон''. Яе цэнтрам быў кляштарны комплекс Негора-дзі, разрабаваны [[Таётомі Хідэёсі]] ў [[1585]] г. У VIII ст. [[Падмасамбхава]], паўночнаіндыйскі настаўнік ваджраяны, заснаваў у [[Тыбет|Тыбеце]] першы будысцкі кляштар Сам’е. Лічыцца, што погляды Падмасамбхавы пазней развівала тыбецкая школа ''[[Тыбецкі будызм#Ньінгма|ньінгма]]''. Значны ўплыў ваджраяны таксама зведалі прыхільнікі тыбецкіх школ ''[[Тыбецкі будызм#Сак’я|сак’я]]'', ''[[Тыбецкі будызм#Сак’я|каг’ю]]'' і ''[[Гелуг-па|гелуг]]''. == Асаблівасці == Ваджраяна запазычыла з класічнай [[махаяна|махаяны]] абавязковы намечаны вынік [[рэлігія|сакральных]] дзеянняў і метады (''упая'') яго дасягнення. Такім вынікам для верніка з’яўляецца стан [[Буда (тытул)|Буды]] на карысць усіх жывых істот, а метадамі — [[тантра|тантрычныя]] практыкі, у тым ліку [[рытуал]]ьныя дзеянні, [[медытацыя]] і [[ёга]]. На вышэйшых тантрычных узроўнях знікае ілюзорная дваістасць бачнасці навакольнага свету і яго рэчаіснай пустаты. Хаця прыхільнікі ваджраяны развіваюць рэлігійную адукацыю, яны лічаць, што перадача вучэння ад настаўніка да вучня мажліва галоўным чынам праз [[Ініцыяцыя|ініцыяцыю]] і прысвячэнне. Апошняе важна таму, што непасвечаны рызыкуе пры выбары шляху да стану Буды. Такім чынам, у ваджраяне вызначальная роля належыць настаўніку, а не [[пісьмо]]вай традыцыі. Разам з гэтым, у [[тыбецкі будызм|тыбецкім будызме]] шырока распаўсюджана таемная сімвалічная [[мова]], што павінна схаваць праўду ад непасвечаных. Інтэрпрэтацыя таемных формул і сімвалаў адрозніваецца ў залежнасці ад школы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vajrayana.com.au Vajrayana Institute] * [https://pluralism.org/vajrayana-the-diamond-vehicle Vajrayana: The Diamond Vehicle] * [https://encyclopediaofbuddhism.org/wiki/Vajrayana Vajrayana — Encyclopedia of Buddhism] * [https://www.learnreligions.com/vajrayana-introduction-450182 An Introduction to Vajrayana]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Школы будызму]] jaybsdns5c4ts1vtcjt071cpukkkjch 0 710266 5148681 4171634 2026-05-30T11:22:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148681 wikitext text/x-wiki Спіс [[спраўнік]]аў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]]. {| class="wikitable" |+ !Выява !Імя !Чын ці званне !Дата пачатку !Дата заканчэння |- | |[[Казімір Грабоўскі]] |граф |1798 |1808 |- | |[[Станіслаў Дэспат-Зіноўеў]] | |1808 |1811 |- | |[[Антоні Радавіцкі]] | |1811 |1816 |- | |[[Яўхім Булгарын]] | |1816 |1820 |- | |[[Пётр Біспінг]] | |1820 |1825 |- | |[[Яўхім Булгарын]] | |1825 |1828 |- | |[[Ксаверый Грабоўскі]] |граф, шамбялян |1828 |1837 |- | |[[Юліян Талочка]] |тытулярны дарадца |1837 |1853 |- | |[[Міхал Шырма]] |тытулярны дарадца |1853 |1856 |- | |[[Тадэвуш Сегень]] |надворны дарадца |1856 |1865 |- | |[[Мікалай Дэльфін]] |калежскі дарадца |1865 |1876 |- | |[[Юрый Белянкоў]] |сапраўдны стацкі дарадца |1876 |1898 |- | |[[Сяргей Абручоў]] |калежскі асэсар |1898 |1904 |- | |[[Аляксандр Ушакоў]] |калежскі асэсар |1904 |1905 |- | |[[Барыс Палеалог]] |тытулярны дарадца |1905 |1907 |- | |[[Сяргей Альдэнборгер]] |тытулярны дарадца |1907 |1915 |} == Літаратура == * [[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскай губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001 * Tamara Bairašauskaitė. Lietuvos bajoru̧ savivalda XIX a. pirmojoje pusėje. — Vilnius — 2003 — ISBN 9986-780-55-1 [[Катэгорыя:Павятовыя спраўнікі ваўкавыскія| ]] mjsio4aoqgg433zfxoreeygs26kzu60 0 710493 5148516 4495803 2026-05-30T02:26:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148516 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч | Арыгінал імя = {{lang-ru|Валентина Александровна Сперантова}} }} '''Валянціна Аляксандраўна Спяра́нтава'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Валентина Александровна Сперантова}}; {{ДН|24|2|1904}} — {{ДС|7|1|1978}}) — савецкая [[актрыса]] тэатра і кіно. [[Народная артыстка СССР]] (1970). == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Зарайск]] [[Разанская губерня|Разанскай губерні]]. Вучылася ў гімназіі, потым у працоўнай школе. Паступіла ў [[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні]] ў [[Масква|Маскве]], але правучылася нядоўга. У 1925 годзе скончыла [[Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва]] і стала актрысай Першага Дзяржаўнага педагагічнага тэатра (пазней перайменаванага ў [[Маскоўскі тэатр юнага гледача]]). У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1942—1944 гадах працавала ў франтавым тэатры [[Саюз Тэатральных дзеячаў Расійскай Федэрацыі|Усерасійскага тэатральнага таварыства]]. З 1944 года — актрыса Цэнтральнага дзіцячага тэатра (цяпер [[Расійскі акадэмічны маладзёжны тэатр]]) ў Маскве. Выкладала ў тэатральным вучылішчы. == Творчасць == Упершыню выйшла на сцэну ў Зарайску ў аматарскім тэатры пад кіраўніцтвам вядомага скульптара [[Ганна Сямёнаўна Галубкіна|Г. С. Галубкінай]]. З 1953 года здымалася ў кіно. Прымала ўдзел у агучванні мультфільмаў на студыі «Саюзмультфільм», у тэлевізійнай праграме «Добрай ночы, малыя!». Стварыла шэраг вобразаў на Усесаюзным радыё, у тым ліку травесці ў «Піянерскай зорцы». Сярод выкананых роляў: Ягорка («Чорны яр» [[Аляксандр Мікалаевіч Афінагенаў|А. Афінагенава]]), Кукушкіна («Даходнае месца» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), Бабуля («Зваротны адрас» А. Алексіна), Ліза («Гора ад розуму» [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. Грыбаедава]]), Каробачка («Мёртвыя душы» М. В. Гогалая), бабуля Вера («Маладая гвардыя» А. Алексіна), Лена («Далёкі край» [[Яўген Львовіч Шварц|Я. Шварца]]). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спярантава Валянціна Аляксандраўна||123}} * {{ВСЭ3|Сперантова Валентина Александровна}} * Спера́нтова Валентина Александровна // Кино: Энциклопедический словарь. / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/SPERANTOVA_VALENTINA_ALEKSANDROVNA.html Сперантова, Валентина Александровна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220611053223/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/SPERANTOVA_VALENTINA_ALEKSANDROVNA.html |date=11 чэрвеня 2022 }} {{ref-ru}} // Энцыклапедыя «Кругасвет» * [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/4069/ Валентина Сперантова // КИНО-ТЕАТР.РУ] {{ref-ru}} * [https://kulturologia.ru/blogs/040720/46881/ Почему тетю Глашу из «Большой перемены» называли пионером советского травести: Валентина Сперантова] {{ref-ru}} // Інтэрнэт-часопіс «Культурология. Ру» * [http://ramtograf.ru/january-february_2011/strpamyati.html ''Ольга Бигильдинская'' Валентина Александровна Сперантова // РАМТрограф, Выпуск № 10, Январь-Февраль 2011 г.] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Спярантава Валянціна Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Травесці]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя Н. К. Крупскай]] [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання СССР]] 0mr9l8d7u9d3avfup8yq38mkgascikd 0 711711 5148563 5096880 2026-05-30T07:29:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148563 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Васіль Васілевіч Чайка | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Спіс дэпутатаў Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў 27 склікання|дэпутат Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў 27 склікання]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[23 сакавіка]] [[2014]] | перыядканец = [[18 лютага]] [[2018]] | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | губернатар = | тытул_2 = | парадак_2 = | парадак-жан_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = 11.10.1965 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = краязнаўства, грамадазнаўства, гісторыя, сусветная мастацкая культура | месца працы = сярэдняя адукацыйная школа №2 г. Нароўлі | вядомы як = краязнавец, стваральнік краязнаўчых музеяў | партыя = | дзейнасць = | прафесія = настаўнік, педагог дадатковай адукацыі | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = [[юбілейны медаль «60 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»]]; [[юбілейны медаль «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»]]; прэмія спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў; нагрудны знак Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «[[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]» | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Васіль Васілевіч Чайка''' ({{lang-ru|Василий Васильевич Чайка}}; {{ДН|11|10|1965}}, вёска [[Цешкаў]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[БССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] краязнавец [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] і горада [[Нароўля|Нароўлі]], нараўлянскі школьны настаўнік гісторыі, грамадазнаўства і сусветнай мастацкай культуры, педагог дадатковай адукацыі, дэпутат Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў (2014—2018) 27-га склікання<ref name="Чайка Василий Васильевич">{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |title=Чайка Василий Васильевич |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |url-status=dead }}</ref>, «[[выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]». == Біяграфія == Нарадзіўся [[11 кастрычніка]] [[1965]] года<ref name="Чайка Василий Васильевич"/> ў вёсцы [[Цешкаў]]<ref name="Наровля, что над Припятью-рекой">[https://www.sb.by/articles/narovlya-chto-nad-pripyatyu-rekoy.html Наровля, что над Припятью-рекой]</ref> на Нараўляншчыне. Скончыў [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскі педагагічны інстытут]] імя Н. К. Крупскай па спецыяльнасці філалогія<ref name="Дело жизни Василия Чайки">[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html Дело жизни Василия Чайки]</ref>. Праходзіў тэрміновую салдацкую службу на [[Камчатка|Камчатцы]] ў марскіх памежных частках СССР у той час, калі здарылася [[Чарнобыльская аварыя|аварыя на Чарнобыльскай АЭС (1986)]]<ref name="Наровля, что над Припятью-рекой"/>. Пасяліўся ў [[Нароўля|Нароўлі]]. Працаваў настаўнікам у нараўлянскай сярэдняй школе №3, а пасля ў школе №2<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/>. Зацікавіўся гісторыяй і культурай [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]. Штуршком для Васіля Чайкі паслужыў асабісты прыклад стваральніка і першага дырэктара [[Веткаўскі музей народнай творчасці|Веткаўскага музея народнай творчасці]] [[Фёдар Рыгоравіч Шкляраў|Фёдара Рыгоравіча Шклярава]]<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/>. Васіля Чайку вельмі ўразіла, калі ён убачыў, які найбагацейшы пласт гісторыі і культуры Веткаўскага раёна дзякуючы Фёдару Шкляраву не адышоў у нябыт, а застаўся нашчадкам. Для Васіля Чайкі гэта сталася рэзкім жыццёвым паваротам<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/>. Ідэя стварыць школьны музей, прычым універсальны, які ілюструе гісторыю Нараўляншчыны з сівой даўніны і да нашых дзён, з'явілася ў Васіля Чайкі ў 1998 г. Многія гады разам з сябрамі і вучнямі школы, якія падзяляюць яго энтузіязм, вывучае родны Нараўлянскі край, збірае экспанаты для музеяў, беражліва захоўвае памяць аб земляках і родных мясцінах. Прарабіў самаахвярную і тытанічную працу па пошуку экспанатаў для музеяў і пошуку інфармацыі аб падзеях і асобах, звязаных з Нараўлянскім раёнам. Стварыў у [[Нароўля|Нароўлі]] па ўласнай ініцыятыве на базе сярэдніх школ чатыры цікавыя музеі: пра гісторыю Нараўляншчыны, народных промыслах і рамёствах, а таксама ўнікальныя экспазіцыі, прысвечаныя дзяцінству, [[сельпо]]<ref>[https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два]</ref>. Першы свой музей Васіль Чайка арганізаваў нараўлянскай сярэдняй школе №3, у якой тады працаваў. Да гэтага часу там размяшчаюцца асноўныя экспазіцыі, якія ўмоўна можна падзяліць на тэмы «Музей побыту», «Музей промыслаў і рамёстваў» (2000)<ref>[https://sch3nrv.schools.by/pages/muzej-promyslov-i-remesel Музей промыслов и ремесел Наровлянского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220626124037/https://sch3nrv.schools.by/pages/muzej-promyslov-i-remesel |date=26 чэрвеня 2022 }}</ref> і «Музей СельПО» (2012)<ref>[https://sch3nrv.schools.by/pages/muzej-selpo Музей «СельПО»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220626123931/https://sch3nrv.schools.by/pages/muzej-selpo |date=26 чэрвеня 2022 }}</ref>. У 2000 г. стаў кіраўніком краязнаўчага гуртка сярэдняй школы №2 у [[Нароўля|Нароўлі]], дзе з 2006 г. працуе педагогам дадатковай адукацыі. У сярэдняй школе №2 ім быў створаны музей «Гісторыі Нараўлянскага раёна». Адзін з самых маладых школьных музеяў — «Дзяцінства» («Свет дзяцінства») — быў адкрыты 1 верасня 2015 г. разам з абноўленым будынкам сярэдняй школы №2 у Нароўлі<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/>. У вёсцы [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)]] Васіль Чайка з паплечнікамі заснаваў свой пяты школьны музей — «Музей пошты», які 1 верасня 2016 г. быў урачыста адкрыты<ref name="zviazda.by">{{Cite web |url=https://zviazda.by/ru/news/20170210/1486718234-kak-zainteresovat-shkolnikov-izuchat-istoriyu-svoego-kraya |title=Как заинтересовать школьников изучать историю своего края |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624192542/https://zviazda.by/ru/news/20170210/1486718234-kak-zainteresovat-shkolnikov-izuchat-istoriyu-svoego-kraya |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://golovchiczy.schools.by/pages/harakteristika-muzeja |title=Головчицкий детский сад - средняя школа Наровлянского района |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=13 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213152854/https://golovchiczy.schools.by/pages/harakteristika-muzeja |url-status=dead }}</ref>. У любым са школьных музеяў можна ўзяць у рукі любую рэч, якая знаходзіцца ў экспазіцыі. Экскурсіі ў школьных музеях праводзяць самі вучні. Школьныя музеі можна наведваць жыхарам і гасцям горада. Васіль Чайка ўдзельнічае разам з дзецьмі (у тым ліку з "цяжкімі падлеткамі" і сіротамі) у паходах і велапрабегах. Падчас такіх падарожжаў школьнікі разам з педагогам шукаюць невядомыя магілы, пазнаюць іх гісторыю, а затым пішуць творчыя і навуковыя працы<ref name="zviazda.by"/>. Васіль Чайка ў 2008 годзе выказваўся, што мог бы перадаць частку сваіх экспанатаў у музей, які можа быць створаны ў адрэстаўраваным [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынку нараўлянскага палаца Горватаў]]<ref name="Дело жизни Василия Чайки"/>. Разам з [[Андрусь Горват|Андрэем Горватам]] прыняў удзел у стварэнні дакументальна-пазнавальнага фільму аўтарства і рэжысуры [[Аляксандр Матафонаў|Аляксандра Матафонава]] «Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў» (2009) для беларускага тэлебачання<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S24ThZrH3p4 Лабірынты. Зачараваныя замкі паннаў Горватаў]</ref>. Быў абраны дэпутатам Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў 27-га склікання і заступіў на пасаду 23 сакавіка 2014 г. — да 18 лютага 2018 г.<ref name="Чайка Василий Васильевич"/> У чэрвені 2016 г. стаў пераможцам гомельскага абласнога этапу рэспубліканскага конкурсу прафесійнага майстэрства «Педагог дадатковай адукацыі-2016» і быў узнагароджаны дыпломам першай ступені ад упраўлення адукацыі Гомельскага аблвыканкама<ref>[http://belsmi.by/archive/article/52819 Василий ЧАЙКА — лучший педагог области!]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[2016]] г. стаў лаўрэатам беларускага рэспубліканскага конкурсу «Педагог дадатковай адукацыі 2016 года», на якім атрымаў дыплом 3-яй ступені<ref name="zviazda.by"/>. На IV Міжнародным форуме музеяў створаны ім у Нароўлі школьны музей «Дзяцінства» («Свет дзяцінства») атрымаў дыплом 3-яй ступені<ref name="zviazda.by"/>. За эфектыўную арганізацыю грамадзянска-патрыятычнага выхавання моладзі і дзяцей быў узнагароджаны юбілейнымі медалямі [[юбілейны медаль «60 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»|«60 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»]] і [[Юбілейны медаль «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»|«90 гадоў Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»]], прэміяй спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў, нагрудным знакам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь»<ref>[https://edu.gov.by/sistema-obrazovaniya/upravlenie-raboty/molodezhi/pedagog/finalisty/ Финалисты Педагог года. Чайка Василий Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127000058/https://edu.gov.by/sistema-obrazovaniya/upravlenie-raboty/molodezhi/pedagog/finalisty/ |date=27 студзеня 2022 }}</ref>. У 2025 годзе Васіль Чайка стаў адным з герояў дакументальнага фільма італьянскага рэжысёра Карыма Галічы «Буслы Чарнобыля», што быў адабраны на VIII [[Міжнародны кінафестываль i-Fest]] у [[Італія|Італіі]]. Фільм распавядае, як сотні тысяч дзяцей з раёнаў, якія пацярпелі ад [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе, аздараўляліся ў [[Італія|Італіі]] дзякуючы «Праектам салідарнасці», і гэты вопыт змяніў іх жыццё<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanin-vasilij-chajka-geroj-italyanskogo-dokumentalnogo-filma/ |title=Наровлянин Василий Чайка — герой итальянского документального фильма |access-date=5 кастрычніка 2025 |archive-date=15 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915150531/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanin-vasilij-chajka-geroj-italyanskogo-dokumentalnogo-filma/ |url-status=dead }}</ref><ref>''Литвин, А.'' «Аисты Чернобыля» покоряют итальянские экраны / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 13 верасня 2025. — № 37. — С. 8.</ref>. == Публікацыі == З'яўляецца адным з аўтараў кнігі «Наровлянщина самобытная и современная» (2015)<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-CNB-br3654163 Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. В.В. Шляги]</ref>, а таксама мноства публікацый, галоўным чынам, у нараўлянскай раённай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» па гісторыі і краязнаўству [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] і горада [[Нароўля|Нароўлі]], дзе працуе штатным журналістам<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/kontakty/ |title=Кантакты |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216102220/https://narovlya.by/kontakty/ |url-status=dead }}</ref>. == Відэа == * [https://www.youtube.com/watch?v=usGw4GJAxe4 Василий Чайка] // youtube.com * [https://www.youtube.com/watch?v=oDtY5y4E5LM Наша История! беседа с Василием Чайка] // youtube.com * [https://www.youtube.com/watch?v=dEAfs3yNwjc&t=536s Музей Василия Чайки - Наровля - часть 1] // youtube.com * [https://www.youtube.com/watch?v=kU68FPDzLZ4&t=3s Музей Василия Чайки - Наровля - часть 2] // youtube.com * [https://www.youtube.com/watch?v=Ssc55cj3ubU&t=1s Музей Василия Чайки - Наровля - часть 3. Ремесло] // youtube.com * [https://www.youtube.com/watch?v=S24ThZrH3p4 Лабірынты. Зачараваныя замкі панаў Горватаў] {{зноскі}} == Літаратура == * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. == Спасылкі == * [https://chinovniki.info/чиновник/s60yni.html Чайка Василий Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241224130750/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/s60yni.html |date=24 снежня 2024 }} // chinovniki.info * [https://zviazda.by/ru/news/20170210/1486718234-kak-zainteresovat-shkolnikov-izuchat-istoriyu-svoego-kraya Как заинтересовать школьников изучать историю своего края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220624192542/https://zviazda.by/ru/news/20170210/1486718234-kak-zainteresovat-shkolnikov-izuchat-istoriyu-svoego-kraya |date=24 чэрвеня 2022 }} // zviazda.by * [https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html Дело жизни Василия Чайки] // gp.by * [https://www.sb.by/articles/narovlya-chto-nad-pripyatyu-rekoy.html Наровля, что над Припятью-рекой] // sb.by * [https://www.sb.by/articles/polnoe-sobranie-raritetov.html Краевед-энтузиаст из Наровли создал на базе местных школ пять музеев и планирует открыть еще два] // sb.by * [https://nastgaz.by/vuchnyam-nelga-zabaranyats-kranats-ekspanaty/ “Вучням нельга забараняць кранаць экспанаты”] // nastgaz.by * [http://www.gomel-octur.guo.by/e/96963-muzey-v-novoy-krativnoy-ekonomike Музей в новой кративной экономике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023150604/http://www.gomel-octur.guo.by/e/96963-muzey-v-novoy-krativnoy-ekonomike |date=23 кастрычніка 2021 }} * [http://belsmi.by/archive/article/52819 Василий ЧАЙКА — лучший педагог области!]{{Недаступная спасылка}} * ''Литвин, А.'' «Аисты Чернобыля» покоряют итальянские экраны / А. Литвин // Прыпяцкая праўда. — 13 верасня 2025. — № 37. — С. 8. {{DEFAULTSORT:Чайка, Васіль Васілевіч}} [[Катэгорыя:Постаці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Выдатнікі адукацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 27-га склікання]] rb0l4yg79gjqnoln2kokzwx1jv804e2 0 721484 5148611 5034979 2026-05-30T09:23:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148611 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ярмоленка}} {{музыкант | Імя = Васіль Ярмоленка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Васіль Сяргеевіч Ярмоленка | Дата нараджэння = | Мейсца_нараджэння = | Гады = | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = | Жанр = [[альтэрнатыўны рок]], [[авангард-рок]], [[пост-панк]], [[фолк-рок]] | Псеўданімы = | Гурты = [[Мутнаевока]], [[Голая Манашка]], [[Unia]] | Супрацоўніцтва = [[Кацярына Ваданосава]] | Лэйблы = | Сайт = }} '''Васіль Сяргеевіч Ярмоленка''' (нар. {{ДН|6|5|1985}}) — беларускі музыка, гітарыст і бас-гітарыст, былы артыст беларускага дзяржаўнага ансамбля танцаў, былы удзельнік гуртоў «[[Мутнаевока]]» і «[[Голая Манашка]]», таксама граў у гурце «[[Unia]]». [[Палітычныя зняволеныя|Палітычны зняволены]], абвінавачаны і асуджаны падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]<ref>[https://prisoners.spring96.org/be/person/vasil-jarmolenka ВАСІЛЬ ЯРМОЛЕНКА] {{ref-be}}</ref>. == Біяграфія == Васіль Ярмоленка ўдзельнічаў у шэрагу музычных праектаў: выступаў у складзе беларускага дзяржаўнага ансамбля танцаў, граў у гуртах «N.R.M. (Пит Павлов)», «Мутнаевока», «Дай дорогу», «Lity taller», «Atesta», «Eldorado orchestra», «Голая Манашка» і «Unia». Пасля падзей 2020 года далучаўся да ўдзелу ў дваровых канцэртаў, якія ладзіла Кацярына Ваданосава. Музыкі давалі канцэрты ў дварах у наступным складзе: Кацярына Ваданосава (спевы, гітара), Ганна Лепяшкевіч (цымбалы), Васіль Ярмоленка (гітара, бас-гітара), таксама да іх далучалася дачка Кацярыны Стэфанія (скрыпка)<ref>[https://www.racyja.com/kultura/katsyaryna-vadanosava-zladzila-amal-s/ Кацярына Ваданосава зладзіла амаль сямейны канцэрт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005143611/https://www.racyja.com/kultura/katsyaryna-vadanosava-zladzila-amal-s/ |date=5 кастрычніка 2022 }} {{ref-be}}</ref>. == Палітычны пераслед == Васіль Ярмоленка быў затрыманы 25 студзеня 2022 года, пасля чаго змешчаны ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА на Валадарскага]] ў Мінску, у той жа дзень таксама была затрымана яго сяброўка Таццяна Гацко. Пасля затрымання ў адным з тэлеграм-каналаў з’явілася відэа з Ярмоленкам, з якога вынікала, што ён затрыманы за ўдзел у акцыях у жніўні 2020<ref>[https://euroradio.by/zatrymany-belaruski-muzyka-vasil-yarmolenka Затрыманы беларускі музыка Васіль Ярмоленка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005143609/https://euroradio.by/zatrymany-belaruski-muzyka-vasil-yarmolenka |date=5 кастрычніка 2022 }} {{ref-be}}</ref>. 15 лютага 2022 года шэрагам беларускіх праваабарончых арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], Ярмоленка і Гацко былі прызнаны палітычнымі зняволеннымі<ref>[https://spring96.org/be/news/106795 Заява праваабарончых арганізацый Беларусі аб прызнанні 12 палітычных зняволеных] {{ref-be}}</ref>. Праз амаль тры месяцы пасля затрымання, 22 красавіка 2022, Ярмоленка і Гацко былі асуджаны па арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]] (Арганізацыя альбо актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за ўдзел у пратэстах у жніўні 2020, абодвум прысудзілі па тры гады абмежавання волі з накіраваннем ва ўстанову адкрытага тыпу («хімія»). Пасля агучвання прысуду Ярмоленка і Гацко былі вызвалены да моманту прызначэння месца адбыцця пакарання<ref>[https://spring96.org/be/news/107485 Палітвязні Ярмоленка і Гацко асуджаныя да трох год «хіміі» за ўдзел у паслявыбарчых акцыях пратэсту] {{ref-be}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/vasil-jarmolenka Старонка Васіля Ярмоленкі на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Ярмоленка Васіль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Гітарысты Беларусі]] kz2zceiblj90jzv3jd0oqz4iaev7gu5 0 724954 5148362 4994804 2026-05-29T15:29:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148362 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва пры Гвадараме |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] |дата =[[19 ліпеня]] — [[10 жніўня]] [[1936]] |месца = [[Сьера-дэ-Гвадарама]], [[Самасьера]], [[Іспанія]] |выява = Surrender of Red Soldiers, Somosierra, Madrid - Google Art Project.jpg |загаловак = Рэспубліканскія апалчэнцы сдаюцца ў палон нацыяналістам у Самасьеры. |вынік = перамога рэспубліканцаў |праціўнік1 = {{Сцяг|Другая Іспанская Рэспубліка}} [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|Рэспубліканцы]] |праціўнік2 = [[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|Паўстанцы]] |камандзір1 = {{Сцяг|Другая Іспанская Рэспубліка}} [[Хуліа Мангада]]<br/>{{Сцяг|Другая Іспанская Рэспубліка}} [[Хасэ Рыкельмэ]] |камандзір2 = [[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Эміліа Мола]]<br/>[[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Франсіска Гарсія-Эскамес]]<br/>[[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Рыкарда Серадор]] |сілы1 =''невядома'' |сілы2 =''невядома'' |страты1 =''невядома'' |страты2 =''невядома'' |агульныя страты = не менш за 5000 забітымі }} {{Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі}} '''Бітва пры Гвадарраме''', або '''Бітва пры Самасьеры''' — першая бітва [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]], якая адбылася ў апошні тыдзень ліпеня — пачатку жніўня 1936 года. [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|Нацыяналісты]] пад камандаваннем генерала [[Эміліа Мола]] спрабавалі перасекчы горныя перавалы [[Сьера-дэ-Гвадарама]] і дасягнуць [[Мадрыд|Мадрыда]] з поўначы, але [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцы]], у асноўным апалчэнцы, у баях спынілі надыходзячых мяцежнікаў. == Планы і сілы бакоў == Генерал Эміліа Мола, арганізатар і кіраўнік [[Путч у Іспаніі (1936)|ваеннага перавароту]], планаваў скаардынаванае паўстанне гарнізонаў па ўсёй Іспаніі. Ён разумеў, што путч у Мадрыдзе пад камандаваннем генерала [[Хаакін Фанхуль|Хаакіна Фанхуля]] будзе цяжка ажыццявіць з-за шматлікіх прыхільнікаў [[Народны фронт (Іспанія)|Народнага Фронту]], таму планавалася, што Мола накіруе калону рэгулярных войскаў з поўначы, каб падтрымаць паўстанне ў сталіцы. Калі гэта не атрымаецца, генерал [[Франсіска Франка]] рушыць з [[Іспанскае Марока|Іспанскага Марока]] праз [[Гібралтарскі праліў]] і будзе наступаць на горад з поўдня і захаду. Рэспубліка не магла разлічваць на свае рэгулярныя [[воінская часць|вайсковыя часці]], таму ўрад [[Хасэ Хіраль|Хасэ Хіраля]] выдаў дэкрэт аб роспуску падраздзяленняў, каб спыніць мяцеж. Асноўнай узброенай сілай урада ў пачатковы перыяд вайны сталі калоны апалчэнцаў. У жніўні ў Мадрыдзе было каля 40 000 міліцыянтаў, якія ўступілі ў калоны па 300 чалавек у кожнай. Рэспубліка мела перавагу ў баях пры Гвадараме як у артылерыі, так і ў паветры. == Баявыя дзеянні == 19 ліпеня, пасля таго як Мола захапіў кантроль над [[Навара (аўтаномная супольнасць)|Наварай]], ён адправіў палкоўніка Франсіска Гарсія-Эскамеса на поўдзень на чале калоны, каб падтрымаць пераварот у [[Гвадалахара (Іспанія)|Гвадалахары]]. Калі паўстанцы былі прыкладна ў 30 кіламетрах ад сваёй мэты, яны даведаліся, што пераварот у Гвадалахары ўжо праваліўся, і яна знаходзіцца ў руках урадавых войскаў, дасланых з Мадрыда. Замест гэтага палкоўнік Гарсія-Эскамес вырашыў адправіцца на перавал [[Самасьера]] ў [[Сьера-дэ-Гвадарама]]. 22 ліпеня калоне ўдалося забяспечыць кантроль над перавалам, жыццёва важным для прасоўвання да сталіцы. 21 ліпеня іншая калона паўстанцаў у складзе двухсот або трохсот чалавек пад камандаваннем палкоўніка Рыкарда Серадора пакінула [[Вальядалід]]. Адначасова яшчэ адна калона рушыла захапіць іншы важны перавал, Альта-дэль-Леон, размешчаны на захад ад Самасьеры. Прыбыўшы на месца, мяцежнікі выявілі, што перавал ужо быў заняты праціўнікам, але ім удалося іх адтуль выцесніць да 25 ліпеня. Калоны Эскамеса і Серадора не змаглі прасунуцца да Мадрыда з-за недахопу боепрыпасаў, таму яны ўмацаваліся, рыхтуючыся супрацьстаяць контратацы рэспубліканскіх войскаў. Некаторы час іх становішча было адчайным, пакуль, нарэшце, не прыбылі боепрыпасы, якія генерал Франка даслаў з [[Андалусія|Андалузіі]]. Рэспубліканцы прыступілі да бамбардзіровак населеных пунктаў, занятых паўстанцамі, у тым ліку [[Авіла|Авілы]] і [[Сеговія|Сеговіі]]. Урадавая калона пад камандаваннем палкоўніка Хуліа Мангада рушыла да Авілы, каб паспрабаваць з тылу ізаляваць сілы мяцежнікаў у Альта-дэль-Леоне. У сваім прасоўванні Мангада заняў некалькі гарадоў, захопленых паўсталай [[Грамадзянская гвардыя (Іспанія)|грамадзянскай гвардыяй]], але не змог прасунуцца далей, баючыся страціць сувязь з Мадрыдам. Да 27 ліпеня баі заціхлі. Генерал Мола змяніў кірунак удару. 5 жніўня 1936 года ён распачаў апошнюю спробу прарвацца да Мадрыда праз плато Альта-дэ-Леон. Менавіта тады камандуючы нацыяналістаў заявіў, што іспанская сталіца будзе ўзята яго чатырма калонамі пры падтрымцы пятай, якая ўдарыць з тылу (так нарадзіўся тэрмін [[Пятая калона|«пятая калона»]]). Але планы генерала заняць горад да 15 жніўня праваліліся, і ўжо 10 жніўня мяцежнікі перайшлі на гэтым участку фронту да абароны. На Сьера-дэ-Гвадарама стаў утварацца пазіцыйны фронт. == Вынікі == Праз сур’ёзныя страты рэспубліканцы ўсё ж дасягнулі поспеху, хоць і няпоўнага. Разбіць сілы Молы не ўдалося, аднак спроба мяцежнікаў авалодаць сталіцай з поўначы таксама павярнулася правалам. Баявыя дзеянні з першых дзён адрозніваліся жорсткасцю з абодвух бакоў. Палонных расстрэльваліся. Па ацэнкавых даных, у гэтых першых баях загінула не менш за 5000 чалавек. Усю астатнюю частку вайны фронт у Сьера-дэ-Гвадарама заставаўся нязменным, аж да [[Апошняе наступленне (1939)|апошняга наступлення нацыяналістаў у канцы сакавіка 1939 года]]. == Літаратура == * Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8. * Платошкин Н. Н. Гражданская война в Испании. 1936—1939 г.г.. — Олма-Пресс, 2005. — 478 с. — (Архив). — ISBN 5-224-04456-1. == Спасылкі == * Frente de Somosierra 1936 -1939 [http://ayuntamientopiñuecargandullas.es/Turismo/Frente-de-Somosierra] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221002201444/http://xn--ayuntamientopiuecargandullas-byc.es/Turismo/Frente-de-Somosierra |date=2 кастрычніка 2022 }} * Operaciones militares de la guerra de España 1936 - 1939. 86 mapas [https://www.todocoleccion.net/libros-segunda-mano-guerra-civil-espanola/operaciones-militares-guerra-espana-1936-1939-86-mapas~x39767454] {{DEFAULTSORT:Гвадарама}} [[Катэгорыя:Бітвы ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1936 года]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ліпень 1936 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 1936 года]] [[Катэгорыя:1936 год у Іспаніі]] 5qbbn92ky1ocxmbte4s0f2v2g0ov5v6 0 726313 5148487 4962433 2026-05-29T22:36:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148487 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Валерый Аркадзьевіч Чардынцаў''' ({{ДН|21|8|1936}}, [[Свярдлоўск]], [[Расія]] — {{ДС|23|1|2016}}) — беларускі спецыяліст у галіне [[Радыётэхніка|радыётэхнікі]]. [[Доктар тэхнічных навук]] (1984), [[прафесар]] (1986). == Біяграфія == Скончыў [[Уральскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт — УПІ|Уральскі політэхнічны інстытут]] (1959), [[Маскоўскі энергетычны інстытут]] (аспірантура, 1964). Працаваў у Уральскім політэхнічным інстытуце (1959—1968, асістэнт кафедры радыёпрыёмных устройстваў, старшы выкладчык кафедры тэарэтычных асноў радыётэхнікі), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (у 1968—1972 і 1975—1988 — дацэнт, прафесар кафедры радыёперадаючых устройстваў і радыётэхнічных сістэм, 1972—1975 — загадчык кафедры канструявання і вытворчасці радыёапаратуры, 1988—2006 — загадчык кафедры радыёпрыёмных устройстваў, 2008—2015 — прафесар кафедры радыётэхнічных сістэм). Навуковыя інтарэсы: статыстычная тэорыя і тэхніка фарміравання, прыёму і апрацоўкі сігналаў у радыётэхнічных сістэмах. == Узнагароды == Званне «[[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]]» (2001) і інш. == Бібліяграфія == * Оптимизация устройств обработки многоцелевых сложных сигналов в совмещенных системах и в средствах их радиоразведки : диссертация … доктора технических наук : 05.12.17 / Чердынцев Валерий Аркадьевич. — Минск, 1982. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Чардынцаў Валерый Аркадзевіч|[[Аляксандр Іванавіч Болсун|Болсун А. І.]]|225}} * Чердынцев Валерий Аркадьевич / А. И. Болсун // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 513. * Чердынцев Валерий Аркадьевич // Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники : история в биографиях ректоров, ученых, удостоенных почетных званий, лауреатов премий, профессоров, докторов наук : 40 лет (1964—2004). — Минск, 2004. — С. 123—125. * Памяти Чердынцева Валерия Аркадьевича // Доклады БГУИР. — 2016. — № 1. — С. 109. == Спасылкі == * [https://www.bsuir.by/ru/Nauchnaya-shkola-statisticheskaya-teoriya-i-tekhnika-formirovaniya--priema-i-obrabotki-signalov-v-radiotekhnicheskikh-sistemakh?ysclid=lcbediukls924569078 Научная школа «СТАТИСТИЧЕСКАЯ ТЕОРИЯ И ТЕХНИКА ФОРМИРОВАНИЯ, ПРИЕМА И ОБРАБОТКИ СИГНАЛОВ В РАДИОТЕХНИЧЕСКИХ СИСТЕМАХ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221231035406/https://www.bsuir.by/ru/Nauchnaya-shkola-statisticheskaya-teoriya-i-tekhnika-formirovaniya--priema-i-obrabotki-signalov-v-radiotekhnicheskikh-sistemakh?ysclid=lcbediukls924569078 |date=31 снежня 2022 }} {{ref-ru}} // Сайт [[БДУІР]] * [https://obm.bsu.by/matematiki/cherdynczev-valerij-arkadevich/ Чердынцев Валерий Аркадьевич // Выдающиеся математики Беларуси] {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/845409 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/cherdyncev-valerijj-arkadevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221231035421/https://bypatents.com/patents/cherdyncev-valerijj-arkadevich |date=31 снежня 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чардынцаў Валерый Аркадзьевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі УДТУ]] [[Катэгорыя:Радыётэхнікі]] 9hugsxytm7axx2xipywwzawtstv29v4 0 726678 5148358 4994815 2026-05-29T14:55:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148358 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Пасабланка |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] |дата = з [[6 сакавіка]] па [[16 красавіка]] [[1937]] года |месца = [[Пасабланка]], [[Алькарасехас]], [[Іспанія]] |выява = |загаловак = |вынік = перамога рэспубліканцаў |праціўнік1 = {{Сцяг|Другая Іспанская Рэспубліка}} [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|Рэспубліканцы]] |праціўнік2 = [[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|Нацыяналісты]] |камандзір1 = [[Габрыэль Маралес]]<br/>[[Хаакін Перэс Салас]] |камандзір2 = [[Гансала Кейпа дэ Льяна]] |сілы1 = 15 000 чалавек |сілы2 = 12—15 000 чалавек |страты1 = невядома |страты2 = невядома }} {{Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі}} '''Бітва за Пасабланка''' ({{lang-es|Batalla de Pozoblanco}}) — наступленне Паўднёвай арміі [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|нацыяналістаў]] пад камандаваннем генерала [[Гансала Кейпа дэ Льяна|Кейпа дэ Льяна]] ў раёне [[Пасабланка]], паміж гарадамі [[Кордава (Іспанія)|Кордава]] і Дон-Беніта, на правым флангу Паўднёвага фронту [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцаў]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. Нягледзячы на першапачатковы поспех мяцежнікаў, аперацыя скончылася перамогай рэспубліканцаў, якія аднавілі свае зыходныя пазіцыі. == Планы, сілы бакоў == У пачатку 1937 года, пасля заваявання [[Малага|Малагі]], нацыяналісты ўмацавалі свае пазіцыі ў Заходняй [[Андалусія|Андалусіі]]. Наступнай мэтай наступлення сталі [[Пасабланка]], [[Вільянуэва-дэ-Кордава]], [[Андухар]]. Аперацыя на дадзеным участку патрэбна была, каб дэблакіравать гарнізон, які са жніўня 1936 года абараняўся ў манастыры Вірхен-дэ-ла-Кабеса. Усяго для наступлення камандаваннем выдзелена 12-15 тысяч салдат, 40 гармат і 30 самалётаў. Да гэтага часу працэс рэарганізацыі [[апалчэнне|міліцыянтных]] часцей у рэгулярныя брыгады [[Народная армія Іспанскай Рэспублікі|Народнай арміі Рэспублікі]] на паўднёвым фронце яшчэ не скончыўся. Сфармаваныя злучэнні былі слаба падрыхтаваны, мелі мала кулямётаў і артылерыі. У рэзерве знаходзілася да 15 тысяч салдат, якія адышлі пасля [[Малагская аперацыя|падзення Малагі]] да Альмарэна. == Наступленне нацыяналістаў == Наступленне пачалося 6 сакавіка трыма калонамі, якія рухаліся ад [[Пеньяроя-Пуэблануэва|Пеньяроя]], [[Вільярта|Вільяарты]], [[Эспьель]]і на [[Алькарасехас]] і Пасабланка. Падсектар Пасабланка, узначалены рэспубліканскім камандуючым Франсіска Бланка Педраса, абараняўся 73-й і 74-й брыгадамі. Іншая брыгада, 75-я, знаходзілася ў Андухары ў рэзерве. 8 сакавіка 20-я брыгада разам з двума батальёнамі і кавалерыйскай групай 63-й брыгады контратакавала фланг паўстанцаў, здолеўшы ненадоўга спыніць іх прасоўванне. 9 сакавіка мяцежнікі занялі Вільянуэву-дэль-Дуке, выбіўшы адтуль 25-ю брыгаду, і падышлі да Алькарасехаса. 10 сакавіка іх войскі пасля ўпартага бою занялі яго. Палкоўнік Маралес, камандуючы Паўднёвай арміяй, запатрабаваў даслаць падмацаванне. Камандаванне спешна перакінула сюды дадатковыя злучэнні і паспрабавала нанесці сіламі 63-й, 20-й і 25-й брыгад пад камандаваннем палкоўніка Хаакіна Перэса Саласа контрудар у бок Вільянуэвы, але пасля тыдня баёў горад застаўся за мяцежнікамі. Бітва дасягнула свайго апагею, калі нацыяналісты 18 сакавіка калонамі Батуроне і Ідальга выйшлі да Пасабланка, і пачаліся цяжкія баі за горад. Нягледзячы на тое, што Генеральны штаб санкцыянаваў эвакуацыю горада, лічачы яго практычна страчаным, рэспубліканцы, дзякуючы ўмеламу камандаванню Перэса Саласа, утрымалі пазіцыі. Цэнтральнае камандаванне перакінула ў раён баёў тры брыгады, а таксама роту танкаў, роту бронемашын і дзве эскадрыллі самалётаў. Паколькі сітуацыя не развівалася, Кейпа дэ Льяна, усведамляючы пагрозу, з якой сутыкаюцца яго абяскроўленыя сілы, загадаў сваім байцам адступіць і вярнуцца на зыходныя пазіцыі. Спачатку рэспубліканцы не ведалі аб гэтым адыходзе. == Контрнаступленне рэспубліканцаў == Стварыўшы тры ўдарных групы, рэспубліканскія войскі 24 сакавіка перайшлі ў контрнаступленне. Правая група ў гэты ж дзень авалодала паселішчам [[Фуэнтэ-ла-Ланча]]. Левафланговая брыгада сумесна з цэнтральнай групай адціснула праціўніка да г. Алькарасехас. 25 — 27 сакавіка вяліся баі за дэль-Дуке і Алькарасехас, у выніку якіх яны былі ўзяты. Перамога заахвоціла рэспубліканскае камандаванне працягнуць контрнаступленне, каб захапіць г. Пеньяроя-Пуэблануэва. Нягледзячы на падтрымку з паветра, наступленне ішло павольна з-за стомы войскаў. [[Франкізм|Франкістам]] удалося адарвацца ад пераследу. 4 красавіка на правым флангу рэспубліканскія войскі пасля цяжкага бою занялі станцыю [[Вальсекільа]]. 5 красавіка [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|13-я інтэрбрыгада]] ўзяла Ла-Гранхуэлу і Лос-Бласкес, захапіла шмат палонных, у тым ліку нямецкі танк з усім экіпажам, і апынулася ў 5 кіламетрах ад Пеньяроя. 8 красавіка наступленне рэспубліканцаў было спынена ў непасрэднай блізкасці ад руднікоў Пеньяроя. Тым часам у цэнтры і на левым флангу рэспубліканскія часці пераправіліся праз рэкі Куэна і Гвадальгорба. Праціўнік быў вымушаны перакінуць сюды ўсе рэзервы з Кордавы, у тым ліку часці мараканцаў і да 11 — 13 красавіка спыніць націск. == Вынікі == Аперацыя Кейпа дэ Льяна скончылася поўным правалам. Для рэспубліканцаў контрнаступленне пад Пасабланка стала першым поспехам на паўднёвым фронце, дзе яны да таго часу трывалі адны паразы. Поспех гэты быў дасягнуты без адцягнення сіл з галоўнага кірунку — [[Гвадалахарская аперацыя|гвадалахарскага, дзе рэспубліканскія войскі ў гэты час атрымалі яшчэ адну перамогу]]. == Літаратура == * ''B.Л. Гончаров''. Гражданская война в Испании. Центральный фронт и Брунетская операция / Авт.-сост. — М. : Вече — 416 с.: ил. — (Военные тайны XX века). 2010 [https://scibook.net/istoriya-ispanii-uchebniki/deystviya-yujnom-fronte-operatsiya-28902.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221130164338/https://scibook.net/istoriya-ispanii-uchebniki/deystviya-yujnom-fronte-operatsiya-28902.html |date=30 лістапада 2022 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сакавік 1937 года]] [[Катэгорыя:Красавік 1937 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1937 года]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:1937 год у Іспаніі]] sl6719k33ekm9xmilns8p0ni2q8wxc3 14 727113 5148555 4291231 2026-05-30T07:14:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Постаці Рыгі]]; +[[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Рыгі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148555 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Латвіі|Рыга]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Рыгі]] qqkqvysiqhbo1s82km6v20yavt1yamq 0 730699 5148682 4630410 2026-05-30T11:25:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148682 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ваўкавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чавускі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Ваўкавічы (Чавускі раён)|Ваўкавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[16 мая]] [[1960]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1232 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://chausy.gov.by/2013-01-16-08-06-50/selsk/itemlist/category/231-volkovichi |Заўвагі = }} '''Ваўкаві́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чавускі раён|Чавускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Ваўкавічы (Чавускі раён)|Ваўкавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Чавускага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чавускім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Усушкаўскі сельсавет|Усушкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 16 мая 1960 года да Усушкаўскага сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хацкавіцкі сельсавет|Хацкавіцкага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Ваўкавічы, а сельсавет перайменаваны ў Ваўкавіцкі, у склад [[Гарбавіцкі сельсавет (Чавускі раён)|Гарбавіцкага сельсавета]] перададзены 11 населеных пунктаў ([[Бахацец]], [[Забава (Чавускі раён)|Забавы]], [[Зялёная Рошча (Чавускі раён)|Зялёная Рошча]], [[Мітаўё]], [[Смолка (Чавускі раён)|Смолка]], [[Сталка]], [[Усушак]], [[Хамянкі (Чавускі раён)|Хамянкі]], [[Хацкавічы|Хацкавічы I]], [[Хацкавічы II]] і [[Юшкавічы (Чавускі раён)|Юшкавічы]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 13.</ref>. 26 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з [[Гарбавіцкі сельсавет (Чавускі раён)|Гарбавіцкага сельсавета]] вернута вёска [[Смолка (Чавускі раён)|Смолка]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, 23 снежня 2009 года — вёскі [[Бахацец]] і [[Хацкавічы]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 1218 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,8 % — [[беларусы]], 3,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (16 населеных пунктаў) — 1232 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ваўкавіцкі сельсавет}} {{Чавускі раён}} [[Катэгорыя:Ваўкавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1960 годзе]] 1gt7rxixoglqj5khmlds83vmfvqzvcj 0 730797 5148442 4630407 2026-05-29T21:09:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148442 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вайнілаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вайнілаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чавускі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Вайнілы]] |Датаўтварэння = [[27 чэрвеня]] [[1969]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 642 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://chausy.gov.by/2013-01-16-08-06-50/selsk/itemlist/category/232-voinil |Заўвагі = }} '''Вайні́лаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чавускі раён|Чавускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Вайнілы]]. Утвораны 27 чэрвеня 1969 года ў складзе Чавускага раёна Магілёўскай вобласці [[БССР]] у складзе 11 населеных пунктаў: 7 населеных пунктаў ([[Астрэні]], [[Вайнілы]], [[Капані (Чавускі раён)|Капані]], [[Лужок (Чавускі раён)|Лужок]], [[Любавіна]], [[Новавасільеўск]] і [[Харкаўка (Чавускі раён)|Харкаўка]]) [[Гарбавіцкі сельсавет (Чавускі раён)|Гарбавіцкага сельсавета]] і 4 населеных пунктаў ([[Атражжа]], [[Самулкі]], [[Удоўск]] і [[Цемналессе]]) [[Благавіцкі сельсавет|Благавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. 24 лютага 1982 года ў склад [[Благавіцкі сельсавет|Благавіцкага сельсавета]] вернуты 4 населеныя пункты ([[Атражжа]], [[Самулкі]], [[Удоўск]] і [[Цемналессе]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 лютага 1982 г. // Збор законаў Бпеларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. 18 сакавіка 2008 года скасавана вёска [[Любавіна]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-51/2011_51_9_40584.pdf Решение Чаусского районного Совета депутатов от 18.03.2008 г. № 9-11 О внесении изменений в административно-территориальное деление района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407074529/http://www.pravo.by/pdf/2011-51/2011_51_9_40584.pdf|date=7 красавіка 2019}}</ref>. 23 снежня 2009 года ў склад сельсавета з [[Антонаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Антонаўскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Вусце (Чавускі раён)|Вусце]], [[Галавенчыцы (Чавускі раён)|Галавенчыцы]], [[Зялёная Рошча (Чавускі раён)|Зялёная Рошча]], [[Навасёлкі (Вайнілаўскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Усушак]], [[Хамянкі (Чавускі раён)|Хамянкі]] і [[Юшкавічы (Чавускі раён)|Юшкавічы]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (6 населеных пунктаў) — 550 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,5 % — [[беларусы]], 5,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (13 населеных пунктаў) — 642 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Вайнілаўскі сельсавет (Чавускі раён)}} {{Чавускі раён}} [[Катэгорыя:Вайнілаўскі сельсавет (Чавускі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1969 годзе]] skaul3vb8qamgvo9z5y38g1junfwa7f 0 734232 5148515 5049414 2026-05-30T02:25:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148515 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Піскунова}} {{Асоба |імя=Валянціна Аляксандраўна Піскунова |дата нараджэння= |узнагароды і прэміі= |муж=Барыс Акімавіч<ref name=b/> Піскуноў<ref name=y/> |дзеці=[[Алена Барысаўна Лазарава]]<ref name=y/>, сын<ref name=b/> |месца нараджэння= |Альма-матар= }} '''Валянціна Аляксандраўна Піскунова''' ({{ДН|28|3|1941}}<ref>{{Gbook|gf8iAQAAIAAJ|Хто ёсць хто сярод беларусаў свету: Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў намежных краінах|keywords=Валянціна+Піскунова}}</ref>, в. [[Рудня-Целяшоўская]], [[Гомельскі раён]]) — дзяячка [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары ў Латвіі]]. == Біяграфія == Нарадзілася 28 сакавіка 1941 года ў вёсцы [[Рудня-Целяшоўская]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]], дзе скончыла школу з залатым медалём<ref name=b/>. Скончыла [[Факультэт прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва БелДУТ|факультэт прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва]] [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту|Беларускага інстытута інжынераў чыгуначнага транспарту]] ў 1963 годзе<ref name=g>{{gbook|YwUjAQAAIAAJ|Кантакты і дыялогі: інфармацыйна-аналітычны бюлетэнь, вып. 1 – 12 Міжнародная асацыяцыя беларусістаў, Навукова-вытворчы цэнтр Аднова, 1999 г.|q=Піскунова Валянціна Беларускі інстытут інжынераў}}</ref>, пасля чаго яе накіравалі працаваць у [[Латвія|Латвію]]<ref name=b>https://www.sb.by/articles/buda-n-tsa-z-rudn-tselyasho-skay.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930073548/https://www.sb.by/articles/buda-n-tsa-z-rudn-tselyasho-skay.html |date=30 верасня 2020 }}</ref>. Дырэктар фірмы «Ілгуціемс», была{{Калі}} дэпутатам Ленінградскага райсавета Рыгі, узначальвала камісію народных дэпутатаў па архітэктуры і будаўніцтве<ref name=b/>. Кіраўніца {{нп5|Саюз беларусаў Латвіі|Саюза беларусаў Латвіі|ru|Союз белорусов Латвии}} ([[Рыга]])<ref>{{Cite web |url=https://latvia.mfa.gov.by/ru/bielarusy/supolki/belsouz |title=Архіўная копія |access-date=8 сакавіка 2023 |archive-date=1 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401003842/https://latvia.mfa.gov.by/ru/bielarusy/supolki/belsouz/ |url-status=dead }}</ref> (з 2003 года<ref name=y>https://www.sb.by/articles/fenamen-valyants-ny-p-skunovay.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901003306/https://www.sb.by/articles/fenamen-valyants-ny-p-skunovay.html |date=1 верасня 2020 }}</ref>), з 1999 па 2003 гады — намесніца кіраўніка, з 2003 года да 26 лютага 2011 года — кіраўнік [[Беларускае таварыства «Прамень»|Беларускага таварыства «Прамень»]]<ref name=y/>. Член журы конкурсу даследчых работ «[[Беларусы Латвіі]] — мінулае і сучаснасць» у 2018 годзе<ref>{{Cite web |url=https://nashaliepaja.lv/soyuz-belorusov-latvii-prizyvaet-k-uchastiyu-v-konkurse-issledovatelskih-rabot.html |title=Архіўная копія |access-date=8 сакавіка 2023 |archive-date=21 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223229/https://nashaliepaja.lv/soyuz-belorusov-latvii-prizyvaet-k-uchastiyu-v-konkurse-issledovatelskih-rabot.html |url-status=dead }}</ref> 8 кастрычніка 2022 года выступала з прывітальнымі словамі на Дне беларускай культуры ў Рызе<ref>https://uzdim.lv/be/home/news/208-dzen-belaruskaj-kultury-ryze</ref>. == Узнагароды == Узнагароджана [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] 28 лістапада 2005 года<ref name=n>https://nagrady.by/persona/30905/</ref>. 4 верасня 2014 года была ўдастоена ганаровага звання «Гаспадыня-беларусачка»<ref name=b/>. == Сям’я == Мае двух дзяцей і двух унучак — Яну і Ганну. Дачка — [[Алена Барысаўна Лазарава]] — дэпутат ХІ сейма Латвіі<ref name=b/><ref name=y/>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{external media | topic = Валянціна Аляксандраўна Піскунова | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = http://web.archive.org/web/20200901003306im_/https://www.sb.by/upload/medialibrary/22d/22d4bcc2afc0750140ab37c0880348c5.jpg | image2 = http://web.archive.org/web/20200901003306im_/https://www.sb.by/upload/medialibrary/849/8496de587c9e027c245b698ecf97ba2b.jpg | image3 = http://web.archive.org/web/20200901003306im_/https://www.sb.by/upload/medialibrary/9b9/9b9dcdf089e90f194c0c516af7e2fb6d.jpg | audio1 = | audio2 = | audio3 = | video1 = | video2 = | video3 = }} {{DEFAULTSORT:Піскунова Валянціна Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Латвіі]] btiwqfu31ew3i7ykljj3kiwcgjecr8t 0 736076 5148524 5060261 2026-05-30T03:27:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148524 wikitext text/x-wiki {{Пісьменніца |Значныя творы = Плод авакада (2019); Мора Мары (2020) }} '''Ва́нда Марцінш душ Рэйш''' ({{Lang-lt|Vanda Martinš duš Reiš}}; нар. [[19 лістапада]] [[1959]], вёска [[Муляры (Пастаўскі раён)|Муляры]], [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) ― [[Беларусы|беларуская]] і [[Літоўцы|літоўская]] [[паэтэса]], [[перакладчыца]], [[публіцыст]]ка, [[грамадская дзяячка]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1959 годзе ў вёсцы Муляры на [[Пастаўшчына|Пастаўшчыне]]. Маці была з [[Літоўцы ў Беларусі|літоўскамоўнай сям’і]], а беларускую мову з яе мясцовым дыялектам Ванда ўспадкавала ад бацькі<ref>Яна Будовіч (25.11.2020). [https://zviazda.by/be/news/20201125/1606308764-na-tym-baku-mesyaca «На тым баку Месяца»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221011171623/https://zviazda.by/be/news/20201125/1606308764-na-tym-baku-mesyaca |date=11 кастрычніка 2022 }}. Звязда.</ref>. У 1980 годзе скончыла [[Віцебскі педагагічны інстытут]] і пераехала жыць у [[Вільня|Вільню]], дзе спачатку працавала эканамісткай на заводзе лічыльнікаў і, адначасова, вучылася завочна на эканамічным факультэце [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Пасля працавала настаўніцай у Вільні, а ў самым пачатку 1990-х выехала на сталае жыхарства ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. З 1998 года дзяліла свой час паміж [[Эдынбург]]ам ([[Шатландыя]]) і [[Мадэйра]]й ([[Партугалія]])<ref>Дзеяслоў, № 4 (101) /ліпень-жнівень/ 2019, с. 250.</ref>. Атрымала ступень магістра ў індустрыі гасціннасці ва ўніверсітэце Напьера (Эдынбург, 2000). Апошнія гады жыве ў [[Літва|Літве]] каля [[Трокі|Трок]]. == Творчасць == Вершы шмат гадоў пісала «ў стол». Прыслухалася да парад вядомага беларускага паэта [[Алег Мінкін|Алега Мінкіна]] і старшыні віленскага беларускага клуба «Сябрына» [[Валянцін Стэх|Валянціна Стэха]], у 2019 годзе выдала ў віленскім выдавецтве «Рунь» зборнік вершаў «Плод [[авакада]]», а ў 2020 годзе ў выдавецтве «Кнігазбор» выйшаў другі зборнік вершаў «Мора мары», які ўвайшоў у доўгі спіс прэтэндэнтаў на [[Прэмія імя Наталлі Арсенневай|прэмію імя Наталлі Арсенневай]]<ref>[https://siabryna.lt/2021/09/07/vanda-marcins-prezentacyja-mora-mary/ «Прэзентацыя кніжкі Ванды Марцінш душ Рэйш „Мора Мары“»]. Сябрына, Віленскі гарадскі беларускі клуб.</ref>. З 2017 года друкуецца ў альманаху «[[Беларус (альманах)|Беларус]]», таксама публікавала падборкі вершаў у часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]» і газеце [[Літаратура і мастацтва|«Літаратура і мастацтва]]». Шмат перакладае літоўскіх, польскіх (віленскіх), англійскіх, іспанскіх і партугальскіх паэтаў. Пераклала шмат літоўскіх паэтаў: [[Вітаўтас Мачэрніс|Вітаўтаса Мачэрніса]], [[Антанас Янінас|Антанаса Янінаса]] і [[Антанас Янінас (малодшы)|Антанаса Янінаса]], [[Томас Венцлава|Томаса Венцлаву]], [[Юстын Марцынкявічус|Юстына Марцынкявічуса]], [[Генрыкас Радаўскас|Генрыкаса Радаўскаса]] і іншых<ref><small>DALIOS GRINKEVIČIŪTĖS KNYGOS «LIETUVIAI PRIE LAPTEVŲ JŪROS» VERTIMO Į BALTARUSIŲ KALBĄ PRISTATYMAS, Maironio lietuvių literatūros muziejus, https://maironiomuziejus.lt/renginiai/dalios-grinkeviciutes-knygos-lietuviai-prie-laptevu-juros-vertimo-i-baltarusiu-kalba-pristatymas/</small></ref>. Актыўна ўдзельнічае ў грамадска-палітычным і культурным жыцці Вільні, падтрымліваючы прэстыж беларускай мовы ў Літве і ўшаноўвае багатую беларускую спадчыну Вільні<ref>[https://kamunikat.org/Martins_Vanda.html «Ванда Марцінш душ Рэйш»]{{Недаступная спасылка}}. Камунікат.</ref>. У 2022 годзе Ванда Марцінш душ Рэйш пераклала з літоўскай на беларускую кнігу дысідэнткі і [[Пісьменніца|пісьменніцы]] [[Даля Грынкевічуце|Далі Грынкевічуце]] — «Літоўцы ля [[мора Лапцевых]]», пра цяжкае выжыванне літоўскіх ссыльных у 1940-х — 1950-х гадах ва ўмовах запалярнай тундры вусця [[Лена|Лены]], паблізу полюсу холаду, і іх няпростае вяртанне на радзіму. Піша па-беларуску і па-літоўску. Тэматыка паэзіі — пераважна культура, гісторыя і прырода даўняй і цяперашняй Віленшчыны па абодва бакі дзяржаўнай мяжы, а таксама рэфлексія над перажытымі шчаслівымі і цяжкімі момантамі жыцця, маляўнічыя «абразкі» з Партугаліі і Шатландыі. == Узнагароды == * Сярэбраны медаль [[Дэпартамент нацыянальных меншасцяў Літвы|Дэпартамента нацыянальных меншасцей Літвы]]. * Прэмія мэра Вільні (2024) за кнігу вершаў «Маланкі над Вільняй». Адмовілася ад медаля «[[Гонар і Годнасць]]», якім 21 лютага 2024 года яе ўзнагародзіў [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаны пераходны кабінет]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32829229.html|title=АПК узнагародзіў Вячорку, Някляева, Смулкову, Сурвілу, Шупу і іншых за ўнёсак у захаваньне і папулярызацыю беларускай мовы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-02-21|access-date=2025-01-12}}</ref>. == Творы == * Плод авакада. — Вільня: Рунь, 2019. * Мора Мары. — Мінск: Кнігазбор, 2020. (2-е выданне — Клайпеда, 2022). * ''Даля Грынкявічутэ'' Літоўцы ля мора Лапцевых. — Клайпеда, 2022 (пераклад Ванды Марцінш душ Рэйш). * Маланкі над Вільняй * '''Žaibai virš Vilniaus''' * '''Błyskawice nad Wilnem'''. — Беласток: Agencja Wydawnicza Ekopress, 2023. * Таямніцы Высокага Двара. Aukšto Dvaro slėpiniai. — Вільня: Slinktys, 2025. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марцінш Рэйш Ванда}} [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Літвы]] [[Катэгорыя:перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Літоўскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з літоўскай мовы]] 5jvtj0hxn7mbtszv8hxdsy68im4ecej 0 737135 5148514 4915570 2026-05-30T02:23:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148514 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} '''Валянціна Аляксандраўна Ніжэгародава''' (нар. {{ДН|16|5|1992}}, [[Магілёў]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]], [[Абаронца (футбол)|абаронца]]. Выступала ў [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Клубная кар’ера == Выхаванка магілёўскага футбола. Акрамя роднага ФК «[[ЖФК Дняпро Магілёў|Надзея-Дняпро]]», таксама бараніла колеры ФК «[[ЖФК Мінск|Мінск]]». У сезоне 2017 выступала за [[Расія|расійскую]] «Данчанку» (10 матчаў). У студзені 2018 года падпісала кантракт з [[мінск]]ай «[[ЖФК Зорка-БДУ|Зоркай]]»<ref>{{Cite web |url=http://football.bsu.by/index.php/news-homepage/features/87-glavnye-novosti/429-27012018 |title=Ряды «Зорки-БДУ» пополнили две футболистки |access-date=11 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822225852/http://football.bsu.by/index.php/news-homepage/features/87-glavnye-novosti/429-27012018 |archivedate=22 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://championship.abff.by/players/1517 НИЖЕГОРОДОВА ВАЛЕНТИНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230109141108/https://championship.abff.by/players/1517 |date=9 студзеня 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ніжэгародава Валянціна Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Зорка-БДУ]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Данчанка Азоў]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дняпро Магілёў]] eo6apsal0g34ui2yr8wm94clhtmgki2 0 739173 5148394 4632660 2026-05-29T17:35:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148394 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Панчанка}} {{футбаліст}} '''Вадзім Панчанка''' (нар. {{ДН|28|7|1978}}) — беларускі футбольны суддзя. == Клубная кар’ера == У 1990-х і пачатку 2000-х пагуляў за «[[ФК Мінск|Мінск]]», «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]», «[[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97]]», «[[ФК Вейна|Вейна]]», «[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]]». Як скончыў гульнявую кар’еру, пачаў судзейскую. Напрыклад, у 2012 годзе быў прызнаны найлепшым арбітрам краіны па выніках сезона. У 2016 годзе скончыў кар’еру арбітра, але застаўся ў спартыўнай сістэме — працягнуў выконваць абавязкі дырэктара прадстаўніцтва Нацыянальнага алімпійскага камітэта ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У 2018 годзе вярнуўся ў футбол, некаторы час працаваў дырэктарам філіяла Акадэміі брэсцкага «Дынама» ў Александрыі, але там прабыў нядоўга і два гады працаваў начальнікам першай каманды «Дняпра». У кола яго абавязкаў таксама ўваходзіць сустрэча суддзяў, якія абслугоўваюць матчы з удзелам магілёўцаў<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3091620-vidnye-sudi-kotorye-ushli-iz-belfutbola-za-poslednie-gody-vot-/ |title=Вядомыя суддзі, якія сышлі з белфутбола за апошнія гады — вось дзе яны цяпер (нехта за мяжой, нехта пры АБФФ) |access-date=15 мая 2023 |archive-date=14 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514100231/https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3091620-vidnye-sudi-kotorye-ushli-iz-belfutbola-za-poslednie-gody-vot-/ |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Панчанка Вадзім}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэчыца-2014]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вейна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хімік Светлагорск]] 2fzqtpu7we8u3vdjm3604qdf502i3r5 0 739286 5148380 5147127 2026-05-29T16:15:42Z JerzyKundrat 174 /* Май */ 5148380 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] rtud46fjm7t1hc483pp3hhbn1j9s6cz 5148420 5148380 2026-05-29T19:32:55Z DBatura 73587 /* Май */ 5148420 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] dr8snta5p799z80xm7gyn5y02sgnlps 0 745648 5148620 5111353 2026-05-30T09:40:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148620 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Выява = Эдвард Вайвадзіш (фота Сяргея Панізніка, 1992).jpg | Подпіс = Эдвард Вайвадзіш каля свайго дома ў Вайвадах пад Індрай у Латгаліі. Здымак Сяргея Панізніка, 1992 год. }} '''Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш''' ({{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі педагог, паэт, пісаў на беларускай мове. == Біяграфія == Нарадзіўся 23 студзеня (4 лютага па новым стылі) 1897 года ў вёсцы [[Вайвады]] Прыдруйскай воласці Дрысенскага павета Віцебскай губерні, цяпер у Краслаўскім краі [[Латвія|Латвіі]]<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=«Беларускі кнігазбор»|старонак=339|isbn=978-985-6730-29-3}}</ref>. З 1908 года вучыўся ў Прыдруйскай школе, а потым у Індрыцы, [[Друя|Друі]], з восені 1912 года — у Дрысенскім чатырохкласным вучылішчы<ref name=":0" />. Да эвакуацыі ў [[Гарадок]] пад [[Віцебск]]ам працаваў пісарам [[Валасное праўленне|валаснога праўлення]]. Разам з бежанцамі трапіў у [[Петраград]], дзе скончыў курсы паштова-тэлеграфных чыноўнікаў. Адначасова вучыўся на вячэрніх агульнаадукацыйных курсах Чарняева. Перажыў [[Лютаўская рэвалюцыя|лютаўскія]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніцкія]] падзеі. Каля [[Асвея|Асвеі]] перайшоў фронт і вярнуўся на радзіму<ref name=":0" />. З 1920 года зноў працаваў пісарам — гэтым разам латвійскага валаснога праўлення. У 1921 годзе далучыўся да культурна-асветнай працы беларускага таварыства «[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Бацькаўшчына]]», многімі справамі якой апекаваўся [[Ян Райніс]]. У 1922—1959 гадах працаваў (з невялікімі перапынкамі) настаўнікам, кіраўніком беларускіх школ у Латгальскім краі. Скончыў агульнаасветныя чатырохгадовыя летнія настаўніцкія курсы пры [[Дзвінская беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Ведаў некалькі моў. Веданне [[нямецкая мова|нямецкай]] выратавала ад гібелі ў канцлагеры на востраве [[Руген]], куды трапіў у 1942 годзе пасля арышту нямецкімі акупацыйнымі ўладамі за працу інспектарам беларускай павятовай школьнай рады<ref name=":0" />. Памёр {{ДС|26|3|2000}} года ў [[Вайвады|Вайвадах]]. Пахаваны ў [[Латвія|Латвіі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/v/vajvadzish-edvard.html|title=Вайвадзіш Эдвард – Белліт|date=2023-07-28|access-date=2024-07-23}}</ref>. == Творчасць == У 1922 годзе адбылася першая публікацыя вершаў Эдварда Вайвадзіша, калі сам рэдактар газеты «[[Голас беларуса]]» [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] папрасіў у аўтара яго творы. Супрацоўнічаў малады настаўнік і з часопісам «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]». А ў 1926 годзе стаў адным з аўтараў зборніка вершаў «Першы крок»<ref name=":0" />. З 1990 года яго вершы з’яўляліся ў «[[Голас Радзімы|Голасе Радзімы]]», «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеце]]», «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратуры і мастацтве]]», «[[Вожык (часопіс)|Вожыку]]», «[[Звязда (газета)|Звяздзе]]», «[[Наша слова (1990)|Нашым слове]]», у «Дні паэзіі», а таксама ў латвійскіх выданнях<ref name=":0" />. [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны|Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны]] ў серыі «Творцы беларускага замежжа» выдаў у 1996 годзе зборнік Вайвадзіша «Вершы, паэма, згадкі»<ref name=":0" />. У 1935 годзе Эдвард Вайвадзіш як добраахвотны карэспандэнт Дзяржаўнага статыстычнага ўпраўлення па сельскай гаспадарцы быў узнагароджаны ордэнам за заслугі перад Латвійскай дзяржавай. У лютым 1997 года стаў сябрам [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=«Беларускі кнігазбор»|старонак=339|isbn=978-985-6730-29-3}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вайвадзіш Эдвард}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] 6kutwfgsusy1uy46ai4tfxh12wge93z 5148623 5148620 2026-05-30T09:49:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148623 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Выява = Эдвард Вайвадзіш (фота Сяргея Панізніка, 1992).jpg | Подпіс = Эдвард Вайвадзіш каля свайго дома ў Вайвадах пад Індрай у Латгаліі. Здымак Сяргея Панізніка, 1992 год. }} '''Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш''' ({{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі педагог, паэт, пісаў на беларускай мове. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 23 студзеня (4 лютага па новым стылі) 1897 года ў вёсцы [[Вайвады]] Прыдруйскай воласці Дрысенскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Індрскай воласці [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]] [[Латвія|Латвіі]])<ref name="Крывіцкія_руны">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонак=340|isbn=985-6730-29-5}}</ref>. Адукацыю пачаў у 1908 годзе ў Прыдруйскай пачатковай школе, затым вучыўся ў Індрыцы і [[Друя|Друі]]. З восені 1912 года навучаўся ў Дрысенскім чатырохкласным вучылішчы<ref name="Крывіцкія_руны" />. Да эвакуацыі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працаваў пісарам [[Валасное праўленне|валаснога праўлення]] ў [[Гарадок|Гарадку]] пад [[Віцебск]]ам. Разам з хваляй бежанцаў трапіў у [[Санкт-Пецярбург|Петраград]], дзе скончыў курсы паштова-тэлеграфных чыноўнікаў. Адначасова наведваў вячэрнія агульнаадукацыйныя курсы Чарняева. Перажыўшы ў сталіцы імперыі падзеі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцый]], ён неўзабаве перайшоў лінію фронту каля [[Асвея|Асвеі]] і вярнуўся ў родныя мясціны<ref name="Крывіцкія_руны" />. === Педагагічная і грамадская праца ў Латвіі === З 1920 года зноў працаваў пісарам, гэтым разам у структуры латвійскага валаснога праўлення. У 1921 годзе далучыўся да актыўнай культурна-асветнай працы ў шэрагах беларускага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» (Дзвінскі аддзел), якім апекаваўся выдатны латышскі паэт [[Яніс Райніс]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1922 годзе пачаў доўгую педагагічную кар’еру: працаваў (з невялікімі перапынкамі да 1959 года) настаўнікам і кіраўніком беларускіх школ у розных мясцовасцях [[Латгалія|Латгальскага края]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. Для павышэння кваліфікацыі паспяхова скончыў агульнаадукацыйныя чатырохгадовыя летнія настаўніцкія курсы пры [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў перыяд нямецкай акупацыі працаваў інспектарам беларускай павятовай школьнай рады. У 1942 годзе быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцлагер на востраў [[Руген]] у Германіі. Паводле яго ўласных успамінаў, выжыць у лагеры яму дапамагло добрае веданне [[нямецкая мова|нямецкай мовы]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. Пасля вайны працягнуў працаваць настаўнікам. Памёр 26 сакавіка 2000 года ў роднай вёсцы Вайвады, дзе і быў пахаваны<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/v/vajvadzish-edvard.html |title=Вайвадзіш Эдвард – Белліт |date=2023-07-28 |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. == Творчасць == Эдвард Вайвадзіш сваю літаратурную дзейнасць пачаў у 1922 годзе. Першая публікацыя яго вершаў адбылася пасля таго, як рэдактар рыжскай газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]» [[Кастусь Езавітаў]] асабіста звярнуўся да маладога настаўніка з просьбай даслаць свае творы. Пазней Вайвадзіш таксама актыўна супрацоўнічаў з часопісам «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1926 годзе яго вядомы патрыятычны верш «Гімн вясне» (які пачынаўся словамі: ''«Люблю цябе, вясна прыгожая. / Заўсёды ласкавая, гожая…»'') быў надрукаваны ў зборніку вершаў гуртка маладых беларускіх паэтаў у Латвіі пад назвай «Першы крок»{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}. У перыяд нацыянальнага адраджэння 1990-х гадоў яго вершы зноў пачалі актыўна друкавацца на гістарычнай радзіме. Яго творы з’яўляліся на старонках газет «[[Голас Радзімы]]», «[[Настаўніцкая газета]]», «[[Літаратура і мастацтва]]», «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», а таксама ў часопісе «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]» і розных латвійскіх выданнях<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1996 годзе [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны]] ў Мінску ў межах серыі «Творцы беларускага замежжа» выдаў персанальны зборнік Эдварда Вайвадзіша «Вершы, паэма, згадкі»{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. == Узнагароды і званні == У 1935 годзе за сваю грамадскую дзейнасць і працу ў якасці добраахвотнага карэспандэнта Дзяржаўнага статыстычнага ўпраўлення Латвіі па сельскай гаспадарцы Эдвард Вайвадзіш быў узнагароджаны дзяржаўным ордэнам Латвійскай Рэспублікі<ref name="Крывіцкія_руны" />. У лютым 1997 года, у стогадовы юбілей, ён быў урачыста прыняты ў сябры [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонак=340|isbn=985-6730-29-5}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вайвадзіш Эдвард}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] glfqq4pousqczprtwrt1b794kbmmxcs 5148624 5148623 2026-05-30T09:50:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Вязні канцэнтрацыйных лагераў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148624 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Выява = Эдвард Вайвадзіш (фота Сяргея Панізніка, 1992).jpg | Подпіс = Эдвард Вайвадзіш каля свайго дома ў Вайвадах пад Індрай у Латгаліі. Здымак Сяргея Панізніка, 1992 год. }} '''Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш''' ({{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі педагог, паэт, пісаў на беларускай мове. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 23 студзеня (4 лютага па новым стылі) 1897 года ў вёсцы [[Вайвады]] Прыдруйскай воласці Дрысенскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Індрскай воласці [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]] [[Латвія|Латвіі]])<ref name="Крывіцкія_руны">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонак=340|isbn=985-6730-29-5}}</ref>. Адукацыю пачаў у 1908 годзе ў Прыдруйскай пачатковай школе, затым вучыўся ў Індрыцы і [[Друя|Друі]]. З восені 1912 года навучаўся ў Дрысенскім чатырохкласным вучылішчы<ref name="Крывіцкія_руны" />. Да эвакуацыі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працаваў пісарам [[Валасное праўленне|валаснога праўлення]] ў [[Гарадок|Гарадку]] пад [[Віцебск]]ам. Разам з хваляй бежанцаў трапіў у [[Санкт-Пецярбург|Петраград]], дзе скончыў курсы паштова-тэлеграфных чыноўнікаў. Адначасова наведваў вячэрнія агульнаадукацыйныя курсы Чарняева. Перажыўшы ў сталіцы імперыі падзеі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцый]], ён неўзабаве перайшоў лінію фронту каля [[Асвея|Асвеі]] і вярнуўся ў родныя мясціны<ref name="Крывіцкія_руны" />. === Педагагічная і грамадская праца ў Латвіі === З 1920 года зноў працаваў пісарам, гэтым разам у структуры латвійскага валаснога праўлення. У 1921 годзе далучыўся да актыўнай культурна-асветнай працы ў шэрагах беларускага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» (Дзвінскі аддзел), якім апекаваўся выдатны латышскі паэт [[Яніс Райніс]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1922 годзе пачаў доўгую педагагічную кар’еру: працаваў (з невялікімі перапынкамі да 1959 года) настаўнікам і кіраўніком беларускіх школ у розных мясцовасцях [[Латгалія|Латгальскага края]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. Для павышэння кваліфікацыі паспяхова скончыў агульнаадукацыйныя чатырохгадовыя летнія настаўніцкія курсы пры [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў перыяд нямецкай акупацыі працаваў інспектарам беларускай павятовай школьнай рады. У 1942 годзе быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцлагер на востраў [[Руген]] у Германіі. Паводле яго ўласных успамінаў, выжыць у лагеры яму дапамагло добрае веданне [[нямецкая мова|нямецкай мовы]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. Пасля вайны працягнуў працаваць настаўнікам. Памёр 26 сакавіка 2000 года ў роднай вёсцы Вайвады, дзе і быў пахаваны<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/v/vajvadzish-edvard.html |title=Вайвадзіш Эдвард – Белліт |date=2023-07-28 |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. == Творчасць == Эдвард Вайвадзіш сваю літаратурную дзейнасць пачаў у 1922 годзе. Першая публікацыя яго вершаў адбылася пасля таго, як рэдактар рыжскай газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]» [[Кастусь Езавітаў]] асабіста звярнуўся да маладога настаўніка з просьбай даслаць свае творы. Пазней Вайвадзіш таксама актыўна супрацоўнічаў з часопісам «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1926 годзе яго вядомы патрыятычны верш «Гімн вясне» (які пачынаўся словамі: ''«Люблю цябе, вясна прыгожая. / Заўсёды ласкавая, гожая…»'') быў надрукаваны ў зборніку вершаў гуртка маладых беларускіх паэтаў у Латвіі пад назвай «Першы крок»{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}. У перыяд нацыянальнага адраджэння 1990-х гадоў яго вершы зноў пачалі актыўна друкавацца на гістарычнай радзіме. Яго творы з’яўляліся на старонках газет «[[Голас Радзімы]]», «[[Настаўніцкая газета]]», «[[Літаратура і мастацтва]]», «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», а таксама ў часопісе «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]» і розных латвійскіх выданнях<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1996 годзе [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны]] ў Мінску ў межах серыі «Творцы беларускага замежжа» выдаў персанальны зборнік Эдварда Вайвадзіша «Вершы, паэма, згадкі»{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. == Узнагароды і званні == У 1935 годзе за сваю грамадскую дзейнасць і працу ў якасці добраахвотнага карэспандэнта Дзяржаўнага статыстычнага ўпраўлення Латвіі па сельскай гаспадарцы Эдвард Вайвадзіш быў узнагароджаны дзяржаўным ордэнам Латвійскай Рэспублікі<ref name="Крывіцкія_руны" />. У лютым 1997 года, у стогадовы юбілей, ён быў урачыста прыняты ў сябры [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонак=340|isbn=985-6730-29-5}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вайвадзіш Эдвард}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Вязні канцэнтрацыйных лагераў]] ds8pkwpclh5mw6m3axfkadqu8ks601s 5148626 5148624 2026-05-30T09:51:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148626 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Выява = Эдвард Вайвадзіш (фота Сяргея Панізніка, 1992).jpg | Подпіс = Эдвард Вайвадзіш каля свайго дома ў Вайвадах пад Індрай у Латгаліі. Здымак Сяргея Панізніка, 1992 год. }} '''Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш''' ({{lang-lv|Edvards Vaivadišs}}; {{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі педагог, паэт, пісаў на беларускай мове. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 23 студзеня (4 лютага па новым стылі) 1897 года ў вёсцы [[Вайвады]] Прыдруйскай воласці Дрысенскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Індрскай воласці [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]] [[Латвія|Латвіі]])<ref name="Крывіцкія_руны">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонак=340|isbn=985-6730-29-5}}</ref>. Адукацыю пачаў у 1908 годзе ў Прыдруйскай пачатковай школе, затым вучыўся ў Індрыцы і [[Друя|Друі]]. З восені 1912 года навучаўся ў Дрысенскім чатырохкласным вучылішчы<ref name="Крывіцкія_руны" />. Да эвакуацыі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працаваў пісарам [[Валасное праўленне|валаснога праўлення]] ў [[Гарадок|Гарадку]] пад [[Віцебск]]ам. Разам з хваляй бежанцаў трапіў у [[Санкт-Пецярбург|Петраград]], дзе скончыў курсы паштова-тэлеграфных чыноўнікаў. Адначасова наведваў вячэрнія агульнаадукацыйныя курсы Чарняева. Перажыўшы ў сталіцы імперыі падзеі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцый]], ён неўзабаве перайшоў лінію фронту каля [[Асвея|Асвеі]] і вярнуўся ў родныя мясціны<ref name="Крывіцкія_руны" />. === Педагагічная і грамадская праца ў Латвіі === З 1920 года зноў працаваў пісарам, гэтым разам у структуры латвійскага валаснога праўлення. У 1921 годзе далучыўся да актыўнай культурна-асветнай працы ў шэрагах беларускага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» (Дзвінскі аддзел), якім апекаваўся выдатны латышскі паэт [[Яніс Райніс]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1922 годзе пачаў доўгую педагагічную кар’еру: працаваў (з невялікімі перапынкамі да 1959 года) настаўнікам і кіраўніком беларускіх школ у розных мясцовасцях [[Латгалія|Латгальскага края]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. Для павышэння кваліфікацыі паспяхова скончыў агульнаадукацыйныя чатырохгадовыя летнія настаўніцкія курсы пры [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў перыяд нямецкай акупацыі працаваў інспектарам беларускай павятовай школьнай рады. У 1942 годзе быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцлагер на востраў [[Руген]] у Германіі. Паводле яго ўласных успамінаў, выжыць у лагеры яму дапамагло добрае веданне [[нямецкая мова|нямецкай мовы]]<ref name="Крывіцкія_руны" />. Пасля вайны працягнуў працаваць настаўнікам. Памёр 26 сакавіка 2000 года ў роднай вёсцы Вайвады, дзе і быў пахаваны<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/v/vajvadzish-edvard.html |title=Вайвадзіш Эдвард – Белліт |date=2023-07-28 |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. == Творчасць == Эдвард Вайвадзіш сваю літаратурную дзейнасць пачаў у 1922 годзе. Першая публікацыя яго вершаў адбылася пасля таго, як рэдактар рыжскай газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]» [[Кастусь Езавітаў]] асабіста звярнуўся да маладога настаўніка з просьбай даслаць свае творы. Пазней Вайвадзіш таксама актыўна супрацоўнічаў з часопісам «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1926 годзе яго вядомы патрыятычны верш «Гімн вясне» (які пачынаўся словамі: ''«Люблю цябе, вясна прыгожая. / Заўсёды ласкавая, гожая…»'') быў надрукаваны ў зборніку вершаў гуртка маладых беларускіх паэтаў у Латвіі пад назвай «Першы крок»{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}. У перыяд нацыянальнага адраджэння 1990-х гадоў яго вершы зноў пачалі актыўна друкавацца на гістарычнай радзіме. Яго творы з’яўляліся на старонках газет «[[Голас Радзімы]]», «[[Настаўніцкая газета]]», «[[Літаратура і мастацтва]]», «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», а таксама ў часопісе «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]» і розных латвійскіх выданнях<ref name="Крывіцкія_руны" />. У 1996 годзе [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны]] ў Мінску ў межах серыі «Творцы беларускага замежжа» выдаў персанальны зборнік Эдварда Вайвадзіша «Вершы, паэма, згадкі»{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. == Узнагароды і званні == У 1935 годзе за сваю грамадскую дзейнасць і працу ў якасці добраахвотнага карэспандэнта Дзяржаўнага статыстычнага ўпраўлення Латвіі па сельскай гаспадарцы Эдвард Вайвадзіш быў узнагароджаны дзяржаўным ордэнам Латвійскай Рэспублікі<ref name="Крывіцкія_руны" />. У лютым 1997 года, у стогадовы юбілей, ён быў урачыста прыняты ў сябры [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}<ref name="Крывіцкія_руны" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=18778|загаловак=Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі|адказны=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. Панізнік]]|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонак=340|isbn=985-6730-29-5}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вайвадзіш Эдвард}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Вязні канцэнтрацыйных лагераў]] 3gqohj9tmav6pm9tgbea467h7acbvwi 100 753022 5148372 5147978 2026-05-29T15:51:45Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5148372 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Леанід Аляксандравіч Акаловіч|2026-05-28T16:15:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Оскар Галецкі|2026-05-26T14:36:57Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Махмут Ахметавіч Гарэеў|2026-05-22T18:47:29Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Васіль Фёдаравіч Гарбузаў|2026-05-22T05:45:45Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1xt9dprddab2c1vzvk8j0pfs2dpu6r1 100 753274 5148369 5147457 2026-05-29T15:51:15Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5148369 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Парк Кіёта (Кіеў)|2026-05-29T08:46:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Крэнстан (Род-Айленд)|2026-05-27T13:39:53Z|MatthewMCN608}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|2026-05-25T23:16:21Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Уэна (парк)|2026-05-25T18:25:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Роан-дзі|2026-05-25T18:17:17Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Кансэн-эн|2026-05-25T18:07:14Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Афіны)|2026-05-25T11:58:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Парк Інакасіра|2026-05-25T10:16:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Окума|2026-05-25T09:58:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сады Хамарыкю|2026-05-25T09:45:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Мікава (заліў)|2026-05-25T07:08:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гамагоры|2026-05-25T06:49:32Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4r08ftkqjexjhzqs53f5eqz67pqvogo 100 753287 5148367 5147974 2026-05-29T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5148367 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ян Гружэўскі|2026-05-29T10:17:34Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека|2026-05-29T10:09:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2026-05-29T10:05:06Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2026-05-29T09:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2026-05-29T07:19:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна|2026-05-29T07:10:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020)|2026-05-28T22:02:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2013|2026-05-28T20:05:32Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Гета ў Докшыцах|2026-05-28T17:41:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Артур Уладзіміравіч Шахлай|2026-05-28T17:20:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральнае РУУС г. Мінска|2026-05-28T16:43:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Леанід Аляксандравіч Акаловіч|2026-05-28T16:15:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2015|2026-05-28T11:02:14Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РЦАП-СДЮШАР|2026-05-28T10:59:01Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РДВАР|2026-05-28T10:56:23Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гродна-93-ГрДУ»|2026-05-28T10:50:22Z|Slavazai1973}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> lyvglt8fx2d1dcblvozrkmafjgas06e 0 754350 5148396 4821822 2026-05-29T18:08:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148396 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Ваенна-паветраныя сілы Судана''' ({{lang-en|Sudanese Air Force}}, {{lang-ar|القوّات الجوّيّة السودانيّة}} Al Quwwat al-Jawwiya As-Sudaniya) — адзін з відаў [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]]. На 2021 год асабісты склад налічваў 3 тыс. чалавек. Парк тэхнікі складалі 89 самалётаў, 70 верталётаў і некалькі [[БПЛА]]<ref>{{Cite web |url=https://long-war.ru/sudan.html |title=Армия Судана, ВВС, ВМС, вооружение и численность |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=12 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212172651/https://long-war.ru/sudan.html |url-status=dead }}</ref>. Асноўнымі пастаўшчыкамі авіямашын з’яўляюцца [[Кітай]] і [[Расія]]<ref>{{артыкул|загаловак=Армия Судана: прошлое и настоящее |аўтар=Лари Басангов.|выданне= Российский совет по международным делам (РСМД)|год=27 сентября 2018|спасылка=https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/armiya-sudana-proshloe-i-nastoyashchee/}}</ref>. Таксама вяліся пастаўкі з [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{cite news|url=https://www.naviny.media/rubrics/politic/2013/08/22/ic_articles_112_182738/|title=Оружейный бизнес Беларуси. Тонкая красная линия|date=2013-08-22|author=Алексей Золотницкий|publisher=БелаПАН|accessdate=2015-12-05}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы паводле краін|Судан]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Судана]] 01fr0leqz272gubr64ppg5lrzkk99cn 0 758297 5148536 5066806 2026-05-30T05:04:21Z DenisBorum 139498 як змог, выправіў бязладдзе ў тэксце 5148536 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Тунку Абдул Рахман Путра аль-Хадж''' ({{ДН|8|2|1903}}, [[Алур-Сетар]] — {{ДС|6|12|1990}}, {{МС|Куала-Лумпур||}}) — палітычны і дзяржаўны дзеяч [[Малайзія|Малайзіі]]. Першы прэм’ер-міністр незалежнай [[Малайская Федэрацыя|Малайскай Федэрацыі]]. == Біяграфія == Сёмы сын султана [[Кедах]]а ([[Брытанская Малая]]) Абдул Хаміда Шаха і яго чацвёртай жонкі, Чэ Манжалары, дачкі тайскага правінцыйнага чыноўніка. Адзінакроўны брат султана Бадлішаха. Скончыў [[Кембрыджскі ўніверсітэт]] у 1925 годзе. Пасля вяртання на радзіму знаходзіўся на дзяржаўнай службе. Падчас японскай акупацыі Малаі (снежань 1941—1945 гг.) — у адміністрацыі султанату ў Кедаху. Пасля вайны атрымаў допуск да юрыдычнай практыкі і працаваў у пракуратуры Куала-Лумпура. У 1951 годзе ўзначаліў Аб’яднаную малайскую нацыянальную арганізацыю (АМНА) — палітычную сілу, якая прадстаўляла малайскую абшчыну краіны. У 1955 годзе, пасля аб’яднання трох нацыянальных партый (ОМНО, Кітайскай асацыяцыі Малаі і Індыйскага кангрэса Малаі) у Саюзную партыю Малаі, стаў яе старшынёй. Пасля перамогі Саюзнай партыі на парламенцкіх выбарах 1955 года — галоўны міністр і міністр унутраных спраў Малайскай Федэрацыі. У студзені 1956 года ўзначальваў дэлегацыю на перамовах з брытанскім урадам у Лондане пра неадкладнае прадастаўленне Малаі ўнутранага самакіравання, а ў далейшым — незалежнасці. Пасля абвяшчэння незалежнасці 31 жніўня 1957 года застаўся на чале ўрада, як прэм’ер-міністр і міністр замежных спраў Малайскай Федэрацыі (з 1963 — Малайзіі). У 1961 годзе вылучыў план аб’яднання Малайскай федэрацыі і калоній Вялікабрытаніі Сінгапура, Сабаха, Саравака і Брунея ў Федэрацыю Малайзія. 16 верасня 1963 года аб’яднанне адбылося (без Брунея; Сінгапур выйшаў са складу 9 жніўня 1965 года). Пасля міжнацыянальных сутыкненняў (май 1969 года) сышоў у адстаўку (у 1970 годзе) і адышоў ад палітычнай дзейнасці. У 1969—1973 гадах займаў пасаду генеральнага сакратара [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыі «Ісламская канферэнцыя»]]. У 1983 годзе Абдул Рахман быў узнагароджаны [[Міжнародная прэмія караля Фейсала|Міжнароднай прэміяй караля Фейсала]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэм’ер-міністры Малайзіі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} o2aah0apk1uerwt2dhnmj49ooxdyumf 100 763680 5148373 5147979 2026-05-29T15:51:59Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5148373 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2026-05-29T10:05:06Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2026-05-29T09:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2026-05-29T07:19:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна|2026-05-29T07:10:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2013|2026-05-28T20:05:32Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2015|2026-05-28T11:02:14Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РЦАП-СДЮШАР|2026-05-28T10:59:01Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РДВАР|2026-05-28T10:56:23Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гродна-93-ГрДУ»|2026-05-28T10:50:22Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 БАК «Вікторыя»|2026-05-28T10:47:30Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Віталюра» Мінск|2026-05-28T10:42:36Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2016|2026-05-28T09:15:12Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 174vgbg3xoj6va53hj49zkvvgu426ed 0 773191 5148517 4845801 2026-05-30T03:00:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148517 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Валянціна Цімафееўна Галубкова''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі швейнай вытворчасці, кандыдат тэхнічных навук (1987), дацэнт (1993). == Біяграфія == Валянціна Цімафееўна нарадзілася 22 студзеня 1953 года ў вёсцы Забор'е, Бешанковіцкага раёна, Віцебскай вобласці. У 1975 годзе скончыла [[Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці]] па спецыяльнасці "Тэхналогія швейных вырабаў" з кваліфікацыяй "інжынер-тэхнолаг". У 1986 годзе скончыла аспірантуру ў Маскоўскім тэхналагічным інстытуце лёгкай прамысловасці. == Працоўная дзейнасць == * [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]] (з 1975 па 1999 і з 2009 года): Факультэт вытворчых тэхналогій, кафедра «Канструяванне і тэхналогія адзення», дацэнт. У 1991–1999 гадах — загадчык кафедры, з 2009 па 2016 год — дэкан факультэта. * Віцебскі абласны выканаўчы камітэт (1999–2009, кансультант намесніка старшыні). == Адукацыя == * Віцебскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (спецыяльнасць "Тэхналогія швейных вырабаў", кваліфікацыя "Інжынер-тэхнолаг", 1975). * Маскоўскі тэхналагічны інстытут лёгкай прамысловасці (аспірантура, 1986). == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ўключаюць аўтаматызацыю тэхналагічнага праектавання ў швейнай вытворчасці. У 1987 годзе яна абараніла дысертацыю на атрыманне ступені кандыдата тэхнічных навук, а ў 1993 годзе ёй было прысвоена званне дацэнта. == Узнагароды == * Ганаровыя граматы Камітэта па навуцы і тэхналогіях пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь (2003). * Ганаровыя граматы Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта (2003, 2008). * Ганаровыя граматы ўпраўлення адукацыі Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта (2015). * Ганаровыя граматы Віцебскага абласнога савета НТО (1983). * Ганаровыя граматы Віцебскага тэхналагічнага інстытута лёгкай прамысловасці (1976). == Спасылкі == * [https://scientby.nlb.by/by/documents/168384 Профіль Валянціны Цімафееўны Голубковай на Scientby] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240911162821/https://scientby.nlb.by/by/documents/168384 |date=11 верасня 2024 }} {{DEFAULTSORT:Галубкова Валянціна Цімафееўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бешанковіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэканы ВДТУ]] qy5l84kqsi272tu65qx7qcvjdt2s0bb 0 782473 5148472 4934883 2026-05-29T22:11:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148472 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Каліноўскі}} {{Пісьменнік}} '''Валер Каліноўскі''', поўнае імя '''Валерый Фёдаравіч Каліноўскі''' (нар. 17 студзеня 1967, [[Казанка (пасёлак гарадскога тыпу)|Казанка]] [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскай вобласці]] УССР) — беларускі журналіст і пісьменнік. Нарадзіўся ў сям’і беларуса і ўкраінкі. Вырас на радзіме бацькі ў [[Моладава (Іванаўскі раён)|Моладаве]] Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці. Скончыў з адзнакай Моладаўскую сярэднюю школу. У 1984 годзе паступіў на [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыў у 1991 годзе. Служыў у Савецкай арміі. Скончыў аспірантуру [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]. Пачаў працаваць у 1987 годзе ў іванаўскай раённай газеце «[[Чырвоная звязда]]»<ref>http://www.janow.by/</ref>, з 1989 года ў мінскай абласной газеце «[[Мінская праўда]]», у 1991 — у моладзевай газеце «[[Чырвоная змена]]», у 1992—2000 — карэспандэнтам, загадчыкам аддзелу ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]», з 2000 — у [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускай службе]] [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]. Таксама быў сябрам рэдакцыі і некаторы час галоўным рэдактарам газеты «[[Збудінне]]», уласным карэспандэнтам па Беларусі газеты «Киевские ведомости», агенцтва France Presse (AFP), супрацоўнічаў з украінскай службай Радыё Свабода і ўкраінскай службай [[BBC]]. Аўтар публікацый па этнаграфіі і рэлігіязнаўстве ў беларускіх і замежных навуковых часопісах і зборніках матэрыялаў навукова-практычных канферэнцый. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] і [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзу беларускіх пісьменнікаў]]. Узнагароджаны ганаровым знакам МЗС Польшчы «[[Bene merito]]» (2016). == Бібліяграфія == Аўтар кніг * «[https://docs.rferl.org/be-BY/2013/01/18/6416447a-0fda-455d-a521-0011c20ad28a.pdf Справа Бяляцкага]» ў серыі «Бібліятэка Свабоды» (2012), пра заняволенага праваабаронцу [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]]. * «[https://web.archive.org/web/20170425092313/https://arche.by/show_me_the_file/item/7134 Пані Эльжбета. Гісторыя адной прыязьні]» (Смаленск : Інбелкульт, 2016), прысвечана славістцы і беларусазнаўцы, прафесарцы [https://pl.m.wikipedia.org/wiki/El%C5%BCbieta_Smu%C5%82kowa Эльжбеце Смулковай]. * [https://kamunikat.org/dzetsi-frantsyi-kalinowski-valer «Дзеці Францыі. Гісторыя сем’яў, якія паверылі Сталіну».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250118024534/https://kamunikat.org/dzetsi-frantsyi-kalinowski-valer |date=18 студзеня 2025 }} (Мінск: «Кнігазбор», 2019). == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] d16845bwwae09b7n2k98nx6ow8tbuik 14 787530 5148560 4990807 2026-05-30T07:16:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148560 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Латвіі|Даўгаўпілскі]] [[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Даўгаўпілса]] cahkhs3rqoca8sy953zv28qtku3i1np 0 787743 5148485 4998193 2026-05-29T22:33:42Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Асабістыя звесткі */ 5148485 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Леў XIV''', па нараджэнні '''Роберт Фрэнсіс Прэво́ст'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.vaticannews.va/be/papa/news/2025-05/kardynal-prevost-abrany-novym-papam-rymskim.html|title=Habemus Papam: Леў XIV стаў 267-м Наступнікам Святога Пятра - Vatican News|date=2025-05-08|access-date=2025-05-14}}</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — кіраўнік [[Рымска-Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] і [[суверэн]] [[Ватыкан|Дзяржавы Ватыкан]]. 267-ы [[Папа Рымскі]]. == Біяграфія == === Сям’я === Роберт Фрэнсіс Прэвост, будучы Папа Рымскі Леў XIV, нарадзіўся 14 верасня 1955 года ў Чыкага ў сям’і Луі Марыуса Прэвоста і Мілдрэд Марцінес. З боку бацькі ў яго французска-італьянскае паходжанне, з боку маці — іспанскае. У яго ёсць два браты: Луіс Марцін і Джон Джозеф<ref>[https://www.rbc.ru/person/681ce7e89a79474d83b5fc06 Лев XIV (папа римский) Роберт Фрэнсис Прево]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://ria.ru/20250509/papa_rimskiy-2015918610.html Биография нового папы римского: чем известен Лев XIV]{{ref-ru}}</ref>. === Адукацыя і кар’ера === Першую адукацыю Прэвост атрымаў у малой семінарыі [[Ордэн Святога Аўгусціна|Ордэна Святога Аўгусціна]], якую паспяхова скончыў у 1973 годзе. У верасні 1977 года вырашыў стаць святаром і ўступіў у Ордэн Святога Аўгусціна. У верасні 1978 года прынёс першыя клятвы Ордэна, а ў жніўні 1981 года — {{Iw|Урачыстая клятва|урачыстую клятву|en|Solemn vow}}<ref>{{Cite web|url=https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bprevost.html|title=Pope Leo XIV (Robert Francis Prevost) [Catholic-Hierarchy]|website=www.catholic-hierarchy.org|access-date=2025-05-08|archive-date=25 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125025948/https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bprevost.html|url-status=live}}</ref>. У 1982 годзе атрымаў ступень магістра багаслоўя чыкагскага [[Каталіцкі Тэалагічны Саюз|каталіцкага тэалагічнага саюза]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://ctu.edu/ctu_alumni/bishop-robert-francis-prevost-osa/|title=Bishop Robert Francis Prevost, OSA|website=Catholic Theological Union|access-date=2025-05-08|archive-date=22 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322094933/https://ctu.edu/ctu_alumni/bishop-robert-francis-prevost-osa/|url-status=live}}</ref>. Служыў у Перу ў 1985—1986 гадах. У 1988—1998 гадах як парафіяльны пастар, дыяцэзіяльны чыноўнік, выкладчык семінарыі і адміністратар. У 2023 годзе ўзведзены ў сан [[кардынал]]а. У 2014 годзе прызначаны [[Епіскап|біскупам]] [[Чыклая]], дзе служыў да 2023 года. Часова ўзначальваў дыяцэзію [[Кальяа]]. Актыўна ўдзельнічаў у працы перуанскай біскупскай канферэнцыі і ватыканскіх [[Кангрэгацыя (Рымская курыя)|кангрэгацый]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/367495|title=Новым Папам абвясцілі амерыкана-перуанскага кардынала Роберта Прэво|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-05-08|access-date=2025-05-08}}</ref>. 30 студзеня 2023 года атрымаў тытул [[Архіепіскап|архібіскупа]] і стаў прэфектам Дыкастэрыі па справах біскупаў. 30 верасня 2023 года прызначаны кардыналам-дыяканам, а 6 лютага 2025 года — кардыналам-біскупам з тытулам субурбіканскай дыяцэзіі Альбана<ref name=":0" />. === Папа === 8 мая 2025 года, на другі дзень [[Канклаў 2025 года|папскага канклава 2025 года]], Прэвост абраны Папам. Ён першы Папа [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскага]] паходжання. Роберт Фрэнсіс Прэвост узяў імя Леў XIV<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.detroitcatholic.com/news/breaking-chicago-native-cardinal-prevost-elected-pope-takes-name-leo-xiv|title=BREAKING: Chicago native Cardinal Prevost elected pope, takes name Leo XIV|website=Detroit Catholic|access-date=2025-05-08|archive-date=9 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509061042/https://www.detroitcatholic.com/news/breaking-chicago-native-cardinal-prevost-elected-pope-takes-name-leo-xiv|url-status=live}}</ref>. Афіцыйна заступіў на пасаду 18 мая 2025 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://nypost.com/2025/05/18/world-news/pope-leo-xiv-formally-opens-his-pontificate-with-inaugural-mass-in-st-peters-square-before-tens-of-thousands/|title=Pope Leo XIV formally opens his pontificate with inaugural Mass in St. Peter's Square before tens of thousands|first=|last=|website=[[New York Post]]|date=2025-05-18|access-date=2025-05-18}}</ref>. == Імя і яго значэнне == Выбарам імя Леў новы пантыфік паказаў духоўны кірунак і бачанне свайго пантыфікату. Імя адсылае да [[Леў I (Папа Рымскі)|Папы Льва Вялікага]] (440—461), вядомага стойкай пазіцыяй адносна палітычнага ціску і значнымі тэалагічнымі рэформамі. Выбар гэтага імя можа значыць намер Папы Льва XIV актыўна адстойваць пазіцыю Касцёла перад глабальнымі выклікамі, а таксама імкненне да тэалагічнай яснасці — асабліва з улікам, што ён мае доктарскую ступень па [[Кананічнае права|кананічным праве]]<ref name=":1" />. Апошнім пантыфікам, які меў такое імя, быў [[Леў XIII|Папа Леў XIII]] (1878—1903), вядомы сваёй энцыклікай ''{{Iw|Rerum Novarum|3=en|4=Rerum Novarum}}'' (1891), якая разглядалася як адказ Касцёла на праблемы індустрыяльнай эпохі. Гэта быў першы дакумент, які заклаў падмурак каталіцкай сацыяльнай дактрыны і прысвячаўся правам працоўных і праблемам [[капіталізм]]у<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2025-05/bryfing-bruni-pasla-vybrannja-papy-lva-xiv.html|title=Брыфінг пасля выбрання Папы: сімвалізм імя новага Пантыфіка - Vatican News|website=www.vaticannews.va|date=2025-05-08|access-date=2025-05-15}}</ref>. Назіральнікі адзначаюць, што выбар імя Леў можа сведчыць пра прыхільнасць Папы Льва XIV да развіцця каталіцкага сацыяльнага вучэння ў сучасным свеце. Гэта таксама можа быць знакам жадання працягнуць місійную лінію папства [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]], асабліва ў пытаннях сацыяльнай справядлівасці, міру і дыялогу<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/new-pope-name-why-they-change/|title=New pope chooses Leo as his papal name. Here's why pontiffs change their names and what they mean. - CBS News|first=Nicole Brown Chau Deputy Managing Editor Nicole Brown Chau is a deputy managing editor for CBSNews com She|last=writes|website=www.cbsnews.com|date=2025-05-08|access-date=2025-05-09|last2=News|first2=Edits National|last3=Stories|first3=Health|last4=explainers|last5=Chau|first5=more Read Full Bio Nicole Brown|archive-date=8 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508171617/https://www.cbsnews.com/news/new-pope-name-why-they-change/|url-status=live}}</ref>. == Погляды == === Палітыка === Да абрання Папам Рымскім, кардынал Роберт Прэвост актыўна выказваўся ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]] на грамадска-палітычныя тэмы. Асаблівую ўвагу ён надаваў этыцы, міласэрнасці і ўзаемнай адказнасці людзей у кантэксце сучаснай палітыкі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/International/pope-leo-shared-content-critical-trump-vances-immigration/story?id=121619905|title=Pope Leo shared content critical of Trump, Vance's immigration policies in social media posts|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-05-09|archive-date=9 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509035651/https://abcnews.go.com/International/pope-leo-shared-content-critical-trump-vances-immigration/story?id=121619905|url-status=live}}</ref>. У лютым 2025 года Прэвост крытычна адрэагаваў на выказванні віцэ-прэзідэнта ЗША [[Джэй Дзі Вэнс]]а, які сцвярджаў, што хрысціянская любоў павінна быць паступовай — спачатку да сям’і, затым да мясцовай супольнасці і грамадзян сваёй краіны, і толькі потым да іншых народаў. У адказ Прэвост напісаў у [[X (сацыяльная сетка)|сацыяльнай сетцы X]]: ''«Джэй Дзі Вэнс памыляецца:'' ''[[Ісус Хрыстос|Ісус]]'' ''не патрабуе ад нас размяркоўваць любоў да іншых паводле іх значнасці»'', працытаваўшы загаловак артыкула з выдання {{Iw|National Catholic Reporter|3=en|4=National Catholic Reporter}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/new-pope-robert-prevost-social-media-maga-meltdown-1235334802/|title=MAGA Melts Down Over New Pope's Anti-Trump, Pro-Immigrant Social Media|first=Nikki McCann Ramirez,Tim|last=Dickinson|website=Rolling Stone|date=2025-05-08|access-date=2025-05-09|archive-date=8 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508225114/https://www.rollingstone.com/music/music-news/new-pope-robert-prevost-social-media-maga-meltdown-1235334802/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ncronline.org/opinion/guest-voices/jd-vance-wrong-jesus-doesnt-ask-us-rank-our-love-others|title=JD Vance is wrong: Jesus doesn't ask us to rank our love for others|first=Kat|last=Armas|website=National Catholic Reporter|access-date=2025-05-09}}</ref>. Раней, у 2015 годзе, ён таксама падзяліўся артыкулам з ''[[Washington Post|The Washington Post]]'', у якім крытыкавалася антыіміграцыйная рыторыка [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://newrepublic.com/post/195020/new-pope-robert-prevost-trump-jd-vance|загаловак=The New Pope Doesn’t Seem to Be a Huge Fan of Trump or JD Vance|выданне=The New Republic|issn=0028-6583|archive-date=8 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508193638/https://newrepublic.com/post/195020/new-pope-robert-prevost-trump-jd-vance}}</ref>. Пасля абрання Прэвоста на Апостальскую Сталіцу яго ранейшыя допісы выклікалі крытыку з боку кансерватыўных колаў ЗША. Шэраг правых каментатараў і палітычных дзеячаў, у тым ліку актывістка {{Iw|Лора Лумер|3=en|4=Laura Loomer}}, абвінавачвалі яго ў прасоўванні глабалісцкіх ідэй, падтрымцы адкрытых меж і супрацьстаянні руху [[Make America Great Again]]. Лумер назвала яго ''«марксісцкай марыянеткай у Ватыкане»''<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,31920212,te-wpisy-nowego-papieza-budza-kontrowersje-uderzaly-w-trumpa.html|title=Te wpisy nowego papieża budzą kontrowersje. Uderzały w Trumpa i Vance'a. "Marionetka w Watykanie"|website=gazetapl|date=2025-05-09|access-date=2025-05-09|archive-date=9 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509102151/https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,31920212,te-wpisy-nowego-papieza-budza-kontrowersje-uderzaly-w-trumpa.html|url-status=live}}</ref>. === Рэлігія === У сваім першым пасланні пасля абрання Папам Леў XIV заклікаў да «міру бяззбройнага і пакорлівага». Ён выказаў жаданне працягнуць бласлаўленне свайго папярэдніка [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]]: «Бог клапоціцца пра вас, Бог любіць вас усіх, і зло не пераможа! Мы ўсе — у Божых руках». Сярод галоўных тэм гэтага паслання — вобраз Ісуса як святла, патрэбнага свету; заклік да місійнасці Касцёла праз адкрытасць і дыялог; вернасць [[Евангелле|Евангеллю]]; супольны шлях у духу сінадальнасці; дзеянне дзеля міру і справядлівасці; блізкасць да людзей, што цярпяць; і малітва да [[Дзева Марыя|Марыі]]. Двойчы Папа згадваў неабходнасць не баяцца — заклік, характэрны для [[Ян Павел II|Папы Яна Паўла ІІ]]. Ён таксама падкрэсліў важнасць «будавання мастоў» і яднання чалавецтва: «каб мы ўсе маглі быць адным народам у міры». Біскупскім дэвізам Прэвоста з’яўляецца лацінская фраза «''In illo uno unum»'' ({{Lang-be|У адзіным Хрысце — адзіныя}})<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.vaticannews.va/it/papa/news/2025-05/nuovo-papa.html|title=Leone XIV è il nuovo Papa: pace per il mondo, disarmata e umile - Vatican News|website=www.vaticannews.va|date=2025-05-08|access-date=2025-05-09|archive-date=9 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509061039/https://www.vaticannews.va/it/papa/news/2025-05/nuovo-papa.html|url-status=live}}</ref>. Леў XIV з’яўляецца прыхільнікам развіцця [[Сінадальнасць|сінадальнасці]] — аднаго з асноўных напрамкаў у пантыфікат Папы Францішка. Ён лічыць, што ўдзел і супольная адказнасць усіх вернікаў дапамогуць пераадолець палярызацыю ў Касцёле<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.osservatoreromano.va/en/news/2023-05/ing-019/the-bishop-is-a-pastor-not-a-manager.html|title=‘The bishop is a pastor not a manager’ - L'Osservatore Romano|website=www.osservatoreromano.va|access-date=2025-05-09}}</ref>. === Гендарныя пытанні === Леў XIV выступае супраць пасвячэння жанчын у [[дыякан]]ы. Ён лічыць, што гэта «не абавязкова вырашае праблему» і можа стварыць новыя складанасці<ref>{{Cite web|url=https://www.ncregister.com/cna/cardinal-at-synod-on-synodality-clericalizing-women-will-not-solve-problems|title=Cardinal at Synod on Synodality: ‘Clericalizing Women’ Will Not Solve Problems{{!}} National Catholic Register|website=web.archive.org|date=2025-05-08|access-date=2025-05-09|archive-date=8 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508183132/https://www.ncregister.com/cna/cardinal-at-synod-on-synodality-clericalizing-women-will-not-solve-problems|url-status=bot: unknown}}</ref>. Разам з тым ён станоўча ацэньвае прызначэнне жанчын на ўплывовыя пасады. Прэвост выступаў супраць «гендарнай ідэалогіі» ў школьных праграмах Перу, бо яна прасоўвае «[[гендар]]ы, якіх не існуе»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2025/05/02/world/americas/pope-candidate-cardinal-robert-francis-prevost.html|title=There’s Never Been a Pope From the U.S. Could This Cardinal Change That?|first=Motoko|last=Rich|website=The New York Times|date=2025-05-02|access-date=2025-05-09}}</ref>. У 2012 годзе ён крытыкаваў папулярную культуру за сімпатыю да «[[Гомасексуальнасць|гомасексуальнага]] ладу жыцця» і сямейных пар аднаго полу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2025/05/02/world/americas/pope-candidate-cardinal-robert-francis-prevost.html|title=There’s Never Been a Pope From the U.S. Could This Cardinal Change That?|first=Motoko|last=Rich|website=The New York Times|date=2025-05-02|access-date=2025-05-09}}</ref>. Не падтрымаў і не адхіліў цалкам дактрыну [[Fiducia supplicans]], што тычыцца блаславення адносін людзей аднаго полу. Ён заявіў, што нацыянальныя біскупскія канферэнцыі павінны «тлумачыць і прымяняць такія дакументы ў сваіх мясцовых кантэкстах, улічваючы культурныя адрозненні»<ref>{{Cite web|lang=en-AU|url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-09/papal-conclave-live-updates-catholic-church-elects-next-pope/105238028|title=Australian Catholics celebrate election of Pope Leo XIV — as it happened|website=ABC News|date=2025-05-08|access-date=2025-05-09}}</ref>. === Экалогія === Прэвост выступаў за больш актыўныя дзеянні Касцёла супраць змянення клімату, бо «панаванне над прыродай» не павінна быць «тыранічным»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/7283887/pope-leo-lgbtq-women-migrants-rights/|title=Where Pope Leo Stands on Major Issues|first=Solcyré|last=Burga|website=TIME|date=2025-05-08|access-date=2025-05-09|archive-date=8 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508203342/https://time.com/7283887/pope-leo-lgbtq-women-migrants-rights/|url-status=live}}</ref>. == Асабістыя звесткі == Пантыфік размаўляе на [[Англійская мова|англійскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[Італьянская мова|італьянскай]], [[Французская мова|французскай]] і [[Партугальская мова|партугальскай]] мовах, а таксама чытае на [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Лацінская мова|латыні]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ncronline.org/vatican/vatican-news/papal-front-runner-interest-polyglot-us-cardinal-prevost-rises-italian|title=The first American pope? This cardinal has the best chance of making history in this conclave|first=Christopher|last=White|website=National Catholic Reporter|access-date=2025-05-08|archive-date=8 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508173325/https://www.ncronline.org/vatican/vatican-news/papal-front-runner-interest-polyglot-us-cardinal-prevost-rises-italian|url-status=live}}</ref>. Ён захапляецца спортам і аматарскі грае ў [[тэніс]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2025/05/08/world/pope-leo-xiv-robert-prevost-wwk-intl-latam|title=10 things to know about Robert Prevost, who is now Pope Leo XIV|first=Lauren|last=Kent|website=CNN|date=2025-05-08|access-date=2025-05-09|archive-date=9 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509004831/https://www.cnn.com/2025/05/08/world/pope-leo-xiv-robert-prevost-wwk-intl-latam|url-status=live}}</ref>. Акрамя грамадзянства ЗША, з 2015 года ён мае перуанскае грамадзянства<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/ce9vzxj3vlxo|title=Папа Лев XIV: американский миссионер в Перу, критиковавший вице-президента США. Что известно о новом папе римском|website=BBC News Русская служба|date=2025-05-08|access-date=2025-05-10}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Magnifica humanitas]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Папы Рымскія}} {{ВС}} 3fv64gvtx5pmjxwjgz7psaktqedyqz4 0 788819 5148397 5141243 2026-05-29T18:24:58Z M.L.Bot 261 афармленне 5148397 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ([[30 жніўня]] [[1889]], [[Лібава]] — [[1947]], [[Манчагорск]], [[Мурманская вобласць]]) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Навіна (герб)|герба Навіна]]<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]] — вайсковец [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] быў узнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне быў паранены, з войска дэмабілізаваўся. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Верагодна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім у далейшым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснага]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/_%D0%9D%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D1%83%D1%81%D1%8E%D0%B4%D1%8B_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%96_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%96_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0|аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=&quot;Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі&quot; Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Ахрышчаны ў прыходскім касцёле Лібавы. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. Скончыў медыцынскі факультэт [[Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]<ref name=":3" />. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] займаў пасаду малодшага ардынатара [[Выбарг]]скага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|расійскай арміі]]. Служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153 эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. Пасля бальшавіцкага перавароту ў Чырвонай арміі, дзе служыў да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] cuou5wu2de0zxivceprarwhesjmnq4l 5148398 5148397 2026-05-29T18:47:05Z M.L.Bot 261 +Спасылкі 5148398 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ([[30 жніўня]] [[1889]], [[Лібава]] — [[1947]], [[Манчагорск]], [[Мурманская вобласць]]) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Навіна (герб)|герба Навіна]]<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]] — вайсковец [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] быў узнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне быў паранены, з войска дэмабілізаваўся. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Верагодна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім у далейшым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснага]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/_%D0%9D%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D1%83%D1%81%D1%8E%D0%B4%D1%8B_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%96_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%96_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0|аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=&quot;Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі&quot; Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Ахрышчаны ў прыходскім касцёле Лібавы. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. Скончыў медыцынскі факультэт [[Імператарскі Дэрпцкі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]<ref name=":3" />. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] займаў пасаду малодшага ардынатара [[Выбарг]]скага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|расійскай арміі]]. Служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153 эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. Пасля бальшавіцкага перавароту ў Чырвонай арміі, дзе служыў да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] s4nxa25x1fr13l00su0xg5ejs8r068a 5148408 5148398 2026-05-29T19:17:00Z M.L.Bot 261 /* Раннія гады */ дапаўненне 5148408 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ([[30 жніўня]] [[1889]], [[Лібава]] — [[1947]], [[Манчагорск]], [[Мурманская вобласць]]) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Навіна (герб)|герба Навіна]]<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]] — вайсковец [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] быў узнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне быў паранены, з войска дэмабілізаваўся. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Верагодна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім у далейшым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснага]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/%D0%9D%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%9E%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D1%83%D1%81%D1%8E%D0%B4%D1%8B_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%96_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%96_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD|аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак="Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі" Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года быў залічаны на медыцынскі факультэт Юр’еўскага ўніверсітэта{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У яго асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === У часы Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] застаў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. Толькі ў лістападзе 1914 года, калі з Юр’ева прыйшлі дакументы, ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153 эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў{{sfn|Баринов|2026b| }}. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў{{sfn|Баринов|2026b| }}. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма{{sfn|Баринов|2026b| }}. Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] cm2w0sq19g4wlcwye23fwg0kb8otm6f 5148412 5148408 2026-05-29T19:27:40Z M.L.Bot 261 дапаўненне 5148412 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснага]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/%D0%9D%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D1%9E%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D1%83%D1%81%D1%8E%D0%B4%D1%8B_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%96_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D1%88%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%96_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD|аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак="Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі" Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У яго асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === У часы Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] застаў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. Толькі ў лістападзе 1914 года, калі з Юр’ева прыйшлі дакументы, ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153 эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] 9pd4lde95ddnnsmmif1vp7czjvona8t 5148421 5148412 2026-05-29T19:33:18Z M.L.Bot 261 5148421 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснага]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У яго асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === У часы Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] застаў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. Толькі ў лістападзе 1914 года, калі з Юр’ева прыйшлі дакументы, ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153 эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] mgr9ract7em4fdaegc3m7hnm9egmuxs 5148424 5148421 2026-05-29T19:39:13Z M.L.Bot 261 5148424 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснага]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === У часы Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] застаў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153 эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] 21q9vkm8z78dsf5sse6mnfx6oxpa87m 5148429 5148424 2026-05-29T19:53:19Z M.L.Bot 261 /* У часы Першай сусветнай вайны */ 5148429 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === У часы Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] застаў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] bmyd1k5yq9wv69mllmuyqz9q2epxz0g 5148437 5148429 2026-05-29T20:45:11Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148437 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === У часы Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] 4zytxk2exwdarmk8bpakus05lc07b18 5148439 5148437 2026-05-29T20:47:01Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148439 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2 у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэты яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той змог выздаравець<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />.[[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] у якасці доктара. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў Манчагорск, дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў горадзе [[Манчагорск]]у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там жа<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] 2iapk92sxteqn9ewjvu6p3ew34l7as3 5148440 5148439 2026-05-29T20:57:26Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148440 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэта іх не выслалі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе 1930 года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той самай справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «Саюзе вызвалення Беларусі», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная там сама.<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] hjdv0kjmdu7lls3k3j6ua7ikykw07ul 5148538 5148440 2026-05-30T05:29:03Z ~2026-22010-48 166459 тамсама 5148538 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праз значнасць асобы паэта іх не выслалі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе 1930 года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той самай справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ па сфабрыкаваным спецслужбамі справе «Саюзе вызвалення Беларусі», Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, жонка паэта кінулася да Стэфана Луцкевіча, які жыў па суседстве. Ён аказаў першую дапамогу, пасля чаго Купалу даставілі ў бальніцу і той здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Быў арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная тамсама.<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] e4opoi9y6gkp3da754g079qwfefpsjw 5148566 5148538 2026-05-30T07:41:55Z M.L.Bot 261 /* Беларуская ССР */ скараціў усю гісторыю з рэпрэсіямі Купалы да факту аказання яму дапамогі Луцкевічам як доктарам 5148566 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заурад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старэйшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная тамсама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] otn7qdh0uhpx8r5t29mdgc6bpean6ia 5148568 5148566 2026-05-30T07:43:10Z M.L.Bot 261 5148568 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, оп. 3, д. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, оп. 1, д. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная тамсама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] 6yqzelgp89nn9113342za299zxelbdz 5148569 5148568 2026-05-30T07:44:08Z M.L.Bot 261 /* Раннія гады і адукацыя */ 5148569 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] === Раннія гады і адукацыя === Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная тамсама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] ozolazobm8f9tjyr7w65jhe3kmhj0i4 5148572 5148569 2026-05-30T08:04:31Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ +студэнцкае фота 5148572 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Stefan Łuckievič Стэфан Луцкевіч каля 1909.jpg|thumb|злева|Стэфан Луцкевіч (каля 1909, фота са студэнцкай справы).]] [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. Са студзеня 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная тамсама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] fsz8jksg6205u364cfoouvk4mek7lli 5148658 5148572 2026-05-30T10:27:39Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148658 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Stefan Łuckievič Стэфан Луцкевіч каля 1909.jpg|thumb|злева|Стэфан Луцкевіч (каля 1909, фота са студэнцкай справы).]] [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. З лістапада 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Звольнены з шэрагаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па хваробе (сухоты) у жніўні 1943 года. З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная тамсама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] goyvyhdtx2qpkg6s4v9v24pnx1d3hoo 0 790264 5148406 5021484 2026-05-29T19:04:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148406 wikitext text/x-wiki {{Выданне}} '''Ваенная энцыклапедыя Беларусі''' — першая<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kapyl.by/archives/642|title=Ваенная энцыклапедыя Беларусі|website=kapyl.by|date=2011-10-19|access-date=2025-07-24|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720033723/http://kapyl.by/archives/642|url-status=dead}}</ref> ў гісторыі незалежнай Беларусі спецыялізаваная аднатомная энцыклапедыя, поўнасцю прысвечаная пытанням ваеннай справы і ваеннай гісторыі з акцэнтам на падзеі і асобах, якія маюць дачыненне да беларускай зямлі. == Гісторыя і выданне == Энцыклапедыя выйшла ў 2010 годзе ў выдавецтве [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі]]. Агульны тыраж склаў 2100 экзэмпляраў. Аб’ём выдання — 1132 старонкі ў цвёрдай вокладцы. Матэрыялы прадстаўлены на дзвюх мовах — беларускай і рускай<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/43375/|title=Ваенная энцыклапедыя Беларусі|website=Мир энциклопедий|access-date=2025-07-24}}</ref>. Афіцыйная прэзентацыя выдання адбылася 31 мая 2011 года ў фірмовай кнігарні «Беларускай энцыклапедыі» ў Мінску. Мерапрыемства наведалі прадстаўнікі акадэмічнай і ваеннай супольнасцяў, у тым ліку старшыя навуковыя супрацоўнікі [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|ІФ НАН Беларусі]] і [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі РБ]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/43374/|title=В Минске состоялась презентация «Военной энциклопедии Беларуси»|website=Мир энциклопедий|date=2011-06-08|access-date=2025-07-24}}</ref>. Каардынацыю працы вялі галоўныя рэдактары А. В. Праляскоўскі і [[Ларыса Уладзіміраўна Языковіч|Ларыса Языковіч]]. У падрыхтоўцы ўдзельнічаў калектыў звыш ста спецыялістаў: прадстаўнікі [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі РБ]], [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] і [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі НАН Беларусі]], а таксама супрацоўнікі сілавых ведамстваў. Мастацкае афармленне забяспечыў [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктар Ляхар]]. Праект ажыццёўлены пры фінансавай падтрымцы [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Змест == У цэнтры ўвагі — ваенная гісторыя Беларусі, ключавыя аперацыі і біяграфіі выдатных дзеячоў. Акрамя таго, энцыклапедыя змяшчае сістэматызаваны мінімум артыкулаў па ваеннай тэхніцы і ўзбраенні, пытаннях ваеннага будаўніцтва і геаграфіі, палкаводчаму мастацтву і сучасным праблемам вайны і міру. У дадатках прыведзены каляровыя ілюстрацыі і аператыўныя карты баявых дзеянняў<ref name=":0" />. == Крытыка == [[Доктар навук|Доктар гістарычных навук]] [[Эмануіл Рыгоравіч Іофэ|Эмануіл Іофэ]] адзначыў значную колькасць фактычных недакладнасцяў (памылкі ў колькасці партызанскіх фарміраванняў, недакладнасці пры пераліку дзяржаў-сяброў АДКБ). Ім былі знойдзены памылкі друку, непаўната звестак і адсутнасць артыкулаў аб важных фігурах беларускай ваеннай гісторыі. Таксама былі адзначаны памылкі перакладу с беларускай мовы на рускую<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/52118/|title=Это издание могло стать уникальным…|first=Эммануил|last=Иоффе|author-link=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ|website=Мир энциклопедий|date=2011-11-14|access-date=2025-07-24}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяграфія}} [[Катэгорыя:Энцыклапедыі Беларусі]] 6wpa92ozsrkhza2a4aujcn5la2m8ce7 0 790687 5148533 5025072 2026-05-30T04:19:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148533 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Варва́ра Алякса́ндраўна Руднева-Кашаварава''' (дзявочае — '''Нафанава;''' ([[1841]], [[Чавусы]] [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[1899]], [[Старая Руса]], [[Наўгародская губерня]], Расійская імперыя) — першая жанчына, што стала доктарам медыцыны ў Расійскай імперыі. == Біяграфія == Нарадзілася ў беднай яўрэйскай сям’і настаўніка, дзе і жыла да дванаццаці гадоў, застаючыся непісьменнай. Спачатку жыла ў г. Чавусы Магілёўскай губерні, затым, калі памерла маці, пераехала з бацькам у Веліж Віцебскай губерні, дзе ён завёў новую сям’ю. З ёй абыходзіліся груба, часта лаялі і нават білі. У выніку яна бегла ў Санкт-Пецярбург. Бадзяжнічала, у 12 гадоў трапіла з брушным тыфам у лякарню Царскага Сяла. Чысціня, паўнавартаснае харчаванне і ўважлівае стаўленне дактароў уразілі дзяўчынку. Тады яна ўпершыню задумалася аб тым, што жадае стаць лекарам. Пасля акрыяння Варвары лекары дапамаглі ёй уладкавацца на службу ў Пецярбург. Яна дапамагала па гаспадарцы ў некалькіх дамах, навучылася ў гаспадароў грамаце. У 15 гадоў Варвара выйшла замуж за багатага купца Мікалая Кашаварава, які быў удвая старэйшы за дзяўчыну, але праз год кінула яго, таму што, нягледзячы на дадзенае перад шлюбам абяцанне, муж не дазваляў Варвары працягваць навучанне. У 1862 годзе Варвара, даведаўшыся пра тое, што Арэнбургскаму казацтву патрэбныя акушэркі для аказання дапамогі жанчынам-мусульманкам, якім рэлігійны закон не дазваляў звяртацца па дапамогу да лекараў-мужчын, адправілася ў Башкірыю. Яе прызначылі бабкай-павітухай Башкірскага казацкага войска і выплачвалі 28 рублёў стыпендыі. Паступіла ў Спавівальны інстытут. На іспытах, прайшоўшы гадавыя курсы за чатыры месяцы, Кашаварава ўразіла камісію ведамі і навыкамі. Камісіяй было ўзнятае пытанне пра выдачу Кашаваравай асаблівай узнагароды за поспехі — грашовай прэміі ў памеры гадавога жалавання. Але Варвара Аляксандраўна папрасіла ў якасці ўзнагароды даць ёй магчымасць вучыцца далей. Аднак супраць гэтага выступілі Кашаваравы, нагадаўшы, што як народжаная ў габрэйскай сям’і, яна павінна жыць у межах рысы аселасці. Выканаць яе жаданне ўдалося дзякуючы заступніцтву і асабліваму хадайніцтву арэнбургскага генерал-губернатара Безака, з дазволу вайсковага міністра Дзмітрыя Мілюціна яна ў выглядзе выключэння (жанчынам было забаронена вучыцца ва ўніверсітэтах) была залічаная ў 1863 годзе ў Імператарскую медыка-хірургічную акадэмію ў якасці вольнай слухачкі-стыпедыяткі). Вывучала венералогію (сярод башкіраў у той час лютавалі пранцы). Гэта зрабіла вялікую сенсацыю ў грамадстве. Кашаваравай зацікавіліся ў рэвалюцыйных колах, і ёй даводзілася трымаць сябе вельмі асцярожна, не збліжаючыся з радыкальнымі суполкамі, бо ейнае становішча як жанчыны ў сценах Акадэміі было вельмі нетрывалым. Падчас вучобы яна ездзіла вучыцца ў венскія клінікі, працавала ў Празе, напісала сваю першую навуковую працу. У Акадэміі Кашаварава пазнаёмілася з прафесарам Міхаілам Рудневым, з якім яны пасля ажаніліся. Скончыўшы курс, яна вытрымала іспыт на званне доктара медыцыны і атрымала дыплом на другі залаты медаль. У медыцынскім свеце спачатку казалі, што ейнымі працамі карыстаецца прафесар Руднеў, за якога яна выйшла замуж пасля сканчэння курса, а потым — што Руднеў зрабіў усё для яе. Незадавальненне прафесарам Рудневым завяршылася беспарадкамі сярод студэнтаў Акадэміі, следствам якіх было часовае закрыццё Акадэміі і пакіданне прафесарам Рудневым звання вучонага сакратара. 9 снежня 1868 года жанчына была ўпершыню ў Расіі прызнаная лекарам. Да абароны доктарскай дысертацыі Руднева-Кашаварава спачатку не была дапушчаная, нягледзячы на тое, што яна надрукавала (у «Архіве» Вірхава) працу, вытрымкі з якой увайшлі ў шматлікія дапаможнікі па акушэрстве. 25 траўня 1876 г. упершыню ў Расіі жанчына абараніла дысертацыю. Кашаварову-Рудневу прызналі ў ступені доктара медыцыны. Звання доктара медыцыны яна была ўдастоена дзякуючы абароне дысертацыі «Матэрыялы для паталагічнай анатоміі матачнай похвы» (1867). Ейнае імкненне стаць выкладчыцай на адкрытых у 1873 г. Найвышэйшых жаночых медыцынскіх курсах рэалізаванае не было. Кашаварава-Руднева спецыялізавалася ў галіне акушэрства і гінекалогіі, а ейныя навуковыя артыкулы публікаваліся ў расійскіх і нямецкіх часопісах. За свой навуковы даклад Кашаварава была прынятая ў члены «Таварыства расійскіх лекараў у Пецярбургу». Гэта таксама быў першы выпадак прыёму жанчын у сябры медыцынскага таварыства. У 1869 годзе Кашаварава знаходзілася за мяжой, а ў Нью-Ёрку была выдадзеная кніга «Жанчыны-медыкі», у якой змешчаны ўзнёслы артыкул пра яе. Арэнбургскаму краю за сваю стыпендыю Руднева-Кашаварава ніколі не служыла, бо залічыць яе ў лік служачых мясцовага ваеннага шпіталя значыла б прадаставіць ёй правы дзяржаўнай службы, а гэтага прэцэдэнту дапусціць не хацелі. У 1877 годзе Расія абвесціла вайну Турцыі, Кашаварава-Руднева звярнулася з просьбай прызначыць яе ў дзеючую армію, але атрымала адмову. Прафесар Руднеў выкладаў на курсах, яна дапамагала мужу займацца са студэнтамі, але рабілася гэта неафіцыйна. Потым Варвара вырашыла адправіцца за мяжу, дзе ўдзельнічала ў міжнародных медыцынскіх кангрэсах у еўрапейскіх краінах, у Амерыцы, у Філадэльфіі, апублікавала там больш за 15 навуковых прац. Са смерцю мужа пачалося адкрытае цкаванне жанчыны-лекара. У газетах таго часу з’яўляліся зласлівыя артыкулы і карыкатуры на Кашавараву-Рудневу. Яна збегла з царскай сталіцы і да канца жыцця працавала вясковым лекарам, зрэдку выязджаючы ў бліжэйшы ўніверсітэцкі горад Харкаў, дзе давала лекцыі. У газеце «Новости» пісала публіцыстычныя артыкулы, працягвала навуковую працу, апрацоўвала свае ранейшыя матэрыялы. Рыхтавала да другога выдання сваю кнігу «Гігіена жаночага арганізма ва ўсіх фазісах жыцця», але ёй не хапала сродкаў на набыццё літаратуры. З 1881 г. яна пражыла каля 8 гадоў на сваім хутары (Валуйскага павету Варонежскай губерні), займаючыся сельскай гаспадаркай і медыцынскай практыкай сярод сялян навакольных вёсак; затым перасялілася ў Старую Русу. Кашаварава стала першай жанчынай, якая атрымала дыплом лекара і абараніла дысертацыю ў Расіі, здзейсніла рэвалюцыю ў барацьбе за жаночае раўнапраўе ў краіне. Аднак за гэта прыйшлося заплаціць высокую цану — здароўе яе было падарванае. Яна памерла яшчэ не старой ад цяжкага сардэчнага захворвання. == Выбраныя творы == * «О свободных телах брюшной полости» («Архив» Вирхова, т. 47), * «К учению о плацентарных полипах» («Журнал для нормальной и патологической анатомии», 1873), * «Гигиена женского организма» (1892), * рассказ «Пионерка» (автобиография, «Новости», 1886, 15 и 22 сентября), * «К истории женского медицинского образования» (автобиография, там же, 7 и 14 ноября), * «Деревенские заметки» (там же, 1888, 19 и 26 июня) и др. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * Кашеварова-Руднева Варвара Александровна http://mogilev-region.gov.by/page/kashevarova-rudneva_varvara_aleksandrovna {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250831154903/http://mogilev-region.gov.by/page/kashevarova-rudneva_varvara_aleksandrovna |date=31 жніўня 2025 }} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Руднева-Кашеварова, Варвара Александровна}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Руднева-Кашеварова, Варвара Александровна}} * Дионесов С. М. Кашеварова-Руднева первая русская женщина доктор медицины. — Москва: Наука, 1965 {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-06}} [[Катэгорыя:Гінеколагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Акушэры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Першыя жанчыны ў прафесіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] hb2iwfnfnyr5s6s5i3uhww83vnx0xwi 0 791343 5148603 5119486 2026-05-30T09:02:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148603 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карась (значэнні)|Карась}} {{Асоба}} '''Васіль Рыгоравіч Карась''' ({{Lang-ru|Василий Григорьевич Карась}}; [[1911]], [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] — [[1943]], [[Хойнікі]]) — старшыня калгаса «Чырвоны сцяг» (з 1938), памочнік пракурора (з 1940), камандзір [[Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева (В. Р. Карась, М. А. Жукаў)|партызанскага атрада імя В. І. Чапаева]]. == Біяграфія == [[Беларусы|Беларус]]. Нарадзіўся ў 1911 годзе ў вёсцы [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] Хойніцкай воласці [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер у межах [[Хойнікі|Хойнікаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Пасля заканчэння пачатковай школы да 1926 года працаваў у гаспадарцы бацькі. З кастрычніка 1926 да снежня 1929 года працаваў па найму вучнем у саматужнікаў Зарэцкага і Тарахоўскага ў Хойніках. Пасля арганізацыі ў Валоках калгаса «Селянін» прызначаны брыгадзірам, дзе і працаваў са снежня 1929 да ліпеня 1934 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru|title=Народный проект «СОЛДАТСКАЯ ЗВЁЗДОЧКА». Командир партизанского отряда – Карась Василий Григорьевич|website=Хойникский районный исполнительный комитет|access-date=23 жніўня 2025|archive-date=24 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250624185021/https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru/|url-status=dead}}</ref>. Затым накіраваны на вучобу ў савецка-партыйную школу ў [[Гомель|Гомелі]], пасля яе сканчэння, з ліпеня 1935 да мая 1937 года Карась працуе загадчыкам Валоцкага сельскага Дома сацыялістычнай культуры. У маі 1937 года прызначаны інспектарам або раённым упаўнаважаным Народнага камісарыяту нарыхтовак. З верасня 1938 года абраны старшынёй калгаса «Чырвоны сцяг»<ref name=":0" />. У сакавіку 1940 года Карася накіроўваюць працаваць у органы пракуратуры. Пасаду памочніка пракурора Хойніцкай раённай пракуратуры ён займаў да пачатку акупацыі [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] нямецка-фашысцкімі войскамі. У красавіку 1941 года Карась прыняты ў члены КПСС. Пасля акупацыі раёна пакінуты ў тыле ворага для арганізацыі партызанскага атрада. Узімку 1941—1942 гадах быў у групе сакратара падпольнага райкама КПБ П. П. Домнікава, а пасля яго смерці сам кіраваў групай партызан. У сакавіку 1943 года Палескі абкам КПБ зацвердзіў Карася камандзірам [[Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева (В. Р. Карась, М. А. Жукаў)|партызанскага атрада імя В. І. Чапаева]], членам Хойніцкага падпольнага раённага камітэта КП(б)Б. Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева створаны ў сакавіку 1943 года ў [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкім]] і [[Кажушкаўскі сельсавет|Кажушкаўскім]] сельсаветах Хойніцкага раёна з ініцыятыўнай групы Карася, выдзеленай Гомельскім партызанскім злучэннем. Пад кіраўніцтвам Карася атрад правёў шэраг аперацый па знішчэнні нямецка-паліцэйскіх гарнізонаў, жывой сілы і тэхнікі праціўніка на чыгунцы на акупаванай тэрыторыі [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] (Хойніцкі раён).<ref name=":0" /> Партызаны разграмілі буйную нямецкую гаспадарку ў [[Судкова (аграгарадок)|Судкове]], правялі баявую аперацыю пад Хойнікамі, у [[Аперацыя «Рэйкавая вайна»|аперацыі «Рэйкавая вайна»]] на чыгуначным участку [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] — [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] падарвалі больш за 500 рэек. Распаўсюджвалі ўлёткі, зводкі Сафінфармбюро.<ref name=":0" /> 25 лістапада 1943 года атрад (430 партызан) злучыўся з Чырвонай Арміяй. У 1943 годзе Васіль Рыгоравіч Карась загінуў. Пахаваны Васіль Рыгоравіч Карась на грамадзянскіх могілках па вуліцы Малішэўскай у Хойніках. == Сям’я == Жонка Соф’я, пяцёра дзяцей (Вера, Эмілія, Неля, Кена, Дзіна). Загінулі. == Узнагароды і званні == Прадстаўлены да ўзнагароджання [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэнам Чырвонага Сцяга]]<ref>{{Cite web|url=https://partizany.by/partisans/28524/|title=Карась Василий Григорьевич|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Памяць == * Імем Васіля Карася названая [[Вуліца Карася|адна з вуліц]] у Хойніках [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=http://www.hoiniki.by/?p=155000|title=Их именами названы улицы: Василий Карась — хойникский чапаевец|website=Хойнiцкiя навiны|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216133349/http://www.hoiniki.by/?p=155000|archive-date=16 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yandex.by/maps/33106/khoiniki/geo/1529391218/?ll=29.964322%2C51.889605&z=16|title=Хойники. Улица Карася}}</ref>. * Памятны знак Васілю Рыгоравічу Карасю ўсталяваны на будынку па аднайменнай вуліцы ў Хойніках (15.06.2022)<ref>{{Cite web|url=http://hoiniki.gov.by/ru/news_raion_ru/view/otkrytie-pamjatnoj-doski-v-chest-karasja-vasilija-grigorjevicha-19865/|title=Открытие памятной доски в честь Карася Василия Григорьевича|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114205151/http://hoiniki.gov.by/ru/news_raion_ru/view/otkrytie-pamjatnoj-doski-v-chest-karasja-vasilija-grigorjevicha-19865/|archive-date=14 студзеня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/vashezh/4535|title=В Хойниках открыли памятную доску в честь Василия Карася|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru Карась Василий Григорьевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250624185021/https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru/ |date=24 чэрвеня 2025 }}. ''Хойникский райисполком''. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карась Васіль Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]] 7cdtoiumwgg4lhxj4o1u9aznxif1438 0 792475 5148664 5070933 2026-05-30T10:42:49Z Freiheiten 97968 5148664 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Раўшана Рагімава |арыгінал імя = {{lang-az|Rövşanə Rəhimova}} |партрэт = Rovshana Rahimova speaking at a conference 2 (cropped).jpg |шырыня = 260px |подпіс = Раўшана Рагімава ў 2023 годзе |імя пры нараджэнні = Раўшана Вагіф кызы Рагімава |род дзейнасці = [[Адвакат|адвакат]] |месца нараджэння = }} '''Раўшана Рагімава''', поўнае імя '''Раўшана Вагіф кызы Рагімава''' ({{lang-az|Rövşanə Vaqif qızı Rəhimova}}; нар. {{ДН|8|7|1984}}, [[Шырван]], [[Азербайджан]]) — [[азербайджан]]ская [[адвакат]]ка па правах чалавека. Больш за 10 гадоў займаецца абаронай правоў чалавека, надаючы асаблівую ўвагу правам жанчын і супрацьдзеянню хатняму гвалту. З красавіка 2021 года, з’яўляючыся членам Калегіі адвакатаў Азербайджанскай Рэспублікі, яна абараняла правы каля дзясятка палітычных зняволеных у краіне.<ref name=":HƏBS03">{{cite web|title=Азербайджанский адвокат стала одной из героинь международной выставки "Портреты силы-2024"|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-10-12|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/404513|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> == Раннія гады == Раўшана Вагіф кызы Рагімава нарадзілася [[8 ліпеня]] [[1984]] года ў горадзе [[Шырван]]. Атрымала юрыдычную адукацыю ва ўніверсітэце Одлар Юрду. == Адвакацкая дзейнасць == У красавіку 2021 года яна стала членам Калегіі адвакатаў. Яна абараняла правы адваката Эльчына Сагыдава<ref name=":HƏBS06">{{cite web|title=Elçin Sadıqovun müdafiəsinə 15-dən çox vəкil qoşulub|author=|publisher=Toplum TV|date=2022-09-13|url=https://toplummedia.tv/siyaset/elcin-sadiqovun-mudafiesine-15-den-cox-vekil-qosulub|access-date=2025-05-10|language=az|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, які быў арыштаваны ў верасні 2022 года, палітыка Бахтыяра Гаджыева<ref name=":HƏBS09">{{cite web|title=Бахтияр Гаджиев|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-06-17|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/385074|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, які быў арыштаваны ў снежні таго ж года, дактаранта [[Стамбульскі ўніверсітэт|Стамбульскага ўніверсітэта]] Фазіля Гасымава<ref name=":HƏBS04">{{cite web|title=Дело Фазиля Гасымова дошло до суда|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-08-08|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/402576|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, які быў арыштаваны ў жніўні 2023 года, журналісткі AbzasMedia Наргіз Абсаламавай<ref name=":HƏBS07">{{cite web|title=Журналисты Abzas Media добились допуска коллег на судебный процесс|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-12-28|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/407082|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, якая была арыштавана ў лістападзе таго ж года, праваабаронцы Ільхаміза Гуліева<ref name=":HƏBS02">{{cite web|title=Ильхамиз Гулиев приговорен к трем годам лишения свободы|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-12-13|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406575|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, які быў арыштаваны ў снежні таго ж года, актывіста Ількіна Амрахава<ref name=":HƏBS05">{{cite web|title=Пять человек арестованы в Азербайджане по делу Toplum TV|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-03-08|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/397903|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, які быў арыштаваны ў сакавіку 2024 года, даследчыка Ігбала Абілава<ref name=":HƏBS08">{{cite web|title=Апелляционный суд в Баку оставил талышского исследователя под стражей|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-08-01|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/402354|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, які быў арыштаваны ў ліпені таго ж года, праваабаронцы Руфата Сафарава<ref name=":M03">{{cite web|title=Məhкəmə Rüfət Səfərovu həbsdə saxlayıb|author=Pərvanə Bayramova|publisher=[[Голас Амерыкі]]|website=www.amerikaninsesi.org|date=2024-12-11|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7897138.html|accessdate=2025-09-17|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241214102100/https://www.amerikaninsesi.org/a/7897138.html|archivedate=2024-12-14|url-status=live}}</ref>, журналісткі Meydan TV Айсель Умудавай і палітыка [[Азер Гасымлы|Азера Гасымлы]]<ref name=":HƏBS01">{{cite web|title=Азер Гасымлы арестован по обвинению в вымогательстве|author=Фаик Меджид|publisher=Кавказский узел|date=2024-12-09|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406468|access-date=2025-05-10|language=ru|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref>, якія былі арыштаваны са снежня таго ж года. У кастрычніку 2024 года стала адной з гераінь міжнароднай выставы «Партрэты сілы-2024».<ref name=":PP">{{cite web|title=Portraits of Strength 3rd Edition: Rovshana Rahimova, Azerbaijan|author=[[Ульвія Алі]]|publisher=Human Rights House Foundation|date=2024-10-09|url=https://humanrightshouse.org/interviews/portraits-of-strength-2024-rovshana-rahimova-azerbaijan/|access-date=2025-05-10|language=en|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-19}} gst0rtnf9lc2qrvq9pxyur722018mc6 0 794121 5148417 5141570 2026-05-29T19:30:51Z Rotondus 11765 новы ключ сартавання для [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Літве]]: "*" з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148417 wikitext text/x-wiki [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|400px|міні|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца [[Алойзас Відугірыс|Алойзаса Відугірыса]]. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.]] '''Беларускія гаворкі ў Літве''' — рэгіянальныя разнавіднасці [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якія распаўсюджаны пераважна на [[Літва|літоўскай]] частцы тэрыторыі [[Віленшчына|Віленшчыны]]. Яны ёсць натуральным працягам гаворак з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і захавалі шмат старажытных рыс беларускай мовы, спалучаючы іх з уплывамі [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Польская мова|польскай]] і [[Руская мова|рускай]] моў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=297–302}}. == Гістарычны агляд == Уваходжанне ў XIII стагоддзі беларускіх зямель у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] спрыяла больш свабоднаму перамяшчэнню [[літоўцы|літоўскага]] і беларускага насельніцтва. Першы расійскі [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года|ўсеагульны перапіс насельніцтва 1897 года]] паказаў, што ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] пражывала ўжо каля 70 тысяч беларусаў, што складала 56&nbsp;% усіх жыхароў губерні, у той час як літоўцаў у ёй было толькі 17,6&nbsp;%{{sfn|Беларускае замежжа|2010|с=204, 205}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. З аднаго боку, беларусы засялялі геаграфічна кампактную тэрыторыю — шматлікія вёскі пераважна на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] (вясковае насельніцтва, якое карысталася беларускай мовай), а таксама саму Вільню, дзе жыла беларуская інтэлектуальная эліта і якая стала адным з найважнейшых цэнтраў беларускасці. Менавіта тут [[Францыск Скарына]] выдаў сваю [[Малая падарожная кніжка|«Малую падарожную кніжыцу»]] (каля 1522 года) і [[Апостал Францыска Скарыны|«Апостала»]] (1525 год). Там таксама дзейнічала друкарня [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Пятра Мсціслаўца]], дзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] (1588 год) у тым ліку ў [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] версіі. [[Віленскі ўніверсітэт]] скончылі многія вядомыя беларусы і асобы, якія паходзілі з беларускіх зямель: [[Адам Міцкевіч]], [[Ян Чачот]], [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Мацей Сарбеўскі]], [[Тэадор Нарбут]], [[Уладзіслаў Сыракомля]]. З горадам былі таксама звязаныя [[Сімяон Полацкі]], [[Леў Сапега]], [[Кастусь Каліноўскі]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч|Антон Луцкевічы]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Максім Багдановіч]] — практычна ўся беларуская эліта мяжы XIX і XX стагоддзяў. Тут выходзіла газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]», друкаваліся шматлікія кнігі беларускіх пісьменнікаў і паэтаў. На пачатку XX стагоддзя горад стаў найважнейшым цэнтрам фармавання [[беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], і менавіта тут у час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўзнікла ідэя стварэння адзінай беларуска-літоўскай дзяржавы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. У 1918 годзе ў Берліне была выдадзена «[[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі]]», якая ўключала ў беларускі арэал значныя тэрыторыі сучаснай Літвы (да лініі [[Сейны]]&nbsp;— [[Друскенікі]]&nbsp;— [[Араны]]&nbsp;— [[Трокі]]&nbsp;— [[Еўе]]&nbsp;— [[Муснікі]]), хоць яна і мела пераважна палітычны характар{{sfn|Jankowiak|2025|с=81—82}}. Міжваенны перыяд стаў часам бурнага беларускага жыцця перадусім на Віленшчыне, якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|Беларусы ў Літве|2010}}. У 1923 годзе ў Віленскай школьнай акрузе дзейнічала 30 дзяржаўных беларускіх школ (супраць 1057 польскіх дзяржаўных і 51 прыватнай, 20 дзяржаўных літоўскіх і 40 прыватных, 53 прыватных яўрэйскіх{{sfn|Беларусы ў Літве|2010|с=37}}), існавала [[Віленская беларуская гімназія|беларуская гімназія]] ў Вільні{{sfn|Беларусы ў Літве|2010|с=43–78}}, выходзіла 12 беларускіх газет агульным тыражом каля 9500 асобнікаў (станам на 1937 год){{sfn|Беларусы ў Літве|2010|с=81}}, дзейнічаў [[Беларускі пасольскі клуб]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Паводле даследаванняў [[Сяверын Выслаўх|С.&nbsp;Выслаўха]], у міжваенным [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]] пражывала 205 509 асоб, якія задэкларавалі беларускую мову як родную{{sfn|Jankowiak|2025|с=82}}. Паводле перапісу насельніцтва 1923 года ў межах [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|незалежнай Літвы]] (гэта значыць без Віленшчыны) афіцыйна пражывала толькі 4400 беларусаў (згодна з неафіцыйнымі данымі — каля 40–45 тысяч). У параўнанні з перапісам 1897 года афіцыйная колькасць беларусаў там скарацілася амаль у 16 разоў, прычым 86,1&nbsp;% з іх складала сельскае насельніцтва, якое, верагодна, карысталася беларускімі гаворкамі. Найбольшая канцэнтрацыя беларусаў назіралася ў прыгранічным [[Троцкі павет (1919—1940)|Троцкім павеце]] (гміны [[Самілішкі]], [[Еўе]], [[Высокі Двор]]){{sfn|Jankowiak|2025|с=83}}. Цэнтрам дзейнасці літоўскіх беларусаў стала [[Коўна]], дзе працавалі беларускія арганізацыі, такія як «[[Беларуская хатка (Коўна)|Беларуская хатка]]», дзейнічаў [[Беларускі народны ўніверсітэт (Коўна)|Беларускі народны ўніверсітэт]] і [[Беларускі народны тэатр (Коўна)|тэатр]]{{sfn|Беларускае замежжа|2010|с=211}}. З усталяваннем савецкай улады пачалося знішчэнне беларускага школьніцтва і ўсіх формаў грамадска-культурнай дзейнасці. Беларуская актыўнасць адрадзілася толькі ў 1980-я гады XX стагоддзя. У 1990 годзе ўжо было зарэгістравана 20 беларускіх арганізацый, пачалі адкрывацца беларускія школы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Сучасныя геапрасторавыя аналізы дэманструюць, што хоць за апошнія 130 гадоў агульная колькасць літоўскамоўнага насельніцтва ў рэгіёне вырасла (у асноўным за кошт інтэнсіўнай урбанізацыі і [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] Вільні і Трокаў), у сельскай мясцовасці Віленшчыны назіраецца рэзкі дэмаграфічны спад носьбітаў літоўскіх гаворак{{sfn|Gudaitis|2024|с=15–16}}. На тэрыторыі сучаснай Беларусі ([[Воранаўскі раён|Воранаўскі]], [[Лідскі раён|Лідскі]], [[Астравецкі раён|Астравецкі раёны]]) літоўская мова таксама знаходзіцца на мяжы знікнення: паводле перапісу 2019 года з прыкладна 1300 этнічных літоўцаў роднай яе назвалі толькі 327 чалавек, а асноўнымі мовамі зносін сталі руская (68,1&nbsp;%) і беларуская (26,5&nbsp;%){{sfn|Gudaitis|2024|с=17}}. У наш час у Літве пражывае каля 45 тысяч беларусаў, што складае 1,5&nbsp;% (рускія — 8,2&nbsp;%, палякі — 6,9&nbsp;%) насельніцтва гэтай дзяржавы. Беларуская меншасць вядзе вельмі актыўную дзейнасць у Літве{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. == Даследаванне беларускіх гаворак == Славяна-балтыйскае памежжа застаецца адной з найцікавейшых даследчых праблем і прадметам навуковых пошукаў мовазнаўцаў з Беларусі, Польшчы, Расіі і краін Балтыі{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. === Дасавецкі перыяд === Першыя грунтоўныя спробы вызначэння межаў беларускага этнасу на аснове распаўсюджвання гаворак на беларуска-літоўскім памежжы належаць лінгвісту [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіму Карскаму]]. Пасля экспедыцыі 1903 года ён выдаў працу «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» з дадаткам «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічнай карты беларускага племені]]», дзе падрабязна апісаў мяжу гаворак: яна ішла на поўдзень ад возера [[Дрысвяты (возера)|Дрысвяты]], праз [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]], на поўдзень ад [[Камаі|Камаяў]] і [[Лынтупы|Лынтупаў]], перасякала раку [[Жэймяна]] і даходзіла да [[Кернава]], [[Еўе|Еўя]] і Трокаў, ахопліваючы значную частку сучаснай Літвы на захад і ўсход ад Вільні. Падобныя межы былі зафіксаваныя і на «Вопыце дыялекталагічнай карты рускай мовы», складзенай [[Маскоўская дыялекталагічная камісія|Маскоўскай дыялекталагічнай камісіяй]] у 1915 годзе{{sfn|Jankowiak|2025|с=77—79}}. Паводле статыстычнага апытання, праведзенага па ініцыятыве графа [[Адам Альфрэд Плятэр|Адама Плятэра]] (даныя апублікаваныя ў 1898 годзе пад псеўданімам «Ананім»), і мапы [[Ян Міхал Развадоўскі|Яна Развадоўскага]] (1901), у канцы XIX стагоддзя ў Віленскай губерні пераважала польска-беларускамоўнае насельніцтва (69&nbsp;%), у той час як літоўскамоўнае складала каля 23,3&nbsp;%. Гэтыя даследаванні ўпершыню дакладна зафіксавалі шырокую зону інтэнсіўных моўных кантактаў і вылучылі асобныя славянскія моўныя астравы ў ваколіцах [[Янава (Літва)|Янава]] і [[Шырвінты|Шырвінтаў]], а таксама літоўскія астравы сярод славянамоўнага масіву — [[Лаздуны 1|Лаздуны]], [[Гервяты]], і абшар Пеляса–Радунь–Дзевянішкі{{sfn|Gudaitis|2024|с=5–11}}. === Міжваенны час === У міжваенны перыяд [[Галіна Турска]] ў працы ''«Аб узнікненні польскіх моўных абшараў на Віленшчыне»''{{sfn|Turska|1982|с=19–121}} даследавала, як фармаваліся [[Польская мова ў Літве|польскамоўныя тэрыторыі ў Літве]]. Яна разглядала магчымасць, што перад [[паланізацыя]]й літоўцаў адбылася [[беларусізацыя]]: спачатку жыхары паўднёва-ўсходняй Літвы пераходзілі на беларускую мову, а потым — на польскую. Турска адзначала, што ўжо да 1919 года беларуская гаворка была шырока распаўсюджана ў многіх вёсках Віленшчыны і паўплывала як на [[Літоўская мова|літоўскую]], так і на [[Польская мова|польскую мову]]{{sfn|Turska|1982|с=23}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Перыяд знаходжання ў складзе міжваеннай Польшчы (1921—1939 гады) стаў часам узмоцненай паланізацыі, з-за якой значная частка беларускамоўнага насельніцтва стала двухмоўнай{{sfn|Jankowiak|2025|с=81}}, і адбылася незваротная змена моўнага кода з літоўскага на польскі на вялікіх тэрыторыях{{sfn|Gudaitis|2024|с=12}}. У другой частцы сваёй працы Галіна Турская прааналізавала [[беларусізмы]], якія распаўсюдзіліся ў польскіх гаворках Віленшчыны. Яна адзначала, што польская мова запазычала іх непасрэдна з народных гаворак, а не з [[Літаратурная мова|літаратурнай]] беларускай мовы. Сярод такіх рыс вылучаюцца{{sfn|Turska|1982|с=65–86}}: [[аканне]] (''ляка́рства''), беларускі [[націск]] (''неха́й''), беларускія [[суфікс]]ы (напрыклад ''-ачы'' ў слове ''цяля́чы''), формы безасабовых [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] (''пекць'' — «пячы», ''побекць'' — «пабегчы»), а таксама шматлікія лексемы: ''[[багун]]'', ''бульба'', ''дзёргач'' («дзяркач»), ''[[дрывотня]]'', ''бадзяцца'' і многія іншыя{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Аўтарка таксама адзначае, што частка беларусізмаў была вядомая яшчэ ў часы Вялікага Княства Літоўскага ў мове мясцовай [[шляхта|шляхты]] і ў творах пісьменнікаў эпохі [[Рамантызм|рамантызму]], напрыклад, аканне, а таксама словы: ''sini'' («сіні») у Адама Міцкевіча, ''tanny'' («танны») у Яна Чачота, ''zajzdrość'' («зайздрасць») у [[Валеры Лазінскі|В. Лазінскага]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. === Пасляваенныя час === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў рэспубліках [[СССР]] з’явілася вялікая цікавасць да вывучэння гаворак, звязаная з развіццём лінгвістычнай геаграфіі{{sfn|Jankowiak|2025|с=83}}. З найважнейшых міжнародных праектаў таго часу варта згадаць экспедыцыю 1966 года, калі беларускія і літоўскія дыялектолагі сабралі матэрыял ([[Лексікалогія|лексіку]]), які адносіўся да беларускіх гаворак паўднёва-ўсходняй часткі [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] — населеных пунктаў Троцкага, [[Варэнскі раён|Варэнскага]] і Віленскага раёнаў. У 1975 годзе даследаванні на гэтых тэрыторыях былі паўтораныя, а ў 1976 годзе дадаткова вывучаліся беларускія гаворкі ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім]] і Свянцянскім раёнах. У 1977 годзе адбылася вялікая беларуска-літоўска-латышская экспедыцыя, прысвечаная вывучэнню беларускіх гаворак у [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай]] і Літоўскай ССР. З населеных пунктаў Літоўскай ССР былі даследаваны: Варэнскі раён ([[Новыя Мацалі]]), Салечніцкі раён ([[Стральцы (Салечніцкі раён)|Стральцы]]), Віленскі раён ([[Ліпнікі (Віленскі раён)|Ліпнікі]], [[Судэрва]], [[Грыкені]], [[Відаўцішкі (Віленскі раён)|Відаўцішкі]], [[Швэды (Віленскі раён)|Швэды]]), Троцкі раён ([[Старыя Трокі]], [[Стракішкі]]), Салечніцкі раён ([[Гемзы]]), Ігналінскі раён ([[Лайпушкі]]){{sfn|СПЗБ|1979|с=7, 8}}. Сабраны матэрыял увайшоў у пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]» (1979—1986){{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Матэрыялы, сабраныя падчас гэтых экспедыцый, выкарыстоўвала ў сваёй навуковай працы [[Э. Грынавецкене|Э.&nbsp;Грынавецкене]]. Вывучэннем мясцовых беларускіх гаворак займаўся прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;Чэкман]] (у 1969—2002 гадах), які таксама даследаваў польскую мову Віленшчыны, мову [[Стараабрадніцтва|старавераў]] і пскоўскія гаворкі, а таксама яго аспірант Мікола Савіч і лінгвіст [[Ф.Клімчук|Ф.&nbsp;Клімчук]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. У прыватнасці, [[Алойзас Відугірыс]] і Ф.&nbsp;Клімчук у 1978 годзе акрэслілі мяжу дамінавання беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Літве па лініі [[Буйвіды (Віленскі раён)|Буйвіды]] — [[Рудаміна (Віленскі раён)|Рудаміна]] — [[Рудзішкі (горад)|Рудзішкі]] — на захад ад [[Эйшышкі|Эйшышак]]{{sfn|Jankowiak|2025|с=84—85}}. === Наш час === У наш час цікавасць да беларускіх гаворак праяўлялі [[Лілія Плыгаўка]], кіраўніца Цэнтра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры Віленскага педагагічнага ўніверсітэта, і [[Аляксандр Адамковіч]] з [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]. Гэтыя даследчыкі ўдзельнічалі ў працы над абноўленай версіяй «''Атласа літоўскай мовы»'' і адказвалі за частку, якая тычыцца беларускіх гаворак (у старой версіі атласа беларускія гаворкі і паўночнакрэсовую польскую мову не ўлічвалі). У 2011—2013 гадах Л.&nbsp;Плыгаўка правяла грунтоўныя палявыя даследаванні, якія пацвердзілі, што мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[Простая мова (група дыялектаў)|простай]]») працягвае выкарыстоўвацца ў побыце з большай перавагай або нароўні з польскай мовай. Гэта сталі першыя комплексныя даследаванні беларускіх гаворак у Літве пасля распаду СССР{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. У 2014 годзе ў межах праекта па геалінгвістыцы Л.&nbsp;Плыгаўка і А.&nbsp;Адамковіч наведалі 22 староствы і запісалі гаворку ў 59 носьбітаў пераважна ў Віленскім і Салечніцкім раёнах{{sfn|Jankowiak|2025|с=86—87}}. Л.&nbsp;Плыгаўка таксама з’яўляецца аўтаркай манаграфій «''Беларуская мова ў Літве: сацыякультурны і лінгвістычны аспект»'' (2009) і «''Беларуская мова ў полікультурным рэгіёне''» (2015). Найбольш маштабныя сучасныя даследаванні ў 2008—2025 гадах правёў польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]], які сабраў каля 130 гадзін запісаў беларускіх гаворак у Віленскім, Салечніцкім, Свянцянскім, Аранскім і Ігналінскім раёнах. Яго вынікі паказваюць значнае скарачэнне колькасці носьбітаў і арэала бытавання беларускіх гаворак. Яны паступова выцясняюцца польскай мовай, а ў далейшым — рускай і літоўскай. Сярод асноўных прычын заняпаду: нізкі прэстыж гаворкі, адсутнасць беларускамоўнай адукацыі і інстытуцыйнай падтрымкі пры наяўнасці развітой сеткі польскіх школ, прагматызм насельніцтва і адсутнасць міграцыйнага прытоку з Беларусі{{sfn|Jankowiak|2025|с=87, 89, 92}}. Станам на першую чвэрць XXI стагоддзя сітуацыя па раёнах Літвы выглядае наступным чынам. Віленскі раён з'яўляецца арэалам найбольш частага выкарыстання беларускіх гаворак (вёскі [[Лаварышкі]], [[Масцішчы (Віленскі раён)|Масцішчы]], [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]], [[Пятрулішкі]] і інш.), пры гэтым самай заходняй кропкай фіксацыі гаворкі стала вёска [[Галіны (Віленскі раён)|Галіны]]{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У Салечніцкім раёне на ўчастку ад [[Салечнікі|Салечнікаў]] да [[Тургелі|Тургеляў]] гаворка яшчэ даволі пашырана, хоць і ўступае месца польскай мове. У «[[Дзевянішскі выступ|Дзевянішскім выступе]]» (вакол вёскі [[Дзевянішкі]]) назіраецца сітуацыя своеасаблівага «скансена», дзе разам з літоўскай і польскай гаворка добра захавалася ў вёсках [[Нарвілішкі]], [[Краўчуны (Салечніцкі раён)|Краўчуны]], [[Рудня]], [[Дайліды]]. Аднак на захад ад Салечнікаў да [[Калеснікі|Калеснікаў]] беларуская мова сістэматычна выцясняецца{{sfn|Jankowiak|2025|с=90}}. У Аранскім раёне гаворка захоўваецца толькі сярод людзей найстарэйшага пакалення ў нешматлікіх прыгранічных вёсках ([[Котра (вёска, Літва)|Котра]], [[Парамок]], [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]], [[Дубічы (Літва)|Дубічы]]) і знаходзіцца пад пагрозай хуткага знікнення з-за геаграфічнай ізаляцыі, бо на поўнач ад іх цягнуцца пушчанскія лясы, якія аддзяляюць славянскае насельніцтва ад балцкага{{sfn|Jankowiak|2025|с=89—90}}. У Свянцянскім і Ігналінскім раёнах назіраецца моцнае выцясненне беларускіх гаворак і мясцовай польскай мовы на карысць літоўскай: у гістарычным славянскім трохкутніку [[Рымшаны]] — [[Гайды]] — [[Відзы]] ў 2014 годзе беларускую гаворку ўдалося зафіксаваць толькі ў трох вёсках ([[Мейкшты]], [[Рамейкі]], [[Стрылунгі]]){{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. Троцкі раён пакуль застаецца недаследаваным сучаснымі дыялектолагамі, але імаверна гаворка магла захавацца ў асобных вёсках. На Ковеншчыне, дзе ў міжваенны час былі беларускія паселішчы каля мяжы, гаворка, найхутчэй, цалкам знікла{{sfn|Jankowiak|2025|с=92}}. Багаты прыватны архіў сучасных запісаў беларускіх гаворак мае таксама этнолаг [[Юрый Унуковіч]]. Архіў матэрыялаў мае і Інстытут гістарычных даследаванняў Беларусі [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]]. Сярод польскіх мовазнаўцаў праблемай беларуска-польска-балтыйскага памежжа найбольш займалася [[Эльжбета Смулькова]] (праблематыка моўнай інтэрферэнцыі, методыка даследавання гаворак на памежжах, шматмоўнасць насельніцтва). Пытанне беларускіх гаворак, разам з апісаннем паўночнакрэсовай польскай мовы, закраналі таксама [[Галіна Карась]], [[Зоф’я Саванеўска-Мохава]], [[Ганна Зяліньска]] і [[Каджы Марыто]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. == Асаблівасці беларускіх гаворак у Літве == Беларускія гаворкі на Віленшчыне з’яўляюцца натуральным працягам гаворак з тэрыторыі Беларусі. [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;Чэкман]], [[Пятрас Гаўчас|П.&nbsp;Гаўчас]] і [[Лайма Грумадзене|Л.&nbsp;Грумадзене]] вызначылі арэал іх распаўсюджання прыблізна ад Буйвідзаў на поўначы да Вуйвідзішак і Трокаў на захадзе, а таксама да Калеснікаў і Эйшышак на поўдні Літвы. Паводле традыцыйнага падзелу, яны належаць да паласы [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]], а на поўнач ад [[Немянчын]]а набліжаюцца да [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходняга дыялекту]]. Згодна з падзелам на дыялектныя зоны, іх можна аднесці да [[Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы|паўночна-заходняй зоны]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Характэрныя рысы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}: * недысімілятыўнае [[аканне]] і [[яканне]], хоць на поўначы назіраецца пераход ад недысімілятыўнага да [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|дысімілятыўнага]]; * вымаўленне толькі [[Цвёрды зычны|цвёрдага]] і [[Зацвярдзелы зычны|зацвярдзелага]] ''р''; * ненаціскное ''я'' на месцы даўняга ''яць'' у канчатках [[Месны склон|меснага склону]] адзіночнага ліку [[Назоўнік|назоўнікаў]]: ''у ха́ця'' («у хаце»), ''у ле́ся'' («у лесе»), што сведчыць пра поўнае яканне; * ужыванне лексемы ''[[фасоля]]'' ў форме ''фасоль''; * форма [[Указальны займеннік|ўказальнага займенніка]] з пратэтычным ''г'': ''гэ́ны''; * форма [[Інфінітыў|інфінітыву]] дзеяслова ''ісьці́''; * ужыванне [[дзеепрыметнік]]а мінулага часу на ''-вшы'': ''сын у шко́лу пае́хаўшы'' («сын паехаў у школу»); * лексемы, якія абазначаюць прадметы па-рознаму ў іншых рэгіёнах Беларусі: [[порткі]] («штаны»), [[студня|сту́дня]] («калодзеж»), ''[[абрус|абру́с]]'', ''о́брус'' («настольнік»), [[кашуля|кашу́ля]] («сарочка, рубашка»); * пашыраная канструкцыя тыпу ''мне балі́ць галава́'' замест літаратурнай ''у мяне́ балі́ць галава́''; * прысутнасць запазычанай лексікі з іншых моў: ** польскай (''тэ́рас гаво́раць, ён бэ́ндзе''), ** рускай (''маладзё́ж, я харашо́ рабо́тала''), ** літоўскай (''на́ша мокітая'' < ''mokytoja'' «настаўніца»; ''мая́ саска́йта'' < ''sąskaita'' «рахунак»). == Уплыў на мясцовыя літоўскія гаворкі == Мясцовая беларуская гаворка (якую самі жыхары называюць «[[Простая мова (група дыялектаў)|простай мовай]]» ці ''po prostu'') гістарычна аказвала і працягвае аказваць моцны субстратны і адстратны ўплыў на суседнія літоўскія дыялекты. Сучасныя сацыялінгвістычныя даследаванні на беларуска-літоўскім памежжы (у Салечніцкім раёне Літвы і Воранаўскім раёне Беларусі) паказваюць, што ва ўмовах цеснага [[Білінгвізм|білінгвізму]] [[паўднёвааўкштайцкі дыялект]] літоўскай мовы зазнае інтэнсіўныя працэсы дэградацыі марфалагічнай структуры пад ціскам дамінуючай беларускай мовы{{sfn|Tuomienė|2024|с=210, 214}}. Літоўскамоўныя жыхары (асабліва сярэдняга і малодшага пакаленняў) часта пераймаюць беларускія граматычныя мадэлі, што прыводзіць да інтэрферэнцыі. У прыватнасці, парушаюцца правілы літоўскага словаўтварэння: адбываецца змяшэнне мужчынскага і жаночага родаў абстрактных назоўнікаў толькі дзеля таго, каб яны граматычна адпавядалі роду беларускага эквівалента (напрыклад, выкарыстанне жаночага роду замест мужчынскага пад уплывам беларускіх слоў ''прыгажосць'', ''цемната''). Назіраецца і блытаніна ў катэгорыях адзіночнага і множнага ліку для назоўнікаў ''[[pluralia tantum]]'' і ''[[singularia tantum]]''{{sfn|Tuomienė|2024|с=214–219}}. Значныя змены адбываюцца і ў сістэме дзеяслова. Пад уплывам беларускай канструкцыі са словам «бывала» (для абазначэння шматразовага дзеяння ў мінулым), у мясцовай літоўскай гаворцы ў якасці своеасаблівага ўстаўнога слова пачала актыўна выкарыстоўвацца форма трэцяй асобы «''būdavo''». Акрамя таго, паводле славянскай мадэлі часта будуюцца [[Зваротны дзеяслоў|зваротныя дзеясловы]]: літоўскі постфікс зваротнасці далучаецца ў самым канцы слова, нават пры наяўнасці прыстаўкі, капіруючы структуру беларускіх зваротных дзеясловаў на ''-ца'' / ''-ся''{{sfn|Tuomienė|2024|с=221–224}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Barszczewska N., Jankowiak M. |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy |год=2012 |старонак=308 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |спасылка=https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/1155/Dialektologia_bialoruska_2012.pdf}} * {{кніга |загаловак=Беларускае замежжа = Белорусское зарубежье |адказны=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь [і інш. ; складальнік Н. А. Голубева] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2010 |старонак=479 |isbn=978-985-11-0534-8 |ref=Беларускае замежжа}} * {{Крыніцы/Беларусы ў Літве: учора і сёння|том=1|ref=Беларусы ў Літве}} * {{артыкул|аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]]|загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania|выданне=Languages|тып=часопіс|год=2024|том=9|нумар=359|старонкі=1–20|спасылка=https://www.mdpi.com/2226-471X/9/12/359|ref=Gudaitis}} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak }} * {{кніга |загаловак=Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча |том=1 |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1979 |ref=СПЗБ}} * {{артыкул|аўтар=[[Ніёле Туомене|Tuomienė N.]]|загаловак=Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure|выданне=Valoda: nozīme un forma|тып=часопіс|год=2024|том=15|старонкі=210–226|спасылка=https://journal.lu.lv/vnf/article/view/2458/2382|ref=Tuomienė}} * {{артыкул |аўтар=Turska H. |загаловак=O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie |выданне=Studia nad polszczyzną kresową |тып=зборнік |том=I |месца=Wrocław—Warszawa—Kraków |год=1982 |старонкі=19–121 |ref=Turska }} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Літве|*]] [[Катэгорыя:Дыялекты беларускай мовы]] lqql5dg1205mxi6k6x7fndg72os22i5 0 794216 5148498 5051291 2026-05-29T23:00:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5148498 wikitext text/x-wiki '''Плыгаўка''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Лідзія Пятроўна Плыгаўка]] (1919—1978) — работнік сельскай гаспадаркі, Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[Лілія Леанідаўна Плыгаўка]] (нар. 1961) — беларуская і літоўская мовазнавец, выкладчыца. * [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] (1886—1939) — беларускі педагог, грамадскі і культурны дзеяч у Латвіі. {{спіс цёзак2|Беларускія}} l6usdcf2j843oopg59v4ty422dq4r72 0 797104 5148610 5147123 2026-05-30T09:16:49Z JerzyKundrat 174 /* Май */ 5148610 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] gzart39oqzqu4ch53ua2bv56p7wrzk0 0 798047 5148580 5148298 2026-05-30T08:22:19Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5148580 wikitext text/x-wiki {{кампанія}} '''Зверагаспадарка ў Людвінове''' (з 1940 — '''«Сэрвач»''', з 1945 — '''зверасаўгас «Беларускі»''', цяпер у складзе '''РСУП «Першы Беларускі»''') — гістарычнае прадпрыемства па развядзенні пушных звяроў у [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінове]] Вілейскага раёна Мінскай вобласці<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/google-novosti/imperiya-meha-kak-v-ljudvinovo-sozdavali-pushnuju-roskosh/|title=Империя меха. Как в Людвиново создавали пушную роскошь|author=Бабич, Е.|last=|website=Шлях Перамогі|date=2025-11-17|access-date=2026-01-11}}</ref>. == Заснаванне і міжваенны час (1928—1939) == [[Файл:Ludvinova,_Kozieł_Pakleŭski._Людвінова,_Козел_Паклеўскі_(1936).jpg|міні|Дом ветэрынара з вежай на ферме ў 1936 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Dom hodowalny 1932.jpg|thumb|Гадавальны дом на ферме ў 1932 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Klatki dla norek 1932.jpg|thumb|Клеткі для норак на тэрыторыі фермы ў 1932 годзе.]] У 1928 годзе інжынер-аграном Баляслаў Брудзынскі, вывучыўшы еўрапейскі досвед і адпаведную нямецкую і французскую літаратуру, прапанаваў развядзенне пушных звяроў у мясцовых умовах{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Імпульсам да гэтага быў артыкул пра серабрыстых лісіц у газеце «Kurjer Wileński», праект распрацоўваўся ў кантакце з экспертам Маўрыцыем Трыбульскім{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі (афіцэр)|Вінцэнт Козел-Паклеўскі]] вылучыў зямлю пад ферму ў сваім маёнтку і інвеставаў у будаўніцтва, якое абышлося ў значную суму, бо ўладальнік прынцыпова вырашыў выкарыстоўваць толькі матэрыял першага гатунку{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. У 1930 годзе кіраўніком фермы быў прызначаны Мар’ян Александровіч — спецыяліст-зверавод з досведам працы ў замежных гаспадарках{{sfn|Brudzyński|1932|p=4}}. Маёнтак быў часткай вялікага спадчыннага ўладання [[Вялікая Сэрвач]], якое Юлія Козел-Паклеўская падзяліла паміж сынамі: старэйшы Юзаф атрымаў уласна Вялікую Сэрвач, Вінцэнт — новапабудаваны фальварак Людвінова, а малодшы Тадэвуш — [[Кастыкі]] з вадзяным млыном<ref name=":5">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|title=У Людвінова была звераферма яшчэ пры Польшчы. У савецкі час у ёй налічвалася каля 60 тысяч ліс, норак і пясцоў, якіх кармілі кітовым мясам|author=Сяргей Ганчар|last=|website=Шлях Перамогі|date=2018-11-02|access-date=2026-05-30|archive-date=2019-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916162938/http://www.peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 1929 года ў Германіі куплены тры пары серабрыстых лісіц па цане 800 долараў за пару (каля 7200 злотых){{sfn|Brudzyński|1932|p=3, 6}} і тры пары норак{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1930 года ў гаспадарцы таксама было 7 скунсаў, гадоўлю якіх Брудзынскі лічыў вельмі рэнтабельнай пабочнай галіной праз іх непераборлівасць у харчаванні{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 6}}. На пачатак 1930-х гадоў тэрыторыя вальернай гаспадаркі займала каля 1 га{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1932 года было пабудавана каля 300 драцяных клетак-вальераў на падлозе, кожная мела заслону (мат) ад сонца і адмысловую драўляную хатку-скрыню для абароны ад непагадзі, на кожнай клетцы была шыльда не толькі з нумарам, але і з імем гадаванца<ref name=":5" />{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кошт адной такой клеткі-вальера перавышаў 100 злотых{{sfn|Brudzyński|1932|p=5}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У комплексе будынкаў былі гадавальны дом (dom hodowlany), дом ветэрынара з назіральнай вежай, якая дазваляла аглядаць усю ферму{{sfn|Słowo|1938|p=4}}, і зверакухня{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 8}}. На ферме гадавалі серабрыстых лісіц, норак і скунсаў{{sfn|Brudzyński|1932|p=2}}. За здароўем звяроў сачыў запрошаны з Германіі ветэрынар — доктар Шміт, які акрамя штодзённага нагляду праводзіў хірургічныя аперацыі, напрыклад, зашываў раны ад укусаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Рацыён звяроў складаўся з так званай «мяшанкі» (mіszkulancja) — сумесі сечанага мяса, пражанага вотруб’я і смажаных вантробаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}<ref name=":5" />. Толькі на зверакухні па гатаванні корму працавала 8 рабочых{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Для харчавання 650 лісіц штодня забівалі тры каровы{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кармленне было строга арганізавана: порцыі падаваліся на ацынкаваных талерках, якія разносілі на падносах, увесь працэс раздачы ежы займаў не больш за 10 хвілін{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Пры гэтым маладыя лісы атрымлівалі трохі мяса на костках для ўмацавання здароўя{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. На ферме ўжывалі гуманны забой звяроў — ін’екцыя хлараформу ў сэрца, які праводзілі перад Калядамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года таксама была створана ўнікальная сістэма «выгулаў» (wybiegi) ва ўмовах блізкіх да прыродных для дарослых (племянных) ліс, што забяспечвала ім лепшае развіццё і дазваляла вырастаць на 8 см даўжэйшымі, чым у іншых гаспадарках. Для «выгулаў» выбралі ўчастак лесу плошчай каля 1 га, акружылі яго падвойнай агароджай з драцяной сеткі, укапанай на 60 см углыб, каб прадухіліць падкопы. Паміж дзвюма лініямі плота пакінулі калідор, што дазваляла лёгка назіраць за звярамі. Народжаныя ў няволі звяры заставаліся дзікімі і хаваліся ад людзей у зарасніках, пры патрэбе іх даводзілася лавіць сачкамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Такім чынам, лісіц на футра гадавалі ў клетках-вальерах, што прадухіляла пашкоджанне футра, як фізічнае, так і ад сонечнага святла, а таксама спрашчала ўсе працэсы. На «выгулах» трымалі каштоўны генафонд фермы. Таксама на «выгулах» гадавалі племянных лісіц (lisy zarodowe) на продаж, яны цаніліся значна вышэй за футра — племянная пара лісіц першага гатунку каштавала каля 800 долараў (прыкладна 7200 злотых), тым часам як цана аднаго сырога футра на аўкцыёнах у Лондане была ў сярэднім 100 долараў. Пры продажы племянных звяроў Людвінова давала ўнікальную гарантыю: калі звер гінуў або не даваў прыплоду, гаспадарка бясплатна замяняла яго або вяртала грошы{{sfn|Brudzyński|1932|p=7}}. Таксама дзейнічаў пансіён (pensjon), прыём на ўтрыманне і догляд пары звяроў ад іншых асоб, за 50 злотых у месяц{{sfn|Brudzyński|1932|p=6}}. Такія цэны і дадатковыя паслугі рабілі інвестыцыі ў стварэнне прыродных умоў утрымання эканамічна апраўданымі{{sfn|Brudzyński|1932|p=6, 7}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года гаспадарка ў Людвінове стала буйнейшай зверафермай у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], на яе прыпадала 50 % агульнанацыянальнай вытворчасці футра{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да ліпеня 1938 года Вінцэнт Козел-Паклеўскі з братам Юзафам заклалі яшчэ адну звераферму — «Сэрвач», за 1 км ад асноўнай у Людвінове{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Па колькасці звяроў Людвінова перасягалі толькі некаторыя гаспадаркі Германіі, аднак якасць футра з Людвінова лічылася лепшай{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У сакавіку 1939 года ў Людвінове налічвалася каля 120 асобін, а ў «Сэрвачы» — каля 60 асобін. На футра быў вялікі попыт на аўкцыёнах у Вільні. У прэсе гаспадарку называлі «Львамі гадоўлі Вілейскага павета».{{sfn|Kurjer Wileński|1939|p=5}} З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе, Вінцэнт Козел-Паклеўскі мабілізаваны. Трапіў у савецкі палон, з 16 лістапада 1939 да 14 студзеня 1940 года быў вязнем лагера ў [[Казельск]]у. [[Катынскі расстрэл|Забіты 20—22 красавіка 1940 года]] органамі НКУС у [[Катынскі лес|Катынскім лесе]]. == Другая сусветная вайна (1939—1944) == Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] у 1940 годзе маёнтак нацыяналізавалі і ператварылі ў зверасаўгас «'''Сэрвач'''»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/111451/|title=Звероводческое советское хозяйство (зверосовхоз) "Белорусский" Главного управления звероводческих совхозов Народного Комиссариата (с 03.1946 - Министерства) внешней торговли СССР (с 1949 - Главного управления звероводческих совхозов "Главзверовод" Министе .: Информация о фонде .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. У чэрвені 1941 года сем’і спецыялістаў экстранна эвакуіраваны, а першы савецкі дырэктар — [[Іван Цімчук]], пакінуў гаспадарку пры набліжэнні немцаў<ref name=":3">[https://ludvinovo.vileyka-edu.gov.by/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9 Из воспоминаний Тимчука И. М.] // Живая память поколений — ГУО «Людвиновская средняя школа» Вилейского района (дата доступа 2026-01-11).</ref>. Перад гэтым былі адчынены клеткі і лісіцы разбегліся<ref name=":5" />. Гэта спарадзіла «ваеннае пакаленне» лісіц — звыклыя да людзей яны прыходзілі ў вёскі, а іх нашчадкаў з характэрнай чорнай паласой на спіне паляўнічыя сустракаюць і сёння<ref name=":5" />. Акупацыйныя ўлады перадалі маёнтак обер-лейтэнанту фон Графу як узнагароду за баявыя заслугі, ён часткова аднавіў невялікую звераферму<ref name=":3"/>. 27 красавіка 1942 года партызанскі атрад пад камандаваннем Івана Цімчука правёў аперацыю ў Людвінове. Маёнтак і пабудовы фермы былі знішчаны, акупацыйны ўладальнік фон Граф забіты, а звяры зноў выпушчаны з клетак<ref name=":3" />. Таксама ў 1942 годзе ў [[Вілейская турма|Вілейскай турме]] немцы расстралялі малодшага брата Вінцэнта — Тадэвуша, удзельніка канспірацыі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref name=":5" />. == Савецкі перыяд (1944—1987) == У ліпені 1944 года, адразу па вызваленні раёна, пачалося аднаўленне гаспадаркі, якая з 1945 года назвалася зверасаўгас «'''Беларускі'''»<ref name=":0" />. Першым заатэхнікам у 1945 годзе стаў Віктар Вішнеўскі, а з 1947 года пачалося масавае развядзенне норак<ref name=":5" />. У 1960-я гады агульная колькасць звяроў магла дасягаць 60 тысяч, гаспадарка лічылася другой паводле велічыні ў СССР. У 1966 годзе ў гаспадарцы было 18 тысяч норак, 650 лісіц і 500 пясцоў, звяры з’ядалі больш за 18 тон мяса за дзень, такім чынам, тушу сіняга кіта вагой каля 120 тон маглі з’есці за тыдзень.<ref name=":5" /> Да пачатку 1980-х гадоў саўгас стаў прадпрыемствам саюзнага значэння<ref name=":1" />. На фермах трымалі больш за 100 тысяч норак, 4 тысячы пясцоў і 1 тысячу лісіц<ref name=":4">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/ne-iskali-legkikh-putey.html|title=Общий управленческий стаж в хозяйствах Вилейского района Геннадия, Петра и Сергея Мирголовских — 35 лет|first=Елена|last=Климкович|website=www.sb.by|date=2023-01-10|access-date=2026-01-11}}</ref>. Высокая якасць футра, якое перамагала на міжнародных аўкцыёнах у Ленінградзе, забяспечвалася адмысловым рацыёнам<ref name=":1" />. Жывёл кармілі кітовым мясам, якое прывозілі вагонамі з Адэсы, рыбай з Мурманска і Калінінграда, мясам маржоў і цюленяў з паўночных мораў<ref name=":1" /><ref name=":5" />. Самым лепшым рацыёнам, аднак, лічыліся ялавічына і каніна<ref name=":5" />. Штогадовы даход гаспадаркі перавышаў 300 000 рублёў<ref name=":1" />, а рэнтабельнасць зверагадоўчай галіны агулам у гэты перыяд дасягала 50—200 %<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/segodnya-i-zavtra-belorusskoj-pushniny-2454/|title=Сегодня and завтра белорусской пушнины|website=neg.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. 21 сакавіка 1986 года саўгас падпарадкавалі Вілейскаму раённаму аграпрамысловаму аб’яданню<ref name=":0" />. У 1988 годзе з саўгасам «Беларускі» аб’ядналі калгас імя Калініна, які меў значныя вытворчыя, фінансавыя і сацыяльныя праблемы (у тым ліку чаргу на жытло каля 80 чалавек), да гаспадаркі дадаліся жывёлагадоўля і раслінаводства ўжо не толькі як дапаможныя да зверагадоўлі<ref name=":4" />. Такім чынам, саўгас стаў буйнейшай гаспадаркай у раёне з колькасцю працаўнікоў болей за 1000 чалавек<ref name=":4" />.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://volozhin.gov.by/ru/novosti-oblasti/item/21779-dinastiya-trekh-khlebnykh-kolosev|title=Династия трех хлебных колосьев - Воложинский районный исполнительный комитет|website=volozhin.gov.by|access-date=2026-01-12}}</ref><ref name=":4" /> == Час дырэктарства Генадзя Міргалоўскага (1988—1996) == У 1988 годзе, праз тры месяцы па далучэнні калгаса імя Калініна, дырэктарам прызначылі Генадзя Міргалоўскага<ref name=":4" />. Гэты перыяд характарызуецца маштабным інфраструктурным развіццём пасёлка Людвінова: * за сродкі гаспадаркі ўзведзена каля 150 кватэр, такім чынам ліквідавана чарга на жытло, таксама прыняты перасяленцы з Чарнобыльскай зоны і краін Балтыі<ref name=":4" />. * за сродкі гаспадаркі ў Людвінове пабудавалі сучасны Дом культуры (адкрыты ў 1993 годзе), краму, заасфальтавалі вуліцы<ref name=":4" />. Пры гаспадарцы быў звярынец, дзе ў розныя часы трымалі ваўкоў, мядзведзяў, зуброў і нават тыгра, спісанага з цырка і выхаджанага людвіноўскімі даглядчыкі<ref name=":5" />. Таксама былі фантаны<ref name=":4" />. == Сучасны стан (з канца 1990-х) == У другой палове 1990-х гадоў галіна сутыкнулася з рэзкім падаражэннем кармоў і стратай дзяржаўнай падтрымкі пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]<ref name=":2" />. Зверагадоўля ў Людвінове пачала скарачацца, не вытрымаўшы новых рынкавых умоў<ref name=":4" />. У 2020 годзе зверагадоўчую ферму яшчэ згадваюць як дзейную ў складзе РСУП «'''Першы Беларускі'''»<ref>''Павловская И. А.'' Развитие пушного звероводства в Республике Беларусь // Актуальные проблемы интенсивного развития животноводства : материалы XXIII Международной студенческой научной конференции / редкол.: А. І. Портной (гл. ред.) [и др.]. — Горки : БГСХА, 2020. — 314 с. — ISBN 978-985-7231-28-7. — С. 158.</ref>, але дамінуе ў гаспадарцы іншая галіна вытворчасці. Памяць пра вялікае зверагадоўчае мінулае Людвінова захоўваецца ў экспазіцыях [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскага краязнаўчага музея]]<ref name=":1" />. Ад былога маёнтка захаваліся толькі некалькі цагляных будынкаў, падмуркі сядзібы і парк, дзе дагэтуль растуць елкі вышынёй 13-15 метраў, высаджаныя пры Вінцэнце Козел-Паклеўскім шчыльнымі радамі з адлегласцю 0,4 м адна ад другой<ref name=":5" />. У Людвінове ўсталяваны памятны знак першаму савецкаму дырэктару зверасаўгаса «Сэрвач» — Герою Савецкага Саюза [[Іван Мацвеевіч Цімчук|Івану Цімчуку]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Brudzyński|аўтар=Bolesław Brudzyński|загаловак=Serwecz — Ferma zwierząt futerkowych|год=1932|месца=Wilno|выданне=Tygodnik Rolniczy : organ Wileńskiego Towarzystwa Organizacyj i Kółek Rolniczych oraz «Przegląd Lniarski»|нумар=[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/151362/edition/155253 1-2 (1 stycznia)]|seite=3-8}} * {{h|Kurjer Wileński|1939| Hodowla srebrnych lisów w pow. wilejskim // Kurjer Wileński. – 1939. – [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/282150 8 marca (№ 67)]. – S. 5.}} * {{h|Słowo|1938| Hodowla srebrnych lisów : [notatka o Wincentym Poklewskim-Koziełł] // Słowo. — Wilno, 1938. — [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/276854/edition/264719 Nr. 201 (25 lipca)]. — S. 4.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вілейскага раёна]] 1k4piqbr9beyveuropdu80q51lo4nf0 0 798533 5148311 5082044 2026-05-29T12:46:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148311 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Бярэзінскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 223311, [[Мінская вобласць]], г. [[Беразіно]], [[Кастрычніцкая вуліца (Беразіно)|вул. Кастрычніцкая]], 18<ref name="contacts">{{cite web|url=https://berezino.gov.by/?page_id=478|title=Структура|publisher=Березинский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Андрэй Валянцінавіч Сакалоўскі]] |пасада главы1 = [[Старшыня Бярэзінскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://berezino.gov.by/ berezino.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Бярэзінскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Бярэзінскі раённы Савет дэпутатаў|Бярэзінскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Беразіно|Беразіна]], на [[Кастрычніцкая вуліца (Беразіно)|вуліцы Кастрычніцкай]], 18<ref name="contacts"/>. == Структура == У структуру Бярэзінскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure">{{cite web|url=https://berezino.gov.by/?page_id=478|title=Структура|publisher=Березинский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru}}</ref>: * Упраўленне справамі (уключае групу бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці); * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Упраўленне па адукацыі і спорце; * [[Бярэзінскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]] (размяшчаецца па [[Вуліца Перамогі (Беразіно)|вуліцы Перамогі]], 22); * Фінансавы аддзел; * Аддзел эканомікі; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва, жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел па рабоце са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС) (размяшчаецца па [[Камсамольская вуліца (Беразіно)|вуліцы Камсамольскай]], 27); * Сектар культуры; * Юрыдычны сектар; * Служба «адно акно»; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * з 13 сакавіка 2024 — [[Андрэй Валянцінавіч Сакалоўскі]]<ref name="pred">{{cite web|url=https://berezino.gov.by/?page_id=473|title=Председатель|publisher=Березинский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru|archive-date=3 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403144349/https://berezino.gov.by/?page_id=473|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://berezino.gov.by|Бярэзінскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Беразіна]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Бярэзінскі раён]] d8mo8wucc70k9uu2zwh6j7vibxr0j6d 0 803536 5148531 5108531 2026-05-30T04:12:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148531 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Варацец (значэнні)}} {{Рака |Назва = Варацец |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 21 |Плошча басейна = |Басейн = Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Дубчыці|Дубчыцы]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 51|s_lat_min = 53|s_lat_sec = 07.2 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 25|s_lon_min = 53|s_lon_sec = 43.5 |Вусце = Прыпяць |Месцазнаходжанне вусця = за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Хойна]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 51|m_lat_min = 56|m_lat_sec = 59.7 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 04|m_lon_sec = 06.4 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Брэсцкая вобласць |Раён = Пінскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вараце́ц''', '''Гніла́я Пры́пяць''' — [[рака]] ў [[Варашскі раён|Варашскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] і [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Правы [[прыток]] ракі [[Прыпяць]]. Даўжыня ракі — 21 км, у тым ліку 6 км на тэрыторыі Беларусі<ref>[https://ecoportal.gov.by/upload/iblock/5c7/5c7b5b325e78a39abbfcd20624de896e.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Брэсцкай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пачынаецца ў выглядзе рукава Прыпяці за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Дубчыці|Дубчыцы]], упадае ў Прыпяць за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Хойна]]. У верхнім цячэнні (на тэрыторыі Украіны) мае назву '''Гнілая Прыпяць'''. Уяўляе сабой старарэчча Прыпяці, некалі з [[Гнілая Прыпяць|Гнілой Прыпяццю]] складала адное цэлае. У ніжнім цячэнні цячэ па балоце [[Прастыр (балота)|Прастыр]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Брестская область. Пинский район: карта. Пинск: план|адказны=Ред. В.А. Змачинская|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=5000}} [[Катэгорыя:Прытокі Прыпяці]] [[Катэгорыя:Рэкі Ровенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]] gef1ilmfbyl80t63vvamk8ijyahzabu 0 804049 5148329 5115543 2026-05-29T13:20:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148329 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Зоя Макараўна Задора''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[аграномія|аграном]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1982). == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1932 года ў вёсцы [[Парэчча (Аршанскі раён)|Парэчча]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў сялянскай сям’і. У 1937 годзе памерла маці. Бацька застаўся з двума сынамі і чатырма дачкамі. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] абодва браты пайшлі ў лес — у брыгаду да [[Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў|Заслонава]]. Аляксей загінуў пры прарыве блакады. Уладзімір пасля вызвалення Беларусі пайшоў на фронт і прапаў без вестак. За сувязь з партызанамі немцы схапілі бацьку, але пазней, збітага і пакалечанага, адпусцілі. У 1947 годзе памёр бацька<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/osnovnoy-zakon-zadory.html «А тут маме, родной и близкой, вручают Звезду»: Зоя Задора, ее дети и внуки — о крестьянском труде, своих судьбах и Родине]</ref>. У 1953 годзе скончыла [[Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум]]. Працоўную дзейнасць пачала аграномам па лёне на Вішнеўскай МТС [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З 1958 года — брыгадзір паляводчага звяна саўгаса «Падбярэззе» Валожынскага раёна. З году ў год на яе палях атрымоўвалі высокія ўраджаі сельскагаспадарчай прадукцыі лёну, збожжавых, караняплодаў. За дасягнутыя поспехі ў развіцці сельскай гаспадаркі ёй выпаў гонар прадстаўляць рэспубліку ў Маскве, дзе яна атрымала [[Медалі ВДНГ СССР|залаты і два бронзавыя медалі ВДНГ СССР]]. Абіралася членам [[Мінскі абкам КП(б)Б|Мінскага абкама камуністычнай партыі Беларусі]]. У 1971 годзе абрана дэлегатам [[XXVII з’езд КПБ|XXVII з’езда Кампартыі Беларусі]] і ў 1981 годзе — дэлегатам [[XXVI з’езд КПСС|XXVI з’езда КПСС]]. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 26 сакавіка 1982 года была ўдастоена звання Героя Сацыялістычнай Працы і медалі «Серп і Молат» за дасягненне высокіх вынікаў і працоўны гераізм, выяўлены ў выкананні планаў і сацыялістычных абавязанняў па павелічэнні вытворчасці і продажы дзяржаве збожжа, бульбы і іншых сельскагаспадарчых прадуктаў у 1981 годзе. Працавала брыгадзірам у саўгасе «Зарэчча» да выхаду на пенсію ў 1993 годзе. Памерла 17 чэрвеня 2023 года<ref>[https://mlyn.by/17062023/minskij-oblispolkom-vyrazhaet-soboleznovaniya-v-svyazi-so-smertyu-zoi-makarovny-zadora/ Минский облисполком выражает соболезнования в связи со смертью Зои Макаровны Задора]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971), * [[ордэн Леніна]] (1973, 1982), * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1982). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-14}} {{DEFAULTSORT:Задора Зоя Макараўна}} [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]] ooe1hb7rg5jgb8z4f3x3byxmzzndxf5 0 804503 5148509 5115355 2026-05-30T01:11:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148509 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вальтэр Эмэ | арыгінальнае імя = {{lang-de|Walter Oehme}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = {{ДН|1|3|1892}} | месца нараджэння = [[Берлін]], [[Германская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|13|3|1969}} | месца смерці = [[Берлін]], [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]] | пахаваны = | дынастыя = | бацька = Іаганес Готхальд Эмэ | маці = Маргарэта Элізабет Ліндэман | муж = | жонка = Аўгуста Альма Хільдэгард Чэшэ | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = [[Ландштурм]] | званне = | камандаваў = | бітвы = [[Першая сусветная вайна]] | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|СДПГ]], [[Незалежная сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|НСДПГ]] | дзейнасць = | прафесія = [[журналіст]], [[палітык]], [[публіцыст]] | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = [[атэізм]] | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} {{цёзкі2|Эмэ}} '''Ва́льтэр Ганс Фердына́нд Э́мэ''', часцей вядомы як '''Вальтэр Эмэ''' ({{lang-de|Walter Hans Ferdinand Oehme}}; {{ДН|1|3|1892}}, [[Берлін]]&nbsp;— {{ДС|13|3|1969}}, [[Берлін]])&nbsp;— нямецкі [[журналіст]] і [[палітык]]. Адыграў пэўную ролю ў інфармацыйным забеспячэнні дзейнасці [[Дыпламатычная місія Беларускай Народнай Рэспублікі ў Берліне|дыпламатычнай місіі Беларускай Народнай Рэспублікі ў Берліне]] ў 1919 годзе. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся ў берлінскай сям'і [[Евангельскае веравызнанне|евангельскага веравызнання]]. Яго бацькам быў настаўнік Іаганес Готхальд Эмэ, маці&nbsp;— Маргарэта Элізабет (у дзявоцтве Ліндэман)<ref name="ancestry_geburt">{{cite web|url=https://www.ancestry.com|title=Geburtsurkunde Nr. 677, Geburtenregister der Berliner Standesämter 1874–1911|publisher=Landesarchiv Berlin|date=|lang=de|accessdate=2023-05-30}}</ref>. Першапачаткова планавалася, што ён будзе вывучаць [[Тэалогія|тэалогію]]. Ён паступіў у прэпарандум для падрыхтоўкі на настаўніка пачатковай школы, а пазней ва ўніверсітэце вывучаў палітэканомію і філасофію. Падчас вучобы Эмэ парваў з царквой і далучыўся да руху, які змагаўся супраць «рэакцыі дзяржаўнай і паліцэйскай царквы» і «сярэднявечнага выхавання моладзі». Ён выступаў як выступоўца на сходах Аб'яднанага камітэта па выхадзе з царквы і быў сябрам Саюза неканфесійных<ref name="kabus">{{cite web|url=https://www.saechsische.de/plus/der-drei-monate-ob-3398750.html|title=Der Drei-Monats-OB|author=Ronny Kabus|publisher=Sächsische.de|date=2016-05-19|lang=de|accessdate=2023-05-30}}</ref><ref name="vorwarts1914">{{cite web|url=https://fes.imageware.de/fes/web/index.html?open=VW31005&page=6|title=Die Vereinigten Komitees für Kirchenaustritt. "16 neue Kirchenaustritts-Versammlungen"|publisher=Vorwärts 31. Jg., Nr. 5|date=1914-01-06|lang=de|accessdate=2024-01-01|archive-date=30 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530085911/https://fes.imageware.de/fes/web/index.html?open=VW31005&page=6|url-status=dead}}</ref>. У 1912 годзе ўступіў у [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычную партыю Германіі]] (СДПГ). Да Першай сусветнай вайны ён пазіцыянаваў сябе як сацыялістычны педагог-рэфарматар, пісаў артыкулы пра праблемы адукацыі ў акадэмічныя часопісы. Быў перакананым марксістам і належаў да рэвізіянісцкага крыла СДПГ<ref name="brecht">{{кніга |аўтар=Brecht A. |загаловак=Aus nächster Nähe. Lebenserinnerungen 1884–1927 |месца=Stuttgart |выдавецтва=Deutsche Verlags-Anstalt |год=1966 |старонак= |старонкі=206-207 |isbn= |ref=}}</ref>. === Першая сусветная вайна і беларускі нацыянальны рух === З пачаткам вайны ў жніўні 1914 года быў прызваны ў [[ландштурм]] і накіраваны на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходні фронт]] у складзе арміравальнага батальёна. Падчас службы ён стаў сведкам шматлікіх ваенных злачынстваў: разбурэння горада [[Каліш]] у расійскай Польшчы, забойства расійскіх ваеннапалонных у [[Галічына|Галіцыі]], а пазней, падчас знаходжання ў [[Турцыя|Турцыі]], стаў сведкам [[Генацыд армян|генацыду армян]]. Гэтыя падзеі моцна паўплывалі на яго і сталі асновай для выдадзенай ім у 1920 годзе кнігі «Прызнанне нямецкай віны&nbsp;— матэрыялы да нямецкага вядзення вайны» ({{lang-de|Bekenntnis deutscher Schuld — Beiträge zur deutschen Kriegsführung}})<ref name="schuld">{{cite web|url=https://hdl.handle.net/2027/uva.x004786775|title=Bekenntnis deutscher Schuld : Beiträge zur deutschen Kriegsführung|author=Walter Oehme (Hg.)|publisher=Verlag Neues Vaterland, Berlin|date=1920|lang=de|accessdate=2024-01-01}}</ref>. У лістападзе і снежні 1918 года, падчас [[Лістападаўская рэвалюцыя|Лістападаўскай рэвалюцыі]], Эмэ быў адным з кіраўнікоў салдацкага савета ў [[Гродна|Гродне]] і рэдагаваў «Газету гродзенскага салдацкага савета» ({{lang-de|Zeitung des Grodnoer Soldatenrates}}). Менавіта салдацкі савет дэлегаваў яго ў Берлін. У Берліне ён усталяваў кантакты з беларускімі дыпламатамі. Як адзначае гісторык [[Ігар Барынаў]], В.&nbsp;Эмэ быў наняты [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіяй БНР]] у якасці інфармацыйнага кансультанта. За 300 марак у месяц ён абавязаўся прасоўваць матэрыялы пра Беларусь у сацыялістычных газетах Германіі паводле распрацаванага ім піяр-плана. Аднак яго супрацоўніцтва з місіяй БНР было непрацяглым: Эмэ крытыкаваў беларускія матэрыялы за іх другаснасць і адсутнасць пазітыўнага парадку дня, лічачы іх нецікавымі для нямецкага чытача, у выніку чаго дагавор з ім быў скасаваны{{sfn|Барынаў|2021|с=69-71}}. === Палітычная і журналісцкая дзейнасць у Веймарскай рэспубліцы === У канцы 1918 года працаваў сакратаром у Рэйхсканцылярыі і ўдзельнічаў у Першым Усегерманскім кангрэсе рабочых і салдацкіх саветаў. З сакавіка 1919 года ён вярнуўся да журналістыкі. У маі 1919 года ў Эмэ адбыўся канфлікт з намеснікам кіраўніка прэс-службы ўрада Робертам Броерам, які абвінаваціў яго ў распаўсюдзе за мяжой інфармацыі, што шкодзіць рэпутацыі Германіі. Эмэ ўспрыняў гэта як паклёп і звярнуўся з лістом да прэм'ер-міністра [[Філіп Шэйдэман|Філіпа Шэйдэмана]]<ref name="barch1">{{cite web|url=https://invenio.bundesarchiv.de/invenio/direktlink/8ced2f9d-3b02-454f-ae3a-c49aeeb51426/|title=Schreiben Walter Oehme an Reichsministerpräsident Scheidenmann|publisher=Bundesarchiv BArch R 43-I/2473|date=1919-05-13|lang=de|accessdate=2023-05-18}}</ref>. Эмэ працаваў у розных агенцтвах і выданнях, у тым ліку ў органе [[Незалежная сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|НСДПГ]] «Freiheit», быў карэспандэнтам «Leipziger Volkszeitung», а пазней пісаў для камуністычнай «Die Rote Fahne». Ён стварыў уласнае карэспандэнцкае бюро «Wiposit», якое прадастаўляла інфармацыйныя паслугі палітыкам і замежным дыпламатам. У 1920 годзе, пасля Капаўскага путчу, падчас паездкі ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] ён быў арыштаваны па абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе мясцовымі ўладамі, але дзякуючы ўмяшанню з Берліна быў вызвалены<ref name="barch2">{{cite web|url=https://www.bundesarchiv.de/aktenreichskanzlei/1919-1933/0000/mu1/mu11p/kap1_2/para2_130.html|title=Akten der Reichskanzlei, Dok. Nr. 130, Geheimer Lagebericht|publisher=Bundesarchiv|date=1920-06-05|lang=de|accessdate=2024-01-01}}</ref>. У 1923 годзе В.&nbsp;Эмэ апынуўся ў цэнтры гучнага скандалу. За перадачу замежным навіновым агенцтвам інфармацыі пра фарміраванне «чорнага рэйхсвера» і ваенныя падрыхтоўкі ў адказ на акупацыю [[Рурскі рэгіён|Рура]] ён быў абвінавачаны ў шпіянажы. Суд, які праходзіў у Лейпцыгу ў закрытым рэжыме, выклікаў абурэнне ў дэмакратычнай прэсе з-за парушэння [[свабода слова|свабоды слова]]. Эмэ быў асуджаны на адзін год турэмнага зняволення. Да пачатку адбывання пакарання ён збег у [[Парыж]], але восенню 1923 года быў высланы французскімі ўладамі. Пасля вяртання ў Германію быў змешчаны ў турму ў [[Котбус]]е, адкуль выйшаў у 1925 годзе дзякуючы амністыі<ref name="jacob">{{артыкул |аўтар=Berthold Jacob |загаловак=Plaidoyer für Schulz |выданне=Die Weltbühne |год=1927 |том=31/I |старонкі=446-447 |ref=}}</ref>. Пасля вызвалення ён працаваў галоўным рэдактарам берлінскай штодзённай газеты «Welt am Abend». Разам з вядомым камуністычным выдаўцом Вілі Мюнцэнбергам ён абараніў выданне ад спробаў рэйдэрскага захопу з боку іншых інвестараў. Эмэ актыўна выступаў супраць нацызму, у суаўтарстве з Куртам Каро ў 1930 годзе выдаў кнігу «Ці прыйдзе "Трэці рэйх"?» ({{lang-de|Kommt „Das Dritte Reich“?}}). Пасля прыходу да ўлады нацыстаў працаваў замежным карэспандэнтам. === Дзейнасць пасля Другой сусветнай вайны === Пасля паражэння Германіі ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]], з мая 1945 года працаваў эканамічным камісарам у [[Дрэздэн|Дрэздэне]], а затым узначальваў інфармацыйнае ведамства пры зямельнай адміністрацыі Саксоніі. У жніўні 1945 года ён выконваў абавязкі бургамістра горада [[Гёрліц]]. У Гёрліцы ён сутыкнуўся з інтрыгамі мясцовых функцыянераў камуністычнай і сацыял-дэмакратычнай партый, якія бачылі ў ім чужынца<ref name="kabus" />. У снежні 1945 года ён быў арыштаваны [[НКУС]] па ілжывым абвінавачванні ў тым, што ён нібыта быў афіцэрам [[Гестапа]] ў [[Лодзь|Лодзі]]. У 1946 годзе савецкі ваенны трыбунал у [[Карлсхорст]]це асудзіў яго да 25 гадоў працоўных лагераў. Пакаранне ён адбываў у турме ў [[Баўтцэн|Баўцэне]]. Быў вызвалены ў 1956 годзе, а ў 1963 годзе цалкам рэабілітаваны [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўным судом СССР]]<ref name="kabus" />. Пасля вызвалення жыў у Веймары, займаўся літаратурнай дзейнасцю, напісаў мемуары пра падзеі 1918—1919 гадоў. Памёр у 1969 годзе. == Выбраная бібліяграфія == * ''Sozialismus und Bolschewismus. Zur Revolution im Sozialismus''. Generalsekretariat zum Studium des Bolschewismus, Berlin 1919. * ''Bekenntnis deutscher Schuld : Beiträge zur deutschen Kriegsführung.'' Verlag Neues Vaterland, Berlin 1920 (як укладальнік). * ''Kommt „Das Dritte Reich“?'' Rowohlt, Berlin 1930 (разам з Куртам Каро). * ''Schleichers Aufstieg. Ein Beitrag zur Geschichte der Gegenrevolution.'' Rowohlt, Berlin 1933 (разам з Куртам Каро). * ''Damals in der Reichskanzlei. Erinnerungen aus den Jahren 1918/1919.'' Kongress-Verlag, Berlin 1958. * ''Die Weimarer Nationalversammlung 1919. Erinnerungen.'' Rütten & Loening, Berlin 1962. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Баринов И. И. |загаловак=«Белоруссия» Вальтера Егера: история одной книги |выданне=Славяноведение |год=2021 |нумар=1 |старонкі=64—72 |ref=Барынаў}} * {{кніга |аўтар=Kabus R. |загаловак=„… weine ich täglich um meinen Vater“. In der Gewalt Stalins und der SED |месца=Norderstedt |выдавецтва=Books on Demand |год=2011 |старонак= |старонкі=56–67 |isbn=978-3-8423-3102-0 |ref=Kabus}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-21}} {{DEFAULTSORT:Эмэ Вальтэр}} [[Катэгорыя:Палітыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Журналісты Германіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў ГДР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Берліне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1969 годзе]] 9ydqh6q6dvrdxjnc2qbqpb5yk1407d4 0 805666 5148667 5123247 2026-05-30T10:49:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148667 wikitext text/x-wiki [[Файл:Szalewicz Wacław płk art. kawaler VM.jpg|міні|Вацлаў Шалевіч]] '''Вацлаў Шалевіч,''' герба Шалава (нар. [[14 мая]] [[1895|1895 г.]] у маёнтку [[Niepracha|Непраха]] Лідскага павету, памёр [[1 лістапада]] [[1978|1978 г.]] у [[Кракаў|Кракаве]] ) — [[палкоўнік]] артылерыі Войска Польскага, кавалер Залатога і Сярэбранага крыжа [[Virtuti Militari]] . == Біяграфія == [[Файл:Monument_of_Artur_Buol_in_Baranavičy_in_1930_(standing_on_stairs_László_Magasházy_and_Wacław_Szalewicz).JPG|міні|339x339пкс|Помнік першаму камандзіру 9-й дывізіі падпалкоўніку Артуру Буолю ў Баранавічах. На прыступках злева: камандзір венгерскай коннай артылерыі генерал Ласла Магашазі і камандзір 9-й дывізіі падпалкоўнік Вацлаў Шалевіч (1930).]] [[Файл:POL COA Szaława.svg|міні|герб Шалава]] Ён нарадзіўся 14 мая 1895 г. у маёнтку <ref>{{Cite web|url=https://www.radzima.net/pl/miejsce/niepracha.html|title=Niepracha, folwark|website=radzima.net}}</ref> Непраха ( [[Powiat lidzki (gubernia wileńska)|Лідскі павет]], тады [[Расійская імперыя]], пазней [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскі павет Другой Польскай Рэспублікі]] ) у сям'і <ref name="sejm-wielki.pl">{{Cite web|url=http://www.sejm-wielki.pl/b/psb.33119.1|title=Wacław Szalewicz h. Szaława|website=sejm-wielki.pl}}</ref> Юзафа Анзельма Шалевіча герба Шалава (1857–1917) <ref>{{Cite web|url=https://www.sejm-wielki.pl/b/psb.33119.2|title=Józef Anzelm Szalewicz h. Szaława|website=sejm-wielki.pl}}</ref> і Тэрэзы з дзявоцтва Бердоўскай (1863–1932) <ref>{{Cite web|url=http://www.sejm-wielki.pl/b/psb.33119.3|title=Teresa Berdowska|website=sejm-wielki.pl}}</ref> . У яго была сястра Елена (1897–1986) <ref>{{Cite web|url=https://www.sejm-wielki.pl/b/psb.33119.4|title=Helena Szalewicz h. Szaława|website=sejm-wielki.pl}}</ref> і брат Станіслаў (1899–1919), які загінуў у шэрагах Самаабароны Лідскай зямлі <ref>{{Cite web|url=https://www.sejm-wielki.pl/b/psb.33119.4|title=Stanisław Szalewicz h. Szaława|website=sejm-wielki.pl}}</ref>. Вацлаў Шалевіч атрымаў адукацыю ў [[Полацкі кадэцкі корпус|кадэцкім корпусе ў Полацку]], дзе ў 1913 годзе здаў экзамен на атрыманне сярэдняй адукацыі, пасля чаго пачаў вучобу на машынабудаўнічым факультэце [[Санкт-Пецярбургскі політэхнічны ўніверсітэт Пятра Вялікага|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага політэхнічнага інстытута імя]] [[Санкт-Пецярбургскі політэхнічны ўніверсітэт Пятра Вялікага|Пятра Вялікага]] <ref>{{Cite web|url=http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,759522,19970519KR-DLO,Waclaw_Szalewicz,.html|title=Wacław Szalewicz. Wspomnienie|website=[[Gazeta Wyborcza]]|date=1997-05-19}}</ref> . Пасля таго, як Польшча аднавіла незалежнасць у 1918 годзе, ён далучыўся да Польскага войска. Быў зацверджаны ў званні [[Капітан|капітана]] артылерыі. У маі 1919 г. ён стаў камандзірам 4-й дывізіі 2-га Вялікапольскага палка палявой артылерыі (пазней 17-га палка палявой артылерыі ). Дывізія неўзабаве была перайменавана ў 2-ю, а сам капітан Шалевіч быў звольнены з Польскіх узброеных сіл былога прускага падзелу па ўласным жаданні. Ён удзельнічаў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]] ў шэрагах 5-га палка Заслаўскіх уланаў. Загадам міністра ваенных спраў ад 7 жніўня 1920 года яму было даручана арганізаваць добраахвотніцкую артылерыйскую дывізію пры рэзервовай батарэі 16-га палка палявой артылерыі ў [[Грудзёндз|Грудзёндзе]], якая атрымала назву 1-я дывізія 216-га палка палявой артылерыі Крэсавых добраахвотнікаў у складзе [[войска Сярэдняй Літвы]]. За ўдзел у вайне ён атрымаў [[Virtuti Militari|ордэн Virtuti Militari]] <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://feefhs.org/links/Poland/vm/vm-s2.html|title=Polish Order of the Virtuti Militari Recipients 1792–1992 – S2|website=feefhs.org|access-date=7 красавіка 2026|archive-date=17 чэрвеня 2012|archive-url=https://archive.today/20120617141119/http://feefhs.org/links/Poland/vm/vm-s2.html|url-status=dead}}</ref>. 1 чэрвеня 1919 г. быў павышаны да звання [[Маёр|маёра]] артылерыі. У 1923 і 1924 гадах выконваў абавязкі намесніка камандзіра сваёй асноўнай часткі, перайменаванай у [[29 полк леккай артылерыі|29-ы палок палявой артылерыі]], які дыслакаваўся ў Гродне. 1 ліпеня 1925 г. быў павышаны да звання [[Падпалкоўнік|падпалкоўніка]] артылерыі са старшынством. З 1928 па 1932 год служыў камандзірам 9-й коннай артылерыйскай дывізіі ў [[Баранавічы|Баранавіцкім]] гарнізоне<ref>{{Cite web|url=http://www.26puw.pl/historia-pulku/nowogrodzka-brygada-kawalerii/9-dywizjon-artylerii-konnej|title=9 Dywizjon Artylerii Konnej|website=26puw.pl|access-date=7 красавіка 2026|archive-date=3 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403022247/http://www.26puw.pl/historia-pulku/nowogrodzka-brygada-kawalerii/9-dywizjon-artylerii-konnej|url-status=dead}}</ref> 1 студзеня 1932 г. быў павышаны да звання [[Палкоўнік|палкоўніка]] артылерыі. З 1932 года займаў пасаду камандзіра 3-га палка лёгкай артылерыі легіёнаў у [[Замасць|Замосці]] <ref name="zam">{{Cite web|url=http://zamosciopedia.pl/index.php/sza-szo/item/2423-SZALEWICZ%20WAC%C5%81AW%20(1895-1978)%20pu%C5%82kownik%20WP,%20%C5%BCo%C5%82nierz%20obu%20wojen%20%C5%9Bwiatowych|title=Wacław Szalewicz – profil w bazie Zamościopedia|website=zamosciopedia.pl|date=28 sierpnia 2013|access-date=7 красавіка 2026|archive-date=6 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035151/http://zamosciopedia.pl/index.php/sza-szo/item/2423-SZALEWICZ%20WAC%C5%81AW%20(1895-1978)%20pu%C5%82kownik%20WP,%20%C5%BCo%C5%82nierz%20obu%20wojen%20%C5%9Bwiatowych|url-status=dead}}</ref> . Быў павышаны да звання [[Палкоўнік|палкоўніка]] артылерыі. У Замосце быў прэзідэнтам акруговай Марской і рачной лігі <ref name="zam" /> . У 1938 годзе быў пераведзены на службу ў [[Катавіцы]] <ref name="zam" /> . Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён прыняў удзел у [[Польская абарончая вайна (1939)|Вераснёўскай кампаніі]] ў якасці камандзіра дывізійнай пяхоты 13-й Крэсаўскай пяхотнай дывізіі, дыслакаванай у [[Роўна]] і дзейнічаў у складзе Інтэрвенцыйнага корпуса <ref name="zam"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.caw.wp.mil.pl/plik/file/wydawnictwa/2014/157.pdf|title=Polska Obrona Przeciwlotnicza|website=[[Centralne Archiwum Wojskowe]]|pages=453}}</ref> . Камандуючы 13-й пяхотнай брыгадай, ён зрабіў няўдалую спробу вярнуць Тамашаў-Любельскі <ref name="zam" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.wojsko-polskie.pl/pl/tradycje-i-ceremonial/kronika-uroczystosci/19911,73-rocznica-bitew-pod-tomaszowem-lubelskim.html|title=73. rocznica bitew pod Tomaszowem Lubelskim|date=2012-09-18}}</ref> . Падчас агрэсіі супраць Польшчы ён таксама паспяхова камандаваў так званым ''паліцэйскім бар'ерам'' у Хелме, задачай якога было ''падтрыманне правапарадку'' і адпраўка згубленых салдат у нядаўна сфарміраваныя вайсковыя часткі. Быў узяты ў палон немцамі і зняволены ў лагеры для ваеннапалонных Oflag II C Вольдэнберг, дзе З 15 жніўня 1942 г. па 31 сакавіка 1944 г.выконываў функцыі (найстарэйшага) афіцэра лагера <ref>{{Cite web|url=http://www.muzeum.dobiegniew.pl/index.php?mod=tc&act=more&nID=4&cID=2|title=Historia obozu|website=muzeum.dobiegniew.pl}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.histor.republika.pl/plik/arty/OflagIIC_Woldenberg.htm|title=Zadrucie, czyli dzieje obozu jenieckiego – Oflag II C Woldenberg (1940–1945)|website=histor.republika.pl|access-date=7 красавіка 2026|archive-date=24 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030314/http://www.histor.republika.pl/plik/arty/OflagIIC_Woldenberg.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://bp.pila.pl/materialy/doradcy/muzeum.pdf|title=Obój jeniecki Oflag IIC Wodlenberg|date=2009-11-04}}</ref>. У лагеры ён кіраваў Рускім інстытутам, дзе выкладалі мову і арганізавалі бібліятэку, якая была зачынена адміністрацыяй лагера пасля нападу Германіі на СССР у сярэдзіне 1941 г. Пазней ён звярнуўся да генерала Юліюша Румеля з просьбай узнагародзіць уцекачоў з лагера II C баявым ордэнам; 13 красавіка 1967 г. Міністэрства нацыянальнай абароны Польскай Народнай Рэспублікі зацвердзіла ўзнагароджанне вязняў лагера [[Virtuti Militari|ордэнам Virtuti Militari]]. Пасля вайны ён працаваў у Правінцыйным саюзе камунальнай і жыллёвай гаспадаркі ў Кракаве. На працягу многіх гадоў ён быў старшынёй гуртка Вольдэнберчыцаў у Кракаве і членам праўлення акругі ZBoWiD у Кракаве. Ён быў аўтарам мемуараў пад назвай « ''Арганізацыя і баі рэканструяванай 13-й Крэсавай пяхотнай дывізіі (брыгады) пад Хелмам, Грубешавам, Тамашавам Любельскім, Краснабрудам і Тэрэспалем»'' <ref>{{Cite web|url=http://www.sowiniec.com.pl/php/3_p_podziemna.php?ID3=9&s=24&li=0&sort=AUT,TYT,PTYT,ODP,OPS|title=Archiwalia / Kolekcje \ Archiwum b. Komisji Historycznej ZBoWiD|website=sowiniec.com.pl}}</ref> . 3 мая 1977 года ён быў прызначаны брыгадным генералам самаабвешчаным прэзідэнтам Свабоднай Польшчы ў выгнанні (з 1972 па 1990 год) Юліушам Новіна-Сакольніцкім. Памёр 1 лістапада 1978 года ў Кракаве <ref name="ILG">{{Cite web|url=https://zck-krakow.pl/locator|title=Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Wacław Szalewicz|website=rakowice.eu}}</ref> <ref>памылковыя крыніцы даюць 1 верасня 1978. {{Cite web|url=http://www.sejm-wielki.pl/b/psb.33119.1|title=Wacław Szalewicz h. Szaława|website=sejm-wielki.pl}} {{Cite web|url=https://www.dlanauki.pl/item.php?id=1191_Polski%2520S%25B3ownik%2520Biograficzny%2520zeszyt%2520191%2520(tom%252046/4)%2520PSB%25A0191%2520Szafraniec%2520Sykstus%2520-%2520Szaniawski%2520Jozafat|title=Polski Słownik Biograficzny zeszyt 191 (tom 46/4)|website=dlanauki.pl}}</ref> . З 1920 года ён быў жанаты на Гелене (1900–1975) <ref>{{Cite web|url=https://zck-krakow.pl/locator|title=Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Helena Szalewicz|website=rakowice.eu}}</ref> і меў дачку Марыю (1921–1981) <ref>{{Cite web|url=https://zck-krakow.pl/locator|title=Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie. Internetowy lokalizator grobów. Maria Szalewicz|website=rakowice.eu}}</ref> . Усе трое былі пахаваны ў сямейнай магіле на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках у Кракаве]] (секцыя 10 A WOJ-płn-2) <ref name="ILG" /> . == Ордэны і ўзнагароды == * Залаты крыж [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]] <ref name="zam"/> * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 6799 (10 мая 1922 г.) * Афіцэрскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (11 лістапада 1937 г.) * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] (двойчы) <ref name="zam" /> * Залаты Крыж Заслугі (19 сакавіка 1931 г.) * Медаль Незалежнасці (23 снежня 1933 г.) * Крыж Заслугі войска Сярэдняй Літвы ( [[Сярэдняя Літва|Цэнтральная Літва]], 1926) * Памятны медаль вайны 1918–1921 гг. * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці * Міжсаюзніцкі медаль == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Zygmunt Mańkowski: Między Wisłą a Bugiem 1939-1944. Studium o polityce okupanta i postawach społeczeństwa. Lublin: 1978. * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.41-3142.pdf|title=Szalewicz Wacław|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Wacław Szalewicz. Nekrologi. „Dziennik Polski”. Nr 251 (10, 11), 4/5 listopada 1978.  * {{Cite web|url=http://www.sejm-wielki.pl/b/psb.33119.1|title=Wacław Szalewicz h. Szaława|website=sejm-wielki.pl}} * {{Cite web|url=http://zamosciopedia.pl/index.php/sza-szo/item/2423-SZALEWICZ%20WAC%C5%81AW%20(1895-1978)%20pu%C5%82kownik%20WP,%20%C5%BCo%C5%82nierz%20obu%20wojen%20%C5%9Bwiatowych|title=Wacław Szalewicz – profił w bazie Zamościopedia|website=zamosciopedia.pl|date=28 sierpnia 2013|access-date=7 красавіка 2026|archive-date=6 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035151/http://zamosciopedia.pl/index.php/sza-szo/item/2423-SZALEWICZ%20WAC%C5%81AW%20(1895-1978)%20pu%C5%82kownik%20WP,%20%C5%BCo%C5%82nierz%20obu%20wojen%20%C5%9Bwiatowych|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,759522,19970519KR-DLO,Waclaw_Szalewicz,.html|title=Wacław Szalewicz. Wspomnienie|website=[[Gazeta Wyborcza]]|date=1997-05-19}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Польшчы ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры залатога знака ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Постаці Замасці]] [[Катэгорыя:Постаці Полацка]] [[Катэгорыя:Постаці Баранавічаў]] 72gep5g63g6bt2202qlp3hblc57v0a0 0 806565 5148512 5129290 2026-05-30T01:47:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148512 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зэйлерт}} {{Навуковец}} '''Валянці́н Ка́рлавіч Зэ́йлерт''' (таксама '''Зейлерт'''; {{lang-ru|Валентин Карлович Зейлерт}}; {{ДН|24|5|1908}} — {{ДС|23|9|1994}})&nbsp;— беларускі і савецкі [[музейны работнік]], [[мастак]] і [[педагог]]. Дырэктар [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскага дзяржаўнага гістарычнага музея]] (1940—1941) і [[Ірбіцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Ірбіцкага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (1948—1952). == Біяграфія == Нарадзіўся [[24 мая]] [[1908]] года ў [[Віцебск]]у{{sfn|Ле Фоль|2007|с=72}} (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Смаленск]]у<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar14768718&strq=l_siz=20|title=Зейлерт, Валентин Карлович (1908—1994)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|date=|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024}}</ref>). Паходзіў з сям’і [[Латышы ў Беларусі|латышскіх сялян]] [[Лютэране|лютэранскага веравызнання]]. Яго дзед Ота Іванавіч (1850—1913) і бабуля Мальвіна Шродэр выгадавалі дзевяцярых дзяцей. Бацька, Карл Отавіч Зэйлерт (1876—1942), служыў землеўпараднікам і даслужыўся да пасады губернскага каморніка-рэвізора. Маці, Ганна Фёдараўна (у дзявоцтве Альма Фердынандаўна Гофман; 1882—1952), была хатняй гаспадыняй. У Валянціна Зэйлерта былі сёстры Дагмара і Лідзія, а таксама брат Леанід<ref name="svetlov">{{cite web|url=https://fantlab.ru/blogarticle54661|title=Валентин Карлович Зейлерт|author=Вячаслаў Насцецкі|publisher=Лаборатория Фантастики|date=|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024}}</ref><ref name="evitebsk">{{cite web|url=https://evitebsk.com/wiki/%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%82,_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Зейлерт, Валентин Карлович|publisher=Витебская энциклопедия|date=|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024}}</ref>. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] бацька быў мабілізаваны, і сям’я ішла следам за рабоча-будаўнічым палком, дзе Карл Отавіч служыў ад’ютантам у штабе. Яны жылі ў [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Даўгаўпілс|Дзвінску]], [[Казельск]]у, [[Таржок|Таржку]] і [[Смаленск]]у, пакуль у снежні 1916 года не вярнуліся ў [[Віцебск]]. У родным горадзе Валянцін паступіў у [[Віцебскае рэальнае вучылішча]], якое было закрыта ў 1918 годзе<ref name="svetlov" />. З восені 1919 года юнак пачаў наведваць мастацкую студыю [[Юдаль Пэн|Юдаля Пэна]]. Паводле яго ўласных успамінаў, ён таксама наведваў майстэрню [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]] ў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім народным мастацкім вучылішчы]], дзе быў сведкам размоў і абмеркаванняў карцін паміж [[Казімір Малевіч|Казімірам Малевічам]], [[Марк Шагал|Маркам Шагалам]] і [[Юдаль Пэн|Юдалем&nbsp;Пэнам]]. У 1924 годзе ён скончыў сярэднюю школу і паступіў у [[Ленінградскі мастацка-прамысловы тэхнікум]]. Атрымаўшы ў 1928 годзе дыплом майстра па кераміцы і мастака-афарміцеля, вярнуўся ў Віцебск, дзе пачаў працаваць землеўпараднікам<ref name="gugnin">{{cite web|url=https://www.art-katalog.com/ru/article/256|title=Из истории Витебской художественной школы|author=[[Мікалай Гугнін|М. Гугнін]]|publisher=Art-Katalog|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024}}</ref>{{sfn|Ле Фоль|2007|с=72}}. У 1929 годзе разам з жонкай Ганнай Пятроўнай Міхно ён пераехаў у [[Мінск|Менск]]. У 1930 годзе, адгукнуўшыся на заклік [[Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі|камсамола]], сям’я адправілася на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкі Усход]]. У гэты ж час бацькоў жонкі выслалі на [[Крайняя Поўнач|Крайнюю Поўнач]] у рамках барацьбы з «капіталістычнымі перажыткамі», а бацьку самога Валянціна панізілі да звычайнага каморніка. У канцы 1930 года ўся сям’я сабралася ў [[Хабараўск]]у. З-за адсутнасці працы па геадэзічным профілі, у 1932 годзе В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерт з жонкай і аднагодовым сынам перабраўся ў [[Гжэль]]. Там ён працаваў мастаком на фабрыцы ў [[Дулёва|Дулёве]] і выкладаў геадэзію, чарчэнне і малюнак у мясцовым керамічным тэхнікуме, паралельна ставячы са студэнтамі спектаклі<ref name="svetlov" />. === Праца ў музеях і вайна === У студзені 1935 года В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерт вярнуўся ў Віцебск і быў прыняты на пасаду старэйшага навуковага супрацоўніка і мастака-канструктара ў [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскі дзяржаўны гістарычны музей]]. На гэтай пасадзе ён ствараў макеты і дыярамы віцебскіх прадпрыемстваў. У 1938—1939 гадах ён вучыўся на вышэйшых завочных музейных курсах. 19 лютага 1940 года тагачасны выканаўца абавязкаў дырэктара музея [[Іван Ігнатавіч Васілевіч]] па стане здароўя адмовіўся ад кіраўніцтва на карысць В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерта, які стаў новым дырэктарам. У красавіку 1941 года яго прынялі ў шэрагі [[Усесаюзная камуністычная партыя (бальшавікоў)|Камуністычнай партыі]]<ref name="evitebsk" />{{sfn|Ле Фоль|2007|с=72}}. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] дырэктар удзельнічаў у пасяджэннях [[Віцебскі абкам КПБ|Віцебскага абкама УКП(б)]] па арганізацыі антыфашысцкага супраціўлення. У пачатку ліпеня 1941 года ён кіраваў эвакуацыяй каштоўнасцей абласнога музея на ўсход. Для выратавання экспанатаў быў выдзелены адзін вагон, куды пад кіраўніцтвам Зэйлерта і І.&nbsp;І.&nbsp;Васілевіча грузілі самыя каштоўныя прадметы. Сам дырэктар быў эвакуіраваны разам з супрацоўнікамі Віцебскай тэлефоннай станцыі. Пасля дастаўкі экспанатаў у [[Саратаў]] мясцовы абкам камандзіраваў яго ў суседні [[Вольск]], куды ён перавёз сваю сям’ю з-пад [[Арэхава-Зуева]]<ref name="evitebsk" />. === Рэпрэсіі === Лёс В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерта рэзка змяніўся восенню 1941 года, калі пачалася дэпартацыя савецкіх немцаў. Нягледзячы на латышскае паходжанне, для савецкіх органаў унутраных спраў ён, як лютэранін з нямецкім прозвішчам Зэйлерт, лічыўся немцам. 20 верасня 1941 года ён атрымаў позву аб высылцы. Жонка адмовілася з ім расставацца, і сям’ю даставілі ў [[Паўладар]] (Казахстан), адкуль параходам накіравалі ў саўгас «Прыіртышскі». Там ён працаваў загадчыкам грамадскага харчавання, выменьваючы ў казахскіх калгасах малочныя і мясныя прадукты для працаўнікоў<ref name="svetlov" />. У студзені 1942 года з ліку дэпартаваных пачалі стварацца працоўныя арміі («[[Трудармія|трударміі]]») з жорсткімі лагернымі ўмовамі ўтрымання. У лютым таго ж года В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерта прызвалі ў працоўную армію і адправілі ў горад [[Таўда]] [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]] на лесанарыхтоўкі. Спачатку ён працаваў у канструктарска-вытворчым аддзеле, але пасля цяжкай хваробы быў пераведзены на агульныя работы палітруком брыгады. Яго сям’я ў Казахстане, як і маці, знаходзілася ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Вясной 1944 года, атрымаўшы пасаду загадчыка клуба Упраўлення [[Усходураллаг]]у, ён змог перавезці маці да сябе ў Таўду, а ў красавіку 1945 года дамогся дазволу на пераезд жонкі і дзяцей. У выніку цяжкіх умоў працы Валянцін Карлавіч атрымаў другую групу інваліднасці. Працоўная армія была расфарміравана ў 1947 годзе, і, хаця дэпартаваным дазволілі пакінуць лагеры, вяртацца на радзіму ім было забаронена<ref name="evitebsk" /><ref name="svetlov" />. === Жыццё і праца на Урале === Перабраўшыся ў [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерт пазнаёміўся з вучоным сакратаром мясцовага краязнаўчага музея Леанідам Пятровічам Няверавым. Дзякуючы яго рэкамендацыі, у сакавіку 1948 года быў прызначаны дырэктарам гісторыка-этнаграфічнага музея ў горадзе [[Ірбіт]] [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]] (змяніўшы на гэтай пасадзе шматгадовага кіраўніка А.&nbsp;П.&nbsp;Салаўёва). На гэтай пасадзе ён правёў маштабную працу: змяніў і прафесійна аформіў экспазіцыю, арганізаваў збор краязнаўчага матэрыялу і стварыў атрад юных краязнаўцаў для штогадовых экспедыцый па раёне. Па выніках гэтых паходаў былі створаны фотаальбомы і рукапісны пуцяводзіцель па Ірбіцкім краі. Таксама ён напісаў гістарычны нарыс пра горад. У 1950 годзе ён завочна скончыў [[Маскоўскі педагагічны дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскі дзяржаўны педагагічны інстытут]]. Яго жонка працавала ў музеі бібліятэкарам і касірам<ref name="irbit">{{cite web|url=http://irbitiem.ru/istoriya-muzeya|title=Вехи истории музея|publisher=Ирбитский историко-этнографический музей|date=|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024|archive-date=16 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216080012/http://irbitiem.ru/istoriya-muzeya|url-status=bot: unknown}}</ref>. Аднак пасада дырэктара лічылася наменклатурнай, што выклікала інтрыгі супраць былога рэпрэсаванага. 9 красавіка 1951 года выйшаў загад аб нездавальняючай працы музея, у якім Зэйлерта абвінавачвалі ў тым, што ён не паказвае гісторыю купцоў і «капіталістычнае прыгнятанне» з належнай нянавісцю. У сакавіку 1952 года савецкі ўрад выдаў указ аб пажыццёвым замацаванні былых працармейцаў па месцы працы з абавязковай штомесячнай адзнакай у камендатуры. Каб пазбавіць Зэйлерта пасады, яго абвінавацілі ў крадзяжы і выключылі з партыі. Дзякуючы лісту да [[Іосіф Сталін|Іосіфа Сталіна]] і ўмяшанню адваката Соф’і Глікман, абвінавачванне ў крадзяжы было знята пасля года судовых разбіральніцтваў. Яму прысудзілі адзін год умоўна, але адразу вызвалілі па амністыі<ref name="svetlov" />. === Вяртанне ў Беларусь === Пасля смерці І.&nbsp;Сталіна ў 1954 годзе былых трудармейцаў пачалі масава вызваляць з паселішчаў. Улетку 1954 года В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерт разам з сям’ёй вярнуўся ў [[Віцебск]]. Спачатку ён зарабляў на жыццё выкананнем ляпных работ. У тым жа годзе ён уладкаваўся выкладчыкам методыкі выяўленчага мастацтва і чарчэння ў [[Віцебскае мастацка-графічнае педагагічнае вучылішча]]. Хутка ён быў адноўлены ў шэрагах [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. Валянцін Карлавіч зарэкамендаваў сябе як прынцыповы педагог, які не баяўся абараняць настаўнікаў і творчы падыход у адукацыі перад школьным кіраўніцтвам. У 1959 годзе, калі на базе вучылішча быў створаны [[Мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута імя С. М. Кірава|мастацка-графічны факультэт Віцебскага педагагічнага інстытута імя С.&nbsp;М.&nbsp;Кірава]] (цяпер [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]]), ён стаў старэйшым выкладчыкам кафедры педагогікі і методыкі пачатковай адукацыі<ref name="evitebsk" />. На працягу наступных дзесяцігоддзяў ён актыўна супрацоўнічаў з беларускімі музеямі, ствараў прафесійныя дыярамы і экспазіцыі для Віцебскага і [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]], а таксама для [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскага біясфернага запаведніка]]<ref name="svetlov" />. У сталым узросце Валянцін Зэйлерт стаў героем і ўдзельнікам дакументальных фільмаў. Ён актыўна выступаў у [[Ахова культурнай спадчыны ў Беларусі|абарону архітэктурнай спадчыны]] і гістарычнага аблічча Віцебска. У прыватнасці, у тэлефільме «Віцебск» ([[Дзяржтэлерадыё БССР]], 1987) мастак з болем адзначаў, што пасля вайны мураваная архітэктура горада ў значнай ступені захавалася, а пазнейшае знішчэнне гістарычных будынкаў і храмаў адбывалася ўжо ў мірны час без усялякіх на тое аб’ектыўных матываў<ref name="evitebsk" />. Памёр [[23 верасня]] [[1994]] года ў Віцебску. == Сям’я == Першая жонка&nbsp;— Ганна Пятроўна (у дзявоцтве Міхно), памерла ў 1975 годзе. Другая жонка&nbsp;— Зінаіда Іванаўна Паўлючэнкава. * Старэйшы сын&nbsp;— Генадзь, скончыў [[Ірбіцкі матацыклетны тэхнікум]]. * Малодшы сын&nbsp;— Юрый (нарадзіўся ў 1937 годзе). У 1965 годзе змяніў прозвішча на Святлоў, каб абараніць сваіх дзяцей ад магчымых наступстваў бацькавых рэпрэсій. Скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Ленінградскі тэхналагічны інстытут]], пазней стаў доктарам тэхнічных навук і працаваў у галіне крыягеннага машынабудавання ў горадзе [[Балашыха]] ([[Маскоўская вобласць]])<ref name="svetlov" />. == Спадчына == Пакінуў пасля сябе багатую мемуарную і літаратурную спадчыну, у тым ліку аўтабіяграфічныя творы «Таўдзінская аповесць» і «Таежнае каханне», а таксама шматлікія вершы і нарысы. Яго сын Юрый на аснове ўспамінаў бацькі выдаў кнігу. Асабісты архіў Валянціна Зэйлерта, які ўключае рукапісы, дакументы і тэксты лекцый, захоўваецца ў [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці|Дзяржаўным архіве Віцебскай вобласці]] (фонд 391) і [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскім абласным краязнаўчым музеі]]{{sfn|Іванова|2014|с=222}}. == Узнагароды == * [[Выдатнік народнай асветы СССР]] (1960) * [[Выдатнік народнай асветы БССР]] (1968) == Бібліяграфія == * ''Светлов Ю. В.'' История жизни моего отца : краткая история жизни простого советского человека в двадцатом веке, написанная им самим с комментариями его сына (1908—2020). — Витебск: [і інш.], 2021. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://monoskop.org/images/b/bd/Le_Fol_Kler_Vitebskaya_khudozhestvennaya_shkola_1897-1923.pdf|аўтар=Ле Фоль К.|загаловак=Витебская художественная школа (1897–1923)|месца=Минск|выдавецтва=Пропилеи|год=2007|старонак=240|isbn=978-985-6329-72-5|ref=Ле Фоль}} * {{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81|аўтар=[[Вольга Іванова|Іванова В.]]|загаловак=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII – пач. XXі ст.|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавец Зміцер Колас|год=2014|старонак=404|url=|isbn=978-985-6992-59-2|ref=Іванова}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|73222|Зейлерт Валентин Карлович - музеевед, педагог, отличник народного образования СССР и БССР}} * Дакументальны тэлефільм [https://www.youtube.com/watch?v=2vqgbGCJ1ps «Віцебск»] ([[Дзяржтэлерадыё БССР]], 1987) з удзелам В. К. Зэйлерта на YouTube * Дакументальны фільм [https://www.youtube.com/watch?v=dMCKqZZcfTs «Гарэнне душы»] пра В. К. Зэйлерта (1992) на YouTube {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зэйлерт Валянцін Карлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 24 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Віцебску]] [[Катэгорыя:Музейныя работнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Латышы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырэктары Віцебскага абласнога краязнаўчага музея]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі мастацка-графічнага факультэта ВДУ імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МПДУ]] go1sxl07lie730o0com9dwjwizxri5t 0 807728 5148395 5140354 2026-05-29T18:01:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148395 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава |Скарачэнне = ВМедА |Лагатып = Great emblem of the S.M. Kirov Military Medical Academy.svg |Выява = Medicina ars nobilissima 01.jpg |Арыгінал = {{lang-ru|Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова}} |Дэвіз = {{lang-la|Labore et scientia Arte et humanitate}}<br>«Працай і ведамі, мастацтвам і чалавекалюбствам» |Заснавана = 1798 |Найменне пасады = Начальнік |Піб пасады = [[Яўген Уладзіміравіч Крукаў]] |Тып = Дзяржаўны |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расія}}, 194044, г. [[Санкт-Пецярбург]], вул. Акадэміка Лебедзева, д. 6, літ. Ж |Сайт = [https://www.vmeda.org/ vmeda.org] |Узнагароды = |lat_deg = 59 |lat_min = 57 |lat_sec = 26 |lat_dir = N |lon_deg = 30 |lon_min = 21 |lon_sec = 03 |lon_dir = E }} '''Ваенна-медыцынская акадэмія імя С.&nbsp;М.&nbsp;Кірава''' ({{lang-ru|Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова}}; поўная назва — ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная ваенная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Ваенна-медыцынская акадэмія імя С.&nbsp;М.&nbsp;Кірава» Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі'') — першая вышэйшая медыцынская ўстанова [[Расія|Расіі]] для падрыхтоўкі класных чыноў ваеннага ведамства і ваеннаслужачых медыцынскай службы [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]]<ref name="autogenerated1">{{кніга |аўтар=Волков С. В. |загаловак=Русский офицерский корпус |месца=М. |выдавецтва=Воениздат |год=1993 |isbn=5-203-01334-9 |спасылка=http://www.adjudant.ru/officer/06.htm}}</ref>. Акадэмія была заснавана як ваенна-навучальная ўстанова ў часы валадарання [[Павел I|Паўла I]]. Яна займае гістарычны будынак у цэнтры [[Санкт-Пецярбург]]а, які быў пабудаваны ў канцы XVIII стагоддзя паводле праекта Антоніа дэла Порта ў стылі высокага [[класіцызм]]у і аздоблены жывапіснымі пано Джузэпэ Бернасконі. Акадэмія носіць імя савецкага дзяржаўнага дзеяча [[Сяргей Міронавіч Кіраў|Сяргея Кірава]]. Установа падпарадкоўваецца Галоўнаму ваенна-медыцынскаму ўпраўленню Міністэрства абароны Расіі. == Гісторыя == [[Файл:Военно-медицинская академия (Army Medical College) - panoramio.jpg|міні|злева|250px|Першапачатковы корпус акадэміі, пабудаваны архітэктарам Джавані Антоніа Порта.]] Гісторыя ваеннай медыцыны ў Расіі бярэ свой пачатак у першай трэці XVIII стагоддзя. У 1715 годзе паводле ўказа [[Пётр I|Пятра I]] на [[Выбаргская старана|Выбаргскай старане]] ў так званай Шпітальнай слабадзе для аказання дапамогі «служылым людзям» былі закладзены Адміралцейскі і Сухапутны генеральныя шпіталі, а годам пазней — Адміралцейскі шпіталь у [[Кранштат|Кранштаце]]. Пры гэтых шпіталях у першай палове XVIII стагоддзя пачалі стварацца медыка-хірургічныя школы, якія паклалі пачатак арыгінальнай айчыннай сістэме ваенна-ўрачэбнай адукацыі. У 1786 годзе гэтыя школы былі аб’яднаны ў Галоўнае ўрачэбнае вучылішча, якое рыхтавала лекараў для арміі і флоту Расіі<ref name="hist_site">{{cite web |url=http://www.vmeda.org/istoria_akadem.html |title=Историческая справка об Академии |publisher=Военно-медицинская академия |lang=ru |accessdate=2014-11-29 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129112841/http://www.vmeda.org/istoria_akadem.html |url-status=dead }}</ref>. Афіцыйнай датай заснавання акадэміі лічыцца 18 (29) снежня 1798 года, калі расійскі імператар [[Павел I]] падпісаў указ «аб …уладкаванні пры галоўных шпіталях асаблівага будынка для ўрачэбнага вучылішча і навучальных тэатраў». Ініцыятарам нараджэння акадэміі стаў галоўны дырэктар Медыцынскай калегіі барон [[Аляксей Васільеў]]. З 1800 года ўстанова пачала працаваць пад назвай Медыка-хірургічная акадэмія, а ў 1808 годзе імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] узвёў яе ў ранг «першых навучальных устаноў Імперыі», надаўшы права называцца Імператарскай<ref name="hist_site" />. Нароўні з медыцынскай адукацыяй, акадэмія паклала пачатак таксама вышэйшай ветэрынарнай і фармацэўтычнай адукацыі ў краіне. Будаўніцтва галоўнага будынка акадэміі вялося з 1799 да 1803 года паводле праекта швейцарскага архітэктара [[Джавані Антоніа Порта]], а ўвесь комплекс быў завершаны ў 1809 годзе пад кіраўніцтвам [[Андрэй Нікіфаравіч Вараніхін|Андрэя Вараніхіна]]. Сцены галоўнай залы і мастацкае аздабленне купала ўпрыгожаны фрэскамі італьянскага мастака [[П’ера дзі Анжэлі]]. У вестыбюлі захаваліся жывапісныя пано паводле эскізаў мастака [[Джузэпэ Бернасконі]]. У 1859 годзе перад фасадам галоўнага будынка акадэміі быў усталяваны помнік [[Якаў Віліе|Якаву Віліе]]<ref name="hist_site" />. З 1798 па 1845 год дзейнічала Маскоўскае аддзяленне акадэміі, якое падрыхтавала каля 2000 ваенных медыкаў. [[Файл:Vma by Bulla.jpg|міні|300px|Будынак Ваенна-медыцынскай акадэміі з помнікам Я.&nbsp;В.&nbsp;Віліе (фота 1914 года).]] З 1808 па 1838 гады акадэміяй кіраваў выхадзец з Шатландыі [[Якаў Васільевіч Віліе]] (Джэймс Уайлі), які 50 гадоў быў галоўным медыцынскім інспектарам Рускай арміі. Перыяд з 1841 па 1856 год адзначыўся працай вялікага рускага хірурга [[Мікалай Іванавіч Пірагоў|Мікалая Пірагова]]. Ён распрацаваў навуковыя асновы ваенна-палявой хірургіі, упершыню ў свеце ўжыў на полі бою эфірны наркоз і гіпсавую павязку, а таксама прыцягнуў да догляду за параненымі сясцёр міласэрнасці. Перыяд кіраўніцтва [[Пётр Дубавіцкі|Пятра Дубавіцкага]] (з 1857 года) называюць «залатым векам» акадэміі. Упершыню ў краіне былі створаны кафедры і клінікі гінекалогіі, псіхіятрыі, афтальмалогіі, аператыўнай хірургіі, педыятрыі, оталарынгалогіі. У 1872 годзе акадэмія заснавала «Асаблівы медыцынскі курс для адукацыі вучоных акушэрак», стаўшы ініцыятарам жаночай вышэйшай медыцынскай адукацыі<ref name="hist_site"/>. У акадэміі працавалі выдатныя навукоўцы: заснавальнік айчыннай фізіялогіі [[Іван Міхайлавіч Сечанаў]], выдатны клініцыст [[Сяргей Пятровіч Боткін]] (стваральнік першай у Расіі кафедры ваенна-палявой тэрапіі), лаўрэат Нобелеўскай прэміі [[Іван Пятровіч Паўлаў]], псіхіятр [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў]]. У лабараторыі заснавальніка рускай хімічнай школы Мікалая Зініна працавалі [[Альфрэд Нобель]] і Аляксандр Барадзін. Хірург [[Мікалай Караткоў]] адкрыў метад вымярэння крывянога ціску, а фізік [[Васіль Пятроў]] першым адкрыў закон ператварэння электрычнай энергіі ў светлавую<ref name="vmeda_history">{{cite web|url=https://www.vmeda.org/about-academy/history/|title=История|publisher=Военно-медицинская академия|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. Падчас руска-турэцкай вайны (1877—1878) прафесар Сяргей Каломнін упершыню ў свеце ў палявых умовах ужыў пераліванне крыві, а [[Мікалай Васілевіч Скліфасоўскі|Мікалай Васільевіч Скліфасоўскі]] актыўна ўкараняў асептыку і антысептыку<ref name="vmeda_history"/>. Падчас [[Расійска-японская вайна|вайны з Японіяй (1904—1905)]] для дыягностыкі ўпершыню ў рускай арміі сталі прымяняцца рэнтгенаўскія апараты. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] прафесар [[Уладзімір Опель]] прапанаваў сістэму этапнага лячэння параненых<ref name="vmeda_history"/>. Пасля рэвалюцыі 1917 года частка прафесарска-выкладчыцкага складу працягнула працу ў акадэміі. У 1920 годзе былі створаны спецыяльныя фельчарскія курсы, якія падрыхтавалі звыш 1500 сярэдніх і малодшых медыцынскіх спецыялістаў. З 1929 года акадэмія цалкам перайшла ў падведамнасць [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі]]. У 1940 годзе на базе акадэміі была створана Ваенна-марская медыцынская акадэмія, якая ў 1956 годзе зноў увайшла ў склад ВМедА як факультэт падрыхтоўкі ўрачоў для ваенна-марскога флоту. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акадэмія выпусціла 1800 ваенных урачоў. На франтах загінулі 532 выхаванцы акадэміі і 236 выпускнікоў Ваенна-марской медыцынскай акадэміі. У канцы 1941 года акадэмія была эвакуіравана ў [[Самарканд]] ([[Узбекістан]]), дзе працягнула падрыхтоўку ўрачоў разам з асабовым складам расфарміраванай [[Куйбышаўская ваенна-медыцынская акадэмія|Куйбышаўскай ваенна-медыцынскай акадэміі]]. У ліпені 1943 года быў створаны маскоўскі філіял. У 1944 годзе акадэмія вярнулася ў [[Ленінград]]. У гады вайны выкладчыкамі і навукоўцамі былі абаронены 115 дысертацый, створана кровезамяшчальная вадкасць ([[Іаакім Пятроў]]), распрацаваны метады лячэння абмаражэнняў. Навуковыя матэрыялы пасля вайны былі абагульнены ў 35-томным выданні «Вопыт савецкай медыцыны ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945»<ref name="vmeda_history"/>. У 1954 годзе за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў акадэмія была ўзнагароджана [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], а ў 1968 годзе — [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Выхаванцы акадэміі ўдзельнічалі ў медыцынскім забеспячэнні падчас [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] (кожны пяты выкладчык акадэміі пабываў там, 35 афіцэраў-медыкаў загінулі; было вернута ў строй 96,9&nbsp;% параненых), ліквідацыі наступстваў [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] (45 супрацоўнікаў), [[Спітакскае землетрасенне|землетрасення ў Арменіі]] і ўзброеных канфліктаў на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]]. Сярод выпускнікоў акадэміі — касманаўты і ўрачы касманаўтаў ([[Іван Коласаў]], [[Алег Котаў]])<ref name="vmeda_history"/>. У 1998 годзе комплекс гістарычных будынкаў акадэміі быў уключаны ў Дзяржаўны звод асабліва каштоўных аб’ектаў культурнай спадчыны народаў Расійскай Федэрацыі. З 2008 па 2010 гады ў склад ВМедА на правах філіялаў уваходзілі Саратаўскі, Самарскі і Томскі ваенна-медыцынскія інстытуты. У 2014 годзе на тэрыторыі акадэміі пачалося будаўніцтва Шматпрофільнай клінікі з сямі карпусоў, а таксама Сітуацыйнага цэнтра, які звязвае ўсе ваенна-медыцынскія ўстановы Узброеных сіл Расіі. У снежні 2018 года пры акадэміі быў адкрыты музей Мікалая Пірагова. == Гісторыя назваў == На працягу сваёй гісторыі навучальная ўстанова неаднаразова мяняла назву: * Галоўнае ўрачэбнае вучылішча (з 1787 года) * Санкт-Пецярбургскае медыка-хірургічнае вучылішча (з 1798 года) * Медыка-хірургічная акадэмія (з 1799 года) * [[Імператарская медыка-хірургічная акадэмія]] (з 1808 года) * Імператарская Ваенна-медыцынская акадэмія (з 1881 года) * Ваенна-медыцынская акадэмія (з 1917 года) * Ваенна-медыцынская акадэмія Рабоча-сялянскай Чырвонай арміі (з 1929 года) * Ваенна-медыцынская акадэмія Чырвонай Арміі імя С.&nbsp;М.&nbsp;Кірава (з 1935 года) * Ленінградская ваенна-медыцынская акадэмія (1940 год) * Ваенна-медыцынская ордэна Леніна акадэмія імя С.&nbsp;М.&nbsp;Кірава (з 1954 года) * Ваенна-медыцынская ордэна Леніна Чырванасцяжная акадэмія імя С.&nbsp;М.&nbsp;Кірава (з 1968 года) * Федэральная дзяржаўная бюджэтная ваенная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Ваенна-медыцынская акадэмія імя С.&nbsp;М.&nbsp;Кірава» Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі (з 1 верасня 2015 года). == Структура і кіраўніцтва == Кіраўніцтва акадэміяй ажыццяўляе начальнік<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/about-academy/s-01-04/|title=Командование Военно-медицинской академии|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. У складзе акадэміі дзейнічаюць восем факультэтаў: * першы факультэт кіруючага медыцынскага складу (паслядыпломная падрыхтоўка афіцэраў); * другі факультэт падрыхтоўкі ўрачоў для [[Сухапутныя войскі Расіі|Сухапутных]], [[Ракетныя войскі Расіі|Ракетных]] і [[Паветрана-дэсантныя войскі Расіі|Паветрана-дэсантных войскаў]]; * трэці факультэт падрыхтоўкі ўрачоў для [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|Паветрана-касмічных сіл]]; * чацвёрты факультэт падрыхтоўкі ўрачоў для [[Ваенна-Марскі Флот Расійскай Федэрацыі|Ваенна-марскога флоту]]; * пяты факультэт падрыхтоўкі ваенна-медыцынскіх спецыялістаў замежных армій; * шосты факультэт павышэння кваліфікацыі і прафесійнай перападрыхтоўкі; * сёмы факультэт падрыхтоўкі і ўдасканалення грамадзянскіх медыцынскіх і фармацэўтычных спецыялістаў (дзе навучаюцца па спецыяльнасцях «Лячэбная справа», «Стаматалогія», «Медыка-прафілактычная справа» і «Фармацыя»); * восьмы факультэт сярэдняй прафесійнай адукацыі<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/education/faculties/|title=Факультеты|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. У Санкт-Пецярбургу базіруюцца 65 кафедраў (34 ваенныя і 31 грамадзянская). Сярод кафедраў тэарэтычнага профілю вылучаюцца кафедры авіяцыйнай і касмічнай медыцыны, ваеннай псіхафізіялогіі, таксікалогіі і медыцынскай абароны, мікрабіялогіі, агульнай і ваеннай эпідэміялогіі імя В.&nbsp;Д.&nbsp;Белякова, арганізацыі забеспячэння медыцынскай маёмасцю войскаў, фізіялогіі падводнага плавання. Клінічны профіль прадстаўлены 16 хірургічнымі і 13 тэрапеўтычнымі клінікамі, уключаючы кафедры ваенна-палявой хірургіі, ваеннай траўматалогіі і артапедыі імя Г.&nbsp;І.&nbsp;Турнера, нейрахірургіі, ваенна-палявой тэрапіі, афтальмалогіі імя В.&nbsp;В.&nbsp;Волкава, тэрмічных паражэнняў і іншыя<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/education/kafedras/|title=Кафедры|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. У Маскве працуе філіял акадэміі, вучэбнымі базамі якога з’яўляюцца буйныя ваенныя шпіталі сталіцы, у тым ліку [[Галоўны ваенны клінічны шпіталь імя М. Н. Бурдэнкі|Галоўны ваенны клінічны шпіталь імя М.&nbsp;Н.&nbsp;Бурдэнкі]]. == Навуковая і клінічная дзейнасць == [[Файл:Russian Medical Military Academy in SPB.jpg|міні|250px|Будынак клінік Ваенна-медыцынскай акадэміі на Пірагоўскай набярэжнай (фота 2012 года).]] Навукова-даследчы цэнтр акадэміі каардынуе навуковыя даследаванні па актуальных праблемах ваеннай медыцыны. У склад цэнтра ўваходзяць аддзелы медыка-біялагічных даследаванняў, эксперыментальнай медыцыны, медыка-псіхалагічнага суправаджэння, Усеармейскі медыцынскі рэгістр. Акадэмія акрэдытаваная на правядзенне клінічных выпрабаванняў лекавых прэпаратаў і медыцынскіх вырабаў. Пры акадэміі дзейнічае Незалежны этычны камітэт, які праводзіць этыка-прававую экспертызу ўсіх біямедыцынскіх праектаў з удзелам людзей і жывёл<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/science/independent-ethics-committee/|title=Независимый Этический комитет|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. У акадэміі сфарміравалася 50 ваенна-навуковых школ, зарэгістраваных у Рэестры Узброеных Сіл РФ. Сярод іх — школа арганізатараў ваеннай аховы здароўя, хірургічныя школы (кардыяхірургічная школа Купрыянава, Колесава і Шаўчэнкі; школа ваенна-палявой хірургіі Пірагова, Опеля; анатамічная школа Танкова і Даўга-Сабурава), тэрапеўтычныя школы Боткіна, Ланга і Камарова, школа паразітолагаў Паўлоўскага і іншыя<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/science/scientific-schools/|title=Научные школы|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. Ваенна-навуковае таварыства курсантаў, студэнтаў і слухачоў (ВНОКС) аб’ядноўвае больш за 1000 маладых даследчыкаў у 60 секцыях. Савет маладых вучоных займаецца падтрымкай ініцыятыў маладых спецыялістаў<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/science/council-young-scientists/|title=Совет молодых ученых|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. З 2014 года на базе акадэміі дзейнічае 8-я навуковая рота Галоўнага ваенна-медыцынскага ўпраўлення, дзе прызыўнікі з вышэйшай медыцынскай, біялагічнай або інжынернай адукацыяй займаюцца навуковымі распрацоўкамі<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/science/nauchnaya-rota/|title=Научная рота|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. Функцыянуюць 13 дысертацыйных саветаў. Акадэмія выдае навуковыя часопісы: «[[Вестник Российской Военно-медицинской академии]]», «[[Известия Российской Военно-медицинской академии]]», «[[Гуманитарный военный журнал]]» і газету «[[Военный врач]]». Клінічная база акадэміі мае ёмістасць звыш 2600 ложкаў і ўключае шэраг хірургічных і тэрапеўтычных клінік. Установа аказвае высокатэхналагічную медыцынскую дапамогу, уключаючы клетачныя тэхналогіі і рабатызаваную хірургію. У склад клінічнай базы ўваходзіць Цэнтр крыві і тканак імя прафесара У.&nbsp;М.&nbsp;Шамава, які быў заснаваны ў 1961 годзе як навукова-даследчая лабараторыя па нарыхтоўцы фібрыналізаванай крыві. Сёння цэнтр выконвае функцыі Цэнтра крыві Узброеных Сіл Расіі, забяспечваючы крывёй і яе кампанентамі пацыентаў і ўдзельнічаючы ў аказанні дапамогі пры надзвычайных сітуацыях<ref>{{cite web|url=https://www.vmeda.org/medicine/donor/|title=Центр крови и тканей имени профессора В.Н. Шамова|publisher=ВМедА|lang=ru|accessdate=2024-05-01}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БМЭ|загаловак=Военно-медицинская академия|аўтар=[[Анатоль Сяргеевіч Георгіеўскі|Георгиевский А. С.]]|том=4|старонкі=360—362}} * ''Волков С. В.'' Русский офицерский корпус. — М.: Воениздат, 1993. — 368 с. — ISBN 5-203-01334-9. * Профессора Военно-медицинской (Медико-хирургической) академии (1798—1998): Справочник / Редкол.: Ю. Л. Шевченко (гл. ред.), В. С. Новиков (отв. ред.) и др. — СПб.: Наука, 1998. — 313 с. — ISBN 5-02-026061-4. * ''Жолус Б. И.'' Военно-медицинская академия в моей жизни. — ЛитРес, 2019. — 180 с. — ISBN 978-5-532-97208-7. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.vmeda.org/ Афіцыйны сайт Ваенна-медыцынскай акадэміі імя С. М. Кірава] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Расіі]] [[Катэгорыя:Медыцынскія вышэйшыя навучальныя ўстановы Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава| ]] 9bxcq2u1wm4v72655lvgu0t84s3lxfs 0 808021 5148378 5143700 2026-05-29T16:08:53Z JerzyKundrat 174 5148378 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Дата нараджэння = 16.2.1968 | Дата смерці = 20.4.2007 | Сайт = http://nepomn.ru/ | Краіна = {{RUS}} | Жонка = Вольга Непомняшчая | Арыгінал імя = Александр Евгеньевич Непомнящий | Месца нараджэння = [[Каўроў]], [[Уладзімірская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | Месца пахавання = [[Каўроў]] | Інструменты = [[гітара]] | Месца смерці = [[Іванава (Расія)|Іванава]], [[Расія]] | Выява = Aleksandr Nepomnyashchiy Leningrad 2004.jpg | Апісанне выявы = Непомняшчы на кватэрніку ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. 14 сакавіка 2004 }} '''Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы''' ({{lang-ru|Александр Евгеньевич Непомнящий}}) ({{ДН|16|2|1968}}, [[Каўроў]] — {{ДС|20|4|2007}}, [[Іванава (Расія)|Іванава]]) — рускі рок-музыкант, [[паэт]], [[кампазітар]], аўтар-выканаўца, музыкант, [[публіцыст]]. Лічыцца адной са знакавых фігур у [[Расія|расійскай]] музычнай [[Контркультура|контркультуры]]. == Біяграфія == {{у планах}} == Крытыка == {{у планах}} == Памяць == {{у планах}} == Дыскаграфія == '''Нумарныя альбомы''' * «[[Новые похождения А. И. Свидригайлова (1968–1994)]]», [[1994]] (Bull Terrier Records, 2019) * «[[Экстремизм]]», [[1995]] * «[[Тёмная сторона любви]]», [[1996]] * «[[Полюс]]», [[1997]] * «[[Земляника]]» (1 и 2 части), [[1999]] (Bull Terrier Records, 2019) * «[[Поражение]]», [[2000]] ([[Выргород]], 2010) * «[[Хлеб Земной]]» (Взыскание погибших), [[2003]] ([[Выргород]], 2015) * «[[Я потом расскажу тебе, Родина…]]», [[2003]] ([[Выргород]], 2022) '''Бутлегі і зборнікі''' * «Вдогонку за дождём», [[1992]] * «[[Как бы Best of…]]», [[1993]] * «[[Под тонкой кожей]]», [[1995]] (Bull Terrier Records, 2021) * «[[Зерно (бутлег)|Зерно]]», [[2000]] * «[[Зелёные холмы]]», [[2001]] == Бібліяграфія == * Рок-поэзия Александра Непомнящего: исследования и материалы / Ред.-сост. Д. И. Иванов. Иваново: Издатель Епишева О. В., 2009. (Проблемы современной литературы: теория и практика. Вып. 1). — 248 с., илл. ISBN 978-5-904004-08-8 * Непомнящий Александр. Стихотворения / Составители О. Непомнящая, Е. Кувтырева. — М.: Выргород, 2013. — 236 с., илл. ISBN 978-5-905623-02-8 == Зноскі == == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} h494a8v7fd2hs2fczfz3i0p1d0zbw79 0 808025 5148340 5143717 2026-05-29T13:54:45Z Ростислав Инакомыслящин 148618 афармленне 5148340 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Под тонкой кожей|Тып=студыйны альбом|Працягласць=42:32|Папярэдні альбом=[[Новые похождения А. И. Свидригайлова (1968–1994)]]|Пап_год=1994|Наступны альбом=[[Экстремизм]]|Наст_год=1995|Лэйбл=«Студия Колокол»; Bull Terrier Records|Запісаны=1995|Выпушчаны=1995; 2021|Храналогія=[[Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы|Аляксандра Непомняшчага]]|Аўтар=[[Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы|Аляксандра Непомняшчага]]}}'''''«Под тонкой кожей»''''' ([[Беларуская мова|бел.]]: Пад тонкай скурай) — [[Зборнік (музыка)|кампіляцыя]] [[Расія|расійскага]] музыканта [[Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы|Аляксандра Няпомняшчага]]. Мае 12 кампазіцый. Записаний ў 1995 годзе лэйблам «Студия Колокол», перавыдадзены ў 2021 годзе лэйблам Bull Terrier Records<ref>{{Cite web|url=https://wyrgorod.ru/shop/details_12570.html|title=Выргород. Непомнящий Александр "Под тонкой кожей"|website=wyrgorod.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250712125529/https://wyrgorod.ru/shop/details_12570.html|archive-date=2025-07-12|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Кампазіцыі == {{tracklist|title1=Освобождение|music1=|length1=3:28|title2=Осень|music2=|length2=3:18|title3=Побег|music3=|length3=1:55|title4=Дед Мороз|music4=|length4=1:41|title5=Конвейер|music5=|length5=7:56|title6=Дорога домой|music6=|length6=2:10|title7=Элеазар|music7=|length7=4:14|title8=Умирает Вечность|music8=|length8=3:38|title9=Нофутуристический блюз|music9=|length9=4:49|title10=Вдогонку за дождём|music10=|length10=5:04|title11=Песенка для Шварца|music11=|length11=2:47|total_length=42:32|title12=Макондо|length12=1:32}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} layk48utyplpn44anc9ryygq4ptrtlp 5148341 5148340 2026-05-29T13:57:08Z Ростислав Инакомыслящин 148618 5148341 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Под тонкой кожей|Тып=студыйны альбом|Працягласць=42:32|Папярэдні альбом=[[Новые похождения А. И. Свидригайлова (1968–1994)]]|Пап_год=1994|Наступны альбом=[[Экстремизм]]|Наст_год=1995|Лэйбл=«Студия Колокол»; Bull Terrier Records|Запісаны=1995|Выпушчаны=1995; 2021|Храналогія=[[Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы|Аляксандра Непомняшчага]]|Аўтар=[[Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы|Аляксандра Непомняшчага]]}}'''''«Под тонкой кожей»''''' ([[Беларуская мова|бел.]]: Пад тонкай скурай) — [[Зборнік (музыка)|кампіляцыя]] [[Расія|расійскага]] музыканта [[Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы|Аляксандра Няпомняшчага]]. Мае 12 кампазіцый. Записаний ў 1995 годзе лэйблам «Студия Колокол», перавыдадзены ў 2021 годзе лэйблам Bull Terrier Records<ref>{{Cite web|url=https://wyrgorod.ru/shop/details_12570.html|title=Выргород. Непомнящий Александр "Под тонкой кожей"|website=wyrgorod.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250712125529/https://wyrgorod.ru/shop/details_12570.html|archive-date=2025-07-12|access-date=2026-05-19}}</ref>. == Кампазіцыі == {{tracklist|title1=Освобождение|music1=|length1=3:28|title2=Осень|music2=|length2=3:18|title3=Побег|music3=|length3=1:55|title4=Дед Мороз|music4=|length4=1:41|title5=Конвейер|music5=|length5=7:56|title6=Дорога домой|music6=|length6=2:10|title7=Элеазар|music7=|length7=4:14|title8=Умирает Вечность|music8=|length8=3:38|title9=Нофутуристический блюз|music9=|length9=4:49|title10=Вдогонку за дождём|music10=|length10=5:04|title11=Песенка для Шварца|music11=|length11=2:47|total_length=42:32|title12=Макондо|length12=1:32}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альбомы 1995 года]] aav6t4937yff7i684mrs5wk2yfhxvof 10 808049 5148445 5148071 2026-05-29T21:19:49Z Pabojnia 135280 афармленне 5148445 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] *[[Парк Яёгі|Яёгі]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Афіны)|Афіны]] 🇬🇷 * [[Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Парк Кіёта (Кіеў)|Кіеў]] 🇺🇦 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * {{iw|Японскі сад (Манагуа)|Манагуа|es|Parque Japón Nicaragua}} 🇳🇮 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * [[Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон]] 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Сакутэйкі]] *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-адосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] *[[Таро (ліхтар)|Таро (ліхтары)]]: [[Юкімі-даро]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Японія]]</noinclude> 11cdn3e3d7hjntfjld0qi3eznlurzf3 0 808376 5148454 5146303 2026-05-29T21:42:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Становішча беларускай меншасці */ 5148454 wikitext text/x-wiki [[Файл:K._Ulmakis_LCCN2014712518_(cropped).jpg|thumb|Карліс Улманіс]] '''Дыктату́ра У́лманіса'''&nbsp;— [[аўтарытарызм|аўтарытарны]] і [[этнакратыя|этнакратычны]] палітычны рэжым, які ўсталяваўся ў [[Латвія|Латвіі]] пасля [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага міністрам-прэзідэнтам [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]]. Гэтая падзея паклала канец [[парламенцкая дэмакратыя|парламенцкай дэмакратыі]] ў краіне. Сваю неабмежаваную ўладу Улманіс канчаткова замацаваў 11 красавіка 1936 года, незаконна прысвоіўшы сабе паўнамоцтвы [[Прэзідэнт Латвіі|Прэзідэнта дзяржавы]]. Дыктатура праіснавала да [[Савецкая акупацыя Латвіі|акупацыі Латвіі]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] 17 чэрвеня 1940 года, хаця фармальна Улманіс працягваў выконваць абавязкі прэзідэнта да першага пасяджэння прасавецкага [[Народны Сейм (Латвія)|Народнага Сейма]] 21 ліпеня 1940 года<ref name="LV_His_2005">{{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}}</ref>. Трыма галоўнымі палітычнымі лозунгамі рэжыму былі: «Правадырства. Адзінства. Нацыяналізм» ({{lang-lv|Vadonība. Vienība. Nacionālisms}})<ref>{{cite web |url=http://www.diena.lv/arhivs/vadonis-nak-10485057 |title=Vadonis nāk! |publisher=[[Diena]] |date=2009-05-15 |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#issue:/p_001_kain1939n10|article:DIVL196|issueType:P |title=Vadonība. Vienība. Nacionālisms |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#issue:/p_001_kain1939n10|article:DIVL196|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Базавай тэзай дзяржаўнай ідэалогіі стала сцвярджэнне, што створаная 15 мая правадыром «Абноўленая Латвія» дала магчымасць для нацыянальнага адзінства і росквіту ў латышскай дзяржаве. Афіцыйна Улманіс іменаваўся «правадыром» і «бацькам нацыі»<ref>{{кніга |аўтар=Кузнецова Т. |загаловак=К. Улманис: Миф о человеке |месца=Рыга |выдавецтва= |год= |старонак= |isbn=}}</ref>. У параўнанні з іншымі еўрапейскімі антыдэмакратычнымі рэжымамі [[міжваенны перыяд|міжваеннага перыяду]], рэжым Улманіса быў унікальным, бо ў Латвіі не захавалася нават бачнасці [[дэмакратыя|дэмакратыі]]. Не была створана адзіная кіруючая палітычная [[партыя]], адсутнічаў любы заканадаўчы орган і не прымалася новая [[канстытуцыя]]. У краіне не праводзіліся ніякія [[выбары]] ці [[рэферэндум]]ы. Карліс Улманіс стаў аднаасобным [[дыктатар]]ам, які вырашаў усе важныя пытанні. Кабінет міністраў выконваў як выканаўчыя, так і заканадаўчыя функцыі без усялякага грамадскага кантролю. Для штодзённай тэхнічнай працы быў створаны так званы «Малы кабінет міністраў». Нягледзячы на дыктатарскі характар, некаторыя даследчыкі адзначаюць, што рэжым быў даволі мяккім у параўнанні з тагачаснымі [[таталітарызм|таталітарнымі дзяржавамі]]. Палітычных апанентаў не забівалі, а колькасць [[палітычны зняволены|палітвязняў]] паступова змяншалася. Урад імкнуўся стварыць сучасную, дынамічную і нацыянальную дзяржаву, абапіраючыся на папулярныя ў [[Еўропа|Еўропе]] мадэлі дзяржаўнага капіталізму. Сярод значнай часткі латышскага грамадства, асабліва сярод [[сялянства]], рэжым Улманіса карыстаўся папулярнасцю, бо ён спыніў бясконцыя міжпартыйныя спрэчкі ў Сейме. Эканамічны дабрабыт канца 1930-х гадоў, які [[прапаганда]] прыпісвала выключна Улманісу, шмат у чым супаў з глабальным выхадам эканомікі з [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]. Дзякуючы дзяржаўнаму капіталізму, маштабным будаўнічым праектам і інтэнсіўнай прапагандзе, у народнай памяці «часы Улманіса» захаваліся як перыяд эканамічнага росквіту і стабільнасці. == Дзяржаўны пераварот 15 мая == У ноч з 15 на 16 мая 1934 года міністр-прэзідэнт Карліс Улманіс пры падтрымцы ваеннага міністра генерала [[Яніс Баладіс|Яніса Баладіса]] здзейсніў [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўны пераварот]]. Дзеянне [[Сейм Латвіі|Сейма]] і [[Канстытуцыя Латвіі|Канстытуцыі Латвіі]] было прыпынена, у краіне абвясцілі надзвычайнае (ваеннае) становішча. Усе палітычныя партыі былі забароненыя, пачаліся арышты тысяч палітычных апанентаў, была жорстка абмежавана [[свабода слова|свабода прэсы]]. Хаця ў афіцыйнай дэкларацыі Улманіс і Баладіс абяцалі правесці канстытуцыйную рэформу і аднавіць працу парламента, на працягу наступных месяцаў Карліс Улманіс стаў бясспрэчным правадыром дзяржавы, і ніякіх крокаў па вяртанні да дэмакратыі да самага канца існавання рэжыму зроблена не было. У сфарміраваны кабінет міністраў уваходзілі лаяльныя да дыктатара палітыкі. Сярод ключавых фігур урада ў розныя гады былі: * Міністр-прэзідэнт — Карліс Улманіс. * Намеснік міністра-прэзідэнта — [[Маргерс Скуеніекс]] (да 1938 года). * Ваенны міністр — Яніс Баладіс (да красавіка 1940 года), пазней [[Крыш’яніс Беркіс]]. * Міністр замежных спраў — Карліс Улманіс (да 1936 года), [[Людвігс Экіс]] і [[Вільгельм Мунтэрс]] (з 1936 года). * Міністр унутраных спраў — [[Віліс Гулбіс]] (да 1939 года), Карнэлійс Вейдніекс. * Міністр фінансаў — Людвігс Экіс, Альфрэдс Валдманіс, Яніс Камінскіс. * Міністр юстыцыі — [[Херманіс Апсіціс]]. * Міністр грамадскіх спраў — [[Альфрэдс Берзіньш]] (з 1937 года). Для паўсядзённага кіравання і падрыхтоўкі законапраектаў з 18 мая 1934 года дзейнічаў «Малы кабінет міністраў» у складзе Маргерса Скуеніекса, Херманіса Апсіціса, дырэктара Дзяржканцылярыі Давідса Рудзіціса і профільнага міністра па канкрэтным пытанні<ref>{{cite web |url=http://periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1934n109|article:DIVL101|query:Ministru |title=Valdības lēmumi |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428154535/http://www.periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1934n109|article:DIVL101|query:Ministru |archive-date=2020-04-28 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Ідэалогія рэжыму == Паводле гісторыка Ілгварса Бутуліса, развіццё [[ідэалогія|ідэалогіі]] рэжыму прайшло тры этапы: # Вызначэнне базавых прынцыпаў (май 1934—1937); # Фарміраванне ідэалагічнай сістэмы, цэнтралізацыя і кантроль над прапагандай (1937 — кастрычнік 1939); # Крызіс (кастрычнік 1939 — чэрвень 1940)<ref name="arhivi.lv">{{cite web |url=http://www.arhivi.lv/sitedata/ZURNALS/zurnalu_raksti/106-148-VESTURE-Zelce.pdf |title=Zelce |publisher=Arhivi.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909140746/http://www.arhivi.lv/sitedata/ZURNALS/zurnalu_raksti/106-148-VESTURE-Zelce.pdf |archive-date=2018-09-09 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Ідэалогія фарміравалася паступова, абапіраючыся пераважна на публічныя прамовы Улманіса і пераймаючы рысы культу правадыра з [[Фашысцкая Італія|Італіі]], [[Трэці рэйх|Германіі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У яе распрацоўцы актыўна ўдзельнічалі публіцысты Эрнэстс Бланкс, А. Кродэрс, Я. Лапіньш і паэт [[Эдвартс Вірза]]. З 1 красавіка 1937 года гэты працэс каардынавала Міністэрства грамадскіх спраў. Аднак, у адрозненне ад дагматычнага [[камунізм]]у ці [[нацыянал-сацыялізм]]у (некаторыя заходнія даследчыкі называюць рэжым «парафашысцкім»<ref>{{кніга |аўтар=Davies, Peter; Lynch, Derek |загаловак=The Routledge companion to fascism and far-right |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |старонак=430 |isbn=978-0415214957}}</ref>), у Латвіі не сфарміраваўся завершаны тэарэтычны «ўлманізм». === Культ правадыра === [[Файл:Latvia 50lati.jpg|міні|Банкнота 50 латаў з партрэтам К. Улманіса (1934)]] Афіцыйная прэса бесперапынна ўсхваляла правадырства як ідэальную мадэль кіравання дзяржавай у параўнанні з дэмакратыяй. Карліс Улманіс стаў аб’ектам інтэнсіўнага культу асобы. Журналісты называлі яго «вялікім сейбітам» і «двайным геніем», пераўзвялічваючы яго сялянскае паходжанне, таленты і мудрасць. Ужываўся тытул «Доктар Карліс Улманіс», хаця ён меў толькі ганаровую доктарскую ступень. Партрэты правадыра з’явіліся на банкнотах, планавалася таксама чаканка манет з яго выявай<ref>{{cite web |url=http://www.laikraksts.com/raksti/raksts.php?KursRaksts=2713 |title=Nauda atjaunotajā Latvijā |publisher=Laikraksts Latvietis |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Аднастайная і паўсюдная прапаганда, паводле ўспамінаў сучаснікаў, з часам пачала стамляць грамадства<ref name="arhivi.lv" />. === Эмблема правадыра === [[Файл:Vadoņa emblēma v.png|міні|злева|190пкс|«Эмблема правадыра» — сокал з пярсцёнкам Намейса на фоне сонца<ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#panel:pi|issue:229211 Atpūta, Nr. 652 (30.04.1937)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#panel:pi{{!}}issue:229211 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012222310/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00017&issue=229211 старонка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:280870 Atpūta, Nr. 706 (13.05.1938)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:280870 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223020/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00001&issue=280870 вокладка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:82472 Atpūta, Nr. 758 (12.05.1939)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:82472 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223121/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00001&issue=82472 вокладка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:38320 Atpūta, Nr. 692 (04.02.1938)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:38320 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223333/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00013&issue=38320 старонка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:24534 Sējējs, Nr. 9 (01.09.1937)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:24534 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223230/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00002&issue=24534 вокладка].</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Ūdre, Digne |загаловак=The Symbol of the Morning Star During the Third Awakening in Latvia (1986–1991): From Cultural Opposition to Non-Violent Resistance |выданне=LETONICA |год=2019 |нумар=39 |старонкі= |спасылка=https://www.researchgate.net/publication/336771034_The_Symbol_of_the_Morning_Star_During_the_Third_Awakening_in_Latvia_1986-1991_From_Cultural_Opposition_to_Non-Violent_Resistance}} (Малюнак 1 — выступленне Карліса Улманіса (эмблема на трыбуне).)</ref><ref>{{cite web |url=https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?q=K%C4%81rlis%20Ulmanis&id=966521&&g=3 |title=K.Ulmaņa personiskā emblēma |publisher=TILDE letonika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101234708/https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?q=K%C4%81rlis%20Ulmanis&id=966521&&g=3 |archive-date=2025-01-01 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>]] У маі 1935 года да гадавіны перавароту Улманісу падарылі стылізаваны пярсцёнак з выявай сокала — так званае «[[Пярсцёнак Намейса]]»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_rits1935n133|article:DIVL663|page:17|issueType:P |title=Zelts un sudrabs |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_rits1935n133|article:DIVL663|page:17|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Сувязь паміж гэтым пярсцёнкам і гістарычным правадыром [[земгалы|земгалаў]] Намейсісам не мела гістарычнага абгрунтавання і абапіралася выключна на раман [[Аляксандрс Грынс|Аляксандрса Грынса]] «Пярсцёнак Намейса»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1928n134|article:DIVL327|issueType:P |title=Nameja gredzens |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1928n134|article:DIVL327|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Тым не менш, прапаганда рабіла націск на пераемнасць паміж старажытным правадыром Намейсісам і Карлісам Улманісам, які таксама нарадзіўся ў Земгале. З 1937 года на публічных мерапрыемствах пачала шырока выкарыстоўвацца «эмблема правадыра» — белы або залаты сокал, які трымае ў кіпцюрах пярсцёнак Намейса і ляціць у вянку з каласоў насустрач сонцу. === Масавыя мерапрыемствы === Як і ў іншых дыктатурах, вялікая ўвага надавалася масавым святам. Паколькі ў Латвіі не было кіруючай партыі, галоўную ролю выконвалі дзяржаўныя святы, Дні ўраджаю, ваенныя парады і фестывалі, якія легітымізавалі рэжым. З 21 па 24 ліпеня 1934 года ў [[Рыга|Рызе]] на Эспланадзе адбылося першае такое мерапрыемства — «Спеў адраджэння» ({{lang-lv|Atdzimšanas dziesma}}). Яго сцэнограф Яніс Мунціс пазней ствараў маштабныя пастаноўкі ў [[Кокнэсэ]] і [[Рэзэкнэ]]. У чэрвені 1938 года пад строгім кантролем дзяржавы прайшло дзявятае Уселатвійскае свята песні, якое папярэднічала святкаванню 20-годдзя Латвіі. Асобна і маштабна адзначалася дата 11 красавіка — дзень, калі Улманіс прыняў паўнамоцтвы прэзідэнта. === Прыняцце паўнамоцтваў Прэзідэнта === Пасля перавароту [[Албертс Квіесіс]] застаўся на пасадзе Прэзідэнта да заканчэння свайго тэрміну ў сакавіку 1936 года. 12 сакавіка Кабінет міністраў прыняў закон, паводле якога з 11 красавіка 1936 года і да моманту правядзення канстытуцыйнай рэформы паўнамоцтвы Прэзідэнта дзяржавы перадаваліся Карлісу Улманісу. У выпадку яго адсутнасці функцыі прэзідэнта павінен быў выконваць ваенны міністр Баладіс. Гэты антыканстытуцыйны крок азначаў афіцыйнае ўсталяванне неабмежаванай аднаасобнай улады Улманіса. У маі 1940 года быў прыняты новы закон аб абароне дзяржавы, паводле якога Улманіс стаў не толькі галоўнакамандуючым узброенымі сіламі, але і вышэйшым кіраўніком дзяржаўнай абароны<ref>{{cite web |url=http://periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1940n099|article:DIVL20|query:Likums |title=Likums par valsts aizsardzību |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428154535/http://www.periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1940n099|article:DIVL20|query:Likums |archive-date=2020-04-28 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Унутраная палітыка == === Палітычныя рэпрэсіі === Адразу пасля перавароту дзейнасць Сейма і 103 палітычных партый была спынена. Разам з дэпутатамі ад [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|ЛСДРП]] быў арыштаваны шматгадовы старшыня парламента [[Паўлс Калніньш]], а таксама каля 2000 сацыял-дэмакратаў. 369 найбольш актыўных з іх былі змешчаны ў Ліепайскі канцэнтрацыйны лагер. У маі было арыштавана 831 чалавек, у чэрвені — 659, у ліпені — 587. Да снежня 1934 года агульная колькасць палітычных зняволеных дасягнула 4091 чалавека<ref>{{cite web |url=http://gramatas.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html?lang=fr#panel:pp|issue:/g_001_0308065984|article:DIVL193|page:43|issueType:B |title=Latvijas buržuāziskā diplomātija |publisher=LNDB |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421111401/http://gramatas.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html?lang=fr#panel:pp|issue:/g_001_0308065984|article:DIVL193|page:43|issueType:B |archive-date=2019-04-21 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Сацыял-дэмакратаў пачалі вызваляць у красавіку 1935 года, у той час як радыкалы — [[Камуністычная партыя Латвіі|камуністы]] і члены ўльтраправай арганізацыі «[[Перканкрустс]]» — заставаліся ў турме або былі высланы з краіны да 1940 года (лідар «Перканкрустса» [[Густаўс Цэлміньш]] быў вымушаны ўцячы за мяжу). Амаль 1000 грамадскіх арганізацый былі зачыненыя, а ў тых, што засталіся, скасавалі прынцып выбарнасці кіраўніцтва. Мясцовае самакіраванне было ачышчана ад дэпутатаў, якіх замянілі прызначанымі дзяржаўнымі чыноўнікамі. Вялікую ролю ў кантролі над грамадствам і прапагандзе адыгрывалі палітычная паліцыя і ваенізаваная арганізацыя «[[Айзсаргі]]». Палітычна матываваныя арышты працягваліся да самага падзення рэжыму. === Кантроль над прэсай === Улады закрылі 54 газеты і часопісы і ўвялі папярэднюю цэнзуру, якая забараніла каля 850 кніг. Была закрыта нават газета Арведса Бергса «Latvis», якая першапачаткова падтрымала пераварот, але дазволіла сабе крытыку славалюбства Улманіса. У лютым 1938 года быў прыняты новы жорсткі Закон аб друку, які патрабаваў атрымання дазволу на выданне любой перыёдыкі (раней дзейнічаў толькі паведамляльны прынцып). Рэдактары зацвярджаліся Міністэрствам грамадскіх спраў, а рэдактарам ці выдаўцом латышскамоўнага выдання мог быць выключна латыш. Прэса была ўніфікаваная і засяродзілася на публікацыі прамоў Улманіса і ўсхваленні яго рэжыму. === Сістэма палат (камер) === Заяўляючы, што Сейм распушчаны толькі часова да прыняцця новай канстытуцыі, Улманіс пачаў ствараць сістэму прафесійных палат па ўзоры фашысцкай Італіі [[Беніта Мусаліні]] і аўтарытарнага рэжыму Канстанціна Пятса ў Эстоніі. У Латвіі былі створаны шэсць палат, членаў якіх прызначалі профільныя міністры тэрмінам на 3 гады: * Чатыры гаспадарчыя: Гандлёва-прамысловая палата (1934), Сельскагаспадарчая палата (1935), Рамесная палата (1935) і Рабочая палата (1936). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны эканамічны савет. * Дзве творчыя: Палата літаратуры і мастацтва (1938) і Палата прафесій (1938). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны савет культуры. Насуперак знешняму падабенству з прадстаўнічымі органамі, палаты цалкам кантраляваліся ўрадам і выконвалі толькі кансультатыўныя функцыі. Іх стварэнне прывяло да ліквідацыі незалежных прафсаюзаў і прафесійных аб’яднанняў. === Нацыянальная палітыка і латышызацыя === [[Нацыяналізм]] з’яўляўся базавай ідэалагемай рэжыму. У 1935 годзе латышы складалі 75,5 % насельніцтва Латвіі. Палітыка Улманіса прадугледжвала пашырэнне прысутнасці латышоў у эканоміцы і дзяржаўным кіраванні за кошт выцяснення нацыянальных меншасцей (прыбалтыйскіх немцаў, рускіх, яўрэяў, палякаў і беларусаў). Афіцыйна заяўлялася, што ўлада цяпер належыць не абстрактнаму «народу Латвіі», а адзінай латышскай нацыі. Дзяржава спыніла фінансаванне школ меншасцей і пачала працэс [[нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]] прадпрыемстваў, якія належалі нямецкаму і яўрэйскаму капіталу. У межах латышызацыі пачалася масавая змена геаграфічных назваў: тапонімы з нямецкім коранем «-муйжа» замяняліся на латышскія з коранем «-цыемс». Са снежня 1939 года разгарнулася кампанія па змене іншамоўных прозвішчаў. Набліжаныя да Улманіса чыноўнікі падавалі прыклад: сакратар Цымерманіс стаў Рудумсам, а міністр унутраных спраў Карнэлійс Вейтманіс змяніў прозвішча на Вейдніекс. Да мая 1940 года свае прозвішчы латышызавалі больш за 10 тысяч чалавек. ==== Становішча рускай меншасці ==== Аўтарытарны рэжым прывёў да моцнага ўшчамлення правоў рускай меншасці<ref name="flam">{{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}}</ref>. З дзяржаўнага апарату звальняліся рускія супрацоўнікі, нават тыя, хто меў латвійскае грамадзянства. Улады закрылі Рускі нацыянальны саюз і спынілі выданне весніку «Закон і суд». Прыватныя рускія гімназіі былі ліквідаваны, а іх вучняў перавялі ў дзяржаўную гімназію. Аднак грамадскае жыццё рускіх цалкам не спынілася: у Рызе працягваў працу Рускі тэатр, праводзіліся Пушкінскія дні, выдавалася газета «Газета для ўсіх» (руск.: «Газета для всех»)<ref>{{кніга |аўтар= |загаловак=Газета для всех |месца=Rīga |выдавецтва= |год=1936 |старонак= }}</ref>. ==== Становішча беларускай меншасці ==== Наступствы латышызацыі сталі катастрафічнымі для беларускай меншасці, якая кампактна пражывала ў [[Латгалія|Латгаліі]] і Рызе. Да 1934 года ў краіне дзейнічала сетка беларускіх школ і гімназій, якую курыраваў [[Беларускі школьны аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускі школьны аддзел Міністэрства асветы]]. У ліпені 1934 года быў прыняты новы закон аб адукацыі, які ліквідаваў школьную аўтаномію. Дзеці з мяшаных сем’яў цяпер павінны былі наведваць выключна латышскія школы. Калі ў 1933/1934 навучальным годзе дзейнічала 23 беларускія пачатковыя школы, то ў 1936/1937 годзе іх колькасць скарацілася да адной 1-й Рыжскай беларускай пачатковай школы пад кіраўніцтвам [[Сцяпан Сіцько|Сцяпана Сіцько]]. [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] была пазбаўлена статусу ў 1935 годзе, а [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] спыніла сваё існаванне ў 1936 годзе{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593—600}}. Былі ліквідаваны амаль усе беларускія грамадскія і культурныя арганізацыі: «[[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыства беларускай моладзі]]», «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]», «[[Рунь (таварыства)|Рунь]]», [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства]]. Многія настаўнікі і дзеячы левых поглядаў ([[Кастусь Езавітаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Пігулеўскі|Уладзімір Пігулеўскі]]) былі звольнены з працы і арыштаваны палітычнай паліцыяй. Адзінай легальнай арганізацыяй засталося [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]], якое выжыла толькі дзякуючы таму, што яго кіраўнік [[Мікалай Дзямідаў]] пайшоў на таемнае супрацоўніцтва з латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=594—597}}. Мэтанакіраваная фальсіфікацыя перапісу насельніцтва ў 1935 годзе штучна знізіла афіцыйную колькасць беларусаў у Латвіі да 26 867 чалавек{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. ==== Рэпатрыяцыя прыбалтыйскіх немцаў ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 137-066679, Karte zur Umsiedlung Baltendeutscher.jpg|міні|справа|Карта рэпатрыяцыі прыбалтыйскіх немцаў (1939)]] Пасля падпісання [[Пакт Молатава-Рыбентропа|пакта Молатава-Рыбентропа]] [[Адольф Гітлер]] у кастрычніку 1939 года заклікаў этнічных немцаў вярнуцца ў [[Трэці рэйх|Германію]]. 30 кастрычніка 1939 года Латвія і Германія падпісалі «Дагавор аб перамяшчэнні латвійскіх грамадзян нямецкай нацыянальнасці ў Германію»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1939n247|article:DIVL60|issueType:P |title=Līgums par vācu tautības Latvijas pilsoņu pārvietošanu uz Vāciju |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1939n247|article:DIVL60|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Да мая 1940 года з краіны выехала каля 53 тысяч прыбалтыйскіх немцаў. Дзяржава выплачвала кампенсацыі за пакінутую маёмасць, але жорстка абмяжоўвала вываз капіталу, каштоўнасцей і абсталявання. == Эканоміка == У эканамічнай сферы рэжым Улманіса абапіраўся на ідэі [[дзяржаўны капіталізм|дзяржаўнага капіталізму]] і планавай эканомікі. Галоўным інструментам урада стаў створаны ў 1935 годзе [[Латвійскі крэдытны банк]] (''Latvijas Kredītbanka''), праз які дзяржава масава выкупляла або прымусова нацыяналізавала прыватныя прадпрыемствы (асабліва тыя, што належалі немцам і яўрэям). За кароткі час было створана каля 30 буйных нацыянальных акцыянерных таварыстваў з 95 % дзяржаўным капіталам, якія манапалізавалі ключавыя галіны эканомікі: * «Ogle» — гандаль вуглём, торфам і дровамі. * «[[Vairogs]]» — машынабудаванне і металургія (сумесна з «[[Ford Motor Company]]» наладзілі выпуск аўтамабіляў «[[Ford-Vairogs]]»). * «[[Aldaris]]» — манаполія ў броварстве. * «[[Laima]]» — вытворчасць шакаладу. * «Degviela» — гандаль і перапрацоўка паліва. * «Latvijas Koks» — дрэваапрацоўка. * «Kūdra» і «Šīfers» — здабыча торфу і вытворчасць будматэрыялаў у [[Броцэні]]. * «Tosmāre» — суднабудаванне ў Ліепаі. У 1936 годзе дзяржава дэвальвавала лат на 40 % у адносінах да брытанскага фунта, што значна стымулявала экспарт латвійскіх тавараў. === Сельская гаспадарка і кааперацыя === Урад Улманіса актыўна субсідзіраваў сельскую гаспадарку, бо менавіта сялянства лічылася галоўнай апорай рэжыму і нацыі. Каб справіцца з недахопам працоўных рук, урад штогод прыцягваў дзясяткі тысяч сезонных працоўных з Польшчы і Літвы. Дзяржава жорстка кантралявала і ўніфікавала сельскагаспадарчую кааперацыю. У 1937 годзе Латвійскаму цэнтральнаму саюзу малочных гаспадарак (''Latvijas Piensaimnieku centrālā savienība'') былі перададзены манапольныя правы на экспарт масла, сыру і яек. Індывідуальныя фермерскія гаспадаркі і прыватныя малочныя заводы штучна выцясняліся з рынку кааператывамі, якія знаходзіліся пад дзяржаўным кантролем. У маі 1939 года была створана Латвійская цэнтраль працы, якая жорстка рэгулявала размеркаванне працоўнай сілы ў краіне, абмяжоўваючы пераезд людзей у буйныя гарады ([[Рыга]], [[Ліепая]], [[Елгава]], [[Даўгаўпілс]], [[Вэнтспілс]]). === Ваенная эканоміка (1939—1940) === З пачаткам Другой сусветнай вайны эканоміка Латвіі апынулася ў крызісе. З-за ваенных дзеянняў у [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] і брытанскай блакады спыніўся гандаль з [[Вялікабрытанія]]й, якая да гэтага забяспечвала Латвію вуглём і палівам. Дзяржава ўвяла карткавую сістэму на цукар і паліва, замарозіла цэны на прадукты харчавання і ўвяла татальны кантроль над экспартам і імпартам. Востра паўстала энергетычная праблема, якую ўлады спрабавалі вырашыць праз масавую высечку лясоў, павелічэнне здабычы торфу і запуск першых магутнасцей новай Кегумскай ГЭС. Тавараабарот быў вымушана пераарыентаваны на Германію і СССР. == Будаўніцтва == Рэжым надаваў вялікае значэнне манументальнаму дзяржаўнаму будаўніцтву, якое мусіла дэманстраваць магутнасць і поспехі «Абноўленай Латвіі». З 1934 па 1939 гады з дзяржаўнага бюджэту на будаўніцтва было вылучана каля 240 мільёнаў латаў. Сярод найважнейшых будаўнічых аб’ектаў: Палац юстыцыі (цяпер будынак Кабінета міністраў), велізарны комплекс Міністэрства фінансаў у Старай Рызе, пашырэнне Латвійскага ваеннага музея (Порахавая вежа), Армейскі эканамічны магазін (цяпер «Galerija Centrs»), санаторый у Кемеры і Дом адзінства ў Даўгаўпілсе. У 1937 годзе пачалося будаўніцтва магутнай гідраэлектрастанцыі — [[Кегумская ГЭС|Кегумскай ГЭС]]. У Рызе планавалася маштабная рэканструкцыя: узвядзенне гіганцкага плошчы Перамогі ў Пардаўгаве са стадыёнам і вежай, а таксама будаўніцтва новага будынка Рыжскай гарадской думы (якое было перапынена пачаткам вайны). <gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Vienības nams 092011.jpg|Дом адзінства ў Даўгаўпілсе Файл:LR MK.JPG|Палац юстыцыі (цяпер Кабінет міністраў Латвіі) Файл:Latvijas Finanšu ministrija.jpg|Міністэрства фінансаў Латвіі Файл:Latvian War Museum01.JPG|Ваенны музей Латвіі Файл:Ruhja linnavalitsuse hoone.JPG|Будынак самакіравання ў Руіене Файл:Rīgas Brāļu kapi — ieejas vārti.jpg|Брацкія могілкі ў Рызе </gallery> == Адукацыя і культура == 24 ліпеня 1934 года ўрад стварыў Фонд культуры (''Kultūras fonds''). 28 студзеня 1935 года Улманіс ініцыяваў маштабную акцыю пад назвай «Дружалюбны заклік» (''Draudzīgais aicinājums''), заклікаўшы грамадзян дараваць кнігі і карціны сваім былым школам. Да канца 1939 года такім чынам было сабрана і перададзена больш за 1,5 мільёна кніг. У 1939 годзе ў Елгаве была адкрыта Латвійская сельскагаспадарчая акадэмія. Дзяржава выдзяляла на адукацыю 14,7 % бюджэту, дзякуючы чаму Латвія выйшла на першыя месцы ў Еўропе па колькасці студэнтаў на 10 тысяч жыхароў. == Знешняя палітыка і армія == Пасля прыходу да ўлады [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў 1933 годзе Латвія імкнулася захаваць блізкія адносіны са сваімі традыцыйнымі саюзнікамі — Вялікабрытаніяй і [[Францыя]]й. Аднак заходнія дэмакратыі праводзілі палітыку «суміравання» і адмаўляліся даваць гарантыі бяспекі ўсходнееўрапейскім краінам. У 1934 годзе Латвія, Літва і [[Эстонія]] стварылі [[Балтыйская Антанта|Балтыйскую Антанту]], якая, аднак, засталася толькі палітычным саюзам без рэальнага ваеннага складніка (з-за канфліктаў Літвы з Польшчай за Вільню і з Германіяй за Клайпеду). Эканамічная і палітычная ізаляцыя прымусілі Латвію шукаць збліжэння з суседнімі дыктатурамі. Гандлёвы абарот з Германіяй імкліва рос, і яна выцесніла Вялікабрытанію з пазіцыі галоўнага гандлёвага партнёра. 7 чэрвеня 1939 года ў Берліне быў падпісаны пакт аб ненападзе паміж Латвіяй і Германіяй. Адначасова Латвія вяла перамовы з СССР. Пасля таго як у кастрычніку 1939 года Савецкі Саюз высунуў ультыматум, Латвія была вымушана падпісаць Пакт аб узаемадапамозе, які дазволіў размясціць на яе тэрыторыі савецкія ваенныя базы з 25-тысячным кантынгентам. Пасля пачатку вайны Латвія абвясціла нейтралітэт, аднак апынулася ў поўнай геапалітычнай ізаляцыі. Набыццё ўзбраення на Захадзе стала немагчымым: брытанскія ўлады канфіскавалі ўжо аплачаныя латвійскім урадам гарматы і самалёты. == Падзенне рэжыму == [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|міні|справа|Уваход савецкіх танкаў у Рыгу (17 чэрвеня 1940)]] Да сярэдзіны 1940 года Латвія была цалкам адрэзаная ад знешняга свету: Францыя капітулявала перад Германіяй, Польшча была знішчана, а на тэрыторыі Латвіі ўжо знаходзіліся савецкія базы. 16 чэрвеня 1940 года [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]] зачытаў латвійскаму паслу ў Маскве [[Ультыматум СССР Латвіі (1940)|ўльтыматум]], патрабуючы неадкладнай змены ўрада і свабоднага пропуску дадатковых савецкіх войскаў. Дэмаралізаваны Улманіс і яго ўрад вырашылі прыняць ультыматум, не аказваючы нават сімвалічнага ўзброенага супраціўлення (насуперак таму, як пазней зрабіла [[Фінляндыя]]). 17 чэрвеня 1940 года Улманіс звярнуўся да народа па радыё і заклікаў не супраціўляцца ўваходу Чырвонай Арміі: «Заставайцеся на сваіх месцах, а я застаюся на сваім» ({{lang-lv|Palieciet savās vietās, es palieku savā}}). Улманіс зацвердзіў склад новага прасавецкага ўрада пад кіраўніцтвам [[Аўгустс Кірхенштэйнс|Аўгустса Кірхенштэйнса]]. Грамадства, прывучанае да аўтарытарнага кіравання і пазбаўленае незалежнай прэсы і палітычных інстытутаў, успрыняло перадачу ўлады як легітымны працэс. На працягу месяца Улманіс фармальна заставаўся на пасадзе прэзідэнта і паслухмяна падпісаў дзясяткі законаў, якія знішчылі суверэнітэт Латвіі. 21 ліпеня 1940 года ён пайшоў у адстаўку і папрасіў савецкі ўрад аб выездзе ў Швейцарыю. Замест гэтага яго арыштавалі і дэпартавалі ў [[Стаўрапаль]], а пасля нападу Германіі на СССР эвакуявалі ў [[Туркменбашы|Краснаводск]], дзе ён неўзабаве памёр ад дызентэрыі. == Ацэнкі рэжыму == Аўтарытарны рэжым Улманіса застаецца адной з самых супярэчлівых тэм у латвійскай гістарыяграфіі. З аднаго боку, гэты перыяд асацыюецца з бурным эканамічным ростам, мадэрнізацыяй сельскай гаспадаркі, стабільнасцю і маштабным будаўніцтвам (у прыватнасці, стварэнне Грамадзянскага закона Латвіі 1937 года). З іншага боку, рэжым жорстка падаўляў дэмакратыю, знішчаў грамадзянскую супольнасць і абмяжоўваў правы нацыянальных меншасцей. Характэрнай рысай эпохі стала карупцыя і кумаўство (так званая «Draugu būšana» — сяброўскія сувязі). Пасля перавароту выгадныя дзяржаўныя пасады ў назіральных саветах, палатах і міністэрствах былі раздадзены былым членам Сялянскага саюза і асабістым сябрам Улманіса. Дзяржава таксама спісала велізарныя даўгі (да 2 мільёнаў латаў), якія Улманіс і яго партыя назапасілі да перавароту. Галоўным гістарычным абвінавачаннем на адрас Улманіса застаецца яго пасіўная капітуляцыя ў чэрвені 1940 года і ўдзел у легітымізацыі савецкай акупацыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}} * {{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}} * {{артыкул |аўтар=Грыбоўскі Ю. |загаловак=Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне=Запісы БІНіМ |год=2022 |нумар=42 |старонкі=589—621 |ref=Грыбоўскі}} * {{кніга |аўтар=Davies, Peter; Lynch, Derek |загаловак=The Routledge companion to fascism and far-right |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |старонак=430 |isbn=978-0415214957}} * {{артыкул |аўтар=Straume A. |загаловак=Kārlis Ulmanis un mazākumtautību politika Latvijā 1920.-1940.gadā. |выданне=Latvijas Vēsture |год=1995 |нумар=1 (16) |старонкі=23—25}} * {{артыкул |аўтар=Zunda A. |загаловак=Kārlis Ulmanis un Zemnieku Savienība. |выданне=Latvijas Vēsture |год=1997 |нумар=3 (27) |старонкі=3—8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты ў Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1934 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1940 годзе]] 2y5i0yk1lsef6lrmu1dozdnt06qk8mf 0 808437 5148693 5146062 2026-05-30T11:47:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вайсковая служба і адукацыя */ 5148693 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мяжэцкі}} {{Асоба |імя = Казімір Мяжэцкі |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = грамадскі і студэнцкі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Казімі́р Мяжэ́цкі''' (нар. канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1939) — грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], адзін з лідараў мясцовага беларускага моладзевага і студэнцкага руху. == Біяграфія == === Вайсковая служба і адукацыя === З'яўляўся ветэранам збройных сіл і ўдзельнікам [[Вайна за незалежнасць Латвіі|вайны за незалежнасць Латвіі]]. Дзякуючы сваім асаблівым вайсковым заслугам перад латвійскай дзяржавай, у 1925 годзе Казімір Мяжэцкі змог паступіць на [[Сельскагаспадарчы факультэт Латвійскага ўніверсітэта|сельскагаспадарчы факультэт]] [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага ўніверсітэта]] ў [[Рыга|Рызе]] без абавязковай здачы іспыту па [[Латышская мова|латышскай мове]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=130}}. Падчас вучобы атрымліваў фінансавую дапамогу са стыпендыяльнага фонду [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі]], які пазней мусіў паступова выплачваць (напрыклад, у 1933 годзе памер яго штомесячнай выплаты складаў 5 латаў){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=141—142}}. === Грамадская і студэнцкая дзейнасць === Казімір Мяжэцкі актыўна ўдзельнічаў у беларускім нацыянальна-культурным жыцці Латвіі. 31 сакавіка 1927 года на ўстаноўчым сходзе [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) ён быў абраны ў склад першай управы і ў розныя гады з'яўляўся яе сябрам{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. Ён стаяў ля вытокаў арганізаванага беларускага моладзевага руху. 25 красавіка 1928 года стаў адным з заснавальнікаў і сябрам першай управы [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), якое ўзначаліў [[Пятро Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Мяжэцкі праводзіў актыўную асветніцкую працу, у тым ліку выязджаў з публічнымі лекцыямі ў латгальскую правінцыю{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. Увесну 1933 года ён быў абраны старшынёй цэнтральнай управы ТБМЛ і заставаўся на гэтай пасадзе аж да ліквідацыі арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121, 128}}. У 1932 годзе Мяжэцкі прыняў удзел у стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ), прысутнічаў на пасяджэнні ініцыятыўнай групы 15 красавіка{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55}}. У 1933 годзе разам з Пятром Журкоўскім і [[Раман Віткоўскі|Раманам Віткоўскім]] ён увайшоў у склад ініцыятыўнай групы па стварэнні асобнай беларускай студэнцкай карпарацыі ў Латвійскім універсітэце пад назвай «[[Alboruthenica (студэнцкая карпарацыя)|Alboruthenica]]». Нягледзячы на распрацаваны статут, улады ўніверсітэта адмовілі ў рэгістрацыі арганізацыі ў 1934/1935 навучальным годзе{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=144}}. === Пераслед і арышт === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы [[аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса]] пачаў падаўленне дзейнасці нацыянальных меншасцей. Латвійская палітычная паліцыя пачала пераслед Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі, якое ўзначальваў Мяжэцкі. Паліцыя абвінавачвала кіраўніцтва арганізацыі ў цесным супрацоўніцтве з «нелегальнай беларускай арганізацыяй» [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]. На пачатку 1935 года Казіміру Мяжэцкаму паставілі ў віну распаўсюджванне нелегальнай беларускай літаратуры, а ўлетку таго ж года яму інкрымінавалі правядзенне прабеларускай агітацыі сярод насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]]. У выніку гэтых абвінавачванняў Мяжэцкі быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і правёў за кратамі больш за паўгода; быў вызвалены толькі ў лютым 1936 года{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=595}}. З-за ціску ўлад 17 верасня 1935 года ТБМЛ атрымала афіцыйны загад аб самаліквідацыі{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=595}}. === Аднаўленне дзейнасці === Нягледзячы на пераслед, Казімір Мяжэцкі не спыніў грамадскай дзейнасці. Калі ў пачатку 1939 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі было ператворана ў легальнае [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), ён увайшоў у яго кіраўніцтва. На агульным сходзе 9 лютага 1939 года Мяжэцкі быў абраны скарбнікам новай арганізацыі пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=617}}. Пасля сыходу Дзямідава, на першым агульным сходзе ТБЛ 29 кастрычніка 1939 года, Мяжэцкі быў абраны сакратаром арганізацыі ў новай управе, якую ўзначаліў Пётра Мірановіч{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=618}}. Далейшы лёс Казіміра Мяжэцкага пасля ўваходу савецкіх войскаў у Латвію ў 1940 годзе невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936)|выданне=[[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]]|тып=часопіс|год=2023|том=ХХХ|старонкі=52—77|спасылка=https://www.academia.edu/112546177/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%87%D0%B0%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1932_1936_|ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мяжэцкі Казімір}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны за незалежнасць Латвіі]] 6amwwo9k2vhoe6qampqb68fvhe6k7qd 0 808526 5148413 5146794 2026-05-29T19:28:37Z DBatura 73587 5148413 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)}} [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Абставіны == Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. Адзін з журналістаў замежнага СМІ, прывезены расійскімі ўладамі 25 мая ў Старабельск, паведаміў «[[Meduza]]», што ў разбураным інтэрнаце можна было ўбачыць рэчы, тыповыя для падлеткаў, і што ён не сумняваецца ў тым, што будынку пражывалі менавіта студэнты. Журналіст не ўбачыў у інтэрнаце ніякіх прыкмет, што там знаходзіліся вайскоўцы. Гібель студэнтаў у інтэрнаце пацвярджаецца і рэпартажам расійскага выдання «[[Коммерсантъ]]»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/25/chto-my-znaem-ob-udare-vsu-po-zdaniyu-kolledzha-v-starobelske-chem-dlya-ukrainy-opasen-oreshnik-i-kakie-esche-rakety-primenili-vs-rf-pri-atake-na-kiev|title=Что мы знаем об ударе ВСУ по зданию колледжа в Старобельске? Чем для Украины опасен «Орешник»? И какие еще ракеты применили ВС РФ при атаке на Киев? Отдел «Разбор» отвечает на вопросы об очередном витке кровавой эскалации|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-26}}</ref>. Выданне The Insider адзначыла, што па адным і тым жа адрасе размешчаны дзве розныя навучальныя ўстановы з асобнымі будынкамі, але без пазначэння нумароў карпусоў — педагагічны і прафесійны каледжы, — і абодва былі разбураныя<ref name=":6">{{Cite web|url=https://theins.ru/antifake/292965|title=«Террористический удар по студенческому общежитию». Что произошло в Старобельске: версии и фейки|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-25|access-date=2026-05-27}}</ref>. Выданне «Meduza» паказала на тое, што журналістаў, якіх расийскія ўлады прывезлі да месца ўдару, дапусцілі толькі да будынка педагагічнага каледжа<ref name=":5" />. Усе загінулыя з апублікаванага спісу былі студэнтамі педагагічнага каледжа, аднак пра загінулых у прафесійным каледжы не заяўлялася, нягледзячы на тое, што ён таксама меў інтэрнат. Ва ўкраінскіх сацсетках распаўсюджвалася версія, што студэнты былі пераведзеныя на дыстанцыйнае навучанне, а ў будынку былі размешчаныя вайскоўцы. Расклад заняткаў на сайце прафесійнага каледжа быў пусты па меншай меры з лістапада 2025 года, а ў раздзеле «Дыстанцыйнае навучанне» размешчаны спасылкі на Zoom, аднак старонка прафесійнага каледжа у «[[Вкантакте]]» сведчыць аб працяглых афлайн-занятках<ref name=":6" />. Украінскія блогі і тэлеграм-каналы распаўсюджвалі сфальсіфікаваны дакумент аб раскватараванні ў інтэрнаце прафесійнага каледжа расійскіх вайскоўцаў<ref name=":5" />. The Insider паказала на знарочыста непісьменны тэкст падробкі, які не адпавядае нават непісьменнаму перакладу з украінскай, і выказала здагадку, што распаўсюджванне падробкі магло быць «аперацыяй пад чужым сцягам» з мэтай дыскрэдытацыі ўкраінскай версіі аб размяшчэнні вайскоўцаў у будынку прафесійнага каледжа, падкрэсліўшы недаказальнасць здагадкі<ref name=":6" />. [[Інстытут вывучэння вайны]] паказаў на тое, што Расея не дала неабвержных довадаў таго, што ўдар па Старабельску быў нанесены па выключна грамадзянскім аб’екце пры тым, што раней расійскія войскі ўжо практыкавалі размяшчэнне вайсковых аб’ектаў у грамадзянскіх пабудовах<ref name=":4">{{Cite web|url=https://understandingwar.org/research/russia-ukraine/russian-offensive-campaign-assessment-may-25-2026/|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 25, 2026|lang=en-US|first=Nadia|last=Sleiman|website=Institute for the Study of War|date=2026-05-26|access-date=2026-05-26}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] m7pw318ns78n482mqqf5e6t1k1miq9b 5148414 5148413 2026-05-29T19:28:52Z DBatura 73587 /* Абставіны */ 5148414 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)}} [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Абставіны == Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. Адзін з журналістаў замежнага СМІ, прывезены расійскімі ўладамі 25 мая ў Старабельск, паведаміў «[[Meduza]]», што ў разбураным інтэрнаце можна было ўбачыць рэчы, тыповыя для падлеткаў, і што ён не сумняваецца ў тым, што будынку пражывалі менавіта студэнты. Журналіст не ўбачыў у інтэрнаце ніякіх прыкмет, што там знаходзіліся вайскоўцы. Гібель студэнтаў у інтэрнаце пацвярджаецца і рэпартажам расійскага выдання «[[Коммерсантъ]]»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/25/chto-my-znaem-ob-udare-vsu-po-zdaniyu-kolledzha-v-starobelske-chem-dlya-ukrainy-opasen-oreshnik-i-kakie-esche-rakety-primenili-vs-rf-pri-atake-na-kiev|title=Что мы знаем об ударе ВСУ по зданию колледжа в Старобельске? Чем для Украины опасен «Орешник»? И какие еще ракеты применили ВС РФ при атаке на Киев? Отдел «Разбор» отвечает на вопросы об очередном витке кровавой эскалации|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-26}}</ref>. Выданне The Insider адзначыла, што па адным і тым жа адрасе размешчаны дзве розныя навучальныя ўстановы з асобнымі будынкамі, але без пазначэння нумароў карпусоў — педагагічны і прафесійны каледжы, — і абодва былі разбураныя<ref name=":6">{{Cite web|url=https://theins.ru/antifake/292965|title=«Террористический удар по студенческому общежитию». Что произошло в Старобельске: версии и фейки|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-25|access-date=2026-05-27}}</ref>. Выданне «Meduza» паказала на тое, што журналістаў, якіх расийскія ўлады прывезлі да месца ўдару, дапусцілі толькі да будынка педагагічнага каледжа<ref name=":5" />. Усе загінулыя з апублікаванага спісу былі студэнтамі педагагічнага каледжа, аднак пра загінулых у прафесійным каледжы не заяўлялася, нягледзячы на тое, што ён таксама меў інтэрнат. Ва ўкраінскіх сацсетках распаўсюджвалася версія, што студэнты былі пераведзеныя на дыстанцыйнае навучанне, а ў будынку былі размешчаныя вайскоўцы. Расклад заняткаў на сайце прафесійнага каледжа быў пусты па меншай меры з лістапада 2025 года, а ў раздзеле «Дыстанцыйнае навучанне» размешчаны спасылкі на Zoom, аднак старонка прафесійнага каледжа у «[[Вконтакте]]» сведчыць аб працяглых афлайн-занятках<ref name=":6" />. Украінскія блогі і тэлеграм-каналы распаўсюджвалі сфальсіфікаваны дакумент аб раскватараванні ў інтэрнаце прафесійнага каледжа расійскіх вайскоўцаў<ref name=":5" />. The Insider паказала на знарочыста непісьменны тэкст падробкі, які не адпавядае нават непісьменнаму перакладу з украінскай, і выказала здагадку, што распаўсюджванне падробкі магло быць «аперацыяй пад чужым сцягам» з мэтай дыскрэдытацыі ўкраінскай версіі аб размяшчэнні вайскоўцаў у будынку прафесійнага каледжа, падкрэсліўшы недаказальнасць здагадкі<ref name=":6" />. [[Інстытут вывучэння вайны]] паказаў на тое, што Расея не дала неабвержных довадаў таго, што ўдар па Старабельску быў нанесены па выключна грамадзянскім аб’екце пры тым, што раней расійскія войскі ўжо практыкавалі размяшчэнне вайсковых аб’ектаў у грамадзянскіх пабудовах<ref name=":4">{{Cite web|url=https://understandingwar.org/research/russia-ukraine/russian-offensive-campaign-assessment-may-25-2026/|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 25, 2026|lang=en-US|first=Nadia|last=Sleiman|website=Institute for the Study of War|date=2026-05-26|access-date=2026-05-26}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] s11endt54a7xivolk724dqqifuk5b5h 5148418 5148414 2026-05-29T19:31:44Z DBatura 73587 /* Рэакцыя */ 5148418 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)}} [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Абставіны == Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. Адзін з журналістаў замежнага СМІ, прывезены расійскімі ўладамі 25 мая ў Старабельск, паведаміў «[[Meduza]]», што ў разбураным інтэрнаце можна было ўбачыць рэчы, тыповыя для падлеткаў, і што ён не сумняваецца ў тым, што будынку пражывалі менавіта студэнты. Журналіст не ўбачыў у інтэрнаце ніякіх прыкмет, што там знаходзіліся вайскоўцы. Гібель студэнтаў у інтэрнаце пацвярджаецца і рэпартажам расійскага выдання «[[Коммерсантъ]]»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/25/chto-my-znaem-ob-udare-vsu-po-zdaniyu-kolledzha-v-starobelske-chem-dlya-ukrainy-opasen-oreshnik-i-kakie-esche-rakety-primenili-vs-rf-pri-atake-na-kiev|title=Что мы знаем об ударе ВСУ по зданию колледжа в Старобельске? Чем для Украины опасен «Орешник»? И какие еще ракеты применили ВС РФ при атаке на Киев? Отдел «Разбор» отвечает на вопросы об очередном витке кровавой эскалации|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-26}}</ref>. Выданне The Insider адзначыла, што па адным і тым жа адрасе размешчаны дзве розныя навучальныя ўстановы з асобнымі будынкамі, але без пазначэння нумароў карпусоў — педагагічны і прафесійны каледжы, — і абодва былі разбураныя<ref name=":6">{{Cite web|url=https://theins.ru/antifake/292965|title=«Террористический удар по студенческому общежитию». Что произошло в Старобельске: версии и фейки|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-25|access-date=2026-05-27}}</ref>. Выданне «Meduza» паказала на тое, што журналістаў, якіх расийскія ўлады прывезлі да месца ўдару, дапусцілі толькі да будынка педагагічнага каледжа<ref name=":5" />. Усе загінулыя з апублікаванага спісу былі студэнтамі педагагічнага каледжа, аднак пра загінулых у прафесійным каледжы не заяўлялася, нягледзячы на тое, што ён таксама меў інтэрнат. Ва ўкраінскіх сацсетках распаўсюджвалася версія, што студэнты былі пераведзеныя на дыстанцыйнае навучанне, а ў будынку былі размешчаныя вайскоўцы. Расклад заняткаў на сайце прафесійнага каледжа быў пусты па меншай меры з лістапада 2025 года, а ў раздзеле «Дыстанцыйнае навучанне» размешчаны спасылкі на Zoom, аднак старонка прафесійнага каледжа у «[[Вконтакте]]» сведчыць аб працяглых афлайн-занятках<ref name=":6" />. Украінскія блогі і тэлеграм-каналы распаўсюджвалі сфальсіфікаваны дакумент аб раскватараванні ў інтэрнаце прафесійнага каледжа расійскіх вайскоўцаў<ref name=":5" />. The Insider паказала на знарочыста непісьменны тэкст падробкі, які не адпавядае нават непісьменнаму перакладу з украінскай, і выказала здагадку, што распаўсюджванне падробкі магло быць «аперацыяй пад чужым сцягам» з мэтай дыскрэдытацыі ўкраінскай версіі аб размяшчэнні вайскоўцаў у будынку прафесійнага каледжа, падкрэсліўшы недаказальнасць здагадкі<ref name=":6" />. [[Інстытут вывучэння вайны]] паказаў на тое, што Расея не дала неабвержных довадаў таго, што ўдар па Старабельску быў нанесены па выключна грамадзянскім аб’екце пры тым, што раней расійскія войскі ўжо практыкавалі размяшчэнне вайсковых аб’ектаў у грамадзянскіх пабудовах<ref name=":4">{{Cite web|url=https://understandingwar.org/research/russia-ukraine/russian-offensive-campaign-assessment-may-25-2026/|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 25, 2026|lang=en-US|first=Nadia|last=Sleiman|website=Institute for the Study of War|date=2026-05-26|access-date=2026-05-26}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Расія склікала экстранную нараду [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B1-%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D0%B2-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B5/3945917|title=Россия созвала экстренное заседание СБ ООН после атаки на колледж в Старобельске|lang=tr|website=Anadolu|date=2026-05-22|access-date=2026-05-25}}</ref>, на якой сталы прадстаўнік РФ [[Васіль Аляксеевіч Нябензя|Васіль Нябенз]]я заклікаў краіны Захаду асудзіць удар. Прадстаўнікі Вялікабрытаніі, Даніі і Латвіі заявілі, што звесткі пра ўдар па Старабельску, верагодна, з’яўляюцца дэзінфармацыяй, паколькі іх нельга незалежна пацвердзіць і верыфікаваць. Сталы прадстаўнік Украіны ў ААН Андрэй Мельнік назваў выступ Нябензі «чыстым прапагандысцкім шоу». Спецпрадстаўнік ААН па пытанні аб дзецях і ўзброеных канфліктах Ванэса Фрэйзер заявіла, што ў ААН з занепакоенасцю сочаць за паведамленнямі аб удары. Яна адзначыла, што ААН не мае доступу да раёна і не можа пацвердзіць дэталі здарэння<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/05/1467968|title=В Совбезе ООН обсудили удар по гражданским объектам в Луганской области Украины {{!}} Новости ООН|lang=ru|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] najnt0rghclznxw1dt3tiy5anochmrl 0 808625 5148632 5147635 2026-05-30T09:56:47Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5148632 wikitext text/x-wiki {{Картка гуку | МФА = 120 | выява = IPA Unicode 0x0274.svg | HTML = 628 | X-SAMPA = N\ | Кіршэнбаўм = n" | Брайль = ⠝⠠⠫ | узор = Uvular nasal.ogg }} '''Звонкі язычковы насавы''', або '''звонкі ўвулярны насавы''' — тып [[Зычны гук|зычнага гуку]], які сустракаецца ў некаторых [[Вусная мова|вусных мовах]]. Сімвал у [[Міжнародны фанетычны алфавіт|Міжнародным фанетычным алфавіце]], які абазначае гэты гук, — {{angbr IPA|ɴ}}, [[Капітэль (шрыфт)|капітэльны]] варыянт [[Лацінскі алфавіт|лацінскай]] літары ''[[N (літара)|n]]''. Язычковы насавы — надзвычай рэдкі гук у тыпалагічным плане, які выступае як самастойная [[фанема]] толькі ў невялікай колькасці моў. Гэты гук складаны з пункту гледжання [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыі]], а таксама мае высокую ступень маркіраванасці, паколькі стварыць насавую артыкуляцыю ў глыбоказаднеязычным (язычковым) [[Месца артыкуляцыі|месцы гукаўтварэння]] фізіялагічна цяжка{{sfn|Johnson|1978|pp=132–135}}. Можна сцвярджаць, што менавіта гэтая складанасць абумоўлівае прыкметную рэдкасць гэтага гуку ў мовах свету{{sfn|Johnson|1978|pp=132–135}}. == Асаблівасці == [[Файл:Voiced uvular nasal.svg|міні|upright=0.6|Схема артыкуляцыі звонкага язычковага насавога зычнага ([[Сагітальная плоскасць|сагітальны зрэз]]).]] Звонкаму язычковаму насавому зычнаму ўласцівыя наступныя прыкметы: {{выдыхальны зычны}} {{звонкі зычны}} {{язычковы зычны}} {{змычны зычны}} {{насавы зычны}} {{сярэдзінны зычны}} == Распаўсюджванне == Часцей за ўсё язычковы насавы сустракаецца як пазіцыйна абумоўлены [[алафон]] іншых гукаў{{sfn|Bobaljik|1996|pp=323–350}}, напрыклад, як алафон {{IPAslink|n}} перад [[Язычковы абруптыў|язычковым абруптывам]] {{IPAslink|qʼ}} (як у мове [[Кечуанскія мовы|кечуа]]) або як алафон [[Глухі язычковы выбухны зычны|глухога язычковага выбухнога]] {{IPAslink|q}} перад іншым насавым зычным (як у [[Селькупская мова|селькупскай мове]]). Тым не менш, існуюць звесткі пра ягонае існаванне як самастойнай фанемы ў шэрагу моў. Сярод прыкладаў можна вылучыць мову клалам, [[Тагальская мова|тагальскую мову]], [[Туарэгскія мовы|туарэгскія]] мовы [[таўлемет]] і [[аір-тамажэк]]{{sfn|Karl|Ghoubeid|Ghabdouane|1998}}, дыялект рангкхакха [[Камская тыбецкая мова|камскай тыбецкай мовы]]{{sfn|Suzuki|2007}}, прынамсі два дыялекты мовы [[Бай (мова)|бай]]{{sfn|Allen|2007}}{{sfn|Feng|2006}}, [[Папуаскія мовы|папуаскую]] мову [[Мапос-буанг (мова)|мапос-буанг]]{{sfn|Rambok|Hooley|2010}} і [[Чамдскія мовы|чамдскія]] мовы [[Ламо (мова)|ламо]] (дыялект кільва), [[Ларонг (мова)|ларонг]] (дыялект тангрэ-чая) і [[Драг-яб (мова)|драг-яб]] (дыялект разі){{sfn|Suzuki|Nyima|2018}}. У мове мапос-буанг і ў дыялектах бай ён фанематычна кантрастуе з велярным насавым зычным{{sfn|Allen|2007}}{{sfn|Feng|2006}}{{sfn|Rambok|Hooley|2010}}. У мовах чамдо ён фанематычна кантрастуе з {{IPAslink|ŋ}}, {{IPAslink|ŋ̊}} і {{IPAslink|ɴ̥}}{{sfn|Suzuki|Nyima|2018}}. Традыцыйна лічылася, што складаўтваральны канцавы насавы гук у [[Японская мова|японскай мове]] рэалізуецца як язычковы насавы ў абсалютным канцы выказвання, аднак [[Эмпірызм|эмпірычныя]] даследаванні ставяць гэтае сцвярджэнне пад сумнеў{{sfnp|Maekawa|2023}}. У некаторых мовах, такіх як [[Аўстралійскія мовы|паўночнааўстралійская]] [[Янюва (мова)|янюва]], існуе таксама '''перадязычковы (прэувулярны) насавы''', які артыкулюецца крыху больш спераду ў параўнанні з месцам артыкуляцыі тыпова язычковага насавога, хоць і не настолькі спераду, як тыпова [[Велярны насавы зычны|велярны насавы]] /ŋ/. У Міжнародным фанетычным алфавіце няма асобнага сімвала для гэтага гуку, аднак ён можа транскрыбавацца як {{angbr IPA|ɴ̟}} (прасунуты {{angbr IPA|ɴ}}), {{angbr IPA|ŋ̠}} або {{angbr IPA|ŋ˗}} (абодва сімвалы абазначаюць адсунуты {{angbr IPA|ŋ}}). {| class="wikitable" !colspan=2| Мова !! Слова !! [[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]]!! Значэнне !! Заўвагі |- | colspan="2" | [[Акінаўская мова|Акінаўская]]{{sfn|Heinrich|2015}} || {{lang|ryu-Latn|ʻ'''nn'''mee}} || {{IPA|[ʔɴ̩ːmeː]|lang=ryu}} || «бабуля» || Постглатальны алафон {{IPAslink|n}}. |- | [[Англійская мова|Англійская]] || [[Нартумберлендскі дыялект]] || colspan="3" style="text-align:center" | || {{sfn|Påhlsson|1972|p=96}} |- | [[Арабская мова|Арабская]] || [[Арабская літаратурная мова|Літаратурная]] || {{lang|ar|[[Арабскае пісьмо|انقلاب]]}} / {{Transliteration|ar|i'''n'''qilāb}} || {{IPA|[ˌɪɴqɪˈlaːb]|lang=ar}} || «пераварот» || Алафон {{IPAslink|n}} перад {{IPAslink|q}}; часцей рэалізуецца як {{IPA|[n]|lang=ar}}. |- | colspan="2" | [[Армянская мова|Армянская]] || {{lang|hy|[[Армянскі алфавіт|ա'''ն'''խելք]]}} / {{Transliteration|hy|a'''n'''khelk´}} || {{IPA|[ɑɴˈχɛlkʰ]|lang=hy}} || «бязглузды» || Алафон {{IPAslink|n}} перад язычковым зычным у размоўным маўленні. |- | [[Афрыкаанс]] || многія носьбіты || {{lang|af|[[Афрыкаанс#Пісьменнасць|aa'''n'''genaam]]}} || {{IPA|[ˈɑːɴχənɑːm]|lang=af}} || «прыемны» || Алафон {{IPAslink|n}} перад {{IPAslink|χ}}; у літаратурным (афіцыйным) маўленні рэалізуецца як {{IPAslink|n}}. |- | rowspan="2" | [[Бай (мова)|Бай]] || дыялект энькі{{sfn|Feng|2006}} || || {{IPA|[ɴa˨˩]}} || «ісці» || Фанематычны гук, кантрастуе з {{IPAslink|ŋ}}. |- | дыялект лабэньчжо{{sfn|Allen|2007}} || {{lang|bca<!--this code may be the wrong one-->|我}} / {{transliteration|bca<!--this code may be the wrong one-->|'''n'''ò}} || {{IPA|[ɴɔ˦˨]}} || «я» || Фанематычны гук, кантрастуе з {{IPAslink|ŋ}}. |- | colspan="2" | [[Башкірская мова|Башкірская]] || {{lang|ba|нaң}} / {{lang|ba-Arab|نا'''ڭ'''}} / {{Transliteration|ba|na'''ñ'''}} || {{IPA|[nɑɴ]|lang=ba}} || «глуш» / «дзікая мясцовасць» || Алафон {{IPAslink|ŋ}} побач з [[Галосныя задняга рада|галоснымі задняга рада]]. |- | colspan="2" | [[Грузінская мова|Грузінская]] || {{lang|ka|[[Грузінскае пісьмо|ზი'''ნ'''ყი]]}} / {{Transliteration|ka|zi'''n'''q'i}} || {{IPA|[ziɴqʼi]|lang=ka}} || «тазасцегнавы сустаў» || Алафон {{IPAslink|n}} перад язычковымі зычнымі. |- | colspan="2" | [[Грэнландская мова|Грэнландская]] || {{lang|kl|paa'''rng'''orpoq}} || {{IPA|[pɑːɴːɔpːɔq]|lang=kl}} || «[яно] паўзе́» || Наяўнасць і фанематычны статус залежаць ад дыялекту. |- | colspan="2" | [[Ёнагунская мова|Ёнагунская]] || || {{IPA|[agiruɴ]|lang=ikt}} || «адкрываць» || Пазіцыйны алафон складаўтваральнага насавога зычнага (хацуона {{lang-ja2|ン}}) у абсалютным канцы слова; у іншых пазіцыях гэты склад рэалізуецца як {{IPAslink|m}}, {{IPAslink|n}} або {{IPAslink|ŋ}}. |- | colspan="2" | [[Інувіялуктун]] || {{lang|ikt|namunga'''n'''mu'''n'''}} || {{IPA|[namuŋaɴmuɴ]|lang=ikt}} || «куды?» || Алафанічны. Гл. [[Фаналогія інуіцкіх моў]]. |- | [[Інупіяк]] || дыялект паўночнага схілу || {{lang|ik|iḷisa'''ġn'''iaqtuq}} || {{IPA|[iʎsaʁɴiaqtuq]|lang=ik}} || «[ён] будзе вучыцца» || Адпавядае {{IPA|[ʁn]|lang=ik}} у іншых дыялектах. |- | colspan="2" | [[Іспанская мова|Іспанская]]{{sfn|Martínez Celdrán|Fernández Planas|Carrera Sabaté|2003|p=258}} || {{lang|es|[[Арфаграфія іспанскай мовы|e'''n'''juto]]}} || {{IPA|[ẽ̞ɴˈχuto̞]|lang=es}} || «зморшчаны» || Алафон {{IPAslink|n}}. Гл. [[Фаналогія іспанскай мовы]]. |- | colspan="2" | [[Казахская мова|Казахская]] || {{lang|kk|жа'''ң'''а}} / {{lang|kk-Arab|جا'''ڭ'''ا}} / {{Transliteration|kk|ja'''ñ'''a}} || {{IPA|[ʒɑɴɑ]|lang=kk}} || «новы» || Алафон {{IPAslink|ŋ}} побач з [[Галосныя задняга рада|галоснымі задняга рада]]. |- | [[Кечуанскія мовы|Кечуанская]] || [[перу]]анскі варыянт || {{lang|qu|su'''n'''qu}} || {{IPA|[ˈs̠oɴqo]|lang=qu}} || «сэрца» || Алафон {{IPAslink|n}}. |- | colspan="2" | [[Клалам (мова)|Клалам]] || {{lang|clm|sqəyáy'''ŋ'''əxʷ}} || {{IPA|[sqəˈjajɴəxʷ]|lang=clm}} || «вялікае дрэва» || Кантрастуе з [[Глаталізацыя|глаталізаванай]] формай, але не з {{IPAslink|ŋ}}. |- | colspan="2" | [[Ламо (мова)|Ламо]] || || {{IPA|[ɴʷɚ̰˥]}} || «пяць» || Кантрастуе з {{IPAslink|ŋ}}, {{IPAslink|ŋ̊}} і {{IPAslink|ɴ̥}}. |- |colspan=2| [[Мальто (мова)|Мальто]] | {{lang|mjt|तें'''ग़े'''}} | {{IPA|[t̪eɴɢe]}} | «сказаць» | {{IPA|/ŋʁ/}} фанетычна рэалізуецца як {{IPA|[ɴɢ]}}. {{IPAslink|ʁ}} і {{IPA|/ŋʁ/}} пераходзіць у {{IPAslink|h}} у паўднёвых і заходніх дыялектах. |- | colspan="2" | [[Мангольская мова|Мангольская]] || {{lang|mn-Cyrl|мо'''н'''гол}} / {{lang|mn-Mong|ᠮᠣ'''ᠩ'''ᠭᠣᠯ}} / {{Transliteration|mn|mo'''n'''gol}} || {{IPA|[ˈmɔɴ.ɢəɮ]|lang=mn}} || «[[Манголія]]» || Алафон {{IPAslink|ŋ}}. |- | colspan="2" | [[Мапос-буанг (мова)|Мапос-буанг]]{{sfn|Rambok|2010}} || {{lang|bzh|alu'''nġ'''}} || {{IPA|[aˈl̪uɴ]|lang=bzh}} || «удавец» || Фанематычны гук, кантрастуе з {{IPAslink|ŋ}}. |- | [[Нідэрландская мова|Нідэрландская]] || Літаратурная || {{lang|nl|[[Нідэрландскі алфавіт|aa'''n'''genaam]]}} || {{IPA|[ˈaːɴχəˌnaːm]|lang=nl}} || «прыемны» || Алафон {{IPAslink|n}} і {{IPAslink|ŋ}} перад {{IPAslink|χ}} у дыялектах, дзе ён выкарыстоўваецца. Можа рэалізавацца як {{IPAslink|n}} у літаратурным маўленні. |- | colspan="2" | [[Туркменская мова|Туркменская]] || {{lang|tkm|ja'''ň'''}} || {{IPA|[dʒɑɴ]|lang=tkm}} || «звон» || Алафон {{IPAslink|ŋ}} побач з [[Галосныя задняга рада|галоснымі задняга рада]]. |- | colspan="2" | [[Янюва (мова)|Янюва]]{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|pp=34-35}} || {{lang|jao|wa'''ng'''ulu}} || {{IPA|[waŋ̠ulu]|lang=jao}} || «падлетак» || Перадязычковы гук. Кантрастуе з постпалатальным {{IPAblink|ŋ˖}}{{sfnp|Ladefoged|Maddieson|1996|pp=34-35}}. |} == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} ; англійскай мовай * {{Cite report |last=Allen |first=Bryan |date=2007 |title=Bai Dialect Survey |work=SIL Electronic Survey Report 2007-012 |citeseerx=10.1.1.692.4221 |url=https://www.sil.org/resources/publications/entry/9121}} * {{Cite journal |last=Bobaljik |first=Jonathan David |date=1996 |title=Assimilation in the Inuit Languages and the Place of the Uvular Nasal |journal=International Journal of American Linguistics |volume=62 |issue=4 |pages=323–350 |publisher=The University of Chicago Press |doi=10.1086/466303 |jstor=1265705 |s2cid=144140916}} * {{Cite book |last=Feng |first=Wang |date=2006 |title=Comparison of Languages in Contact: The Distillation Method and the Case of Bai |url=http://www.ling.sinica.edu.tw/Files/LL/UploadFiles/MonoFullText/WF-Bai-All.pdf |series=Language and Linguistics Monograph Series B. Frontiers in Linguistics III |isbn=986-00-5228-X |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831092451/http://www.ling.sinica.edu.tw/Files/LL/UploadFiles/MonoFullText/WF-Bai-All.pdf |archive-date=2021-08-31}} * {{Cite book |last=Heinrich |first=Patrick |year=2015 |editor-last1=Miyara |editor-first1=Shinsho |editor-last2=Shimoji |editor-first2=Michinori |title=Handbook of Ryukyuan Languages |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781614511151/html?lang=en |publisher=De Gruyter Mouton |doi=10.1515/9781614511151 |isbn=9781614511618 }} * {{Cite journal |last=Johnson |first=Marion R. |date=1978 |title=A note on the Inuit uvular nasal |journal=Études Inuit Studies |volume=2 |issue=1 |pages=132–135 |jstor=42870492}} * {{Cite book |last1=Ladefoged |first1=Peter |author-link1=Петэр Нільсэн Ладэфогед |last2=Maddieson |first2=Ian |author-link2=Іэн Мэдысан |year=1996 |title=The Sounds of the World's Languages |location=Oxford |publisher=Blackwell |isbn=0-631-19815-6 }} * {{Cite journal |last=Maekawa |first=Kikuo |year=2023 |title=Production of the utterance-final moraic nasal in Japanese: A real-time MRI study |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=53 |issue=1 |pages=189–212 |doi=10.1017/S0025100321000050 |doi-access=free }} * {{Cite journal |last1=Martínez Celdrán |first1=Eugenio |last2=Fernández Planas |first2=Ana Ma. |last3=Carrera Sabaté |first3=Josefina |year=2003 |title=Castilian Spanish |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=33 |issue=2 |pages=255–259 |doi=10.1017/S0025100303001373 |doi-access=free }} * {{cite book |last=Påhlsson |first=Christer |year=1972 |title=The Northumbrian Burr: A Sociolinguistic Study |location=Lund |publisher=Gleerup }} * {{Cite book |last1=Rambok |first1=Mose Lung |last2=Hooley |first2=Bruce |year=2010 |title=Ḳapiya Tateḳin Buang Vuheng-atov Ayej |url=https://www.sil.org/resources/archives/48680 |trans-title=Central Buang–English Dictionary |publisher=Summer Institute of Linguistics, Papua New Guinea Branch |isbn=978-9980-0-3589-9 }} * {{Cite book |last1=Suzuki |first1=Hiroyuki |last2=Nyima |first2=Tashi |year=2018 |chapter=Historical relationship among three non-Tibetic languages in Chamdo, TAR |title=Proceedings of the 51st International Conference on Sino-Tibetan Languages and Linguistics (2018) |location=Kyoto |publisher=Kyoto University |hdl=2433/235308 |hdl-access=free }} ; французскай мовай * {{Cite book |first1=Karl |last1=Prasse |first2=Ghoubeid |last2=Alojaly |first3=Ghabdouane |last3=Mohamed |year=1998 |title=Lexique touareg-français |location=Copenhagen |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=9788772894706}} ; японскай мовай * {{Cite thesis |last=Suzuki |first=Hiroyuki |date=2007 |script-title=ja:カムチベット語康定・新都橋 [Rangakha] 方言の音声分析 |title=Kamuchibetto-go yasusada shintobashi [Rangakha] hōgen no onsei bunseki |trans-title=Кхамскі тыбецкі дыялект рангакха [сіндуцяо]: фанетычны аналіз |url=http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/51094/1/aall002008.pdf |journal=Asian and African Languages and Linguistics |issue=2 |pages=131–162 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002234836/http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/51094/1/aall002008.pdf |archive-date=2020-10-02 |hdl=10108/51094 |hdl-access=free}} {{refend}} == Спасылкі == * {{Phoible|ɴ|text=звонкім язычковым насавым зычным|sa=1}} {{Міжнародны фанетычны алфавіт}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-30}} [[Катэгорыя:Звонкія зычныя]] [[Катэгорыя:Лёгачныя зычныя]] [[Катэгорыя:Насавыя зычныя]] [[Катэгорыя:Язычковыя зычныя]] jw2ugupysp0wlxqnj5jv7jd6bc3ufak 0 808632 5148419 5148213 2026-05-29T19:31:51Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, арфаграфія 5148419 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра фільм|Я — легенда|Пра раман}} {{Фільм |Выява=Лагатып Легенда.png }} '''Я — легенда''' ({{Lang-en|I Am Legend}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[Постапакаліптыка|постапакаліптычны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2007 года рэжысёра [[Фрэнсіс Лоўрэнс|Фрэнсіса Лоўрэнса]], зняты паводле сцэнарыя [[Аківа Голдзмэн]]а і [[Марк Пратасевіч|Марка Пратасевіча]]. Галоўную ролю ў фільме выканаў [[Уіл Сміт]], які сыграў [[Ваеннаслужачы|ваеннага]] [[Вірусалогія|вірусолага]] [[Армія ЗША|арміі ЗША]] Роберта Нэвіла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/box-office-guru-wrapup-will-smith-rescues-industry-with-explosive-opening-for-i-am-legend/|title=Box Office Guru Wrapup: Will Smith Rescues Industry With Explosive Opening For I Am Legend|website=editorial.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-28}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt0480249/|title=I Am Legend|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Стужка заснавана на аднайменным рамане [[Рычард Мэтысан|Рычарда Мэтысана]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку пасля таго, як вірус, першапачаткова створаны як лекі ад раку, знішчыў большую частку чалавецтва. Нэвіл застаецца апошнім чалавекам у горадзе, акрамя мутантаў, якія выходзяць толькі ноччу. Маючы імунітэт да віруса, ён спрабуе стварыць [[Антыдоты|проціяддзе]] і адначасова абараняецца ад варожых істот<ref name=":1" />. Фільм стаў трэцяй экранізацыяй рамана пасля карцін «{{Не перакладзена 5|Апошні чалавек на Зямлі (фільм, 1964)|Апошні чалавек на Зямлі|4=The Last Man on Earth (1964 film)}}» (1964) і «{{Не перакладзена 5|Чалавек-амега|4=The Omega Man}}» (1971). Распрацоўка фільма студыяй [[Warner Bros. Pictures]] пачалася яшчэ ў 1994 годзе. На розных этапах да праекта далучаліся розныя [[акцёр]]ы і [[рэжысёр]]ы, аднак вытворчасць неаднаразова адкладвалася праз высокі бюджэт сцэнарыя. Здымкі стартавалі ў 2006 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у і пераважна праходзілі непасрэдна на вуліцах горада. Адной з найбольш маштабных стала сцэна на [[Бруклінскі мост|Бруклінскім мосце]], кошт здымак якой склаў каля 5 мільёнаў долараў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|title=Government agencies cover filmmakers in red tape|author=Joseph Steuer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116195005/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|archive-date=2007-11-16|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|title=A 'Legend' in the Making|author=Joseph Steuer|date=2007-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011204523/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|archive-date=2007-10-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. Прэм’ера адбылася 14 снежня 2007 года ў ЗША і [[Канада|Канадзе]]. Стужка паказала рэкордныя касавыя зборы для некаляднага фільма, выпушчанага ў снежні ў ЗША, і ў выніку стала [[2007 год у гісторыі кіно|сёмым самым прыбытковым фільмам 2007 года]]. Карціна сабрала 256 мільёнаў долараў у паўночнаамерыканскім пракаце і яшчэ 329 мільёнаў у міжнародным, што ў агульнай складанасці склала 585 мільёнаў долараў<ref name=":0" />. == У ролях == * [[Уіл Сміт]] — Роберт Нэвіл * [[Алісэ Брага|Аліса Брага]] — Ганна * [[Чарлі Тахан]] — Ітан * Эбі і Кона — Саманта, [[Нямецкая аўчарка|нямецкі аўчарка]] Роберта * [[Дэш Міхок]] — альфа-самец начных * [[Эма Томпсан]] — Аліса Крыпін * [[Салі Рычардсан]] — Зоя Нэвіл, жонка Роберта * [[Уілау Сміт]] — Марлі Нэвіл, дачка Роберта * Джаана Нумата — альфа-самка начных * [[Дарэл Фостэр]] — салдат, які суправаджаў Нэвіла напачатку ўспышкі. * Пэт Фрэйлі — [[прэзідэнт ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.warnerbros.com/i-am-legend}} * {{Imdb title|0480249}} * {{Metacritic film}} [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Ньютан Ховард]] [[Катэгорыя:Фільмы Фрэнсіса Лоўрэнса]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2007 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы Heyday Films]] [[Катэгорыя:Фільмы жахаў ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сабак]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] 1gsm9v1wwq3h0mqrtqrhkn8nqnhp1qa 0 808664 5148423 5148015 2026-05-29T19:37:14Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, удакладненне 5148423 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]] |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]] |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]] |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з’яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС (увесну 2021 года гэтую пасаду заняў Уладзімір Кубракоў, сын тагачаснага Міністра ўнутраных спраў [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]], які сам раней пачынаў службу ў гэтым упраўленні<ref name="nn_kubrakov">{{cite web|url=https://nashaniva.com/275817|title=Сын міністра Кубракова пайшоў па ягонай сцежцы: працуе ў Цэнтральным РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=27 ліпеня 2021|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>). За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з’яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзейнасць падчас пратэстаў (2020) == Цэнтральнае РУУС адыграла прыкметную ролю падчас задушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. Паводле дадзеных [[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі]], у перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года на тэрыторыі ўпраўлення адбываліся [[Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)|масавыя катаванні і жорсткае абыходжанне з затрыманымі]]. Людзей, схопленых на вуліцах Мінска, у тым ліку непаўналетніх, дастаўлялі ў РУУС, дзе яны падвяргаліся сістэматычнаму фізічнаму і псіхалагічнаму гвалту з боку супрацоўнікаў міліцыі і байцоў [[Атрад міліцыі асобага прызначэння (Беларусь)|АМАПа]]. Затрыманых прымушалі гадзінамі стаяць у ненатуральных позах (на «[[Расцяжка (поза)|расцяжках]]»), жорстка збівалі [[Дубінка|дубінкамі]], абмяжоўвалі ў вадзе і медыцынскай дапамозе. Расследавальнікі задакументавалі дзясяткі выпадкаў цяжкіх траўмаў ([[пералом]]ы, [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пашкоджанні ўнутраных органаў), атрыманых грамадзянамі ў гэты перыяд, кваліфікуючы дзеянні сілавікоў як [[злачынствы супраць чалавечнасці]]<ref name="tortures">{{cite web|url=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/ruvd-centralnogo-rajona-minsk.pdf|title=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года|publisher=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|date=2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/vyjsla-rassledavanne-pa-katavannjach-u-centralnym-ruus-menska-u-2020-hodze/|title=Выйшла расследаванне па катаваннях у Цэнтральным РУУС Менска ў 2020 годзе|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=16 лютага 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У кастрычніку 2020 года тагачасны начальнік ГУУС Мінгарвыканкама [[Іван Кубракоў]] заявіў, што падчас аднаго з нядзельных маршаў пратэстоўцы нібыта здзейснілі напад на Цэнтральнае РУУС, закідваючы будынак і супрацоўнікаў камянямі<ref name="svaboda_kubrakov">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30912001.html|title=Начальнік менскай міліцыі: Пратэстоўцы напалі на Цэнтральнае РУУС|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=25 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У лістападзе 2020 года менавіта ў Цэнтральнае РУУС невядомымі ў цывільным быў дастаўлены 31-гадовы мінчук [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], схоплены на «[[Плошча Перамен (Мінск)|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў непрытомным стане з цяжкімі чэрапна-мазгавымі траўмамі, ад якіх пазней памёр у бальніцы<ref name="nn_bondarenko">{{cite web|url=https://nashaniva.com/262312|title=Памёр Раман Бандарэнка, якога хуткая забрала непрытомным з Цэнтральнага РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=12 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У гэты перыяд упраўленнем кіраваў [[Артур Шахлай]], на якога, як стала вядома са злітай базы даносаў, падначаленыя скардзіліся ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] за [[Карупцыя|карупцыю]] і збор грошай са сталічных кавярняў за права працаваць у начны час<ref name="nn_shahlay">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Начальнікі == * [[Анатоль Сямёнавіч Мацвеенка]] (1969—1971) * [[Г. В. Сівіцкі|Г.&nbsp;В.&nbsp;Сівіцкі]] (1972—1980) * [[В. С. Палоўнік|В.&nbsp;С.&nbsp;Палоўнік]] (1980—1985) * [[В. А. Пяхота|В.&nbsp;А.&nbsp;Пяхота]] (1985—1988) * [[В. Л. Русак|В.&nbsp;Л.&nbsp;Русак]] (1988—1996) * [[А. Ф. Зыль|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Зыль]] (1996—2001) * [[С. К. Дубаневіч|С.&nbsp;К.&nbsp;Дубаневіч]] (2001—2003) * [[В. Ф. Яромкін|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Яромкін]] (люты — ліпень 2003) * [[С. М. Статуеў|С.&nbsp;М.&nbsp;Статуеў]] (2003—2004) * [[Л. А. Абрамюк|Л.&nbsp;А.&nbsp;Абрамюк]] (2004—2006) * [[В. А. Сінякоў|В.&nbsp;А.&nbsp;Сінякоў]] (2006—2009) * [[Віктар Вітальевіч Радзевіч]] (2009—2014) * [[Артур Уладзіміравіч Шахлай]] (2014—2021)<ref name="history_50_let">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref> * [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] r2y0066f4c1669oztfs5xz9h7b3o1ol 0 808675 5148631 5148266 2026-05-30T09:56:02Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5148631 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле звестак [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў === {{Асноўны артыкул|Аўтынг}} Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]] чалавека без яго згоды) і [[Доксінг|доксінг]]. Яны сталі аднымі з асноўных інструментаў ціску з боку ГУБАЗіК і КДБ <ref name="wp_kgb">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/03/the-washington-post-osvetil-antilgbtk-zakon-v-belarusi/ |title=The Washington Post осветил «антиЛГБТК+» закон в Беларуси |publisher=Gpress |date=3 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. Пры затрыманнях сілавікі атрымліваюць доступ да асабістых перапісак і фотаздымкаў у тэлефонах, пасля чаго пагражаюць апублікаваць інтымныя матэрыялы ў праўладных Telegram-каналах у выпадку адмовы ад супрацоўніцтва або запісу «[[Пакаяннае відэа|пакаяннага відэа]]»<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць відэа, на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў тэлеэфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэтая практыка працягнулася і пазней. Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) пасля адмовы супрацоўнічаць з уладамі сутыкнуўся з тым, што сілавікі апублікавалі ў сеціве яго інтымныя матэрыялы, што прывяло да маштабнага грамадскага аўтынгу і сур'ёзных псіхалагічных наступстваў падчас адбыцця ім пакарання ў калоніі<ref name="tg_house_2024" />. Аналагічнаму доксінгу ў 2025 годзе падвергнулася квір-жанчына Яна Стасяловіч, чые асабістыя дадзеныя і дэталі прыватнага жыцця былі апублікаваныя рэсурсамі ГУБАЗіК з мэтай публічнага прыніжэння<ref name="tg_house_2025" />. Інфармацыя пра прыналежнасць да ЛГБТК-супольнасці таксама мэтанакіравана выкарыстоўваецца як падстава для звальненняў і адлічэнняў. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі сілавікі і адміністрацыі ўстаноў дзейнічаюць сумесна супраць такіх людзей. У ліпені 2024 года транс-мужчына, які працаваў настаўнікам, быў затрыманы і падвергнуты прыніжэнням, пасля чаго пад ціскам [[Пракуратура|пракуратуры]] яго звольнілі з адукацыйнай установы<ref name="tg_house_2024" />. У верасні таго ж года транс-жанчыну затрымалі прама падчас лекцыі. Пераслед быў ініцыяваны сілавымі органамі пасля звароту адміністрацыі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], выкладчыкі якой патрабавалі ад студэнткі спыніць [[Трансгендарны пераход|гендарны пераход]]. Пасля [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйнага арышту]] яе адлічылі<ref name="tg_house_2024" />. Акрамя таго, сілавыя структуры выкарыстоўваюць інфармацыю пра сексуальную арыентацыю для ціску на сваякоў тых квір-люзей, якія паспелі эміграваць з Беларусі. У 2025 годзе былі зафіксаваныя выпадкі, калі міліцыя неаднаразова прыходзіла з ператрусамі да бацькоў транс-асоб, праводзіла допыты суседзяў, патрабавала паведаміць месцазнаходжанне эмігрантаў і даць доступ да іх сацыяльных сетак, а таксама пагражала бацькам выклікамі на «прафілактычныя гутаркі» ў выпадку адмовы дапамагаць сілавікам<ref name="tg_house_2025" />. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-30}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] c6yjk17ebpfncs788jpmv4cuaki91df 0 808684 5148381 5148230 2026-05-29T16:18:51Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5148381 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк «Кіёта» |Нацыянальная назва = uk/Парк «Кіото» |Выява = У центрі парку Кіото.jpg |Подпіс выявы = Парк у 2019 годзе |Горад = Кіеў |Раён горада = Дзяснянскі раён (Кіеў) |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1972 |Архітэктар = |Плошча = 9,87<ref name="a1" /> |Метро = [[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]], [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]] |Наведвальнікі = |Статус = помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння |Пазіцыйная карта = }} '''Парк «Кіёта»''' ({{lang-uk|Парк «Кіото»}}) — парк у [[Лясны масіў (Кіеў)|Лясным масіве]] [[Дзяснянскі раён (Кіеў)|Дзяснянскага раёна]] [[Кіеў|Кіева]], аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. Размешчаны ўздоўж [[Вуліца Кіёта (Кіеў)|вуліцы Кіёта]] і [[Браварскі праспект (Кіеў)|Браварскага праспекта]] паміж станцыямі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]» і «[[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]]». Парк знаходзіцца на балансе камунальнага прадпрыемства «Кіеўзеленбуд». Помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння. == Гісторыя == [[Файл:Парк Киото, Киев (2018, 1).jpg|міні|злева|[[Пагада]], 2018 год]] Парк закладзены ў 1972 годзе пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін паміж [[Кіеў|Кіевам]] і японскім горадам [[Кіёта]]. Да адкрыцця парка Кіёта падарыў Кіеву [[Пагада|пагаду]]<ref name="a1">{{Cite web|lang=uk|url=http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|title=Парк Кіото|website=Деснянський КП УЗН|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141501/http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|url-status=live}}</ref>. Да 40-годдзя ўстанаўлення пабрацімскіх адносін, у верасні 2011 года, была высаджана алея [[Сакура|сакур]] з 360 дрэў, якія падарыла тытунёвая кампанія [[Japan Tobacco International]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|title=Парк Кіото вдосконалюватимуть|author=Добруч Оксана|website=Хрещатик|date=2012-11-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130044822/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|url-status=live}}</ref>. Тады ж былі праведзены работы па аднаўленні сажалкі і ручаёў, уладкаванне дарожак з каменя даўжынёй 360 метраў, абсталявана альпійская горка, бакавы ўваход і ўсталяваны ліхтары ў японскім стылі<ref name="b2" />. У красавіку 2012 года [[Нацыянальны рэестр рэкордаў Украіны]] прызнаў алею сакур самай доўгай у краіне (яе агульная даўжыня — 978 метраў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|title=Аллея сакур в столичном парке Киото попала в Национальный реестр рекордов|author=|website=korrespondent.net|date=2012-04-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131040507/https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе на рэканструкцыю парка было выдзелена больш за 10 мільёнаў грыўняў<ref name="b2">{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|title=Дитмайданчик у сакуровому раю|author=Гуніна Олександра|website=Хрещатик|date=2013-05-15|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131035102/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|url-status=live}}</ref>. 4 чэрвеня 2017 года Кіеўскі гарадскі галава [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталь Клічко]] і мэр Кіёта [[Дайсаку Кадакава]] адкрылі першую чаргу рэканструяванага парка, заклалі капсулу часу. Тады ж быў адкрыты сад камянёў з сухім возерам і падсветкай, распрацаваны дызайнерам японскіх паркаў Шыра Наканэ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|title=В Киеве открыли обновленный парк Киото и Сад камней – КГГА|author=|website=nv.ua|date=2017-06-04|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2022-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413080623/https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|url-status=live}}</ref>. Да заканчэння другой чаргі рэканструкцыі летам 2018 года была створана ландшафтная кампазіцыя з абноўленым дэкаратыўным возерам і каскадным вадаспадам, а таксама ўсталявана пагода<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|title=Реконструкція парку «Кіото»: каскадний фонтан, пагода та оновлене озеро|author=Кучук Марина|website=The Village Україна|date=2018-06-21|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131063932/https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|url-status=live}}</ref>. Трэці этап рэканструкцыі пачаўся ў красавіку 2019 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|title=Парк "Кіото": знову реконструкція, Муніципальна варта та нова вбиральня|author=|website=Вечірній Київ|date=2019-04-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131043958/https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|url-status=live}}</ref>. У лютым 2018 года камісія па пытаннях горадабудаўніцтва, архітэктуры і землекарыстання ўзгадніла праект пастановы аб прызнанні парка «Кіёта» паркам-помнікам садова-паркавага мастацтва і ўнясенні яго ў [[прыродна-запаведны фонд Украіны]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|title=Киевский парк Киото предложили внести в природно-заповедный фонд Украины|author=|website=nv.ua|date=2018-02-03|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222215443/https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|url-status=live}}</ref>. Дадзенае рашэнне было афіцыйна зацверджана 22 сакавіка 2018 года Кіеўскім гарадскім галавой Віталем Клічко<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|title=Про оголошення природної території парком - пам'яткою садово-паркового мистецтва місцевого значення "Парк Кіото"|author=|website=kmr.ligazakon.ua|date=2018-03-22|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214224735/http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|url-status=live}}</ref>. У лютым 2020 года каля станцыі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]», у непасрэднай блізкасці ад парка «Кіёта», было пачата будаўніцтва гандлёвага цэнтра. Зямельны ўчастак плошчай 4,01 гектара быў прадастаўлены кампаніі «Жэнь Сан» [[Кіеўскі гарадскі савет|Кіеўскім гарадскім саветам]] у доўгатэрміновую арэнду да 2030 года яшчэ ў 2004 годзе. Пасля пачатку будаўнічых работ з'явіліся паведамленні аб высечцы дрэў у парку «Кіёта», аднак паводле даных «Кіеўзеленбуда» ўчастак забудовы не з'яўляецца часткай зялёнай зоны парка «Кіёта»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|title=Власти Киева проверят законность вырубки деревьев возле парка "Киото"|author=|website=ukrinform.ru|date=2020-02-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141425/https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Morning in Kioto Park.jpg|Драўляны мост, 2019 год Файл:Парк «Кіото» IMG 3917.jpg|[[Торыі]], 2019 год Файл:Пам'ятник котику.jpg|Скульптура ката, 2019 год </gallery> == Апісанне == У цэнтры парка размешчаны [[сад камянёў]]. Ёсць штучны вадаспад і вадаём з востравам, на які можна прайсці праз невялікі драўляны мост. Акрамя таго, у парку насыпаны штучны пагорак, які прайграе гару [[Фудзіяма]], усталяваны ліхтары, характэрныя для Японіі. У парку абсталяваны дзіцячая і спартыўная пляцоўкі<ref name="a1" />. У парку растуць [[Сасна|сосны]], [[Клён японскі|японскі клён]]. Высаджана алея [[Сакура|сакур]] даўжынёй 978 метраў<ref name="a1" />. <gallery class="center"> Файл:Pale pink sakura flowers in Kioto Park.jpg|Цвіценне сакуры, 2019 год Файл:Парк «Кіото» 23.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк пам'ятка садово-паркового мистецтва Парк Кіото 01.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк «Кіото» Червоний дуб DSC 0589.jpg|Чырвоны дуб, 2020 год </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.5.ua/kyiv/trishky-yaponii-posered-kyieva-chym-osoblyvyi-park-kioto-ta-ioho-sakury-169191.html|title=Трішки Японії посеред Києва: чим особливий парк Кіото та його сакури|author=Павленко Валерія, Сніжко Віктор|website=5 канал|date=2018-05-01|publisher=|access-date=2021-01-24}} * {{Артыкул|спасылка=https://desnabib.kiev.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=3905:press&catid=71:9---&Itemid=88|аўтар=Русяновський Е.|загаловак=Парк «Кіото» – візитівка співдружності|год=2017-05-25|мова=uk| выданне =Вечірній Київ}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Паркі Кіева]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Украінска-японскія адносіны]] 2truhmr48fduyq24vcywzzjs6bls0yb 5148382 5148381 2026-05-29T16:20:00Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5148382 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк «Кіёта» |Нацыянальная назва = uk/Парк «Кіото» |Выява = У центрі парку Кіото.jpg |Подпіс выявы = Парк у 2019 годзе |Горад = Кіеў |Раён горада = Дзяснянскі раён (Кіеў) |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1972 |Архітэктар = |Плошча = 9,87<ref name="a1" /> |Метро = [[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]], [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]] |Наведвальнікі = |Статус = помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння |Пазіцыйная карта = }} '''Парк «Кіёта»''' ({{lang-uk|Парк «Кіото»}}) — парк у [[Лясны масіў (Кіеў)|Лясным масіве]] [[Дзяснянскі раён (Кіеў)|Дзяснянскага раёна]] [[Кіеў|Кіева]], аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. Размешчаны ўздоўж [[Вуліца Кіёта (Кіеў)|вуліцы Кіёта]] і [[Браварскі праспект (Кіеў)|Браварскага праспекта]] паміж станцыямі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]» і «[[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]]». Парк знаходзіцца на балансе камунальнага прадпрыемства «Кіеўзеленбуд». Помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння. == Гісторыя == [[Файл:Парк Киото, Киев (2018, 1).jpg|міні|злева|[[Пагада]], 2018 год]] Парк закладзены ў 1972 годзе пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін паміж [[Кіеў|Кіевам]] і японскім горадам [[Кіёта]]. Да адкрыцця парка Кіёта падарыў Кіеву [[Пагада|пагаду]]<ref name="a1">{{Cite web|lang=uk|url=http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|title=Парк Кіото|website=Деснянський КП УЗН|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141501/http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|url-status=live}}</ref>. Да 40-годдзя ўстанаўлення пабрацімскіх адносін, у верасні 2011 года, была высаджана алея [[Сакура|сакур]] з 360 дрэў, якія падарыла кампанія [[Japan Tobacco International]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|title=Парк Кіото вдосконалюватимуть|author=Добруч Оксана|website=Хрещатик|date=2012-11-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130044822/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|url-status=live}}</ref>. Тады ж былі праведзены работы па аднаўленні сажалкі і ручаёў, уладкаванне дарожак з каменя даўжынёй 360 метраў, абсталявана альпійская горка, бакавы ўваход і ўсталяваны ліхтары ў японскім стылі<ref name="b2" />. У красавіку 2012 года [[Нацыянальны рэестр рэкордаў Украіны]] прызнаў алею сакур самай доўгай у краіне (яе агульная даўжыня — 978 метраў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|title=Аллея сакур в столичном парке Киото попала в Национальный реестр рекордов|author=|website=korrespondent.net|date=2012-04-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131040507/https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе на рэканструкцыю парка было выдзелена больш за 10 мільёнаў грыўняў<ref name="b2">{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|title=Дитмайданчик у сакуровому раю|author=Гуніна Олександра|website=Хрещатик|date=2013-05-15|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131035102/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|url-status=live}}</ref>. 4 чэрвеня 2017 года Кіеўскі гарадскі галава [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталь Клічко]] і мэр Кіёта [[Дайсаку Кадакава]] адкрылі першую чаргу рэканструяванага парка, заклалі капсулу часу. Тады ж быў адкрыты сад камянёў з сухім возерам і падсветкай, распрацаваны дызайнерам японскіх паркаў Шыра Наканэ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|title=В Киеве открыли обновленный парк Киото и Сад камней – КГГА|author=|website=nv.ua|date=2017-06-04|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2022-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413080623/https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|url-status=live}}</ref>. Да заканчэння другой чаргі рэканструкцыі летам 2018 года была створана ландшафтная кампазіцыя з абноўленым дэкаратыўным возерам і каскадным вадаспадам, а таксама ўсталявана пагода<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|title=Реконструкція парку «Кіото»: каскадний фонтан, пагода та оновлене озеро|author=Кучук Марина|website=The Village Україна|date=2018-06-21|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131063932/https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|url-status=live}}</ref>. Трэці этап рэканструкцыі пачаўся ў красавіку 2019 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|title=Парк "Кіото": знову реконструкція, Муніципальна варта та нова вбиральня|author=|website=Вечірній Київ|date=2019-04-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131043958/https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|url-status=live}}</ref>. У лютым 2018 года камісія па пытаннях горадабудаўніцтва, архітэктуры і землекарыстання ўзгадніла праект пастановы аб прызнанні парка «Кіёта» паркам-помнікам садова-паркавага мастацтва і ўнясенні яго ў [[прыродна-запаведны фонд Украіны]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|title=Киевский парк Киото предложили внести в природно-заповедный фонд Украины|author=|website=nv.ua|date=2018-02-03|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222215443/https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|url-status=live}}</ref>. Дадзенае рашэнне было афіцыйна зацверджана 22 сакавіка 2018 года Кіеўскім гарадскім галавой Віталем Клічко<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|title=Про оголошення природної території парком - пам'яткою садово-паркового мистецтва місцевого значення "Парк Кіото"|author=|website=kmr.ligazakon.ua|date=2018-03-22|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214224735/http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|url-status=live}}</ref>. У лютым 2020 года каля станцыі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]», у непасрэднай блізкасці ад парка «Кіёта», было пачата будаўніцтва гандлёвага цэнтра. Зямельны ўчастак плошчай 4,01 гектара быў прадастаўлены кампаніі «Жэнь Сан» [[Кіеўскі гарадскі савет|Кіеўскім гарадскім саветам]] у доўгатэрміновую арэнду да 2030 года яшчэ ў 2004 годзе. Пасля пачатку будаўнічых работ з'явіліся паведамленні аб высечцы дрэў у парку «Кіёта», аднак паводле даных «Кіеўзеленбуда» ўчастак забудовы не з'яўляецца часткай зялёнай зоны парка «Кіёта»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|title=Власти Киева проверят законность вырубки деревьев возле парка "Киото"|author=|website=ukrinform.ru|date=2020-02-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141425/https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Morning in Kioto Park.jpg|Драўляны мост, 2019 год Файл:Парк «Кіото» IMG 3917.jpg|[[Торыі]], 2019 год Файл:Пам'ятник котику.jpg|Скульптура ката, 2019 год </gallery> == Апісанне == У цэнтры парка размешчаны [[сад камянёў]]. Ёсць штучны вадаспад і вадаём з востравам, на які можна прайсці праз невялікі драўляны мост. Акрамя таго, у парку насыпаны штучны пагорак, які прайграе гару [[Фудзіяма]], усталяваны ліхтары, характэрныя для Японіі. У парку абсталяваны дзіцячая і спартыўная пляцоўкі<ref name="a1" />. У парку растуць [[Сасна|сосны]], [[Клён японскі|японскі клён]]. Высаджана алея [[Сакура|сакур]] даўжынёй 978 метраў<ref name="a1" />. <gallery class="center"> Файл:Pale pink sakura flowers in Kioto Park.jpg|Цвіценне сакуры, 2019 год Файл:Парк «Кіото» 23.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк пам'ятка садово-паркового мистецтва Парк Кіото 01.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк «Кіото» Червоний дуб DSC 0589.jpg|Чырвоны дуб, 2020 год </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.5.ua/kyiv/trishky-yaponii-posered-kyieva-chym-osoblyvyi-park-kioto-ta-ioho-sakury-169191.html|title=Трішки Японії посеред Києва: чим особливий парк Кіото та його сакури|author=Павленко Валерія, Сніжко Віктор|website=5 канал|date=2018-05-01|publisher=|access-date=2021-01-24}} * {{Артыкул|спасылка=https://desnabib.kiev.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=3905:press&catid=71:9---&Itemid=88|аўтар=Русяновський Е.|загаловак=Парк «Кіото» – візитівка співдружності|год=2017-05-25|мова=uk| выданне =Вечірній Київ}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Паркі Кіева]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Украінска-японскія адносіны]] m4en3gv428taob1tvbe7za186rxiimz 0 808695 5148410 5148290 2026-05-29T19:20:33Z DBatura 73587 5148410 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РСЧА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]]<br> [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Іван Яфімавіч Пятроў|Іван Пятроў (Зелім-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальных атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Масква|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] pr3lse4m2fih048cu6ubzxqhu3o8o1z 0 808696 5148315 2026-05-29T13:06:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Зоя Макараўна Задора]] 5148315 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зоя Макараўна Задора]] 66kvgatfzgxc0msp4gjj233z2hitdfi 0 808697 5148316 2026-05-29T13:06:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Арцёмавіч Шыбека]] 5148316 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Арцёмавіч Шыбека ]] 3f2axdwb77uwi93vsxz2gob5hyoj0aa 0 808698 5148317 2026-05-29T13:07:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Нікіфаравіч Ракаед]] 5148317 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Нікіфаравіч Ракаед]] t894q1jhxdb7nwgqzv2v2ryu78hjdgo 0 808699 5148320 2026-05-29T13:15:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)]] 5148320 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)]] 0m36cojg5l279qkr29qx9o7diumvxex 0 808700 5148324 2026-05-29T13:17:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] 5148324 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] muq49e3653029xss1i70e4f4mhprzhb 14 808701 5148333 2026-05-29T13:26:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{catmain|Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж}} [[Катэгорыя:Выпускнікі навучальных устаноў Беларусі|Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] [[Катэгорыя:Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] [[Катэгорыя:Постаці Смальянаў]]» 5148333 wikitext text/x-wiki {{catmain|Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж}} [[Катэгорыя:Выпускнікі навучальных устаноў Беларусі|Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] [[Катэгорыя:Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] [[Катэгорыя:Постаці Смальянаў]] nx5rnjtz4gqbrb4yolkmiy4kaya71lq 0 808702 5148335 2026-05-29T13:28:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] 5148335 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] muq49e3653029xss1i70e4f4mhprzhb 0 808703 5148337 2026-05-29T13:29:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] 5148337 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]] muq49e3653029xss1i70e4f4mhprzhb 0 808704 5148343 2026-05-29T14:01:34Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; 9 сакавіка 1891, Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — 6 лістапада 1959, Маніла, Філіпіны) марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой с...» 5148343 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; 9 сакавіка 1891, Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — 6 лістапада 1959, Маніла, Філіпіны) марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой сусветнай вайны. Тым не менш, на сучасных Філіпінах прызнаецца трэцім прэзідэнтам краіны. {{Бібліяінфармацыя}} mtbj37vx3i61dhpcwj7v2ht94yc3o3o 5148344 5148343 2026-05-29T14:04:17Z StarDeg 16311 5148344 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; [[9 сакавіка]] [[1891]], Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — [[6 лістапада]] [[1959]], Маніла, Філіпіны) марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой сусветнай вайны. Тым не менш, на сучасных Філіпінах прызнаецца трэцім прэзідэнтам краіны. {{Бібліяінфармацыя}} lct410f2xlobjhgu2b5l35xbnb50esp 5148345 5148344 2026-05-29T14:05:35Z StarDeg 16311 5148345 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; [[9 сакавіка]] [[1891]], Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — [[6 лістапада]] [[1959]], Маніла, Філіпіны) марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой сусветнай вайны. Тым не менш, на сучасных Філіпінах прызнаецца трэцім прэзідэнтам краіны. {{зноскі}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Бібліяінфармацыя}} my4eqhbu6s8pjysid07fak1vti2o8x2 5148347 5148345 2026-05-29T14:08:00Z StarDeg 16311 5148347 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; [[9 сакавіка]] [[1891]], Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — [[6 лістапада]] [[1959]], Маніла, Філіпіны) марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой сусветнай вайны. Тым не менш, на сучасных Філіпінах прызнаецца трэцім прэзідэнтам краіны. {{зноскі}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Філіпінаў]] {{DEFAULTSORT:Лаўрэль Хасэ}} 1pnx7pienzk9qj0t20bkoff4wm9918i 5148586 5148347 2026-05-30T08:34:37Z JerzyKundrat 174 5148586 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; [[9 сакавіка]] [[1891]], Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — [[6 лістапада]] [[1959]], Маніла, Філіпіны) — палітычны лідар марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой сусветнай вайны. Тым не менш, на сучасных Філіпінах прызнаецца трэцім прэзідэнтам краіны. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лаўрэль Хасэ}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Філіпінаў]] ciesw3r9t9tvamar9htrm0b29yygfi4 0 808705 5148352 2026-05-29T14:44:07Z StarDeg 16311 Новая старонка: «(Асоба) '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, мак. Стоян Веяноўскі; (нар. 1 мая 1955 г.) 1999). {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}}» 5148352 wikitext text/x-wiki (Асоба) '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, мак. Стоян Веяноўскі; (нар. 1 мая 1955 г.) 1999). {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} ervpdqu0vf2dmhl1j9rlxdy4fhhkmee 5148353 5148352 2026-05-29T14:45:45Z StarDeg 16311 5148353 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, мак. Стоян Веяноўскі; (нар. [[1 мая]] [[1955]]) 1999). {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} obukx4yaxb23nu6lfap14u0cj4a8qxh 5148354 5148353 2026-05-29T14:46:57Z StarDeg 16311 5148354 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, мак. Стоян Веяноўскі; (нар. [[1 мая]] [[1955]]) — біскуп Македонскай праваслаўнай царквы, з 10 кастрычніка 1999 года яе прадстаяцель з тытулам: «Благаслаўлёны Архіепіскап Ахрыдскі і Македонскі і мітрапаліт Скопскі». {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} 5lts6nbpy27xzmnto7du49vu6zwx0zb 5148356 5148354 2026-05-29T14:52:58Z StarDeg 16311 5148356 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, ({{lang-mk|Стојан Вељановски}}); (нар. [[1 мая]] [[1955]]) — біскуп Македонскай праваслаўнай царквы, з 10 кастрычніка 1999 года яе прадстаяцель з тытулам: «Благаслаўлёны Архіепіскап Ахрыдскі і Македонскі і мітрапаліт Скопскі». {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} t35xdiuscywdbar2iyl6a57hpn0rnce 5148520 5148356 2026-05-30T03:17:33Z StarDeg 16311 5148520 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, ({{lang-mk|Стојан Вељановски}}); (нар. [[1 мая]] [[1955]]) — біскуп Македонскай праваслаўнай царквы, з 10 кастрычніка 1999 года яе прадстаяцель з тытулам: «Благаслаўлёны Архіепіскап Ахрыдскі і Македонскі і мітрапаліт Скопскі». {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя архіепіскапы]] 2qi09dayokxtzzib7fd3xpkwf9wpi5w 5148584 5148520 2026-05-30T08:31:33Z JerzyKundrat 174 Артыкул вельмі кароткі 5148584 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, ({{lang-mk|Стојан Вељановски}}); (нар. [[1 мая]] [[1955]]) — епіскуп Македонскай праваслаўнай царквы, з 10 кастрычніка 1999 года яе прадстаяцель з тытулам: «Благаслаўлёны Архіепіскап Ахрыдскі і Македонскі і мітрапаліт Скопскі». {{дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя архіепіскапы]] tavpilm76a0av9oz7xqtwspcpk5yg83 0 808706 5148359 2026-05-29T15:06:34Z Laplandian 63641 Новая старонка: «{{Цёзкі|Мацвееў}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}) (нарадзіўся ў [[1976]] годзе) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [Левыя_(палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у Яўрэі|яўрэ...» 5148359 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}) (нарадзіўся ў [[1976]] годзе) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [Левыя_(палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш|ідышы]], рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс "Дэр Найер Фрайнд" і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета "Бірабіджанер штэрн"). У 2017 годзе вярнуўся з Нью-Йорка ў Санкт-Пецярбург. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. ==Бібліяграфія== * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} d4cw3obteto5ryh2ql3i8rfdginjbbs 5148360 5148359 2026-05-29T15:12:37Z Laplandian 63641 5148360 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}) (нарадзіўся ў [[1976]] годзе) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [Левыя_(палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш|ідышы]], рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасіды|хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс "Дэр Найер Фрайнд" і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета "Бірабіджанер штэрн"). У 2017 годзе вярнуўся з Нью-Йорка ў Санкт-Пецярбург. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. ==Бібліяграфія== * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} 6t1luw3kd40qbfavomv6soesbm1owb2 5148361 5148360 2026-05-29T15:16:54Z ~2026-32087-66 168969 5148361 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}) (нарадзіўся ў [[1976]] годзе) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [[Левыя_(палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш|ідышы]], рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасіды|хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс "Дэр Найер Фрайнд" і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета "Бірабіджанер штэрн"). У 2017 годзе вярнуўся з Нью-Йорка ў Санкт-Пецярбург. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. ==Бібліяграфія== * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} iorih9vfqc7lcrrr1glqynm5tnugrnl 5148377 5148361 2026-05-29T16:02:10Z JerzyKundrat 174 5148377 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} {{Пісьменнік}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [[Левыя (палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш]]ы, рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасіды|хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс «Дэр Найер Фрайнд» і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета «Бірабіджанер штэрн»). У 2017 годзе вярнуўся з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Санкт-Пецярбург]]. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. == Бібліяграфія == * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} {{DEFAULTSORT:Мацвееў Ёэль}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] 3btafm5b62cqclw8bw5oasrlkh4m19o 5148629 5148377 2026-05-30T09:55:31Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5148629 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} {{Пісьменнік}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [[Левыя (палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш]]ы, рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасіды|хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс «Дэр Найер Фрайнд» і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета «Бірабіджанер штэрн»). У 2017 годзе вярнуўся з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Санкт-Пецярбург]]. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. == Бібліяграфія == * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-30}} {{DEFAULTSORT:Мацвееў Ёэль}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] n7mbgp62rr49x4okrk0nshwjvbaxdi9 3 808707 5148375 2026-05-29T15:57:48Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5148375 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:57, 29 мая 2026 (+03) 2psacuxi87u8lbowb78vydsvfvwws2y 0 808708 5148399 2026-05-29T18:47:24Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Зорны паход па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа''' — штогадовая акцыя ў [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаная захаванню і ўвекавечванню памяці баявых і працоўных подзвігаў. Праводзіцца ў студзені—лютым у перыяд зімовых канікул з удзел...» 5148399 wikitext text/x-wiki '''Зорны паход па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа''' — штогадовая акцыя ў [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаная захаванню і ўвекавечванню памяці баявых і працоўных подзвігаў. Праводзіцца ў студзені—лютым у перыяд зімовых канікул з удзелам студэнтаў і выкладчыкаў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name="минобр"/>. Ідэя правядзення «Зорных паходаў» узнікла ў [[1966]] годзе, калі студэнты Мінскага педагагічнага інстытута (цяпер Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка) прынялі ўдзел ва Усесаюзным паходзе моладзі па месцах рэвалюцыйнай, баявой і працоўнай славы савецкага народа. Стартаваць павінны былі ў розных населеных пунктах, а фінішаваць − усе групы адначасова ў адным месцы. Схема такога маршруту на карце па форме падобная на зорку, адсюль і назва паходу — Зорны<ref name="минобр">[https://edu.gov.by/by-be/news/zvezdnyy-pokhod--vizitnaya-kartochka-bgpu/ Звездный поход – визитная карточка БГПУ] // Министерство образования Республики Беларусь, 30.01.2024</ref>. У [[1967]] годзе выкладчыкі і студэнты арганізавалі аналагічнае мерапрыемства, але ўжо ў рамках [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/po-mestam-boevoj-i-trudovoj-slavy-rasskazyvaem-o-proekte-zvyozdnyj-pohod По местам боевой и трудовой славы – рассказываем о проекте «Звёздный поход»] // СТВ, 24 января 2026</ref>. У першыя гады ўдзельнікі адпраўляліся на лыжах, пераадольваючы за суткі пры марозным надвор’і 25—30 км. У першы «Зорны паход» тэмпература дасягала -35 °C<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/pervyj-zvyozdnyj-pohod-prohodil-na-lyzhah-v-35-gradusnyj-moroz-uznali-kak-izmenilsya-proekt-spustya-58-let Первый «Звёздный поход» проходил на лыжах в 35-градусный мороз. Узнали, как изменился проект спустя 58 лет] // СТВ, 30 января 2024</ref>. З [[2015]] года «Зорныя паходы» сталі інтэрнацыянальнымі – у складзе атрадаў студэнты замежных навучальных устаноў з [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]а, [[Казахстан]]а, [[Кітай|Кітая]], [[Расія|Расіі]], [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а і [[Узбекістан]]а. Замежныя ўдзельнікі ў рамках мерапрыемстваў знаёмяцца з [[беларуская культура|беларускай культурай]] і традыцыямі, даведаюцца аб суайчынніках, якія прымалі ўдзел у вызваленні Беларусі, а таксама расказваюць школьнікам пра гісторыю, культуру і традыцыі сваіх краін<ref>[https://bspu.by/upravleniya-i-podrazdeleniya/upravlenie-vospitatelnoi-raboty-s-molodezhyu/internacionalnye-zvezdnye-pohody Интернациональные Звёздные походы студентов и преподавателей БГПУ по местам боевой и трудовой славы белорусского народа] // Сайт БГПУ</ref>. У [[2026]] годзе ў акцыі прынялі ўдзел 11 атрадаў і каля 300 чалавек<ref>[https://minsknews.by/v-bgpu-dali-start-internaczionalnomu-61-mu-zvezdnomu-pohodu/ В БГПУ дали старт интернациональному 61-му «Звездному походу»] // Минск-Новости, 27 января 2026</ref>. Традыцыйна паход стартуе з [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у. У рамках акцыі атрады накіроўваюцца ў розныя раёны Беларусі, дзе праводзяць прафарыентацыйныя сустрэчы ў школах, распавядаюць пра свой універсітэт, ладзяць майстар-класы, дыялогавыя пляцоўкі, канцэртныя праграмы патрыятычнай накіраванасці, сустрэчы з ветэранамі баявых дзеянняў і працы, мітынгі і ўскладанні кветак да брацкіх магіл воінаў і мірных жыхароў, якія загінулі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], знаёмяцца з гістарычнымі месцамі і вядучымі прадпрыемствамі<ref>[https://minsknews.by/missiya-sohranit-istoricheskuyu-pamyat-vo-imya-budushhego-v-bgpu-startoval-59-j-zvezdnyj-pohod/ Миссия — сохранить историческую память во имя будущего. В БГПУ стартовал 59-й «Звездный поход»] // Минск-Новости, 30 января 2024</ref><ref name="минобр"/><ref name="зю">[https://vk.com/wall-37554714_24250 За четыре дня участники «Звездного похода» посетят 11 районов Беларуси] // Газета "Знамя Юности", 27 января 2024</ref>. Мерапрыемствы галоўным чынам арыентаваны на падзеі ваенных гадоў. Як паказвала студэнтка ўніверсітэта Ульяна Мілашэўская<ref name="зю"/>: {{пачатак цытаты}}«Зорны паход» — гэта ў першую чаргу ўвекавечванне памяці тых, хто загінуў у гады Вялікай Айчыннай вайны, таму ён праводзіцца па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа.{{канец цытаты}} == Гл. таксама == * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] * [[Генацыд беларускага народа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гістарычная палітыка]][[Катэгорыя:БДПУ імя Максіма Танка]][[Катэгорыя:Мерапрыемствы]][[Катэгорыя:Студэнцтва]] 8o04s8chkuvf3tf5gubf18a1sfuyr7k 5148400 5148399 2026-05-29T18:47:39Z DBatura 73587 5148400 wikitext text/x-wiki '''«Зорны паход» па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа''' — штогадовая акцыя ў [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаная захаванню і ўвекавечванню памяці баявых і працоўных подзвігаў. Праводзіцца ў студзені—лютым у перыяд зімовых канікул з удзелам студэнтаў і выкладчыкаў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name="минобр"/>. Ідэя правядзення «Зорных паходаў» узнікла ў [[1966]] годзе, калі студэнты Мінскага педагагічнага інстытута (цяпер Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка) прынялі ўдзел ва Усесаюзным паходзе моладзі па месцах рэвалюцыйнай, баявой і працоўнай славы савецкага народа. Стартаваць павінны былі ў розных населеных пунктах, а фінішаваць − усе групы адначасова ў адным месцы. Схема такога маршруту на карце па форме падобная на зорку, адсюль і назва паходу — Зорны<ref name="минобр">[https://edu.gov.by/by-be/news/zvezdnyy-pokhod--vizitnaya-kartochka-bgpu/ Звездный поход – визитная карточка БГПУ] // Министерство образования Республики Беларусь, 30.01.2024</ref>. У [[1967]] годзе выкладчыкі і студэнты арганізавалі аналагічнае мерапрыемства, але ўжо ў рамках [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/po-mestam-boevoj-i-trudovoj-slavy-rasskazyvaem-o-proekte-zvyozdnyj-pohod По местам боевой и трудовой славы – рассказываем о проекте «Звёздный поход»] // СТВ, 24 января 2026</ref>. У першыя гады ўдзельнікі адпраўляліся на лыжах, пераадольваючы за суткі пры марозным надвор’і 25—30 км. У першы «Зорны паход» тэмпература дасягала -35 °C<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/pervyj-zvyozdnyj-pohod-prohodil-na-lyzhah-v-35-gradusnyj-moroz-uznali-kak-izmenilsya-proekt-spustya-58-let Первый «Звёздный поход» проходил на лыжах в 35-градусный мороз. Узнали, как изменился проект спустя 58 лет] // СТВ, 30 января 2024</ref>. З [[2015]] года «Зорныя паходы» сталі інтэрнацыянальнымі – у складзе атрадаў студэнты замежных навучальных устаноў з [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]а, [[Казахстан]]а, [[Кітай|Кітая]], [[Расія|Расіі]], [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а і [[Узбекістан]]а. Замежныя ўдзельнікі ў рамках мерапрыемстваў знаёмяцца з [[беларуская культура|беларускай культурай]] і традыцыямі, даведаюцца аб суайчынніках, якія прымалі ўдзел у вызваленні Беларусі, а таксама расказваюць школьнікам пра гісторыю, культуру і традыцыі сваіх краін<ref>[https://bspu.by/upravleniya-i-podrazdeleniya/upravlenie-vospitatelnoi-raboty-s-molodezhyu/internacionalnye-zvezdnye-pohody Интернациональные Звёздные походы студентов и преподавателей БГПУ по местам боевой и трудовой славы белорусского народа] // Сайт БГПУ</ref>. У [[2026]] годзе ў акцыі прынялі ўдзел 11 атрадаў і каля 300 чалавек<ref>[https://minsknews.by/v-bgpu-dali-start-internaczionalnomu-61-mu-zvezdnomu-pohodu/ В БГПУ дали старт интернациональному 61-му «Звездному походу»] // Минск-Новости, 27 января 2026</ref>. Традыцыйна паход стартуе з [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у. У рамках акцыі атрады накіроўваюцца ў розныя раёны Беларусі, дзе праводзяць прафарыентацыйныя сустрэчы ў школах, распавядаюць пра свой універсітэт, ладзяць майстар-класы, дыялогавыя пляцоўкі, канцэртныя праграмы патрыятычнай накіраванасці, сустрэчы з ветэранамі баявых дзеянняў і працы, мітынгі і ўскладанні кветак да брацкіх магіл воінаў і мірных жыхароў, якія загінулі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], знаёмяцца з гістарычнымі месцамі і вядучымі прадпрыемствамі<ref>[https://minsknews.by/missiya-sohranit-istoricheskuyu-pamyat-vo-imya-budushhego-v-bgpu-startoval-59-j-zvezdnyj-pohod/ Миссия — сохранить историческую память во имя будущего. В БГПУ стартовал 59-й «Звездный поход»] // Минск-Новости, 30 января 2024</ref><ref name="минобр"/><ref name="зю">[https://vk.com/wall-37554714_24250 За четыре дня участники «Звездного похода» посетят 11 районов Беларуси] // Газета "Знамя Юности", 27 января 2024</ref>. Мерапрыемствы галоўным чынам арыентаваны на падзеі ваенных гадоў. Як паказвала студэнтка ўніверсітэта Ульяна Мілашэўская<ref name="зю"/>: {{пачатак цытаты}}«Зорны паход» — гэта ў першую чаргу ўвекавечванне памяці тых, хто загінуў у гады Вялікай Айчыннай вайны, таму ён праводзіцца па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа.{{канец цытаты}} == Гл. таксама == * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] * [[Генацыд беларускага народа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гістарычная палітыка]][[Катэгорыя:БДПУ імя Максіма Танка]][[Катэгорыя:Мерапрыемствы]][[Катэгорыя:Студэнцтва]] jvpi1rt8m864ndd8zdxcijh3kkbetzk 5148401 5148400 2026-05-29T18:49:42Z DBatura 73587 5148401 wikitext text/x-wiki '''«Зорны паход» па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа''' — штогадовая акцыя ў [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаная захаванню і ўвекавечванню памяці баявых і працоўных подзвігаў. Праводзіцца ў студзені—лютым у перыяд зімовых канікул з удзелам студэнтаў і выкладчыкаў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name="минобр"/>. Ідэя правядзення «Зорных паходаў» узнікла ў [[1966]] годзе, калі студэнты Мінскага педагагічнага інстытута (цяпер Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка) прынялі ўдзел ва Усесаюзным паходзе моладзі па месцах рэвалюцыйнай, баявой і працоўнай славы савецкага народа. Стартаваць павінны былі ў розных населеных пунктах, а фінішаваць − усе групы адначасова ў адным месцы. Схема такога маршруту на карце па форме падобная на зорку, адсюль і назва паходу — Зорны<ref name="минобр">[https://edu.gov.by/by-be/news/zvezdnyy-pokhod--vizitnaya-kartochka-bgpu/ Звездный поход – визитная карточка БГПУ] // Министерство образования Республики Беларусь, 30.01.2024</ref>. У [[1967]] годзе выкладчыкі і студэнты арганізавалі аналагічнае мерапрыемства, але ўжо ў рамках [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/po-mestam-boevoj-i-trudovoj-slavy-rasskazyvaem-o-proekte-zvyozdnyj-pohod По местам боевой и трудовой славы – рассказываем о проекте «Звёздный поход»] // СТВ, 24 января 2026</ref>. У першыя гады ўдзельнікі адпраўляліся на лыжах, пераадольваючы за суткі пры марозным надвор’і 25—30 км. У першы «Зорны паход» тэмпература дасягала -35 °C<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/pervyj-zvyozdnyj-pohod-prohodil-na-lyzhah-v-35-gradusnyj-moroz-uznali-kak-izmenilsya-proekt-spustya-58-let Первый «Звёздный поход» проходил на лыжах в 35-градусный мороз. Узнали, как изменился проект спустя 58 лет] // СТВ, 30 января 2024</ref>. З [[2015]] года «Зорныя паходы» сталі інтэрнацыянальнымі – у складзе атрадаў студэнты замежных навучальных устаноў з [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]а, [[Казахстан]]а, [[Кітай|Кітая]], [[Расія|Расіі]], [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а і [[Узбекістан]]а. Замежныя ўдзельнікі ў рамках мерапрыемстваў знаёмяцца з [[беларуская культура|беларускай культурай]] і традыцыямі, даведаюцца аб суайчынніках, якія прымалі ўдзел у вызваленні Беларусі, а таксама расказваюць школьнікам пра гісторыю, культуру і традыцыі сваіх краін<ref>[https://bspu.by/upravleniya-i-podrazdeleniya/upravlenie-vospitatelnoi-raboty-s-molodezhyu/internacionalnye-zvezdnye-pohody Интернациональные Звёздные походы студентов и преподавателей БГПУ по местам боевой и трудовой славы белорусского народа] // Сайт БГПУ</ref>. У [[2026]] годзе ў акцыі прынялі ўдзел 11 атрадаў і каля 300 чалавек<ref>[https://minsknews.by/v-bgpu-dali-start-internaczionalnomu-61-mu-zvezdnomu-pohodu/ В БГПУ дали старт интернациональному 61-му «Звездному походу»] // Минск-Новости, 27 января 2026</ref>. Традыцыйна паход стартуе з [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у. У рамках акцыі атрады накіроўваюцца ў розныя раёны Беларусі, дзе праводзяць прафарыентацыйныя сустрэчы ў школах, распавядаюць пра свой універсітэт, ладзяць майстар-класы, дыялогавыя пляцоўкі, канцэртныя праграмы патрыятычнай накіраванасці, сустрэчы з ветэранамі баявых дзеянняў і працы, мітынгі і ўскладанні кветак да брацкіх магіл воінаў і мірных жыхароў, якія загінулі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], знаёмяцца з гістарычнымі месцамі і вядучымі прадпрыемствамі раёнаў<ref>[https://minsknews.by/missiya-sohranit-istoricheskuyu-pamyat-vo-imya-budushhego-v-bgpu-startoval-59-j-zvezdnyj-pohod/ Миссия — сохранить историческую память во имя будущего. В БГПУ стартовал 59-й «Звездный поход»] // Минск-Новости, 30 января 2024</ref><ref name="минобр"/><ref name="зю">[https://vk.com/wall-37554714_24250 За четыре дня участники «Звездного похода» посетят 11 районов Беларуси] // Газета "Знамя Юности", 27 января 2024</ref>. Мерапрыемствы галоўным чынам арыентаваны на падзеі ваенных гадоў. Як паказвала студэнтка ўніверсітэта і ўдзельніца акцыі Ульяна Мілашэўская<ref name="зю"/>: {{пачатак цытаты}}«Зорны паход» — гэта ў першую чаргу ўвекавечванне памяці тых, хто загінуў у гады Вялікай Айчыннай вайны, таму ён праводзіцца па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа.{{канец цытаты}} == Гл. таксама == * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] * [[Генацыд беларускага народа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гістарычная палітыка]][[Катэгорыя:БДПУ імя Максіма Танка]][[Катэгорыя:Мерапрыемствы]][[Катэгорыя:Студэнцтва]] n5zizxww1g6tsancsxdkhvu91fgucqv 0 808709 5148403 2026-05-29T19:00:27Z Kiryienka 26582 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1356265395|Shio III of Georgia]]» 5148403 wikitext text/x-wiki '''Шыа III''' {{Efn|{{lang-ka|შიო III}}}} ( свецкае імя '''Элізбар Муджыры''' ; {{Efn|{{lang-ka|ელიზბარ მუჯირი}}}} нарадзіўся 1 лютага 1969 г.) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі]] . Раней ён быў [[Епіскап|епіскапам]] [[Сенакі|Сенакскім]] і Чхарацкуйскім з 2003 па 202 6 год, а таксама ''месцаахоўнікам'' патрыяршага прастола з 2017 па 2026 год. Нарадзіўся ў [[Тбілісі]], [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], вучыўся ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]] і Праваслаўным універсітэце Святога Ціхана . Стаў манахам у 1993 годзе, а таксама быў [[Іераманах|пасвечаны ў святары]] ў 1996 годзе. У 2003 годзе быў прызначаны епіскапам новай епархіі Сенакскай і Чхарацкуйскай, а таксама ў 2009 годзе кіраваў прыходамі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. У 2017 годзе [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілія II Грузінскі]] прызначыў яго ''месцаахоўнікам'' Патрыяршага прастола. Пасля смерці Іліі II у 2026 годзе ён стаў часовым кіраўніком [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]], а пазней быў абраны патрыярхам. [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] cwg9300a6qw85uvtiixi8g2kqibnba2 5148404 5148403 2026-05-29T19:01:55Z Kiryienka 26582 5148404 wikitext text/x-wiki {{пішу||}}{{Іерарх}} '''Шыа III''' — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі]] . Раней ён быў [[Епіскап|епіскапам]] [[Сенакі|Сенакскім]] і Чхарацкуйскім з 2003 па 202 6 год, а таксама ''месцаахоўнікам'' патрыяршага прастола з 2017 па 2026 год. Нарадзіўся ў [[Тбілісі]], [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], вучыўся ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]] і Праваслаўным універсітэце Святога Ціхана . Стаў манахам у 1993 годзе, а таксама быў [[Іераманах|пасвечаны ў святары]] ў 1996 годзе. У 2003 годзе быў прызначаны епіскапам новай епархіі Сенакскай і Чхарацкуйскай, а таксама ў 2009 годзе кіраваў прыходамі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. У 2017 годзе [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілія II Грузінскі]] прызначыў яго ''месцаахоўнікам'' Патрыяршага прастола. Пасля смерці Іліі II у 2026 годзе ён стаў часовым кіраўніком [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]], а пазней быў абраны патрыярхам. [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] 0klo23ih3mny8r6scbnuooatrrkglug 5148407 5148404 2026-05-29T19:15:59Z Kiryienka 26582 5148407 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Шыа III''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі]]. Раней ён быў з 2003 па 2026 год епіскапам Сенакскім і Чхарацкуйскім, а таксама ''месцаахоўнікам'' патрыяршага прастола з 2017 па 2026 год. Свецкае імя — '''Элізбар Муджыры''' == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Тбілісі]], [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], вучыўся ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]] і [[Праваслаўны Свята-Ціханаўскі гуманітарны ўнівеістэт|Праваслаўным універсітэце Святога Ціхана]]. Стаў манахам у 1993 годзе, а таксама быў [[Іераманах|пасвечаны ў святары]] ў 1996 годзе. У 2003 годзе быў прызначаны епіскапам новай епархіі Сенакскай і Чхарацкуйскай, а таксама з 2009 года кіраваў прыходамі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. У 2017 годзе [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ільля II Грузінскі]] прызначыў яго ''месцаахоўнікам'' Патрыяршага прастола. Пасля смерці Ільлі II у 2026 годзе ён стаў часовым кіраўніком [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]], а пазней быў абраны патрыярхам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] eqgwes759pxdng00srebys12f2z9daq 5148411 5148407 2026-05-29T19:22:16Z Kiryienka 26582 дададзена [[Катэгорыя:Праваслаўныя патрыярхі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148411 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Шыа III''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі]]. Раней ён быў з 2003 па 2026 год епіскапам Сенакскім і Чхарацкуйскім, а таксама ''месцаахоўнікам'' патрыяршага прастола з 2017 па 2026 год. Свецкае імя — '''Элізбар Муджыры''' == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Тбілісі]], [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], вучыўся ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]] і [[Праваслаўны Свята-Ціханаўскі гуманітарны ўнівеістэт|Праваслаўным універсітэце Святога Ціхана]]. Стаў манахам у 1993 годзе, а таксама быў [[Іераманах|пасвечаны ў святары]] ў 1996 годзе. У 2003 годзе быў прызначаны епіскапам новай епархіі Сенакскай і Чхарацкуйскай, а таксама з 2009 года кіраваў прыходамі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. У 2017 годзе [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ільля II Грузінскі]] прызначыў яго ''месцаахоўнікам'' Патрыяршага прастола. Пасля смерці Ільлі II у 2026 годзе ён стаў часовым кіраўніком [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]], а пазней быў абраны патрыярхам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя патрыярхі]] 6ndyz7inyaynwqp3vi729ceh4grfhxc 5148415 5148411 2026-05-29T19:29:09Z Kiryienka 26582 /* Біяграфія */ 5148415 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Шыа III''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі]]. Раней ён быў з 2003 па 2026 год епіскапам Сенакскім і Чхарацкуйскім, а таксама ''месцаахоўнікам'' патрыяршага прастола з 2017 па 2026 год. Свецкае імя — '''Элізбар Муджыры''' == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Тбілісі]], [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], вучыўся ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]] і [[Праваслаўны Свята-Ціханаўскі гуманітарны ўнівеістэт|Праваслаўным універсітэце Святога Ціхана]]. Стаў манахам у 1993 годзе, а таксама быў [[Іераманах|пасвечаны ў святары]] ў 1996. У 2003 быў прызначаны епіскапам новай епархіі Сенакскай і Чхарацкуйскай, а таксама з 2009 кіраваў прыходамі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. У 2017 [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ільля II Грузінскі]] прызначыў яго ''месцаахоўнікам'' Патрыяршага прастола. Пасля смерці Ільлі II у 2026 годзе ён стаў часовым кіраўніком [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]], а пазней быў абраны патрыярхам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя патрыярхі]] 888zwaxmwj4vrv97hief9wq06gugoxy 5148521 5148415 2026-05-30T03:18:45Z StarDeg 16311 5148521 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Шыа III''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі|Каталікос-Патрыярх усяе Грузіі]]. Раней ён быў з 2003 па 2026 год епіскапам Сенакскім і Чхарацкуйскім, а таксама ''месцаахоўнікам'' патрыяршага прастола з 2017 па 2026 год. Свецкае імя — '''Элізбар Муджыры''' == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Тбілісі]], [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], вучыўся ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]] і [[Праваслаўны Свята-Ціханаўскі гуманітарны ўнівеістэт|Праваслаўным універсітэце Святога Ціхана]]. Стаў манахам у 1993 годзе, а таксама быў [[Іераманах|пасвечаны ў святары]] ў 1996. У 2003 быў прызначаны епіскапам новай епархіі Сенакскай і Чхарацкуйскай, а таксама з 2009 кіраваў прыходамі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі. У 2017 [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ільля II Грузінскі]] прызначыў яго ''месцаахоўнікам'' Патрыяршага прастола. Пасля смерці Ільлі II у 2026 годзе ён стаў часовым кіраўніком [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]], а пазней быў абраны патрыярхам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя патрыярхі]] ni1l1g57hjglwclw0uxoc8pinyums43 1 808710 5148425 2026-05-29T19:41:47Z Kiryienka 26582 Новая старонка: «{{пераклад|en|Shio III of Georgia}}» 5148425 wikitext text/x-wiki {{пераклад|en|Shio III of Georgia}} c2wmo4r8aech6j2bdbvjiczw6sqqh3u 0 808711 5148431 2026-05-29T20:10:23Z Deminly 149349 Перасылае да [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] 5148431 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] 2bco17nfe75lzi0aqnjtasmkoqwqhla 0 808712 5148435 2026-05-29T20:28:58Z Arcemij 168978 Створана перакладам першага раздзела старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/153191568|Малая Токмачка]]» 5148435 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|статус=Сяло|Герб=Mala tokmachka gerb.png|lat_deg=47.537447748480403|lat_min=0|lat_sec=0|lon_deg=35.89802731735|lon_min=0|lon_sec=0|CoordAddon=|CoordScale=50000|глава=|add1n=|add1=|add2n=|add2=}}'''Малая Такмачка''' ( {{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}} ) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай абшчыны. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Населенства, па звестках 2024 года, было менш за 100 чалавек <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref> . Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі на Украіну]] <ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref> . i2a8yxk6p6rsii2o1y16xapz6ft7nke 5148628 5148435 2026-05-30T09:55:24Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5148628 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|статус=Сяло|Герб=Mala tokmachka gerb.png|lat_deg=47.537447748480403|lat_min=0|lat_sec=0|lon_deg=35.89802731735|lon_min=0|lon_sec=0|CoordAddon=|CoordScale=50000|глава=|add1n=|add1=|add2n=|add2=}}'''Малая Такмачка''' ( {{Lang-uk|Мала́ Токма́чка}} ) — [[сяло]] ў [[Палогыўскі раён|Полагаўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], адміністратыўны цэнтр Малатакмачанскай сельскай абшчыны. Да 2020 года сяло было адміністратыўным цэнтрам Малатакмачанскага сельсавета ў [[Арыхіўскі раён|Арэхаўскім раёне]]. Населенства, па звестках 2024 года, было менш за 100 чалавек <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|title=Прифронтова Мала Токмачка: фоторепортаж зі зруйнованого села у Запорізькій області|first=Максим|last=Савченко|website=Відбудова. Запоріжжя|date=2024-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923174923/https://vidbudova.zp.ua/pryfrontova-mala-tokmachka-fotoreportazh-zi-zrujnovanogo-sela-u-zaporizkij-oblasti/|archive-date=2024-09-23|access-date=2024-09-23|url-status=live}}</ref> . Да 2025 года сяло было знішчана падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварвання Расіі на Украіну]] <ref name="svoboda_2025_07_06">{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|title="Село выжжено почти целиком". Российская армия пытается захватить Каменское|date=2025-07-06|publisher=Радио Свобода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706190848/https://www.svoboda.org/a/selo-vyzhzheno-pochti-tselikom-rossiyskaya-armiya-pytaetsya-zahvatitj-kamenskoe/33463206.html|archive-date=2025-07-06}}</ref> . {{няма катэгорый|date=2026-05-30}} puonvpzbghr1r7nij6499yiix9dk1xg 0 808713 5148436 2026-05-29T20:40:50Z Arcemij 168978 Створана перакладам першага раздзела старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/153110093|Дмитриенко, Ваня]]» 5148436 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[Поп-музыка|поп]], [[поп-рок]], [[хип-хоп]], [[альтернативный рок]] }}'''Іван Дзмітрыенка''' (поўнае імя — '''Іван Віктаравіч''' '''Дзмітрыенка''' ; нарадзіўся [[25 кастрычніка]] [[2005]], [[Краснаярск]], [[Расія|Расея]] ) — расійскі [[спявак]] і акцёр . Атрымаў вядомасць пасля выхаду рускамоўнага трэка «Венера-Юпітэр » <ref name="muz9">{{Cite web|lang=ru|url=https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|title=9 интересных фактов о Ване Дмитриенко|website=[[Муз-ТВ]]|date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729080733/https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|archive-date=2022-07-29|access-date=2022-07-26|url-status=live}}</ref> . Лаўрэат рэйтынгу Forbes «30 да 30» 2023 года ў катэгорыі «Музыка» <ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|title=17-летний Ваня Дмитриенко попал в рейтинг журнала Forbes|author=Александра Лисица|website=[[Газета.ru]]|date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152105/https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|archive-date=2023-06-01|access-date=2023-06-01|url-status=live}}</ref> . Артыст 2025 года па версіі сэрвісу " Яндэкс Музыка " <ref name="форбс яндекс">{{Cite web|lang=|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/551297-vana-dmitrienko-stal-artistom-goda-po-versii-andeks-muzyki|title=Ваня Дмитриенко стал артистом года по версии «Яндекс Музыки»|author=Мамиконян О.|website=|date=2025-12-04|publisher=[[Forbes.ru]]|access-date=2025-12-04}}</ref> . g8gt8tjf4qdvny28s69fmp1w8qfc8xo 5148438 5148436 2026-05-29T20:45:46Z Arcemij 168978 Створана перакладам раздзела «Личная жизнь» старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/153110093|Дмитриенко, Ваня]]» 5148438 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[Поп-музыка|поп]], [[поп-рок]], [[хип-хоп]], [[альтернативный рок]] }}'''Іван Дзмітрыенка''' (поўнае імя — '''Іван Віктаравіч''' '''Дзмітрыенка''' ; нарадзіўся [[25 кастрычніка]] [[2005]], [[Краснаярск]], [[Расія|Расея]] ) — расійскі [[спявак]] і акцёр . Атрымаў вядомасць пасля выхаду рускамоўнага трэка «Венера-Юпітэр » <ref name="muz9">{{Cite web|lang=ru|url=https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|title=9 интересных фактов о Ване Дмитриенко|website=[[Муз-ТВ]]|date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729080733/https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|archive-date=2022-07-29|access-date=2022-07-26|url-status=live}}</ref> . Лаўрэат рэйтынгу Forbes «30 да 30» 2023 года ў катэгорыі «Музыка» <ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|title=17-летний Ваня Дмитриенко попал в рейтинг журнала Forbes|author=Александра Лисица|website=[[Газета.ru]]|date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152105/https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|archive-date=2023-06-01|access-date=2023-06-01|url-status=live}}</ref> . Артыст 2025 года па версіі сэрвісу " Яндэкс Музыка " <ref name="форбс яндекс">{{Cite web|lang=|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/551297-vana-dmitrienko-stal-artistom-goda-po-versii-andeks-muzyki|title=Ваня Дмитриенко стал артистом года по версии «Яндекс Музыки»|author=Мамиконян О.|website=|date=2025-12-04|publisher=[[Forbes.ru]]|access-date=2025-12-04}}</ref> . == Жыццё артыста == У 2021—2024 гадах быў у рамантычных адносінах з блогерам Аляксандрай Набатчыкавай, вядомай як Саша Айс ; у лістападзе 2024 года пара разышлася <ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . У кастрычніку 2025 года Ваня Дзмітрыенка і актрыса Ганна Перасільд паведамілі пра тое, што знаходзяцца ў адносінах <ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . 5gc864ltq6w3qfclvs3g84mk9ul1oj8 5148577 5148438 2026-05-30T08:21:28Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Дзмітрыенка, Іван]] у [[Іван Віктаравіч Дзмітрыенка]]: Уніфікацыя назваў 5148438 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[Поп-музыка|поп]], [[поп-рок]], [[хип-хоп]], [[альтернативный рок]] }}'''Іван Дзмітрыенка''' (поўнае імя — '''Іван Віктаравіч''' '''Дзмітрыенка''' ; нарадзіўся [[25 кастрычніка]] [[2005]], [[Краснаярск]], [[Расія|Расея]] ) — расійскі [[спявак]] і акцёр . Атрымаў вядомасць пасля выхаду рускамоўнага трэка «Венера-Юпітэр » <ref name="muz9">{{Cite web|lang=ru|url=https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|title=9 интересных фактов о Ване Дмитриенко|website=[[Муз-ТВ]]|date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729080733/https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|archive-date=2022-07-29|access-date=2022-07-26|url-status=live}}</ref> . Лаўрэат рэйтынгу Forbes «30 да 30» 2023 года ў катэгорыі «Музыка» <ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|title=17-летний Ваня Дмитриенко попал в рейтинг журнала Forbes|author=Александра Лисица|website=[[Газета.ru]]|date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152105/https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|archive-date=2023-06-01|access-date=2023-06-01|url-status=live}}</ref> . Артыст 2025 года па версіі сэрвісу " Яндэкс Музыка " <ref name="форбс яндекс">{{Cite web|lang=|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/551297-vana-dmitrienko-stal-artistom-goda-po-versii-andeks-muzyki|title=Ваня Дмитриенко стал артистом года по версии «Яндекс Музыки»|author=Мамиконян О.|website=|date=2025-12-04|publisher=[[Forbes.ru]]|access-date=2025-12-04}}</ref> . == Жыццё артыста == У 2021—2024 гадах быў у рамантычных адносінах з блогерам Аляксандрай Набатчыкавай, вядомай як Саша Айс ; у лістападзе 2024 года пара разышлася <ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . У кастрычніку 2025 года Ваня Дзмітрыенка і актрыса Ганна Перасільд паведамілі пра тое, што знаходзяцца ў адносінах <ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . 5gc864ltq6w3qfclvs3g84mk9ul1oj8 5148581 5148577 2026-05-30T08:24:35Z JerzyKundrat 174 5148581 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[Поп-музыка|поп]], [[поп-рок]], [[хип-хоп]], [[альтернативный рок]] }} '''Іван Дзмітрыенка''' (поўнае імя — '''Іван Віктаравіч Дзмітрыенка''', {{lang-ru|Иван Викторович Дмитриенко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[спявак]] і акцёр. Атрымаў вядомасць пасля выхаду рускамоўнага трэка «Венера-Юпітэр» <ref name="muz9">{{Cite web|lang=ru|url=https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|title=9 интересных фактов о Ване Дмитриенко|website=[[Муз-ТВ]]|date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729080733/https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|archive-date=2022-07-29|access-date=2022-07-26|url-status=live}}</ref> . Лаўрэат рэйтынгу Forbes «30 да 30» 2023 года ў катэгорыі «Музыка» <ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|title=17-летний Ваня Дмитриенко попал в рейтинг журнала Forbes|author=Александра Лисица|website=[[Газета.ru]]|date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152105/https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|archive-date=2023-06-01|access-date=2023-06-01|url-status=live}}</ref> . Артыст 2025 года па версіі сэрвісу «Яндэкс Музыка» <ref name="форбс яндекс">{{Cite web|lang=|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/551297-vana-dmitrienko-stal-artistom-goda-po-versii-andeks-muzyki|title=Ваня Дмитриенко стал артистом года по версии «Яндекс Музыки»|author=Мамиконян О.|website=|date=2025-12-04|publisher=[[Forbes.ru]]|access-date=2025-12-04}}</ref> . == Жыццё артыста == У 2021—2024 гадах быў у рамантычных адносінах з блогерам Аляксандрай Набатчыкавай, вядомай як Саша Айс; у лістападзе 2024 года пара разышлася<ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . У кастрычніку 2025 года Ваня Дзмітрыенка і актрыса Ганна Перасільд паведамілі пра тое, што знаходзяцца ў адносінах<ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзмітрыенка Іван Віктаравіч}} 2o1tf6fzvlix1igy4ir933od3oobnn6 5148582 5148581 2026-05-30T08:25:11Z JerzyKundrat 174 5148582 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[Поп-музыка|поп]], [[поп-рок]], [[хип-хоп]], [[альтернативный рок]] }} '''Іван Віктаравіч Дзмітрыенка''' ({{lang-ru|Иван Викторович Дмитриенко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[спявак]] і акцёр. Атрымаў вядомасць пасля выхаду рускамоўнага трэка «Венера-Юпітэр» <ref name="muz9">{{Cite web|lang=ru|url=https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|title=9 интересных фактов о Ване Дмитриенко|website=[[Муз-ТВ]]|date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729080733/https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|archive-date=2022-07-29|access-date=2022-07-26|url-status=live}}</ref> . Лаўрэат рэйтынгу Forbes «30 да 30» 2023 года ў катэгорыі «Музыка» <ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|title=17-летний Ваня Дмитриенко попал в рейтинг журнала Forbes|author=Александра Лисица|website=[[Газета.ru]]|date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152105/https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|archive-date=2023-06-01|access-date=2023-06-01|url-status=live}}</ref> . Артыст 2025 года па версіі сэрвісу «Яндэкс Музыка» <ref name="форбс яндекс">{{Cite web|lang=|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/551297-vana-dmitrienko-stal-artistom-goda-po-versii-andeks-muzyki|title=Ваня Дмитриенко стал артистом года по версии «Яндекс Музыки»|author=Мамиконян О.|website=|date=2025-12-04|publisher=[[Forbes.ru]]|access-date=2025-12-04}}</ref> . == Жыццё артыста == У 2021—2024 гадах быў у рамантычных адносінах з блогерам Аляксандрай Набатчыкавай, вядомай як Саша Айс; у лістападзе 2024 года пара разышлася<ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . У кастрычніку 2025 года Ваня Дзмітрыенка і актрыса Ганна Перасільд паведамілі пра тое, што знаходзяцца ў адносінах<ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзмітрыенка Іван Віктаравіч}} cm24p2chvwmy9hc0rrq8vjb3s8qr7ee 5148657 5148582 2026-05-30T10:27:16Z DobryBrat 5701 афармленне 5148657 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[Поп-музыка|поп]], [[поп-рок]], [[хип-хоп]], [[альтернативный рок]] }} '''Іван Віктаравіч Дзмітрыенка''' ({{lang-ru|Иван Викторович Дмитриенко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[спявак]] і акцёр. Атрымаў вядомасць пасля выхаду рускамоўнага трэка «Венера-Юпітэр» <ref name="muz9">{{Cite web|lang=ru|url=https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|title=9 интересных фактов о Ване Дмитриенко|website=[[Муз-ТВ]]|date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729080733/https://muz-tv.ru/news/9-interesnyh-faktov-o-vane-dmitrienko/|archive-date=2022-07-29|access-date=2022-07-26|url-status=live}}</ref> . Лаўрэат рэйтынгу Forbes «30 да 30» 2023 года ў катэгорыі «Музыка» <ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|title=17-летний Ваня Дмитриенко попал в рейтинг журнала Forbes|author=Александра Лисица|website=[[Газета.ru]]|date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601152105/https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/04/26/20302081.shtml|archive-date=2023-06-01|access-date=2023-06-01|url-status=live}}</ref> . Артыст 2025 года па версіі сэрвісу «Яндэкс Музыка» <ref name="форбс яндекс">{{Cite web|lang=|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/551297-vana-dmitrienko-stal-artistom-goda-po-versii-andeks-muzyki|title=Ваня Дмитриенко стал артистом года по версии «Яндекс Музыки»|author=Мамиконян О.|website=|date=2025-12-04|publisher=[[Forbes.ru]]|access-date=2025-12-04}}</ref> . == Асабістае жыццё == У 2021—2024 гадах быў у рамантычных адносінах з блогерам Аляксандрай Набатчыкавай, вядомай як Саша Айс; у лістападзе 2024 года пара разышлася<ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . У кастрычніку 2025 года Ваня Дзмітрыенка і актрыса Ганна Перасільд паведамілі пра тое, што знаходзяцца ў адносінах<ref name="рбк 1">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/life/news/694130f79a794754357e0adb#7e0adb-contents-p4|title=Кто такой Ваня Дмитриенко и почему он стал кумиром женщин за 30|author=Розанова А.|website=|date=2025-12-17|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> <ref name="рбк 2">{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/person/6980b5c49a79471ff44a6f0e#contents-4|title=Иван Дмитриенко биография, фото, карьера, личная жизнь|author=|website=|date=|publisher=[[РБК]]|access-date=2026-05-13}}</ref> . == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзмітрыенка Іван Віктаравіч}} gv2jtkuzz4d5n6jhds1soai8u95n24z 0 808714 5148448 2026-05-29T21:27:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне |Назва = Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў |Арыгінал = |Выява = Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў.jpg |Шырыня = 250px |Подпіс = Вокладка першага тома (Рыга, 1940) |Аўтар = Складальнік: Сяргей Сахараў|Сяргей С...» 5148448 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў |Арыгінал = |Выява = Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў.jpg |Шырыня = 250px |Подпіс = Вокладка першага тома (Рыга, 1940) |Аўтар = Складальнік: [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]]<br>Рэдактар: [[Кастусь Езавітаў]] |Жанр = зборнік [[фальклор]]у |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] |Выпуск = [[1940]] |Старонак = |isbn = |Арыгінал назвы=Народная творчасьць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў}} '''«Наро́дная тво́рчасць Латга́льскіх і Ілукстэ́нскіх белару́саў»''' (у арыгінале — ''«Народная творчасьць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў»'') — зборнік беларускага фальклору, які быў сабраны [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]] і выдадзены ў [[Рыга|Рызе]] ў [[1940]] годзе. З’яўляецца адным з найважнейшых навуковых і культурных дасягненняў беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Гісторыя выдання == Збіранне фальклору сярод беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] на працягу доўгага часу праводзілася мясцовымі актывістамі, настаўнікамі і навучэнцамі беларускіх гімназій, а таксама [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускім навукова-краязнаўчым таварыствам у Латвіі]] (БНКТЛ). Асаблівы ўклад у гэтую справу зрабіў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] Сяргей Сахараў. У 1939 годзе Сяргей Сахараў падаў на разгляд Культурнага фонду Латвіі каля 1100 фальклорных запісаў розных жанраў, якія былі сабраны ім сярод латгальскіх і ілукштанскіх беларусаў<ref>Ліс, Марына. Педагагічная і культурна-асветніцкая дзейнасць С. П. Сахарава // Весці Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. 1995. № 3. С. 104; Яна ж. Cяргей Сахараў і беларуска-балцкія сувязі // Кантакты і дыялогі. 1996. № 10. С. 16—20.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. Выданне гэтай працы стала магчымым шмат у чым дзякуючы падтрымцы і дапамозе кіраўніка фалькларыстычнай камісіі Культурнага фонду, латышскага прафесара [[Карліс Страўбергс|Карла Страўберга]] ({{lang-lv|Kārlis Straubergs}}). За сабраны матэрыял Культурны фонд Латвіі прызначыў прэмію ў памеры 700 [[Латвійскі лат|латаў]]. За кошт гэтых сродкаў улетку 1940 года легальнае [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ) здолела надрукаваць першы том зборніка<ref>Ліс, Марына. Педагагічная і культурна-асветніцкая дзейнасць С. П. Сахарава // Весці Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. 1995. № 3. С. 104; Яна ж. Cяргей Сахараў і беларуска-балцкія сувязі // Кантакты і дыялогі. 1996. № 10. С. 16—20.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. З ініцыятывы Таварыства беларусаў у Латвіі афіцыйным рэдактарам выдання стаў вядомы грамадскі дзеяч [[Кастусь Езавітаў]]. Дзеля завяршэння рэдактарскай працы над кнігай і ўдакладнення матэрыялаў улетку і восенню 1940 года ён спецыяльна камандзіраваўся ў Латгалію<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 55.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. == Змест == З-за фінансавых і палітычных абставін (у тым ліку [[Савецкая акупацыя Латвіі|савецкай акупацыі Латвіі]] летам 1940 года) свет пабачыў толькі першы том выдання. У гэты том увайшло звыш 400 беларускіх народных песень, якія адлюстроўваюць моўныя асаблівасці і багатую духоўную культуру беларусаў латвійска-беларускага памежжа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па фалькларыстыцы]] [[Катэгорыя:Зборнікі фальклору]] [[Катэгорыя:Кнігі 1940 года]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 6l84wapi72fm23iful12kmbbqtri1j4 5148627 5148448 2026-05-30T09:55:19Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5148627 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў |Арыгінал = |Выява = Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў.jpg |Шырыня = 250px |Подпіс = Вокладка першага тома (Рыга, 1940) |Аўтар = Складальнік: [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]]<br>Рэдактар: [[Кастусь Езавітаў]] |Жанр = зборнік [[фальклор]]у |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |Выдавецтва = [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] |Выпуск = [[1940]] |Старонак = |isbn = |Арыгінал назвы=Народная творчасьць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў}} '''«Наро́дная тво́рчасць Латга́льскіх і Ілукстэ́нскіх белару́саў»''' (у арыгінале — ''«Народная творчасьць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў»'') — зборнік беларускага фальклору, які быў сабраны [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]] і выдадзены ў [[Рыга|Рызе]] ў [[1940]] годзе. З’яўляецца адным з найважнейшых навуковых і культурных дасягненняў беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Гісторыя выдання == Збіранне фальклору сярод беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] на працягу доўгага часу праводзілася мясцовымі актывістамі, настаўнікамі і навучэнцамі беларускіх гімназій, а таксама [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускім навукова-краязнаўчым таварыствам у Латвіі]] (БНКТЛ). Асаблівы ўклад у гэтую справу зрабіў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] Сяргей Сахараў. У 1939 годзе Сяргей Сахараў падаў на разгляд Культурнага фонду Латвіі каля 1100 фальклорных запісаў розных жанраў, якія былі сабраны ім сярод латгальскіх і ілукштанскіх беларусаў<ref>Ліс, Марына. Педагагічная і культурна-асветніцкая дзейнасць С. П. Сахарава // Весці Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. 1995. № 3. С. 104; Яна ж. Cяргей Сахараў і беларуска-балцкія сувязі // Кантакты і дыялогі. 1996. № 10. С. 16—20.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. Выданне гэтай працы стала магчымым шмат у чым дзякуючы падтрымцы і дапамозе кіраўніка фалькларыстычнай камісіі Культурнага фонду, латышскага прафесара [[Карліс Страўбергс|Карла Страўберга]] ({{lang-lv|Kārlis Straubergs}}). За сабраны матэрыял Культурны фонд Латвіі прызначыў прэмію ў памеры 700 [[Латвійскі лат|латаў]]. За кошт гэтых сродкаў улетку 1940 года легальнае [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ) здолела надрукаваць першы том зборніка<ref>Ліс, Марына. Педагагічная і культурна-асветніцкая дзейнасць С. П. Сахарава // Весці Акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. 1995. № 3. С. 104; Яна ж. Cяргей Сахараў і беларуска-балцкія сувязі // Кантакты і дыялогі. 1996. № 10. С. 16—20.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. З ініцыятывы Таварыства беларусаў у Латвіі афіцыйным рэдактарам выдання стаў вядомы грамадскі дзеяч [[Кастусь Езавітаў]]. Дзеля завяршэння рэдактарскай працы над кнігай і ўдакладнення матэрыялаў улетку і восенню 1940 года ён спецыяльна камандзіраваўся ў Латгалію<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 55.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. == Змест == З-за фінансавых і палітычных абставін (у тым ліку [[Савецкая акупацыя Латвіі|савецкай акупацыі Латвіі]] летам 1940 года) свет пабачыў толькі першы том выдання. У гэты том увайшло звыш 400 беларускіх народных песень, якія адлюстроўваюць моўныя асаблівасці і багатую духоўную культуру беларусаў латвійска-беларускага памежжа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=621}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-30}} [[Катэгорыя:Кнігі па фалькларыстыцы]] [[Катэгорыя:Зборнікі фальклору]] [[Катэгорыя:Кнігі 1940 года]] [[Катэгорыя:Кнігі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] qtwzm8q35le9px53qqvi7u57t3x4wjy 0 808715 5148450 2026-05-29T21:40:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Орган выканаўчай улады |назва = Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |ю...» 5148450 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |юрысдыкцыя = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = восень [[1921]] |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = [[1934]] |пераемнік = |падпарадкаванне = |штаб-кватэра = [[Рыга]] |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Уладзімір Пігулеўскі]] |пасада главы1 = Кіраўнікі |імя главы2 = |пасада главы2 = |імя главы3 = |пасада главы3 = |імя главы4 = |пасада главы4 = |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства асветы Латвіі]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Белару́скі аддзе́л Міністэ́рства асве́ты Ла́твіі''' (таксама вядомы як ''Беларускі школьны аддзел'') — дзяржаўная ўстанова ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая займалася кіраваннем, фінансаваннем і каардынацыяй беларускага школьніцтва і культурна-асветніцкага жыцця [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]]. Існавала ў [[1921]]—[[1934]] гадах. == Гісторыя == === Заснаванне і кіраўніцтва === Аддзел быў створаны ўвосень 1921 года ў структуры [[Міністэрства асветы Латвіі]]. Яго ўзнікненне стала вынікам ліберальнага заканадаўства Латвійскай Рэспублікі, якое прадастаўляла шырокія магчымасці нацыянальна-культурнай аўтаноміі для прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей. На піку свайго развіцця ў пачатку 1920-х гадоў у юрысдыкцыі Беларускага аддзела знаходзілася 51 пачатковая і 3 сярэднія школы ([[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]], [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] і [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]]){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. У розныя гады аддзелам кіравалі вядомыя беларускія грамадскія дзеячы, сярод якіх былі [[Сяргей Сахараў]] і [[Уладзімір Пігулеўскі]], які ўзначальваў аддзел з 1926 да 1934 года. Пры ўстанове таксама дзейнічала спецыяльная Рада Беларускага аддзела. Пасаду інспектара беларускіх школ у структуры ўстановы 30 ліпеня 1930 года, перамогшы на выбарах [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]], заняў [[Пятро Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (Журкоўскі)|2023|с=46}}. === Падтрымка студэнцтва і моладзі === Беларускі аддзел адыгрываў ключавую ролю ў падтрымцы маладых латвійскіх беларусаў, якія імкнуліся атрымаць вышэйшую адукацыю. У пачатку 1920-х гадоў з-за недастатковага ведання латышскай мовы многія выпускнікі беларускіх гімназій не маглі паступіць у [[Латвійскі ўніверсітэт]]. Аддзел дапамагаў арганізоўваць іх навучанне за мяжой, у прыватнасці, у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (у [[Прага|Празе]]). Установа вяла афіцыйную перапіску з чэхаславацкім урадам і дыпламатамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] аб выдзяленні стыпендый, ацэньваючы нацыянальную свядомасць і акадэмічныя поспехі кандыдатаў на выезд{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131—132, 137}}. З паступовым развіццём беларускай адукацыі ў самой Латвіі аддзел пачаў арыентавацца на падтрымку студэнтаў унутры краіны. 6 сакавіка 1927 года Рада Беларускага аддзела ініцыявала стварэнне ўласнага стыпендыяльнага фонду для найбольш бедных беларускіх студэнтаў, у тым ліку тых, хто вучыўся ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] ці [[Латвійская дзяржаўная кансерваторыя|Латвійскай дзяржаўнай кансерваторыі]]. Кіраўніком фонду стаў Уладзімір Пігулеўскі. Фонд фарміраваўся з дабрачынных ахвяраванняў прыватных асоб і штомесячных адлічэнняў (па адным [[Латвійскі лат|лаце]]) з заробкаў настаўнікаў беларускіх школ. Дапамога выдавалася студэнтам у выглядзе доўгатэрміновай пазыкі (забяспечанай [[Вэксаль|вэксалем]]), якую яны мусілі вярнуць на працягу двух гадоў пасля заканчэння вучобы. Нягледзячы на фінансавыя крызісы і нежаданне некаторых настаўнікаў плаціць складкі, за перыяд з мая 1927 да студзеня 1934 года фонду ўдалося сабраць 1933 латы, што стала значнай падтрымкай у фарміраванні айчыннай інтэлігенцыі ў Латвіі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=141}}. === Культурна-мастацкая дзейнасць === Аддзел займаўся размеркаваннем дзяржаўных сродкаў і датацый на падтрымку беларускіх грамадска-культурных ініцыятыў. 5 сакавіка 1927 года Міністэрства асветы менавіта па прадстаўленні аддзела прызнала [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) адзінай тэатральнай арганізацыяй беларускай меншасці, надзяліўшы яе правам атрымліваць фінансавую дапамогу са сродкаў Культурнага фонду Латвіі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. === Ліквідацыя === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаўся працэс абмежавання правоў нацыянальных меншасцей. На хвалі ліквідацыі школьнай аўтаноміі Беларускі школьны аддзел быў расфарміраваны. Замест яго ў падпарадкаванні Агульнага дэпартамента Міністэрства асветы была створана пасада рэферэнта па справах беларускай асветы, на якую прызначылі Пятра Журкоўскага. Аднак ужо ў 1936 годзе, на фоне масавага закрыцця і латышызацыі беларускіх школ, гэтая пасада таксама была канчаткова скасаваная{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593}}{{sfn|Грыбоўскі (Журкоўскі)|2023|с=50}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Пятро Журкоўскі – дзеяч беларускага руху ў міжваеннай Латвіі |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 38—52 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pyatro-zhurko-ski-dzeyach-belaruskaga-ruhu-mizhvaennay-latvii |ref=Грыбоўскі (Журкоўскі)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Латвіі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1934 годзе]] s67eh81o3sy5v8puch07u8w7ytugb5r 5148451 5148450 2026-05-29T21:40:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148451 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |юрысдыкцыя = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = восень [[1921]] |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = [[1934]] |пераемнік = |падпарадкаванне = |штаб-кватэра = [[Рыга]] |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Сяргей Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Уладзімір Пігулеўскі]] |пасада главы1 = Кіраўнікі |імя главы2 = |пасада главы2 = |імя главы3 = |пасада главы3 = |імя главы4 = |пасада главы4 = |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства асветы Латвіі]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Белару́скі аддзе́л Міністэ́рства асве́ты Ла́твіі''' (таксама вядомы як ''Беларускі школьны аддзел'') — дзяржаўная ўстанова ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая займалася кіраваннем, фінансаваннем і каардынацыяй беларускага школьніцтва і культурна-асветніцкага жыцця [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]]. Існавала ў [[1921]]—[[1934]] гадах. == Гісторыя == === Заснаванне і кіраўніцтва === Аддзел быў створаны ўвосень 1921 года ў структуры [[Міністэрства асветы Латвіі]]. Яго ўзнікненне стала вынікам ліберальнага заканадаўства Латвійскай Рэспублікі, якое прадастаўляла шырокія магчымасці нацыянальна-культурнай аўтаноміі для прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей. На піку свайго развіцця ў пачатку 1920-х гадоў у юрысдыкцыі Беларускага аддзела знаходзілася 51 пачатковая і 3 сярэднія школы ([[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]], [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] і [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]]){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. У розныя гады аддзелам кіравалі вядомыя беларускія грамадскія дзеячы, сярод якіх былі [[Сяргей Сахараў]] і [[Уладзімір Пігулеўскі]], які ўзначальваў аддзел з 1926 да 1934 года. Пры ўстанове таксама дзейнічала спецыяльная Рада Беларускага аддзела. Пасаду інспектара беларускіх школ у структуры ўстановы 30 ліпеня 1930 года, перамогшы на выбарах [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]], заняў [[Пятро Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (Журкоўскі)|2023|с=46}}. === Падтрымка студэнцтва і моладзі === Беларускі аддзел адыгрываў ключавую ролю ў падтрымцы маладых латвійскіх беларусаў, якія імкнуліся атрымаць вышэйшую адукацыю. У пачатку 1920-х гадоў з-за недастатковага ведання латышскай мовы многія выпускнікі беларускіх гімназій не маглі паступіць у [[Латвійскі ўніверсітэт]]. Аддзел дапамагаў арганізоўваць іх навучанне за мяжой, у прыватнасці, у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (у [[Прага|Празе]]). Установа вяла афіцыйную перапіску з чэхаславацкім урадам і дыпламатамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] аб выдзяленні стыпендый, ацэньваючы нацыянальную свядомасць і акадэмічныя поспехі кандыдатаў на выезд{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131—132, 137}}. З паступовым развіццём беларускай адукацыі ў самой Латвіі аддзел пачаў арыентавацца на падтрымку студэнтаў унутры краіны. 6 сакавіка 1927 года Рада Беларускага аддзела ініцыявала стварэнне ўласнага стыпендыяльнага фонду для найбольш бедных беларускіх студэнтаў, у тым ліку тых, хто вучыўся ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]] ці [[Латвійская дзяржаўная кансерваторыя|Латвійскай дзяржаўнай кансерваторыі]]. Кіраўніком фонду стаў Уладзімір Пігулеўскі. Фонд фарміраваўся з дабрачынных ахвяраванняў прыватных асоб і штомесячных адлічэнняў (па адным [[Латвійскі лат|лаце]]) з заробкаў настаўнікаў беларускіх школ. Дапамога выдавалася студэнтам у выглядзе доўгатэрміновай пазыкі (забяспечанай [[Вэксаль|вэксалем]]), якую яны мусілі вярнуць на працягу двух гадоў пасля заканчэння вучобы. Нягледзячы на фінансавыя крызісы і нежаданне некаторых настаўнікаў плаціць складкі, за перыяд з мая 1927 да студзеня 1934 года фонду ўдалося сабраць 1933 латы, што стала значнай падтрымкай у фарміраванні айчыннай інтэлігенцыі ў Латвіі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=141}}. === Культурна-мастацкая дзейнасць === Аддзел займаўся размеркаваннем дзяржаўных сродкаў і датацый на падтрымку беларускіх грамадска-культурных ініцыятыў. 5 сакавіка 1927 года Міністэрства асветы менавіта па прадстаўленні аддзела прызнала [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) адзінай тэатральнай арганізацыяй беларускай меншасці, надзяліўшы яе правам атрымліваць фінансавую дапамогу са сродкаў Культурнага фонду Латвіі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. === Ліквідацыя === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаўся працэс абмежавання правоў нацыянальных меншасцей. На хвалі ліквідацыі школьнай аўтаноміі Беларускі школьны аддзел быў расфарміраваны. Замест яго ў падпарадкаванні Агульнага дэпартамента Міністэрства асветы была створана пасада рэферэнта па справах беларускай асветы, на якую прызначылі Пятра Журкоўскага. Аднак ужо ў 1936 годзе, на фоне масавага закрыцця і латышызацыі беларускіх школ, гэтая пасада таксама была канчаткова скасаваная{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593}}{{sfn|Грыбоўскі (Журкоўскі)|2023|с=50}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Пятро Журкоўскі – дзеяч беларускага руху ў міжваеннай Латвіі |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 38—52 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pyatro-zhurko-ski-dzeyach-belaruskaga-ruhu-mizhvaennay-latvii |ref=Грыбоўскі (Журкоўскі)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Латвіі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1934 годзе]] nq9oamradjz7o5b2727h3cfkncpcwfe 0 808716 5148452 2026-05-29T21:41:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] 5148452 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] s1x767rvrzw0mm32dg0vk9hqaq7kwdq 0 808717 5148455 2026-05-29T21:42:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] 5148455 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] s1x767rvrzw0mm32dg0vk9hqaq7kwdq 0 808718 5148456 2026-05-29T21:42:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] 5148456 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] s1x767rvrzw0mm32dg0vk9hqaq7kwdq 0 808719 5148457 2026-05-29T21:42:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] 5148457 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] s1x767rvrzw0mm32dg0vk9hqaq7kwdq 0 808720 5148459 2026-05-29T21:43:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] 5148459 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] s1x767rvrzw0mm32dg0vk9hqaq7kwdq 0 808721 5148465 2026-05-29T21:56:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Картка:Тэатр |Назва = Дзвінская беларуская тэатральная трупа |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Апісанне выявы = |Лагатып = |Ранейшыя назвы = |Тып тэатра = [[Аматарскі тэатр|аматарскі тэатр]] |З...» 5148465 wikitext text/x-wiki {{Картка:Тэатр |Назва = Дзвінская беларуская тэатральная трупа |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Апісанне выявы = |Лагатып = |Ранейшыя назвы = |Тып тэатра = [[Аматарскі тэатр|аматарскі тэатр]] |Заснаваны = [[20 лістапада]] [[1927]] |Заснавальнік = [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] |Зачынены = сярэдзіна 1930-х гадоў |Трупы тэатра = |Жанры = |Месцы выступленняў = памяшканні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай гімназіі]], клубы, гастролі па вёсках |Узнагароды = |Месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] |Адрас = |Метро = |Каардынаты = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Скульптар = |Будаўнік = |Будаўніцтва = |Адкрыта = |Адрамантавана = |Пашырана = |Разбурана = |Адноўлена = |Умяшчальнасць = |Статус = |Ведамства = |Дырэктар = |Мастацкі кіраўнік = |Галоўны рэжысёр = Станіслаў Мельнікаў, Канстанцін Александровіч, Уладзімір Ціхаміраў |Галоўны дырыжор = |Галоўны балетмайстар = Вера Матэас |Галоўны хормайстар = Іван Катоўскі |Галоўны мастак = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Дзві́нская белару́ская тэатра́льная тру́па''' — аматарскі тэатральны калектыў [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], які дзейнічаў у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і латгальскай правінцыі з 1927 па сярэдзіну 1930-х гадоў. З’яўлялася афіцыйным аддзелам [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ). == Гісторыя стварэння == Спробы арганізацыі беларускага тэатральнага жыцця ў Дзвінску рабіліся з пачатку 1920-х гадоў. У верасні 1921 года [[Кастусь Езавітаў]] стварыў вандроўную тэатральную трупу з моладзі Дзвінска і навакольных вёсак. У пачатку 1922 года з ініцыятывы [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]] і Езавітава была створана тэатральная трупа пад кіраўніцтвам [[Язэп Камаржынскі|Язэпа Камаржынскага]], якая выступала ў клубе чыгуначнікаў, клубе «Saule» і выязджала ў вёскі. Восенню таго ж года яна спыніла дзейнасць. Адначасова актыўнае тэатральнае жыццё віравала ў сценах [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], дзе працавалі драматычныя гурткі пад кіраўніцтвам [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] і [[Парфірый Жэрдзі|Парфірыя Жэрдзі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—10}}. Пасля афіцыйнай рэгістрацыі ў Рызе Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі яго кіраўніцтва 23 жніўня 1927 года звярнулася да дырэктара Дзвінскай гімназіі [[Сяргей Сахараў|Сяргея Сахарава]] з прапановай стварыць мясцовы аддзел. 20 лістапада 1927 года ў памяшканні гімназіі адбыўся першы агульны сход, які зацвердзіў стварэнне Дзвінскага аддзела ТБТЛ. У розныя гады аддзелам кіравалі Сяргей Сахараў, [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]], [[Аркадзь Райко]], [[Канстанцін Александровіч]] і [[Сымон Маціеўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У якасці кіраўнікоў творчых калектываў трупы былі запрошаны рэжысёр [[Станіслаў Мельнікаў]], кіраўнік хору [[Іван Катоўскі]], кіраўніца балета [[Вера Матэас]] і кіраўнік аркестра [[Уладзімір Ціхаміраў]]. У 1930 годзе аддзел спрабаваў падпісаць дагавор з рэжысёрам [[Якаў Качубаеў|Якавам Качубаевым]], але бакі не сышліся ва ўмовах. У выніку рэжысёрамі трупы працавалі С. Мельнікаў і К. Александровіч, а ў 1932 годзе гэтая пасада перайшла да У. Ціхамірава{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13—14}}. == Склад і ўмовы працы == Колькасць удзельнікаў дзвінскай трупы вагалася ад 15 чалавек улетку 1931 года да 24 асоб у 1932 годзе. Сярод найбольш актыўных артыстаў вылучаліся [[Канстанцін Александровіч]], [[Антон Абулевіч]], [[Уладзімір Ціхаміраў]], [[Ілля Фёдараў|Ілля]] і [[Марыя Фёдарава|Марыя Фёдаравы]], Гладкоў і [[Станіслаў Райко]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Праца трупы ўскладнялася канфліктамі з цэнтральнай управай ТБТЛ у Рызе. Паводле статута, Дзвінскі аддзел мусіў перадаваць палову сабраных сяброўскіх складак і ўступных узносаў у цэнтральную касу. Аднак з-за ўласных фінансавых цяжкасцей дзвінчукі часта не выконвалі гэты абавязак, а таксама затрымлівалі справаздачы аб выдаткоўванні ўрадавых сродкаў. У сваю чаргу, цэнтральнае кіраўніцтва ў Рызе крытыкавала Дзвінскі аддзел за памылкі ў агітацыі, у прыватнасці за публікацыю абвестак аб тэатральных занятках на рускай мове, што, на думку Рыгі, шкодзіла нацыянальнай рэпутацыі арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Дзвінчукі таксама скардзіліся, што цэнтральнае праўленне ТБТЛ рупіцца выключна пра [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскі тэатр]] і прысвойвае сабе ўсе ўрадавыя датацыі, пакідаючы Дзвінск без фінансавай падтрымкі. З-за недахопу грошай трупа не мела ўласных сродкаў на аплату сталага рэжысёра, стварэнне дэкарацый у нацыянальным стылі і набыццё тэатральных касцюмаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17}}. == Рэпертуар і гастролі == Тэатральны дэбют трупы адбыўся ў снежні 1927 года. 8 і 9 снежня 1928 года калектыў паспяхова паставіў дзве п’есы: «Манька» і «На Антокалі». Найбольш плённым перыядам у гісторыі калектыву былі першыя гады яго існавання. Толькі на працягу 1930 года артысты далі 12 спектакляў. Агулам за перыяд з 1928 па 1931 гады было зладжана 36 пастановак. У сезоне 1931/1932 гадоў артысты паставілі 25 спектакляў (11 з іх у мурах Дзвінскай гімназіі, 7 — у беларускай пачатковай школе){{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Рэпертуар складаўся з твораў беларускіх аўтараў. Ставіліся п’есы «[[На Антокалі]]», «[[Манька]]», «[[На вёсцы]]», «[[Сватанне (п’еса)|Сватанне]]», «Збянтэжаны Саўка», «Калісь», «[[Пашыліся ў дурні]]», «[[Шчаслівы муж]]», «[[Модны шляхцюк]]», «[[Лекары і лекі]]», «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]», «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», «[[Чорт і баба]]», «[[На Полацкім замчышчы]]», «Здрада» і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Спектаклі карысталіся вялікай папулярнасцю сярод мясцовага насельніцтва. Колькасць гледачоў вагалася ад 100 да 2500 чалавек (менавіта столькі прыйшло ў Дзвінскі чыгуначны тэатр на пастаноўкі «Здрада» і «На Полацкім замчышчы» пад рэжысурай У. Ціхамірава і «Каін і Авель» пад рэжысурай К. Александровіча). Дзвінчукі актыўна выязджалі з гастролямі ў латгальскую правінцыю: спектаклі ставіліся ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], [[Краслава|Краславе]], а таксама ў вёсках [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] ([[Скрудаліена]], [[Свенты]]). У большасці выпадкаў пастаноўкі насілі дабрачынны характар: прыбытак прызначаўся на дапамогу незаможным вучням беларускіх школ, на рамонт мясцовай царквы ў [[Шкелтава|Шкельтаве]] або на карысць дзіцячага садка{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Праца трупы ўскладнялася адсутнасцю ўласнай залы. Рэпетыцыі і спектаклі праходзілі пераважна ў арэндаванай зале Дзвінскай гімназіі. Калі зала была занятая, рэпетыцыі праводзіліся ў памяшканні ткацкай майстэрні, што часам выклікала канфлікты з персаналам школы{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16—17}}. == Заняпад == У пачатку 1930-х гадоў назіраўся паступовы спад актыўнасці трупы. З-за недахопу сродкаў і няпэўнага лёсу памяшканняў гімназіі ў сезоне 1932/1933 гадоў было пастаўлена толькі 9 спектакляў (8 з якіх за кошт іншых арганізацый). Гучалі крытычныя заўвагі наконт якасці рэпертуару: артыстам-аматарам часта не хапала майстэрства для сур'ёзных п'ес (напрыклад, цэнтральная ўправа не рэкамендавала ставіць драму «Здрада»), а для вясковай публікі даводзілася абмяжоўвацца «лёгкімі жарцікамі», якія не неслі высокай мастацкай вартасці{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16, 18}}. Сваё 5-годдзе ў кастрычніку 1932 года Дзвінскі аддзел адзначыў вельмі сціпла — пастаноўкай п'есы «[[На Антокалі]]» і лекцыяй па гісторыі беларускага тэатра. Адзін з апошніх буйных спектакляў адбыўся 20 студзеня 1935 года ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], калі [[К. Александровіч]] паставіў і сыграў у «[[Паўлінка|Паўлінцы]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Апошняе пасяджэнне ўправы Дзвінскага аддзела ТБТЛ адбылося 14 лютага 1934 года, пасля чаго, на фоне ўсталявання аўтарытарнага рэжыму і ціску на нацыянальныя меншасці, трупа неўзабаве спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17—18}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзвінская беларуская тэатральная трупа}} [[Катэгорыя:Тэатры Латвіі]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускі тэатр]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] fw9h68ub4z18bonoa2gl8o9ogxs9u64 5148467 5148465 2026-05-29T21:59:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148467 wikitext text/x-wiki {{Картка:Тэатр |Назва = Дзвінская беларуская тэатральная трупа |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Апісанне выявы = |Лагатып = |Ранейшыя назвы = |Тып тэатра = [[Аматарскі тэатр|аматарскі тэатр]] |Заснаваны = [[20 лістапада]] [[1927]] |Заснавальнік = [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] |Зачынены = сярэдзіна 1930-х гадоў |Трупы тэатра = |Жанры = |Месцы выступленняў = памяшканні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай гімназіі]], клубы, гастролі па вёсках |Узнагароды = |Месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] |Адрас = |Метро = |Каардынаты = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Скульптар = |Будаўнік = |Будаўніцтва = |Адкрыта = |Адрамантавана = |Пашырана = |Разбурана = |Адноўлена = |Умяшчальнасць = |Статус = |Ведамства = |Дырэктар = |Мастацкі кіраўнік = |Галоўны рэжысёр = [[Станіслаў Мельнікаў]], [[Канстанцін Александровіч]], [[Уладзімір Ціхаміраў]] |Галоўны дырыжор = |Галоўны балетмайстар = [[Вера Матэас]] |Галоўны хормайстар = [[Іван Катоўскі]] |Галоўны мастак = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Дзві́нская белару́ская тэатра́льная тру́па''' — аматарскі тэатральны калектыў [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], які дзейнічаў у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і латгальскай правінцыі з 1927 па сярэдзіну 1930-х гадоў. З’яўлялася афіцыйным аддзелам [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ). == Гісторыя стварэння == Спробы арганізацыі беларускага тэатральнага жыцця ў Дзвінску рабіліся з пачатку 1920-х гадоў. У верасні 1921 года [[Кастусь Езавітаў]] стварыў вандроўную тэатральную трупу з моладзі Дзвінска і навакольных вёсак. У пачатку 1922 года з ініцыятывы [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]] і Езавітава была створана тэатральная трупа пад кіраўніцтвам [[Язэп Камаржынскі|Язэпа Камаржынскага]], якая выступала ў клубе чыгуначнікаў, клубе «Saule» і выязджала ў вёскі. Восенню таго ж года яна спыніла дзейнасць. Адначасова актыўнае тэатральнае жыццё віравала ў сценах [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], дзе працавалі драматычныя гурткі пад кіраўніцтвам [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] і [[Парфірый Жэрдзі|Парфірыя Жэрдзі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—10}}. Пасля афіцыйнай рэгістрацыі ў Рызе Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі яго кіраўніцтва 23 жніўня 1927 года звярнулася да дырэктара Дзвінскай гімназіі [[Сяргей Сахараў|Сяргея Сахарава]] з прапановай стварыць мясцовы аддзел. 20 лістапада 1927 года ў памяшканні гімназіі адбыўся першы агульны сход, які зацвердзіў стварэнне Дзвінскага аддзела ТБТЛ. У розныя гады аддзелам кіравалі Сяргей Сахараў, [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]], [[Аркадзь Райко]], [[Канстанцін Александровіч]] і [[Сымон Маціеўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У якасці кіраўнікоў творчых калектываў трупы былі запрошаны рэжысёр [[Станіслаў Мельнікаў]], кіраўнік хору [[Іван Катоўскі]], кіраўніца балета [[Вера Матэас]] і кіраўнік аркестра [[Уладзімір Ціхаміраў]]. У 1930 годзе аддзел спрабаваў падпісаць дагавор з рэжысёрам [[Якаў Качубаеў|Якавам Качубаевым]], але бакі не сышліся ва ўмовах. У выніку рэжысёрамі трупы працавалі С. Мельнікаў і К. Александровіч, а ў 1932 годзе гэтая пасада перайшла да У. Ціхамірава{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13—14}}. == Склад і ўмовы працы == Колькасць удзельнікаў дзвінскай трупы вагалася ад 15 чалавек улетку 1931 года да 24 асоб у 1932 годзе. Сярод найбольш актыўных артыстаў вылучаліся [[Канстанцін Александровіч]], [[Антон Абулевіч]], [[Уладзімір Ціхаміраў]], [[Ілля Фёдараў|Ілля]] і [[Марыя Фёдарава|Марыя Фёдаравы]], Гладкоў і [[Станіслаў Райко]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Праца трупы ўскладнялася канфліктамі з цэнтральнай управай ТБТЛ у Рызе. Паводле статута, Дзвінскі аддзел мусіў перадаваць палову сабраных сяброўскіх складак і ўступных узносаў у цэнтральную касу. Аднак з-за ўласных фінансавых цяжкасцей дзвінчукі часта не выконвалі гэты абавязак, а таксама затрымлівалі справаздачы аб выдаткоўванні ўрадавых сродкаў. У сваю чаргу, цэнтральнае кіраўніцтва ў Рызе крытыкавала Дзвінскі аддзел за памылкі ў агітацыі, у прыватнасці за публікацыю абвестак аб тэатральных занятках на рускай мове, што, на думку Рыгі, шкодзіла нацыянальнай рэпутацыі арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Дзвінчукі таксама скардзіліся, што цэнтральнае праўленне ТБТЛ рупіцца выключна пра [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскі тэатр]] і прысвойвае сабе ўсе ўрадавыя датацыі, пакідаючы Дзвінск без фінансавай падтрымкі. З-за недахопу грошай трупа не мела ўласных сродкаў на аплату сталага рэжысёра, стварэнне дэкарацый у нацыянальным стылі і набыццё тэатральных касцюмаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17}}. == Рэпертуар і гастролі == Тэатральны дэбют трупы адбыўся ў снежні 1927 года. 8 і 9 снежня 1928 года калектыў паспяхова паставіў дзве п’есы: «Манька» і «На Антокалі». Найбольш плённым перыядам у гісторыі калектыву былі першыя гады яго існавання. Толькі на працягу 1930 года артысты далі 12 спектакляў. Агулам за перыяд з 1928 па 1931 гады было зладжана 36 пастановак. У сезоне 1931/1932 гадоў артысты паставілі 25 спектакляў (11 з іх у мурах Дзвінскай гімназіі, 7 — у беларускай пачатковай школе){{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Рэпертуар складаўся з твораў беларускіх аўтараў. Ставіліся п’есы «[[На Антокалі]]», «[[Манька]]», «[[На вёсцы]]», «[[Сватанне (п’еса)|Сватанне]]», «Збянтэжаны Саўка», «Калісь», «[[Пашыліся ў дурні]]», «[[Шчаслівы муж]]», «[[Модны шляхцюк]]», «[[Лекары і лекі]]», «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]», «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», «[[Чорт і баба]]», «[[На Полацкім замчышчы]]», «Здрада» і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Спектаклі карысталіся вялікай папулярнасцю сярод мясцовага насельніцтва. Колькасць гледачоў вагалася ад 100 да 2500 чалавек (менавіта столькі прыйшло ў Дзвінскі чыгуначны тэатр на пастаноўкі «Здрада» і «На Полацкім замчышчы» пад рэжысурай У. Ціхамірава і «Каін і Авель» пад рэжысурай К. Александровіча). Дзвінчукі актыўна выязджалі з гастролямі ў латгальскую правінцыю: спектаклі ставіліся ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], [[Краслава|Краславе]], а таксама ў вёсках [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] ([[Скрудаліена]], [[Свенты]]). У большасці выпадкаў пастаноўкі насілі дабрачынны характар: прыбытак прызначаўся на дапамогу незаможным вучням беларускіх школ, на рамонт мясцовай царквы ў [[Шкелтава|Шкельтаве]] або на карысць дзіцячага садка{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Праца трупы ўскладнялася адсутнасцю ўласнай залы. Рэпетыцыі і спектаклі праходзілі пераважна ў арэндаванай зале Дзвінскай гімназіі. Калі зала была занятая, рэпетыцыі праводзіліся ў памяшканні ткацкай майстэрні, што часам выклікала канфлікты з персаналам школы{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16—17}}. == Заняпад == У пачатку 1930-х гадоў назіраўся паступовы спад актыўнасці трупы. З-за недахопу сродкаў і няпэўнага лёсу памяшканняў гімназіі ў сезоне 1932/1933 гадоў было пастаўлена толькі 9 спектакляў (8 з якіх за кошт іншых арганізацый). Гучалі крытычныя заўвагі наконт якасці рэпертуару: артыстам-аматарам часта не хапала майстэрства для сур'ёзных п'ес (напрыклад, цэнтральная ўправа не рэкамендавала ставіць драму «Здрада»), а для вясковай публікі даводзілася абмяжоўвацца «лёгкімі жарцікамі», якія не неслі высокай мастацкай вартасці{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16, 18}}. Сваё 5-годдзе ў кастрычніку 1932 года Дзвінскі аддзел адзначыў вельмі сціпла — пастаноўкай п'есы «[[На Антокалі]]» і лекцыяй па гісторыі беларускага тэатра. Адзін з апошніх буйных спектакляў адбыўся 20 студзеня 1935 года ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], калі [[К. Александровіч]] паставіў і сыграў у «[[Паўлінка|Паўлінцы]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Апошняе пасяджэнне ўправы Дзвінскага аддзела ТБТЛ адбылося 14 лютага 1934 года, пасля чаго, на фоне ўсталявання аўтарытарнага рэжыму і ціску на нацыянальныя меншасці, трупа неўзабаве спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17—18}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзвінская беларуская тэатральная трупа}} [[Катэгорыя:Тэатры Латвіі]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускі тэатр]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] d4l6o41qwp3k2zqvn23hqifpjomrj29 5148473 5148467 2026-05-29T22:11:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Рэпертуар і гастролі */ 5148473 wikitext text/x-wiki {{Картка:Тэатр |Назва = Дзвінская беларуская тэатральная трупа |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Апісанне выявы = |Лагатып = |Ранейшыя назвы = |Тып тэатра = [[Аматарскі тэатр|аматарскі тэатр]] |Заснаваны = [[20 лістапада]] [[1927]] |Заснавальнік = [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] |Зачынены = сярэдзіна 1930-х гадоў |Трупы тэатра = |Жанры = |Месцы выступленняў = памяшканні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай гімназіі]], клубы, гастролі па вёсках |Узнагароды = |Месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] |Адрас = |Метро = |Каардынаты = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Скульптар = |Будаўнік = |Будаўніцтва = |Адкрыта = |Адрамантавана = |Пашырана = |Разбурана = |Адноўлена = |Умяшчальнасць = |Статус = |Ведамства = |Дырэктар = |Мастацкі кіраўнік = |Галоўны рэжысёр = [[Станіслаў Мельнікаў]], [[Канстанцін Александровіч]], [[Уладзімір Ціхаміраў]] |Галоўны дырыжор = |Галоўны балетмайстар = [[Вера Матэас]] |Галоўны хормайстар = [[Іван Катоўскі]] |Галоўны мастак = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Дзві́нская белару́ская тэатра́льная тру́па''' — аматарскі тэатральны калектыў [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], які дзейнічаў у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і латгальскай правінцыі з 1927 па сярэдзіну 1930-х гадоў. З’яўлялася афіцыйным аддзелам [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ). == Гісторыя стварэння == Спробы арганізацыі беларускага тэатральнага жыцця ў Дзвінску рабіліся з пачатку 1920-х гадоў. У верасні 1921 года [[Кастусь Езавітаў]] стварыў вандроўную тэатральную трупу з моладзі Дзвінска і навакольных вёсак. У пачатку 1922 года з ініцыятывы [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]] і Езавітава была створана тэатральная трупа пад кіраўніцтвам [[Язэп Камаржынскі|Язэпа Камаржынскага]], якая выступала ў клубе чыгуначнікаў, клубе «Saule» і выязджала ў вёскі. Восенню таго ж года яна спыніла дзейнасць. Адначасова актыўнае тэатральнае жыццё віравала ў сценах [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], дзе працавалі драматычныя гурткі пад кіраўніцтвам [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] і [[Парфірый Жэрдзі|Парфірыя Жэрдзі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—10}}. Пасля афіцыйнай рэгістрацыі ў Рызе Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі яго кіраўніцтва 23 жніўня 1927 года звярнулася да дырэктара Дзвінскай гімназіі [[Сяргей Сахараў|Сяргея Сахарава]] з прапановай стварыць мясцовы аддзел. 20 лістапада 1927 года ў памяшканні гімназіі адбыўся першы агульны сход, які зацвердзіў стварэнне Дзвінскага аддзела ТБТЛ. У розныя гады аддзелам кіравалі Сяргей Сахараў, [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]], [[Аркадзь Райко]], [[Канстанцін Александровіч]] і [[Сымон Маціеўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У якасці кіраўнікоў творчых калектываў трупы былі запрошаны рэжысёр [[Станіслаў Мельнікаў]], кіраўнік хору [[Іван Катоўскі]], кіраўніца балета [[Вера Матэас]] і кіраўнік аркестра [[Уладзімір Ціхаміраў]]. У 1930 годзе аддзел спрабаваў падпісаць дагавор з рэжысёрам [[Якаў Качубаеў|Якавам Качубаевым]], але бакі не сышліся ва ўмовах. У выніку рэжысёрамі трупы працавалі С. Мельнікаў і К. Александровіч, а ў 1932 годзе гэтая пасада перайшла да У. Ціхамірава{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13—14}}. == Склад і ўмовы працы == Колькасць удзельнікаў дзвінскай трупы вагалася ад 15 чалавек улетку 1931 года да 24 асоб у 1932 годзе. Сярод найбольш актыўных артыстаў вылучаліся [[Канстанцін Александровіч]], [[Антон Абулевіч]], [[Уладзімір Ціхаміраў]], [[Ілля Фёдараў|Ілля]] і [[Марыя Фёдарава|Марыя Фёдаравы]], Гладкоў і [[Станіслаў Райко]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Праца трупы ўскладнялася канфліктамі з цэнтральнай управай ТБТЛ у Рызе. Паводле статута, Дзвінскі аддзел мусіў перадаваць палову сабраных сяброўскіх складак і ўступных узносаў у цэнтральную касу. Аднак з-за ўласных фінансавых цяжкасцей дзвінчукі часта не выконвалі гэты абавязак, а таксама затрымлівалі справаздачы аб выдаткоўванні ўрадавых сродкаў. У сваю чаргу, цэнтральнае кіраўніцтва ў Рызе крытыкавала Дзвінскі аддзел за памылкі ў агітацыі, у прыватнасці за публікацыю абвестак аб тэатральных занятках на рускай мове, што, на думку Рыгі, шкодзіла нацыянальнай рэпутацыі арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Дзвінчукі таксама скардзіліся, што цэнтральнае праўленне ТБТЛ рупіцца выключна пра [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскі тэатр]] і прысвойвае сабе ўсе ўрадавыя датацыі, пакідаючы Дзвінск без фінансавай падтрымкі. З-за недахопу грошай трупа не мела ўласных сродкаў на аплату сталага рэжысёра, стварэнне дэкарацый у нацыянальным стылі і набыццё тэатральных касцюмаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17}}. == Рэпертуар і гастролі == Тэатральны дэбют трупы адбыўся ў снежні 1927 года. 8 і 9 снежня 1928 года калектыў паспяхова паставіў дзве п’есы: «Манька» і «На Антокалі». Найбольш плённым перыядам у гісторыі калектыву былі першыя гады яго існавання. Толькі на працягу 1930 года артысты далі 12 спектакляў. Агулам за перыяд з 1928 па 1931 гады было зладжана 36 пастановак. У сезоне 1931/1932 гадоў артысты паставілі 25 спектакляў (11 з іх у мурах Дзвінскай гімназіі, 7 — у беларускай пачатковай школе){{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Рэпертуар складаўся з твораў беларускіх аўтараў. Ставіліся п’есы «[[На Антокалі]]», «[[Манька]]», «[[На вёсцы]]», «[[Сватанне (п’еса)|Сватанне]]», «[[Збянтэжаны Саўка]]», «[[Калісь]]», «[[Пашыліся ў дурні]]», «[[Шчаслівы муж]]», «[[Модны шляхцюк]]», «[[Лекары і лекі]]», «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]», «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», «[[Чорт і баба]]», «[[На Полацкім замчышчы]]», «Здрада» і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Спектаклі карысталіся вялікай папулярнасцю сярод мясцовага насельніцтва. Колькасць гледачоў вагалася ад 100 да 2500 чалавек (менавіта столькі прыйшло ў Дзвінскі чыгуначны тэатр на пастаноўкі «Здрада» і «На Полацкім замчышчы» пад рэжысурай У. Ціхамірава і «Каін і Авель» пад рэжысурай К. Александровіча). Дзвінчукі актыўна выязджалі з гастролямі ў латгальскую правінцыю: спектаклі ставіліся ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], [[Краслава|Краславе]], а таксама ў вёсках [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] ([[Скрудаліена]], [[Свенты]]). У большасці выпадкаў пастаноўкі насілі дабрачынны характар: прыбытак прызначаўся на дапамогу незаможным вучням беларускіх школ, на рамонт мясцовай царквы ў [[Шкелтава|Шкельтаве]] або на карысць дзіцячага садка{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Праца трупы ўскладнялася адсутнасцю ўласнай залы. Рэпетыцыі і спектаклі праходзілі пераважна ў арэндаванай зале Дзвінскай гімназіі. Калі зала была занятая, рэпетыцыі праводзіліся ў памяшканні ткацкай майстэрні, што часам выклікала канфлікты з персаналам школы{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16—17}}. == Заняпад == У пачатку 1930-х гадоў назіраўся паступовы спад актыўнасці трупы. З-за недахопу сродкаў і няпэўнага лёсу памяшканняў гімназіі ў сезоне 1932/1933 гадоў было пастаўлена толькі 9 спектакляў (8 з якіх за кошт іншых арганізацый). Гучалі крытычныя заўвагі наконт якасці рэпертуару: артыстам-аматарам часта не хапала майстэрства для сур'ёзных п'ес (напрыклад, цэнтральная ўправа не рэкамендавала ставіць драму «Здрада»), а для вясковай публікі даводзілася абмяжоўвацца «лёгкімі жарцікамі», якія не неслі высокай мастацкай вартасці{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16, 18}}. Сваё 5-годдзе ў кастрычніку 1932 года Дзвінскі аддзел адзначыў вельмі сціпла — пастаноўкай п'есы «[[На Антокалі]]» і лекцыяй па гісторыі беларускага тэатра. Адзін з апошніх буйных спектакляў адбыўся 20 студзеня 1935 года ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], калі [[К. Александровіч]] паставіў і сыграў у «[[Паўлінка|Паўлінцы]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Апошняе пасяджэнне ўправы Дзвінскага аддзела ТБТЛ адбылося 14 лютага 1934 года, пасля чаго, на фоне ўсталявання аўтарытарнага рэжыму і ціску на нацыянальныя меншасці, трупа неўзабаве спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17—18}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзвінская беларуская тэатральная трупа}} [[Катэгорыя:Тэатры Латвіі]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускі тэатр]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] ivkb3uj47mmuc0l1o705fke2p2qd52w 5148602 5148473 2026-05-30T09:00:17Z M.L.Bot 261 5148602 wikitext text/x-wiki {{Картка:Тэатр |Назва = Дзвінская беларуская тэатральная трупа |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Апісанне выявы = |Лагатып = |Ранейшыя назвы = |Тып тэатра = [[Аматарскі тэатр|аматарскі тэатр]] |Заснаваны = [[20 лістапада]] [[1927]] |Заснавальнік = [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] |Зачынены = сярэдзіна 1930-х гадоў |Трупы тэатра = |Жанры = |Месцы выступленняў = памяшканні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай гімназіі]], клубы, гастролі па вёсках |Узнагароды = |Месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] |Адрас = |Метро = |Каардынаты = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Скульптар = |Будаўнік = |Будаўніцтва = |Адкрыта = |Адрамантавана = |Пашырана = |Разбурана = |Адноўлена = |Умяшчальнасць = |Статус = |Ведамства = |Дырэктар = |Мастацкі кіраўнік = |Галоўны рэжысёр = [[Станіслаў Мельнікаў]], [[Канстанцін Адамавіч Александровіч|Канстанцін Александровіч]], [[Уладзімір Ціхаміраў]] |Галоўны дырыжор = |Галоўны балетмайстар = [[Вера Матэас]] |Галоўны хормайстар = [[Іван Катоўскі]] |Галоўны мастак = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Дзві́нская белару́ская тэатра́льная тру́па''' — аматарскі тэатральны калектыў [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], які дзейнічаў у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і латгальскай правінцыі з 1927 па сярэдзіну 1930-х гадоў. З’яўлялася афіцыйным аддзелам [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ). == Гісторыя стварэння == Спробы арганізацыі беларускага тэатральнага жыцця ў Дзвінску рабіліся з пачатку 1920-х гадоў. У верасні 1921 года [[Кастусь Езавітаў]] стварыў вандроўную тэатральную трупу з моладзі Дзвінска і навакольных вёсак. У пачатку 1922 года з ініцыятывы [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]] і Езавітава была створана тэатральная трупа пад кіраўніцтвам [[Язэп Камаржынскі|Язэпа Камаржынскага]], якая выступала ў клубе чыгуначнікаў, клубе «Saule» і выязджала ў вёскі. Восенню таго ж года яна спыніла дзейнасць. Адначасова актыўнае тэатральнае жыццё віравала ў сценах [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], дзе працавалі драматычныя гурткі пад кіраўніцтвам [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] і [[Парфірый Жэрдзі|Парфірыя Жэрдзі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9—10}}. Пасля афіцыйнай рэгістрацыі ў Рызе Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі яго кіраўніцтва 23 жніўня 1927 года звярнулася да дырэктара Дзвінскай гімназіі [[Сяргей Сахараў|Сяргея Сахарава]] з прапановай стварыць мясцовы аддзел. 20 лістапада 1927 года ў памяшканні гімназіі адбыўся першы агульны сход, які зацвердзіў стварэнне Дзвінскага аддзела ТБТЛ. У розныя гады аддзелам кіравалі Сяргей Сахараў, [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]], [[Аркадзь Райко]], [[Канстанцін Адамавіч Александровіч|Канстанцін Александровіч]] і [[Сымон Маціеўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У якасці кіраўнікоў творчых калектываў трупы былі запрошаны рэжысёр [[Станіслаў Мельнікаў]], кіраўнік хору [[Іван Катоўскі]], кіраўніца балета [[Вера Матэас]] і кіраўнік аркестра [[Уладзімір Ціхаміраў]]. У 1930 годзе аддзел спрабаваў падпісаць дагавор з рэжысёрам [[Якаў Качубаеў|Якавам Качубаевым]], але бакі не сышліся ва ўмовах. У выніку рэжысёрамі трупы працавалі С. Мельнікаў і К. Александровіч, а ў 1932 годзе гэтая пасада перайшла да У. Ціхамірава{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13—14}}. == Склад і ўмовы працы == Колькасць удзельнікаў дзвінскай трупы вагалася ад 15 чалавек улетку 1931 года да 24 асоб у 1932 годзе. Сярод найбольш актыўных артыстаў вылучаліся [[Канстанцін Адамавіч Александровіч|Канстанцін Александровіч]], [[Антон Абулевіч]], [[Уладзімір Ціхаміраў]], [[Ілля Фёдараў|Ілля]] і [[Марыя Фёдарава|Марыя Фёдаравы]], Гладкоў і [[Станіслаў Райко]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Праца трупы ўскладнялася канфліктамі з цэнтральнай управай ТБТЛ у Рызе. Паводле статута, Дзвінскі аддзел мусіў перадаваць палову сабраных сяброўскіх складак і ўступных узносаў у цэнтральную касу. Аднак з-за ўласных фінансавых цяжкасцей дзвінчукі часта не выконвалі гэты абавязак, а таксама затрымлівалі справаздачы аб выдаткоўванні ўрадавых сродкаў. У сваю чаргу, цэнтральнае кіраўніцтва ў Рызе крытыкавала Дзвінскі аддзел за памылкі ў агітацыі, у прыватнасці за публікацыю абвестак аб тэатральных занятках на рускай мове, што, на думку Рыгі, шкодзіла нацыянальнай рэпутацыі арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Дзвінчукі таксама скардзіліся, што цэнтральнае праўленне ТБТЛ рупіцца выключна пра [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскі тэатр]] і прысвойвае сабе ўсе ўрадавыя датацыі, пакідаючы Дзвінск без фінансавай падтрымкі. З-за недахопу грошай трупа не мела ўласных сродкаў на аплату сталага рэжысёра, стварэнне дэкарацый у нацыянальным стылі і набыццё тэатральных касцюмаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17}}. == Рэпертуар і гастролі == Тэатральны дэбют трупы адбыўся ў снежні 1927 года. 8 і 9 снежня 1928 года калектыў паспяхова паставіў дзве п’есы: «Манька» і «На Антокалі». Найбольш плённым перыядам у гісторыі калектыву былі першыя гады яго існавання. Толькі на працягу 1930 года артысты далі 12 спектакляў. Агулам за перыяд з 1928 па 1931 гады было зладжана 36 пастановак. У сезоне 1931/1932 гадоў артысты паставілі 25 спектакляў (11 з іх у мурах Дзвінскай гімназіі, 7 — у беларускай пачатковай школе){{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Рэпертуар складаўся з твораў беларускіх аўтараў. Ставіліся п’есы «[[На Антокалі]]», «[[Манька]]», «[[На вёсцы]]», «[[Сватанне (п’еса)|Сватанне]]», «[[Збянтэжаны Саўка]]», «[[Калісь]]», «[[Пашыліся ў дурні]]», «[[Шчаслівы муж]]», «[[Модны шляхцюк]]», «[[Лекары і лекі]]», «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]», «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», «[[Чорт і баба]]», «[[На Полацкім замчышчы]]», «Здрада» і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Спектаклі карысталіся вялікай папулярнасцю сярод мясцовага насельніцтва. Колькасць гледачоў вагалася ад 100 да 2500 чалавек (менавіта столькі прыйшло ў Дзвінскі чыгуначны тэатр на пастаноўкі «Здрада» і «На Полацкім замчышчы» пад рэжысурай У. Ціхамірава і «Каін і Авель» пад рэжысурай К. Александровіча). Дзвінчукі актыўна выязджалі з гастролямі ў латгальскую правінцыю: спектаклі ставіліся ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], [[Краслава|Краславе]], а таксама ў вёсках [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] ([[Скрудаліена]], [[Свенты]]). У большасці выпадкаў пастаноўкі насілі дабрачынны характар: прыбытак прызначаўся на дапамогу незаможным вучням беларускіх школ, на рамонт мясцовай царквы ў [[Шкелтава|Шкельтаве]] або на карысць дзіцячага садка{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}. Праца трупы ўскладнялася адсутнасцю ўласнай залы. Рэпетыцыі і спектаклі праходзілі пераважна ў арандаванай зале Дзвінскай гімназіі. Калі зала была занятая, рэпетыцыі праводзіліся ў памяшканні ткацкай майстэрні, што часам выклікала канфлікты з персаналам школы{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16—17}}. == Заняпад == У пачатку 1930-х гадоў назіраўся паступовы спад актыўнасці трупы. З-за недахопу сродкаў і няпэўнага лёсу памяшканняў гімназіі ў сезоне 1932/1933 гадоў было пастаўлена толькі 9 спектакляў (8 з якіх за кошт іншых арганізацый). Гучалі крытычныя заўвагі наконт якасці рэпертуару: артыстам-аматарам часта не хапала майстэрства для сур'ёзных п'ес (напрыклад, цэнтральная ўправа не рэкамендавала ставіць драму «Здрада»), а для вясковай публікі даводзілася абмяжоўвацца «лёгкімі жарцікамі», якія не неслі высокай мастацкай вартасці{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16, 18}}. Сваё 5-годдзе ў кастрычніку 1932 года Дзвінскі аддзел адзначыў вельмі сціпла — пастаноўкай п'есы «[[На Антокалі]]» і лекцыяй па гісторыі беларускага тэатра. Адзін з апошніх буйных спектакляў адбыўся 20 студзеня 1935 года ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], калі [[Кастусь Александровіч|К. Александровіч]] паставіў і сыграў у «[[Паўлінка|Паўлінцы]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Апошняе пасяджэнне ўправы Дзвінскага аддзела ТБТЛ адбылося 14 лютага 1934 года, пасля чаго, на фоне ўсталявання аўтарытарнага рэжыму і ціску на нацыянальныя меншасці, трупа неўзабаве спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17—18}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзвінская беларуская тэатральная трупа}} [[Катэгорыя:Тэатры Латвіі]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларускі тэатр]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] tfcmskbrwlkf9r1v3ji5vpcpb263nw9 10 808722 5148466 2026-05-29T21:58:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:Сцягафікацыя/Латвійская Рэспубліка]] 5148466 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Сцягафікацыя/Латвійская Рэспубліка]] a4q3f4a1l97fz49n5r0a9hujhw5idzu 3 808723 5148483 2026-05-29T22:30:33Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5148483 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:30, 30 мая 2026 (+03) j3kiuefkcqq6w27a8meq89db3kip6mu 0 808724 5148484 2026-05-29T22:30:52Z Γλωσσολαλιά 164873 en → be 5148484 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Цудоўная чалавечнасць |Назва-арыгінал = Magnifica Humanitas |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[энцыкліка]] |Аўтар = [[Леў XIV]] |Мова арыгіналу = арабская, англійская, французская, нямецкая, італьянская, польская, партугальская, іспанская |Напісаны = 15 мая 2026 |Публікацыя = 25 мая 2026 |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''{{lang|la|Magnifica Humanitas}}''' — гэта першая [[энцыкліка]] [[Леў XIV|Папы Рымскага Льва XIV]], прысвечаная «захаванню чалавечай асобы ў эпоху [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]». Яна была апублікавана 25 мая 2026 года.<ref>{{cite news|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/pope-leo-xiv-first-encyclical-magnifica-humanitas.html|title= Першая энцыкліка Папы Льва XIV ''Magnifica humanitas'' будзе апублікавана 25 мая|work=[[Vatican News]]|date=18 мая 2026|access-date=18 мая 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/en/comunicazioni/2026/05/18/260518a.html|title= Інфармацыя для журналістаў|work=[[Прэс-служба Святога Пасаду]]|date=18 мая 2026|access-date=20 мая 2026}}</ref> Леў XIV вырашыў асабіста прадставіць энцыкліку ў [[Рым]]е,<ref name="bbc">{{cite web | url =https://www.bbc.com/news/articles/cedppn6002jo |title=Папа Леў заявіў, што ШІ павінен быць «раззброены» ў сваім першым буйным вучэнні|publisher=[[BBC]]| date=25 мая 2026| accessdate =25 мая 2026|last1=Maqbool|first1=Aleem|last2=Wyatt|first2=Catherine}}</ref> у адрозненне ад большасці іншых Папаў, якія дэлегавалі гэтую задачу [[кардынал]]ам. На прэзентацыі прысутнічалі эксперты па ШІ, у тым ліку сузаснавальнік [[Anthropic]] [[Крыс Ола]].<ref name="bbc"/> == Перадумовы і публікацыя == З пачатку свайго пантыфікату Папа Леў XIV даў зразумець, што рост штучнага інтэлекту і крызіс чалавечай годнасці і мультылатэралізму з'яўляюцца галоўнымі праблемамі. Энцыкліка была прымеркавана да 135-й гадавіны ''[[Rerum novarum]]'',<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.commonwealmagazine.org/spadaro-leo-olah-ai-technology-magnifica-humanitas|title=Папа Леў і «Сіндром Бабеля» &#124; Commonweal Magazine|date=27 мая 2026|website=www.commonwealmagazine.org}}</ref> знакавай энцыклікі яго цёзкі [[Леў XIII|Папа Леў XIII]], прысвечанай [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]].<ref name="auto"/><ref name=mh>{{cite web|author=Папа Леў XIV|url=https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html|title=Magnifica humanitas|date=25 мая 2026}}</ref>{{rp|¶ 3}} У пачатку мая 2026 года Папа зацвердзіў Міждыкастэрыяльную камісію па штучным інтэлекце, якая складалася б з прадстаўнікоў сямі дэпартаментаў [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]: Дыкастэрыя па садзейнічанні інтэгральнаму чалавечаму развіццю, Дыкастэрыя дактрыны веры, Дыкастэрыя культуры і адукацыі, Дыкастэрыя па камунікацыі, [[Папская акадэмія жыцця]], [[Папская акадэмія навук]] і [[Папская акадэмія грамадскіх навук]]. Камісія павінна «садзейнічаць супрацоўніцтву і абмену інфармацыяй паміж членамі групы адносна дзейнасці і праектаў, звязаных са штучным інтэлектам, уключаючы палітыку яго выкарыстання ў межах [[Святы Пасад|Святога Пасаду]], адначасова спрыяючы дыялогу, камуніі і ўдзелу».<ref>{{Cite web |date=2026-05-16 |title=Папа зацвердзіў стварэнне Міждыкастэрыяльнай камісіі па штучным інтэлекце - Vatican News |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/pope-leo-interdicasterial-artificial-intelligence-commission.html |access-date=2026-05-26 |website=www.vaticannews.va |language=en}}</ref> Сузаснавальнік [[Anthropic]] [[Крыс Ола]] быў запрошаны выступіць на прэзентацыі энцыклікі ў Ватыкане 25 мая 2026 года. Ола высока ацаніў ролю Ватыкана як «інфармаваных крытыкаў» і пачатак «доўгага супрацоўніцтва паміж тымі з нас, хто будуе гэта, і тымі, хто можа бачыць тое, чаго мы, знутры, не бачым».<ref>{{cite web|url=https://www.anthropic.com/news/chris-olah-pope-leo-encyclical|title=Заўвагі сузаснавальніка Anthropic Крыса Олы да энцыклікі Папы Льва XIV "Magnifica humanitas"|work=Anthropic|date=25 мая 2026|author=[[Крыс Ола|Ола, Крыс]]}}</ref> Іншымі экспертамі, якія выступалі на прэзентацыі разам з Львом XIV, былі прафесар [[Ганна Роўлендс]], кардынал [[Віктар Мануэль Фернандэс]], кардынал [[Майкл Чэрні]], [[Таварыства Ісуса|SJ]], і прафесар [[Леакадзі Лушамбо]].<ref>{{cite web |title=Ганна Роўлендс: "Magnifica humanitas" Папы Льва будзе мець працяглы ўплыў - Vatican News |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/anna-rowlands-magnifica-humanitas-pope-leo-encyclical-interview.html |website=www.vaticannews.va |access-date=26 мая 2026 |language=en |date=25 мая 2026}}</ref> == Змест == Энцыкліка прысвечана «захаванню чалавечай асобы ў эпоху штучнага інтэлекту».<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/world/europe/pope-leo-encyclical.html |work=[[The New York Times]] |date=2026-05-25 |title=Папа Леў папярэджвае аб рызыках ШІ ў энцыкліцы на 42 300 слоў |location=ЗША|last1=Рыч|first1=Мотока|last2=Паваледзі|first2=Элізабета|last3=Дыяс|first3=Элізабэт}}</ref> Энцыкліка асабліва асуджае выкарыстанне [[ШІ ў вайне|ШІ ў ваенных дзеяннях]], сцвярджаючы, што памяншэнне кантролю чалавека над узбраеннем робіць больш складаным [[Тэорыя справядлівай вайны|апраўданне вайны]].<ref name="bbc"/> Леў напісаў, што «Тэорыя "справядлівай вайны", якая занадта часта выкарыстоўвалася для апраўдання любога віду вайны, цяпер састарэла».<ref>{{Cite news |last=Макэлві |first=Джошуа |date=25 мая 2026 |title=Папа, заклікаючы да рэгулявання ШІ, папярэджвае, што некаторыя віды зброі цяпер па-за кантролем чалавека |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/pope-leo-urges-world-slow-down-ai-fervent-first-manifesto-2026-05-25/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Энцыкліка таксама стрымлівае [[Гонка ўзбраенняў ШІ|гонку ўзбраенняў у сферы ШІ]] і крытыкуе [[дыпфейкі]] ў палітыцы.<ref name="bbc"/> Леў напісаў у ''Magnifica Humanitas'', што тэхналогія ніколі не бывае нейтральнай, сцвярджаючы, што чалавецтва стаіць перад выбарам паміж «будаўніцтвам [[Вавілонская вежа|Бабеля]] і [[Новы Іерусалім|аднаўленнем Іерусаліма]]»; паміж аддаленай, ганарыстай уладай і супольнасцю, арыентаванай на чалавека.<ref>{{Cite web |last=Брокхаўз |first=Ханна |date=2026-05-25 |title='Magnifica Humanitas': Папа Леў заклікае да справядлівасці для барацьбы з «антычалавечым бачаннем» у ШІ |url=https://www.ncregister.com/cna/pope-leo-ai-magnifica-humanitas |access-date=2026-05-25 |website=[[National Catholic Reporter]] |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last1=Шэхнер |first1=Сэм |last2=Станкаці |first2=Маргерыта |date=2026-05-25 |title=Папа Леў параўноўвае пагрозу ШІ з біблейскай «Вавілонскай вежай» |url=https://www.wsj.com/world/pope-leo-ai-encyclical-c5e1af6c |access-date=2026-05-25 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> Энцыкліка таксама прапануе прабачэнні за [[Каталіцкая царква і рабства|ролю Каталіцкай царквы ў рабстве]], адзначаючы фармальнае і абсалютнае асуджэнне рабства ў XIX стагоддзі, сфармуляванае яго цёзкай Папам Львом XIII у ''[[In plurimis]]''.<ref name="bbc" /><ref name="reuters"> {{cite news |title=Папа Леў просіць прабачэння за гістарычную ролю Царквы ў рабстве |url=https://www.reuters.com/world/pope-leo-apologises-churchs-historic-role-slavery-2026-05-25/ |work=Reuters |date=25 мая 2026| access-date=27 мая 2026}}</ref> [[Дж. Р. Р. Толкін|Толкін]] у ''[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Уладар пярсцёнкаў, частка III: Вяртанне караля (Кніга V)]]'' быў працытаваны ў раздзеле «Мы ўсе можам унесці свой уклад»:{{r|AT|mh}}{{rp|¶ 213}}{{quote|Каталіцкі аўтар дваццатага стагоддзя Дж. Р. Р. Толкін словамі галоўнага героя аднаго са сваіх раманаў апісаў нашу адказнасць наступным чынам: "Не наша справа кіраваць усімі прылівамі свету, але рабіць тое, што ў нашых сілах, для дапамогі тым гадам, у якія мы пастаўлены, вырываючы зло на палях, якія мы ведаем, каб тыя, хто будзе жыць пасля, мелі чыстую зямлю для апрацоўкі."}} Іншыя цытаваныя працы ўключалі:{{r|A}} * ''Discours de l’état et des grandeurs de Jésus, Discours IV, Unité de Dieu en l’incarnation'' [[П'ера дэ Беруля]]{{r|P}} * ''[[Чалавек у пошуках сэнсу]]'' [[Віктар Франкл|Віктара Франкла]]{{r|P}} * ''[[Вытокі таталітарызму]]'' [[Ганна Арэнт|Ганны Арэнт]]{{r|P}} == Мовы == Энцыкліка была ўпершыню апублікавана на арабскай, англійскай, французскай, нямецкай, італьянскай, польскай, партугальскай і іспанскай мовах. Упершыню ў гэтым першапачатковым наборы перакладаў не было лацінскай версіі. Гэта стала магчымым дзякуючы змене ў Агульных правілах Рымскай курыі, якія ўступілі ў сілу ў пачатку 2026 года і абвяшчалі, што афіцыйныя курыяльныя дакументы могуць быць складзены «на лацінскай або на іншай мове». Гэта фармалізавала тэндэнцыю працы на сучасных мовах, такіх як англійская і італьянская, якія сталі моцнымі пры [[Папа Францыск|Папе Францыску]]. Традыцыйнае вяршэнства лаціны было такім чынам зведзена да цырыманіяльнага і сімвалічнага, а не вызначальнага.{{r|IV}} == Успрыманне == Маргерыта Станкаці і Сэм Шэхнер з ''[[The Wall Street Journal]]'' апісалі энцыкліку як «тэкст, які гатовы вызначыць пантыфікат Льва», кажучы, што яе «доўга чакалі» як карыснае маральнае вучэнне для палітыкаў і рэлігійных груп.<ref name=":0" /> [[Дэвід Стрэйтфелд]], пішучы для ''[[The New York Times]]'', прааналізаваў тэкст як такі, што адлюстроўвае кантраст паміж традыцыйнымі рэлігіямі і расце тэндэнцыяй у Сіліконавай даліне гаварыць пра штучны інтэлект у квазірэлігійных танах.<ref>{{Cite news |last=Стрэйтфелд |first=Дэвід |date=25 мая 2026 |title=Пакуль ліхаманка ШІ расце ў Сіліконавай даліне, Папа Леў мае некалькі слоў |url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/technology/pope-ai-silicon-valley.html |access-date=25 мая 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ''Magnifica Humanitas'' была апісана [[BBC]] як «рэзкае і прамое пасланне тым, хто знаходзіцца ва ўладзе, аб іх адказнасці ў стрымліванні "пагроз", якія ён стварае».<ref name="bbc" /> [[Салі Шольц]], пішучы ў ''[[National Catholic Reporter]]'', высока ацаніла ўвагу дакумента да [[Каталіцкае сацыяльнае вучэнне#Салідарнасць і агульнае дабро|салідарнасці]], сказаўшы, што ён «прыгожа сінтэзуе традыцыю».<ref>{{Cite web |last=Шольц |first=Салі Дж. |title=З акцэнтам на салідарнасць, энцыкліка Льва з'яўляецца паспяваннем каталіцкай сацыяльнай дактрыны |url=https://www.ncronline.org/opinion/guest-voices/focus-solidarity-leos-encyclical-ripening-catholic-social-doctrine |access-date=27 мая 2026 |website=National Catholic Reporter |language=en}}</ref> З іншага боку, Мэцью Уолтэр, каталіцкі пісьменнік і крытык ШІ, назваў яе «расчаравальна ўзважанай і асцярожнай».<ref>{{Cite news |last=Уолтэр |first=Мэцью |date=26 мая 2026 |title=Меркаванне {{!}} Энцыкліка Папы Льва аб ШІ расчаравальна мяккая |url=https://www.nytimes.com/2026/05/26/opinion/pope-leo-encyclical-ai.html |access-date=27 мая 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Энцыкліка прыцягнула ўвагу шырокай грамадскасці, асабліва ў [[сацыяльныя сеткі|сацыяльных сетках]], выклікаўшы хвалу і [[мемы]].<ref>{{Cite web |last=Пласіда |first=Дані Дзі |title=Энцыкліка Папы Льва выклікае «анты-ШІ» мемы |url=https://www.forbes.com/sites/danidiplacido/2026/05/26/pope-leos-anti-ai-encyclical-sparks-butlerian-jihad-memes/ |access-date=29 мая 2026 |website=Forbes |language=en}}</ref> Былі праведзены паралелі з ''[[Дзюна (франшыза)|Дзюнай]]'' [[Фрэнка Герберта]] і яе канцэпцыяй [[Батлерыянскі джыхад|Батлерыянскага джыхаду]].<ref>{{Cite news |last=Чоўдхуры |first=Аян Пол |date=28 мая 2026 |title=Чаму папярэджанне Папы Льва XIV аб ШІ прымушае ўсіх гаварыць пра Батлерыянскі джыхад з «Дзюны» |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/why-pope-leo-xivs-ai-warning-has-everyone-talking-about-the-butlerian-jihad-from-dune/article71033582.ece |access-date=29 мая 2026 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> == Крыніцы == <references> <ref name=AT>{{citation |last=Андэрсан |first=Нэйт |date=25 мая 2026 |title=Цытуючы Гэндальфа, Папа Леў кажа, што мы павінны «раззброіць» ШІ |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2026/05/citing-gandalf-pope-leo-says-we-must-disarm-ai/ |website=[[Ars Technica]] |language=en}}</ref> <ref name=IV>{{citation |url=https://infovaticana.com/en/2026/05/26/the-first-encyclical-without-a-latin-version-reveals-a-profound-transformation-in-rome/ |title=Першая энцыкліка без лацінскай версіі паказвае глыбокую трансфармацыю ў Ватыкане |date=26 мая 2026 |magazine=Infovaticana}}</ref> <ref name=A>{{citation |url=https://aleteia.org/2026/05/25/encyclicals-224-references-tolkien-frankl-montessori-etc/ |title=224 спасылкі ў энцыкліцы: Толкін, Франкл, Мантэсоры і інш. |magazine=Aleteia |date=29 мая 2026}}</ref> <ref name=P>{{citation |url=https://www.pillarcatholic.com/p/magnifica-humanitas-a-readers-guide |title='Magnifica humanitas': Даведнік для чытача |author=Люк Копен |date=25 мая 2026}}</ref> </references> == Знешнія спасылкі == * [https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html Поўны тэкст ''Magnifica Humanitas'' на англійскай мове] {{Authority control}} [[Катэгорыя:Папскія дакументы]] ndnujisviapi97xrmr1nk36afskwto0 5148486 5148484 2026-05-29T22:36:26Z Γλωσσολαλιά 164873 5148486 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Цудоўная чалавечнасць |Назва-арыгінал = Magnifica Humanitas |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[энцыкліка]] |Аўтар = [[Леў XIV]] |Мова арыгіналу = арабская, англійская, французская, нямецкая, італьянская, польская, партугальская, іспанская |Напісаны = 15 мая 2026 |Публікацыя = 25 мая 2026 |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''{{lang|la|Magnifica Humanitas}}''' — гэта першая [[энцыкліка]] [[Леў XIV|Папы Рымскага Льва XIV]], прысвечаная «захаванню чалавечай асобы ў эпоху [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]». Яна была апублікавана 25 мая 2026 года.<ref>{{cite news|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/pope-leo-xiv-first-encyclical-magnifica-humanitas.html|title= Першая энцыкліка Папы Льва XIV ''Magnifica humanitas'' будзе апублікавана 25 мая|work=[[Vatican News]]|date=18 мая 2026|access-date=18 мая 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/en/comunicazioni/2026/05/18/260518a.html|title= Інфармацыя для журналістаў|work=[[Прэс-служба Святога Пасаду]]|date=18 мая 2026|access-date=20 мая 2026}}</ref> Леў XIV вырашыў асабіста прадставіць энцыкліку ў [[Рым]]е,<ref name="bbc">{{cite web | url =https://www.bbc.com/news/articles/cedppn6002jo |title=Папа Леў заявіў, што ШІ павінен быць «раззброены» ў сваім першым буйным вучэнні|publisher=[[BBC]]| date=25 мая 2026| accessdate =25 мая 2026|last1=Maqbool|first1=Aleem|last2=Wyatt|first2=Catherine}}</ref> у адрозненне ад большасці іншых Папаў, якія дэлегавалі гэтую задачу [[кардынал]]ам. На прэзентацыі прысутнічалі эксперты па ШІ, у тым ліку сузаснавальнік [[Anthropic]] [[Крыс Ола]].<ref name="bbc"/> == Перадумовы і публікацыя == З пачатку свайго пантыфікату Папа Леў XIV даў зразумець, што рост штучнага інтэлекту і крызіс чалавечай годнасці і мультылатэралізму з’яўляюцца галоўнымі праблемамі. Энцыкліка была прымеркавана да 135-й гадавіны ''[[Rerum novarum]]'',<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.commonwealmagazine.org/spadaro-leo-olah-ai-technology-magnifica-humanitas|title=Папа Леў і «Сіндром Бабеля» &#124; Commonweal Magazine|date=27 мая 2026|website=www.commonwealmagazine.org}}</ref> знакавай энцыклікі яго цёзкі [[Леў XIII|Папа Леў XIII]], прысвечанай [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]].<ref name="auto"/><ref name=mh>{{cite web|author=Папа Леў XIV|url=https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html|title=Magnifica humanitas|date=25 мая 2026}}</ref>{{rp|¶ 3}} У пачатку мая 2026 года Папа зацвердзіў Міждыкастэрыяльную камісію па штучным інтэлекце, якая складалася б з прадстаўнікоў сямі дэпартаментаў [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]: Дыкастэрыя па садзейнічанні інтэгральнаму чалавечаму развіццю, Дыкастэрыя дактрыны веры, Дыкастэрыя культуры і адукацыі, Дыкастэрыя па камунікацыі, [[Папская акадэмія жыцця]], [[Папская акадэмія навук]] і [[Папская акадэмія грамадскіх навук]]. Камісія павінна «садзейнічаць супрацоўніцтву і абмену інфармацыяй паміж членамі групы адносна дзейнасці і праектаў, звязаных са штучным інтэлектам, уключаючы палітыку яго выкарыстання ў межах [[Святы Пасад|Святога Пасаду]], адначасова спрыяючы дыялогу, камуніі і ўдзелу».<ref>{{Cite web |date=2026-05-16 |title=Папа зацвердзіў стварэнне Міждыкастэрыяльнай камісіі па штучным інтэлекце - Vatican News |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/pope-leo-interdicasterial-artificial-intelligence-commission.html |access-date=2026-05-26 |website=www.vaticannews.va |language=en}}</ref> Сузаснавальнік [[Anthropic]] [[Крыс Ола]] быў запрошаны выступіць на прэзентацыі энцыклікі ў Ватыкане 25 мая 2026 года. Ола высока ацаніў ролю Ватыкана як «інфармаваных крытыкаў» і пачатак «доўгага супрацоўніцтва паміж тымі з нас, хто будуе гэта, і тымі, хто можа бачыць тое, чаго мы, знутры, не бачым».<ref>{{cite web|url=https://www.anthropic.com/news/chris-olah-pope-leo-encyclical|title=Заўвагі сузаснавальніка Anthropic Крыса Олы да энцыклікі Папы Льва XIV "Magnifica humanitas"|work=Anthropic|date=25 мая 2026|author=[[Крыс Ола|Ола, Крыс]]}}</ref> Іншымі экспертамі, якія выступалі на прэзентацыі разам з Львом XIV, былі прафесар [[Ганна Роўлендс]], кардынал [[Віктар Мануэль Фернандэс]], кардынал [[Майкл Чэрні]], [[Таварыства Ісуса|SJ]], і прафесар [[Леакадзі Лушамбо]].<ref>{{cite web |title=Ганна Роўлендс: "Magnifica humanitas" Папы Льва будзе мець працяглы ўплыў - Vatican News |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/anna-rowlands-magnifica-humanitas-pope-leo-encyclical-interview.html |website=www.vaticannews.va |access-date=26 мая 2026 |language=en |date=25 мая 2026}}</ref> == Змест == Энцыкліка прысвечана «захаванню чалавечай асобы ў эпоху штучнага інтэлекту».<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/world/europe/pope-leo-encyclical.html |work=[[The New York Times]] |date=2026-05-25 |title=Папа Леў папярэджвае аб рызыках ШІ ў энцыкліцы на 42 300 слоў |location=ЗША|last1=Рыч|first1=Мотока|last2=Паваледзі|first2=Элізабета|last3=Дыяс|first3=Элізабэт}}</ref> Энцыкліка асабліва асуджае выкарыстанне [[ШІ ў вайне|ШІ ў ваенных дзеяннях]], сцвярджаючы, што памяншэнне кантролю чалавека над узбраеннем робіць больш складаным [[Тэорыя справядлівай вайны|апраўданне вайны]].<ref name="bbc"/> Леў напісаў, што «Тэорыя „справядлівай вайны“, якая занадта часта выкарыстоўвалася для апраўдання любога віду вайны, цяпер састарэла».<ref>{{Cite news |last=Макэлві |first=Джошуа |date=25 мая 2026 |title=Папа, заклікаючы да рэгулявання ШІ, папярэджвае, што некаторыя віды зброі цяпер па-за кантролем чалавека |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/pope-leo-urges-world-slow-down-ai-fervent-first-manifesto-2026-05-25/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Энцыкліка таксама стрымлівае [[Гонка ўзбраенняў ШІ|гонку ўзбраенняў у сферы ШІ]] і крытыкуе [[дыпфейкі]] ў палітыцы.<ref name="bbc"/> Леў напісаў у ''Magnifica Humanitas'', што тэхналогія ніколі не бывае нейтральнай, сцвярджаючы, што чалавецтва стаіць перад выбарам паміж «будаўніцтвам [[Вавілонская вежа|Бабеля]] і [[Новы Іерусалім|аднаўленнем Іерусаліма]]»; паміж аддаленай, ганарыстай уладай і супольнасцю, арыентаванай на чалавека.<ref>{{Cite web |last=Брокхаўз |first=Ханна |date=2026-05-25 |title='Magnifica Humanitas': Папа Леў заклікае да справядлівасці для барацьбы з «антычалавечым бачаннем» у ШІ |url=https://www.ncregister.com/cna/pope-leo-ai-magnifica-humanitas |access-date=2026-05-25 |website=[[National Catholic Reporter]] |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last1=Шэхнер |first1=Сэм |last2=Станкаці |first2=Маргерыта |date=2026-05-25 |title=Папа Леў параўноўвае пагрозу ШІ з біблейскай «Вавілонскай вежай» |url=https://www.wsj.com/world/pope-leo-ai-encyclical-c5e1af6c |access-date=2026-05-25 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> Энцыкліка таксама прапануе прабачэнні за [[Каталіцкая царква і рабства|ролю Каталіцкай царквы ў рабстве]], адзначаючы фармальнае і абсалютнае асуджэнне рабства ў XIX стагоддзі, сфармуляванае яго цёзкай Папам Львом XIII у ''[[In plurimis]]''.<ref name="bbc" /><ref name="reuters"> {{cite news |title=Папа Леў просіць прабачэння за гістарычную ролю Царквы ў рабстве |url=https://www.reuters.com/world/pope-leo-apologises-churchs-historic-role-slavery-2026-05-25/ |work=Reuters |date=25 мая 2026| access-date=27 мая 2026}}</ref> [[Дж. Р. Р. Толкін|Толкін]] у ''[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Уладар пярсцёнкаў, частка III: Вяртанне караля (Кніга V)]]'' быў працытаваны ў раздзеле «Мы ўсе можам унесці свой уклад»:{{r|AT|mh}}{{rp|¶ 213}}{{quote|Каталіцкі аўтар дваццатага стагоддзя Дж. Р. Р. Толкін словамі галоўнага героя аднаго са сваіх раманаў апісаў нашу адказнасць наступным чынам: "Не наша справа кіраваць усімі прылівамі свету, але рабіць тое, што ў нашых сілах, для дапамогі тым гадам, у якія мы пастаўлены, вырываючы зло на палях, якія мы ведаем, каб тыя, хто будзе жыць пасля, мелі чыстую зямлю для апрацоўкі."}} Іншыя цытаваныя працы ўключалі:{{r|A}} * ''Discours de l’état et des grandeurs de Jésus, Discours IV, Unité de Dieu en l’incarnation'' [[П'ера дэ Беруля]]{{r|P}} * ''[[Чалавек у пошуках сэнсу]]'' [[Віктар Франкл|Віктара Франкла]]{{r|P}} * ''[[Вытокі таталітарызму]]'' [[Ганна Арэнт|Ганны Арэнт]]{{r|P}} == Мовы == Энцыкліка была ўпершыню апублікавана на арабскай, англійскай, французскай, нямецкай, італьянскай, польскай, партугальскай і іспанскай мовах. Упершыню ў гэтым першапачатковым наборы перакладаў не было лацінскай версіі. Гэта стала магчымым дзякуючы змене ў Агульных правілах Рымскай курыі, якія ўступілі ў сілу ў пачатку 2026 года і абвяшчалі, што афіцыйныя курыяльныя дакументы могуць быць складзены «на лацінскай або на іншай мове». Гэта фармалізавала тэндэнцыю працы на сучасных мовах, такіх як англійская і італьянская, якія сталі моцнымі пры [[Папа Францыск|Папе Францыску]]. Традыцыйнае вяршэнства лаціны было такім чынам зведзена да цырыманіяльнага і сімвалічнага, а не вызначальнага.{{r|IV}} == Успрыманне == Маргерыта Станкаці і Сэм Шэхнер з ''[[The Wall Street Journal]]'' апісалі энцыкліку як «тэкст, які гатовы вызначыць пантыфікат Льва», кажучы, што яе «доўга чакалі» як карыснае маральнае вучэнне для палітыкаў і рэлігійных груп.<ref name=":0" /> [[Дэвід Стрэйтфелд]], пішучы для ''[[The New York Times]]'', прааналізаваў тэкст як такі, што адлюстроўвае кантраст паміж традыцыйнымі рэлігіямі і расце тэндэнцыяй у Сіліконавай даліне гаварыць пра штучны інтэлект у квазірэлігійных танах.<ref>{{Cite news |last=Стрэйтфелд |first=Дэвід |date=25 мая 2026 |title=Пакуль ліхаманка ШІ расце ў Сіліконавай даліне, Папа Леў мае некалькі слоў |url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/technology/pope-ai-silicon-valley.html |access-date=25 мая 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ''Magnifica Humanitas'' была апісана [[BBC]] як «рэзкае і прамое пасланне тым, хто знаходзіцца ва ўладзе, аб іх адказнасці ў стрымліванні „пагроз“, якія ён стварае».<ref name="bbc" /> [[Салі Шольц]], пішучы ў ''[[National Catholic Reporter]]'', высока ацаніла ўвагу дакумента да [[Каталіцкае сацыяльнае вучэнне#Салідарнасць і агульнае дабро|салідарнасці]], сказаўшы, што ён «прыгожа сінтэзуе традыцыю».<ref>{{Cite web |last=Шольц |first=Салі Дж. |title=З акцэнтам на салідарнасць, энцыкліка Льва з'яўляецца паспяваннем каталіцкай сацыяльнай дактрыны |url=https://www.ncronline.org/opinion/guest-voices/focus-solidarity-leos-encyclical-ripening-catholic-social-doctrine |access-date=27 мая 2026 |website=National Catholic Reporter |language=en}}</ref> З іншага боку, Мэцью Уолтэр, каталіцкі пісьменнік і крытык ШІ, назваў яе «расчаравальна ўзважанай і асцярожнай».<ref>{{Cite news |last=Уолтэр |first=Мэцью |date=26 мая 2026 |title=Меркаванне {{!}} Энцыкліка Папы Льва аб ШІ расчаравальна мяккая |url=https://www.nytimes.com/2026/05/26/opinion/pope-leo-encyclical-ai.html |access-date=27 мая 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Энцыкліка прыцягнула ўвагу шырокай грамадскасці, асабліва ў [[сацыяльныя сеткі|сацыяльных сетках]], выклікаўшы хвалу і [[мемы]].<ref>{{Cite web |last=Пласіда |first=Дані Дзі |title=Энцыкліка Папы Льва выклікае «анты-ШІ» мемы |url=https://www.forbes.com/sites/danidiplacido/2026/05/26/pope-leos-anti-ai-encyclical-sparks-butlerian-jihad-memes/ |access-date=29 мая 2026 |website=Forbes |language=en}}</ref> Былі праведзены паралелі з ''[[Дзюна (франшыза)|Дзюнай]]'' [[Фрэнка Герберта]] і яе канцэпцыяй [[Батлерыянскі джыхад|Батлерыянскага джыхаду]].<ref>{{Cite news |last=Чоўдхуры |first=Аян Пол |date=28 мая 2026 |title=Чаму папярэджанне Папы Льва XIV аб ШІ прымушае ўсіх гаварыць пра Батлерыянскі джыхад з «Дзюны» |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/why-pope-leo-xivs-ai-warning-has-everyone-talking-about-the-butlerian-jihad-from-dune/article71033582.ece |access-date=29 мая 2026 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> == Крыніцы == <references> <ref name=AT>{{citation |last=Андэрсан |first=Нэйт |date=25 мая 2026 |title=Цытуючы Гэндальфа, Папа Леў кажа, што мы павінны «раззброіць» ШІ |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2026/05/citing-gandalf-pope-leo-says-we-must-disarm-ai/ |website=[[Ars Technica]] |language=en}}</ref> <ref name=IV>{{citation |url=https://infovaticana.com/en/2026/05/26/the-first-encyclical-without-a-latin-version-reveals-a-profound-transformation-in-rome/ |title=Першая энцыкліка без лацінскай версіі паказвае глыбокую трансфармацыю ў Ватыкане |date=26 мая 2026 |magazine=Infovaticana}}</ref> <ref name=A>{{citation |url=https://aleteia.org/2026/05/25/encyclicals-224-references-tolkien-frankl-montessori-etc/ |title=224 спасылкі ў энцыкліцы: Толкін, Франкл, Мантэсоры і інш. |magazine=Aleteia |date=29 мая 2026}}</ref> <ref name=P>{{citation |url=https://www.pillarcatholic.com/p/magnifica-humanitas-a-readers-guide |title='Magnifica humanitas': Даведнік для чытача |author=Люк Копен |date=25 мая 2026}}</ref> </references> == Знешнія спасылкі == * [https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html Поўны тэкст ''Magnifica Humanitas'' на англійскай мове] {{Authority control}} [[Катэгорыя:Папскія дакументы]] 2m5uld60kk7hjeziskxipv0f27oqwgv 0 808725 5148488 2026-05-29T22:39:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба |імя = Рыгор Плыгаўка |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння...» 5148488 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба |імя = Рыгор Плыгаўка |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння = {{ДН|27|11|1886}} |месца нараджэння = хутар Партапелька, Порплішчанская воласць, [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |дата смерці = {{ДС|5|12|1939}} |месца смерці = [[Рыга]], [[Латвія]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Рыго́р Сямё́навіч Плы́гаўка''' ({{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Партапелька]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Дырэктар [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]] і [[2-я Рыжская беларуская пачатковая школа|2-й Рыжскай беларускай пачатковай школы]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Партапелька]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Скончыўшы пачатковую школу, у 1906 годзе ён паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1910 годзе. Працаваць настаўнікам пачаў з восені 1910 года ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней выкладаў у Норыцкай пачатковай школе на працягу двух гадоў<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Pamër biełaruski dziejač u Łatvii Ryhor Płyhaŭka |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У 1914 годзе Плыгаўка паступіў на вышэйшыя пачатковыя курсы ў [[Навагрудак|Навагрудку]], аднак не паспеў іх скончыць з-за пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Ён быў мабілізаваны ў расійскую армію і адпраўлены на нямецкі фронт, дзе неўзабаве трапіў у палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён працаваў пісарам у канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе ён вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года выкладаў у [[Екабпілс|Екабпілскай]] латышскай гімназіі<ref name="Krynica_Pamer" />. Восенню 1921 года Рыгор Плыгаўка актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальна-культурны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]]. На прапанову культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» ён пачаў працаваць яго арганізатарам у [[Латгалія|Латгаліі]]. Плыгаўка стаў адным з кіраўнікоў мясцовага аддзела «Бацькаўшчыны» і актыўным удзельнікам арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], якую ён паспяхова ўзначальваў у якасці дырэктара да 1 лютага 1925 года<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля працы ў [[Лудза|Люцыне]] ён пераехаў у [[Рыга|Рыгу]], дзе атрымаў пасаду дзелавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. У сталіцы актыўна ўдзельнічаў у працы грамадскіх арганізацый: быў сябрам таварыства «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]» і Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў<ref name="Krynica_Pamer" />. 18 лютага 1927 года Плыгаўка быў прызначаны загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы і школы для дарослых на Чырвонай Дзвіне. Адначасова ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і матэматыку на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах]] у Рызе<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === У сярэдзіне 1930-х гадоў, пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] і ўсталявання аўтарытарнага рэжыму, умовы для нацыянальных меншасцей істотна пагоршыліся. У лютым 1936 года Рыгор Плыгаўка разам з іншымі вядомымі беларускімі педагогамі (сярод якіх былі [[Кастусь Езавітаў]], [[Сцяпан Сіцько]], [[Якуб Кастылюк]]) быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}. Неўзабаве пасля гэтага ўлады звольнілі яго з усіх выкладчыцкіх і адміністрацыйных пасад і прымусова адправілі на пенсію<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі моцна падарвалі яго здароўе. Ён доўгі час лячыўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. Хоць у пачатку 1939 года стан яго здароўя крыху палепшыўся, пазней ён зноў цяжка захварэў і памёр ад сухотаў 5 снежня 1939 года<ref name="Krynica_Pamer" />. Пахаванне адбылося 8 снежня 1939 года на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе. Месца для ўласнай магілы непадалёк ад магілы латышскага паэта [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]], вядомага як абаронца беларускай меншасці, Плыгаўка выкупіў яшчэ пры жыцці ў 1936 годзе. Труну з целам да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На развітанні прысутнічалі шматлікія прадстаўнікі дыяспары і сябры [[Таварыства беларусаў у Латвіі]], ад імя якога развітальную прамову сказаў [[Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Pachavańne Ryhora Płyhaŭki |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Дырэктары школ Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] 19moqpmkumuxz7db5zfr67bvj66h1rd 5148489 5148488 2026-05-29T22:40:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Рыгор Плыгаўка]] у [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] 5148488 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба |імя = Рыгор Плыгаўка |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння = {{ДН|27|11|1886}} |месца нараджэння = хутар Партапелька, Порплішчанская воласць, [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |дата смерці = {{ДС|5|12|1939}} |месца смерці = [[Рыга]], [[Латвія]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Рыго́р Сямё́навіч Плы́гаўка''' ({{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Партапелька]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Дырэктар [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]] і [[2-я Рыжская беларуская пачатковая школа|2-й Рыжскай беларускай пачатковай школы]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Партапелька]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Скончыўшы пачатковую школу, у 1906 годзе ён паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1910 годзе. Працаваць настаўнікам пачаў з восені 1910 года ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней выкладаў у Норыцкай пачатковай школе на працягу двух гадоў<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Pamër biełaruski dziejač u Łatvii Ryhor Płyhaŭka |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У 1914 годзе Плыгаўка паступіў на вышэйшыя пачатковыя курсы ў [[Навагрудак|Навагрудку]], аднак не паспеў іх скончыць з-за пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Ён быў мабілізаваны ў расійскую армію і адпраўлены на нямецкі фронт, дзе неўзабаве трапіў у палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён працаваў пісарам у канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе ён вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года выкладаў у [[Екабпілс|Екабпілскай]] латышскай гімназіі<ref name="Krynica_Pamer" />. Восенню 1921 года Рыгор Плыгаўка актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальна-культурны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]]. На прапанову культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» ён пачаў працаваць яго арганізатарам у [[Латгалія|Латгаліі]]. Плыгаўка стаў адным з кіраўнікоў мясцовага аддзела «Бацькаўшчыны» і актыўным удзельнікам арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], якую ён паспяхова ўзначальваў у якасці дырэктара да 1 лютага 1925 года<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля працы ў [[Лудза|Люцыне]] ён пераехаў у [[Рыга|Рыгу]], дзе атрымаў пасаду дзелавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. У сталіцы актыўна ўдзельнічаў у працы грамадскіх арганізацый: быў сябрам таварыства «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]» і Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў<ref name="Krynica_Pamer" />. 18 лютага 1927 года Плыгаўка быў прызначаны загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы і школы для дарослых на Чырвонай Дзвіне. Адначасова ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і матэматыку на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах]] у Рызе<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === У сярэдзіне 1930-х гадоў, пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] і ўсталявання аўтарытарнага рэжыму, умовы для нацыянальных меншасцей істотна пагоршыліся. У лютым 1936 года Рыгор Плыгаўка разам з іншымі вядомымі беларускімі педагогамі (сярод якіх былі [[Кастусь Езавітаў]], [[Сцяпан Сіцько]], [[Якуб Кастылюк]]) быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}. Неўзабаве пасля гэтага ўлады звольнілі яго з усіх выкладчыцкіх і адміністрацыйных пасад і прымусова адправілі на пенсію<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі моцна падарвалі яго здароўе. Ён доўгі час лячыўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. Хоць у пачатку 1939 года стан яго здароўя крыху палепшыўся, пазней ён зноў цяжка захварэў і памёр ад сухотаў 5 снежня 1939 года<ref name="Krynica_Pamer" />. Пахаванне адбылося 8 снежня 1939 года на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе. Месца для ўласнай магілы непадалёк ад магілы латышскага паэта [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]], вядомага як абаронца беларускай меншасці, Плыгаўка выкупіў яшчэ пры жыцці ў 1936 годзе. Труну з целам да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На развітанні прысутнічалі шматлікія прадстаўнікі дыяспары і сябры [[Таварыства беларусаў у Латвіі]], ад імя якога развітальную прамову сказаў [[Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Pachavańne Ryhora Płyhaŭki |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Дырэктары школ Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] 19moqpmkumuxz7db5zfr67bvj66h1rd 5148494 5148489 2026-05-29T22:51:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148494 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба |імя = Рыгор Плыгаўка |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч |дата нараджэння = {{ДН|27|11|1886}} |месца нараджэння = хутар Пятроўка, Порплішчанская воласць, [[Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |дата смерці = {{ДС|5|12|1939}} |месца смерці = [[Рыга]], [[Латвія]] |бацька = Сямён Плыгаўка |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Рыго́р Сямё́навіч Плыгаўка''' ({{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Пятроўка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Пятроўка]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1906 годзе. З восені таго ж года пачаў працаваць настаўнікам спачатку ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней у Норыцкай пачатковай школе на Віленшчыне. Адпрацаваўшы чатыры гады настаўнікам, у жніўні 1910 года ён паступіў у новаадкрыты [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]]. У 1913 годзе паспяхова скончыў навучанне ў інстытуце ў якасці стыпендыята<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Памёр беларускі дзеяч у Латвіі Рыгор Плыгаўка |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. === Праца і ваенная служба === 16 жніўня 1913 года Рыгор Плыгаўка быў прызначаны настаўнікам Крэйцбургскага вышэйшага пачатковага вучылішча на тэрыторыі сучаснай Латвіі (цяпер горад [[Крустпілс]]). Падчас жыцця і працы ў гэтым горадзе ён ажаніўся з латышкай, дачкой мясцовага домаўласніка<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў дзеючую [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Неўзабаве на фронце трапіў у нямецкі палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён вывучыў нямецкую мову і працаваў пісарам у лагернай канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе Плыгаўка вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года ён выкладаў у Якабштацкай ([[Екабпілс|Екабпілскай]]) латышскай гімназіі. Восенню 1921 года актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]] і быў запрошаны культурна-асветным таварыствам «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» на пасаду арганізатара беларускай асноўнай школы ў [[Лудза|Люцыне]]. Плыгаўка паспяхова кіраваў гэтай установай да 1 лютага 1925 года, а таксама прымаў дзейны ўдзел у працы Люцынскага аддзела «Бацькаўшчыны» і ў арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]<ref name="Krynica_Pamer" />. 1 лютага 1925 года ён быў прызначаны на пасаду справавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. Пасля пераезду ў [[Рыга|Рыгу]] актыўна працаваў у таварыствах «Беларусаў-выбаршчыкаў» і «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]». 18 лютага 1927 года яго прызначылі загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы, а таксама школы для дарослых на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]. Адначасова з гэтым ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і чытаў лекцыі па методыцы на Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года Плыгаўка з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей. У 1936 годзе латвійскія ўлады звольнілі Рыгора Плыгаўку з усіх пасад і адправілі на пенсію. У лютым 1936 года ён, разам з іншымі беларускімі педагогамі і дзеячамі, быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі і стрэс моцна падарвалі яго здароўе. У яго пачаліся сур'ёзныя праблемы з лёгкімі ([[сухоты]]), з-за чаго ён доўгі час лекаваўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. На пачатку 1939 года яго здароўе крыху палепшылася, аднак пазней ён зноў злёг і памёр 5 снежня 1939 года ў Рызе ва ўзросце 53 гадоў<ref name="Krynica_Pamer" />. === Пахаванне === Пахаванне адбылося ў пятніцу, 8 снежня 1939 года, на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе. Месца для ўласнай магілы непадалёк ад помніка выдатнаму латышскаму паэту і сябру беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] Плыгаўка выкупіў і выбраў асабіста яшчэ ў 1936 годзе. Яно знаходзілася побач з раёнам Чырвоная Дзвіна і будынкамі беларускіх школ, дзе ён працаваў<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Пахаваньне Рыгора Плыгаўкі |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У развітанні прынялі ўдзел шматлікія прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Набажэнства правёў праваслаўны святар [[Міхаіл Краўчанка]], які таксама прамовіў хвалюючую прамову на беларускай мове і прачытаў Евангелле. Падчас цырымоніі спяваў квартэт пад кіраўніцтвам [[Леў Грыўскі|Льва Грыўскага]]. Труну з капліцы да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На магілу было ўскладзена шмат вянкоў, у тым ліку вянок ад [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]. Развітальную прамову сказаў блізкі сябар і калега [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Дырэктары школ Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] rolc2p9d7l8rjwr8l6iap2jvepl6uge 5148495 5148494 2026-05-29T22:56:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148495 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба}} '''Рыго́р Сямё́навіч Плыгаўка''' ({{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1906 годзе. З восені таго ж года пачаў працаваць настаўнікам спачатку ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней у Норыцкай пачатковай школе на Віленшчыне. Адпрацаваўшы чатыры гады настаўнікам, у жніўні 1910 года ён паступіў у новаадкрыты [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]]. У 1913 годзе паспяхова скончыў навучанне ў інстытуце ў якасці стыпендыята<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Памёр беларускі дзеяч у Латвіі Рыгор Плыгаўка |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. === Праца і ваенная служба === 16 жніўня 1913 года Рыгор Плыгаўка быў прызначаны настаўнікам Крэйцбургскага вышэйшага пачатковага вучылішча на тэрыторыі сучаснай Латвіі (цяпер горад [[Крустпілс]]). Падчас жыцця і працы ў гэтым горадзе ён ажаніўся з латышкай, дачкой мясцовага домаўласніка<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў дзеючую [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Неўзабаве на фронце трапіў у нямецкі палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён вывучыў нямецкую мову і працаваў пісарам у лагернай канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе Плыгаўка вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года ён выкладаў у Якабштацкай ([[Екабпілс]]кай) латышскай гімназіі. Восенню 1921 года актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]] і быў запрошаны культурна-асветным таварыствам «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» на пасаду арганізатара беларускай асноўнай школы ў [[Лудза|Люцыне]]. Плыгаўка паспяхова кіраваў гэтай установай да 1 лютага 1925 года, а таксама прымаў дзейны ўдзел у працы Люцынскага аддзела «Бацькаўшчыны» і ў арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]<ref name="Krynica_Pamer" />. 1 лютага 1925 года ён быў прызначаны на пасаду справавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. Пасля пераезду ў [[Рыга|Рыгу]] актыўна працаваў у таварыствах «Беларусаў-выбаршчыкаў» і «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]». 18 лютага 1927 года яго прызначылі загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы, а таксама школы для дарослых на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]. Адначасова з гэтым ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і чытаў лекцыі па методыцы на Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года Плыгаўка з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей. У 1936 годзе латвійскія ўлады звольнілі Рыгора Плыгаўку з усіх пасад і адправілі на пенсію. У лютым 1936 года ён, разам з іншымі беларускімі педагогамі і дзеячамі, быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі і стрэс моцна падарвалі яго здароўе. У яго пачаліся сур’ёзныя праблемы з лёгкімі ([[сухоты]]), з-за чаго ён доўгі час лекаваўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. На пачатку 1939 года яго здароўе крыху палепшылася, аднак пазней ён зноў злёг і памёр 5 снежня 1939 года ў Рызе ва ўзросце 53 гадоў<ref name="Krynica_Pamer" />. === Пахаванне === Пахаванне адбылося ў пятніцу, 8 снежня 1939 года, на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе. Месца для ўласнай магілы непадалёк ад помніка выдатнаму латышскаму паэту і сябру беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] Плыгаўка выкупіў і выбраў асабіста яшчэ ў 1936 годзе. Яно знаходзілася побач з раёнам Чырвоная Дзвіна і будынкамі беларускіх школ, дзе ён працаваў<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Пахаваньне Рыгора Плыгаўкі |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У развітанні прынялі ўдзел шматлікія прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Набажэнства правёў праваслаўны святар [[Міхаіл Краўчанка]], які таксама прамовіў хвалюючую прамову на беларускай мове і прачытаў Евангелле. Падчас цырымоніі спяваў квартэт пад кіраўніцтвам [[Леў Грыўскі|Льва Грыўскага]]. Труну з капліцы да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На магілу было ўскладзена шмат вянкоў, у тым ліку вянок ад [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]. Развітальную прамову сказаў блізкі сябар і калега [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Дырэктары школ Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] c6lsr2x70a305dey7rfeyjgmjxk6ilj 5148496 5148495 2026-05-29T22:59:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Дырэктары школ Латвіі]]; −[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]]; +[[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148496 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба}} '''Рыго́р Сямё́навіч Плыгаўка''' ({{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1906 годзе. З восені таго ж года пачаў працаваць настаўнікам спачатку ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней у Норыцкай пачатковай школе на Віленшчыне. Адпрацаваўшы чатыры гады настаўнікам, у жніўні 1910 года ён паступіў у новаадкрыты [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]]. У 1913 годзе паспяхова скончыў навучанне ў інстытуце ў якасці стыпендыята<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Памёр беларускі дзеяч у Латвіі Рыгор Плыгаўка |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. === Праца і ваенная служба === 16 жніўня 1913 года Рыгор Плыгаўка быў прызначаны настаўнікам Крэйцбургскага вышэйшага пачатковага вучылішча на тэрыторыі сучаснай Латвіі (цяпер горад [[Крустпілс]]). Падчас жыцця і працы ў гэтым горадзе ён ажаніўся з латышкай, дачкой мясцовага домаўласніка<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў дзеючую [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Неўзабаве на фронце трапіў у нямецкі палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён вывучыў нямецкую мову і працаваў пісарам у лагернай канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе Плыгаўка вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года ён выкладаў у Якабштацкай ([[Екабпілс]]кай) латышскай гімназіі. Восенню 1921 года актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]] і быў запрошаны культурна-асветным таварыствам «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» на пасаду арганізатара беларускай асноўнай школы ў [[Лудза|Люцыне]]. Плыгаўка паспяхова кіраваў гэтай установай да 1 лютага 1925 года, а таксама прымаў дзейны ўдзел у працы Люцынскага аддзела «Бацькаўшчыны» і ў арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]<ref name="Krynica_Pamer" />. 1 лютага 1925 года ён быў прызначаны на пасаду справавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. Пасля пераезду ў [[Рыга|Рыгу]] актыўна працаваў у таварыствах «Беларусаў-выбаршчыкаў» і «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]». 18 лютага 1927 года яго прызначылі загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы, а таксама школы для дарослых на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]. Адначасова з гэтым ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і чытаў лекцыі па методыцы на Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года Плыгаўка з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей. У 1936 годзе латвійскія ўлады звольнілі Рыгора Плыгаўку з усіх пасад і адправілі на пенсію. У лютым 1936 года ён, разам з іншымі беларускімі педагогамі і дзеячамі, быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі і стрэс моцна падарвалі яго здароўе. У яго пачаліся сур’ёзныя праблемы з лёгкімі ([[сухоты]]), з-за чаго ён доўгі час лекаваўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. На пачатку 1939 года яго здароўе крыху палепшылася, аднак пазней ён зноў злёг і памёр 5 снежня 1939 года ў Рызе ва ўзросце 53 гадоў<ref name="Krynica_Pamer" />. === Пахаванне === Пахаванне адбылося ў пятніцу, 8 снежня 1939 года, на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе. Месца для ўласнай магілы непадалёк ад помніка выдатнаму латышскаму паэту і сябру беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] Плыгаўка выкупіў і выбраў асабіста яшчэ ў 1936 годзе. Яно знаходзілася побач з раёнам Чырвоная Дзвіна і будынкамі беларускіх школ, дзе ён працаваў<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Пахаваньне Рыгора Плыгаўкі |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У развітанні прынялі ўдзел шматлікія прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Набажэнства правёў праваслаўны святар [[Міхаіл Краўчанка]], які таксама прамовіў хвалюючую прамову на беларускай мове і прачытаў Евангелле. Падчас цырымоніі спяваў квартэт пад кіраўніцтвам [[Леў Грыўскі|Льва Грыўскага]]. Труну з капліцы да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На магілу было ўскладзена шмат вянкоў, у тым ліку вянок ад [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]. Развітальную прамову сказаў блізкі сябар і калега [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] es4nszs3pjgv8615f82oy9lq2q33bqz 5148497 5148496 2026-05-29T22:59:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Докшыцкім раёне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148497 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба}} '''Рыго́р Сямё́навіч Плыгаўка''' ({{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1906 годзе. З восені таго ж года пачаў працаваць настаўнікам спачатку ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней у Норыцкай пачатковай школе на Віленшчыне. Адпрацаваўшы чатыры гады настаўнікам, у жніўні 1910 года ён паступіў у новаадкрыты [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]]. У 1913 годзе паспяхова скончыў навучанне ў інстытуце ў якасці стыпендыята<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Памёр беларускі дзеяч у Латвіі Рыгор Плыгаўка |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. === Праца і ваенная служба === 16 жніўня 1913 года Рыгор Плыгаўка быў прызначаны настаўнікам Крэйцбургскага вышэйшага пачатковага вучылішча на тэрыторыі сучаснай Латвіі (цяпер горад [[Крустпілс]]). Падчас жыцця і працы ў гэтым горадзе ён ажаніўся з латышкай, дачкой мясцовага домаўласніка<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў дзеючую [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Неўзабаве на фронце трапіў у нямецкі палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён вывучыў нямецкую мову і працаваў пісарам у лагернай канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе Плыгаўка вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года ён выкладаў у Якабштацкай ([[Екабпілс]]кай) латышскай гімназіі. Восенню 1921 года актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]] і быў запрошаны культурна-асветным таварыствам «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» на пасаду арганізатара беларускай асноўнай школы ў [[Лудза|Люцыне]]. Плыгаўка паспяхова кіраваў гэтай установай да 1 лютага 1925 года, а таксама прымаў дзейны ўдзел у працы Люцынскага аддзела «Бацькаўшчыны» і ў арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]<ref name="Krynica_Pamer" />. 1 лютага 1925 года ён быў прызначаны на пасаду справавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. Пасля пераезду ў [[Рыга|Рыгу]] актыўна працаваў у таварыствах «Беларусаў-выбаршчыкаў» і «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]». 18 лютага 1927 года яго прызначылі загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы, а таксама школы для дарослых на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]. Адначасова з гэтым ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і чытаў лекцыі па методыцы на Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года Плыгаўка з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей. У 1936 годзе латвійскія ўлады звольнілі Рыгора Плыгаўку з усіх пасад і адправілі на пенсію. У лютым 1936 года ён, разам з іншымі беларускімі педагогамі і дзеячамі, быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі і стрэс моцна падарвалі яго здароўе. У яго пачаліся сур’ёзныя праблемы з лёгкімі ([[сухоты]]), з-за чаго ён доўгі час лекаваўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. На пачатку 1939 года яго здароўе крыху палепшылася, аднак пазней ён зноў злёг і памёр 5 снежня 1939 года ў Рызе ва ўзросце 53 гадоў<ref name="Krynica_Pamer" />. === Пахаванне === Пахаванне адбылося ў пятніцу, 8 снежня 1939 года, на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе. Месца для ўласнай магілы непадалёк ад помніка выдатнаму латышскаму паэту і сябру беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] Плыгаўка выкупіў і выбраў асабіста яшчэ ў 1936 годзе. Яно знаходзілася побач з раёнам Чырвоная Дзвіна і будынкамі беларускіх школ, дзе ён працаваў<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Пахаваньне Рыгора Плыгаўкі |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У развітанні прынялі ўдзел шматлікія прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Набажэнства правёў праваслаўны святар [[Міхаіл Краўчанка]], які таксама прамовіў хвалюючую прамову на беларускай мове і прачытаў Евангелле. Падчас цырымоніі спяваў квартэт пад кіраўніцтвам [[Леў Грыўскі|Льва Грыўскага]]. Труну з капліцы да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На магілу было ўскладзена шмат вянкоў, у тым ліку вянок ад [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]. Развітальную прамову сказаў блізкі сябар і калега [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Докшыцкім раёне]] dn7njyn3l59t7bv3md9lvl482phls0b 5148548 5148497 2026-05-30T07:08:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]]; +[[Катэгорыя:Выкладчыкі Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148548 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба}} '''Рыго́р Сямё́навіч Плыгаўка''' ({{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1906 годзе. З восені таго ж года пачаў працаваць настаўнікам спачатку ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней у Норыцкай пачатковай школе на Віленшчыне. Адпрацаваўшы чатыры гады настаўнікам, у жніўні 1910 года ён паступіў у новаадкрыты [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]]. У 1913 годзе паспяхова скончыў навучанне ў інстытуце ў якасці стыпендыята<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Памёр беларускі дзеяч у Латвіі Рыгор Плыгаўка |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. === Праца і ваенная служба === 16 жніўня 1913 года Рыгор Плыгаўка быў прызначаны настаўнікам Крэйцбургскага вышэйшага пачатковага вучылішча на тэрыторыі сучаснай Латвіі (цяпер горад [[Крустпілс]]). Падчас жыцця і працы ў гэтым горадзе ён ажаніўся з латышкай, дачкой мясцовага домаўласніка<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў дзеючую [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Неўзабаве на фронце трапіў у нямецкі палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён вывучыў нямецкую мову і працаваў пісарам у лагернай канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе Плыгаўка вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года ён выкладаў у Якабштацкай ([[Екабпілс]]кай) латышскай гімназіі. Восенню 1921 года актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]] і быў запрошаны культурна-асветным таварыствам «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» на пасаду арганізатара беларускай асноўнай школы ў [[Лудза|Люцыне]]. Плыгаўка паспяхова кіраваў гэтай установай да 1 лютага 1925 года, а таксама прымаў дзейны ўдзел у працы Люцынскага аддзела «Бацькаўшчыны» і ў арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]<ref name="Krynica_Pamer" />. 1 лютага 1925 года ён быў прызначаны на пасаду справавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. Пасля пераезду ў [[Рыга|Рыгу]] актыўна працаваў у таварыствах «Беларусаў-выбаршчыкаў» і «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]». 18 лютага 1927 года яго прызначылі загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы, а таксама школы для дарослых на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]. Адначасова з гэтым ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і чытаў лекцыі па методыцы на Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года Плыгаўка з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей. У 1936 годзе латвійскія ўлады звольнілі Рыгора Плыгаўку з усіх пасад і адправілі на пенсію. У лютым 1936 года ён, разам з іншымі беларускімі педагогамі і дзеячамі, быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі і стрэс моцна падарвалі яго здароўе. У яго пачаліся сур’ёзныя праблемы з лёгкімі ([[сухоты]]), з-за чаго ён доўгі час лекаваўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. На пачатку 1939 года яго здароўе крыху палепшылася, аднак пазней ён зноў злёг і памёр 5 снежня 1939 года ў Рызе ва ўзросце 53 гадоў<ref name="Krynica_Pamer" />. === Пахаванне === Пахаванне адбылося ў пятніцу, 8 снежня 1939 года, на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе. Месца для ўласнай магілы непадалёк ад помніка выдатнаму латышскаму паэту і сябру беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] Плыгаўка выкупіў і выбраў асабіста яшчэ ў 1936 годзе. Яно знаходзілася побач з раёнам Чырвоная Дзвіна і будынкамі беларускіх школ, дзе ён працаваў<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Пахаваньне Рыгора Плыгаўкі |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У развітанні прынялі ўдзел шматлікія прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Набажэнства правёў праваслаўны святар [[Міхаіл Краўчанка]], які таксама прамовіў хвалюючую прамову на беларускай мове і прачытаў Евангелле. Падчас цырымоніі спяваў квартэт пад кіраўніцтвам [[Леў Грыўскі|Льва Грыўскага]]. Труну з капліцы да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На магілу было ўскладзена шмат вянкоў, у тым ліку вянок ад [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]. Развітальную прамову сказаў блізкі сябар і калега [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Докшыцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] 7dfvmhauzvdwbxa8gbrnx4o05vfcgkp 0 808726 5148490 2026-05-29T22:40:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Рыгор Плыгаўка]] у [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] 5148490 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] eo817mmoyb1l91nhcdw8ce8scu3vs6j 0 808727 5148491 2026-05-29T22:40:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] 5148491 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] eo817mmoyb1l91nhcdw8ce8scu3vs6j 0 808728 5148492 2026-05-29T22:40:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] 5148492 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] eo817mmoyb1l91nhcdw8ce8scu3vs6j 0 808729 5148493 2026-05-29T22:41:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] 5148493 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] eo817mmoyb1l91nhcdw8ce8scu3vs6j 0 808730 5148499 2026-05-29T23:01:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларуская крыніца]] 5148499 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуская крыніца]] anc4iyj2dfldanv3cjuixnjvxspz5k2 0 808731 5148546 2026-05-30T07:06:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] 5148546 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] eo817mmoyb1l91nhcdw8ce8scu3vs6j 0 808732 5148547 2026-05-30T07:06:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] 5148547 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]] eo817mmoyb1l91nhcdw8ce8scu3vs6j 14 808733 5148549 2026-05-30T07:10:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Лудзы|Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]]» 5148549 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Лудзы|Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] 1kwfgs72ss9u24o35u37oraknjczhd2 14 808734 5148551 2026-05-30T07:10:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Постаці Лудзы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі|Лудза]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Лудзе]]» 5148551 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці Лудзы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі|Лудза]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Лудзе]] 7dxkxx11yvqrc6hj8vc1puncu23e4r9 14 808735 5148553 2026-05-30T07:11:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Рыжская беларуская прыватная гімназія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Рыгі|Рыжская беларуская прыватная гімназія]]» 5148553 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рыжская беларуская прыватная гімназія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Рыгі|Рыжская беларуская прыватная гімназія]] rubpeog2wdmx5uak3yhcj24z1ntt1l6 14 808736 5148554 2026-05-30T07:12:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Постаці Рыгі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі|Рыга]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Рызе]]» 5148554 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці Рыгі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі|Рыга]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Рызе]] mols6uoq5i7vqw069oyrtcllx3enmgs 14 808737 5148556 2026-05-30T07:15:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі|Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Даўгаўпілсе]]» 5148556 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных устаноў Латвіі|Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Даўгаўпілсе]] dlnpequbkueeh2dqcqlvh5lt4bbtu33 0 808738 5148573 2026-05-30T08:11:39Z Staff.college.2003 168991 Новая старонка: «{| class="infobox" style="border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; padding: 5px;" | colspan="2" style="background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center...» 5148573 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; padding: 5px;" | colspan="2" style="background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px; border-radius: 4px;" |Каледж генеральнага штаба |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 6px;" |[[Файл:ICON_Staffa.png|цэнтр|260x260пкс]]<span style="font-size: 85%; color: #64748b;">Афіцыйная эмблема Штабнога каледжа ў Курдыстане</span> |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Агульная інфармацыя |- |'''Дэвіз''' |Развіццё ваенна-навуковага патэнцыялу |- |'''Узровень установы''' |Найбуйнейшы вышэйшы ваенны каледж u Курдыстане |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Заснавальнікі і гісторыя |- |'''Ініцыятыва''' |Каледж створаны па рэкамендацыі Мам Джалала Талабані |- |'''Дата заснавання''' |8 лістапада 2003 |- |'''Заснавальнік''' |Генерал-маёр / Джалал Махмуд Махмад Алі |- |'''Цяперашні камандзір''' |Палкоўнік / Фарэдун Аўдал Хама Раш |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Геаграфічныя звесткі |- |'''Дзяржава''' |{{Ірак}} |- |'''Рэгіён''' |[[Курдыстан]] |- |'''Правінцыя''' |[[Сулейманія (мухафаза)|Сулейманія]] |- |'''Адміністрацыя''' |[[Адміністрацыя Рапарын]] |- |'''Статус''' |Унікальная ўстанова ў Курдыстанскім рэгіёне |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Статыстыка і ступені |- |'''Навуковыя ступені''' |Магістр ваенных навук і дыплом аб камандаванні |- |'''Слухачы''' |Афіцэры сіл Пешмерга |- |'''Moвы навучання''' |Курдская, арабская і англійская |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Галоўны будынак |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 6px;" |[[Файл:BinaStaf.jpg|цэнтр|300x300пкс]]<span style="font-size: 85%; color: #64748b; font-weight: bold;">Галоўны будынак рэктарскага штаба Каледжа</span> |} '''Каледж генеральнага штаба''' (скарочана: '''Штабны каледж'''; курд.: کۆلێژی ئەرکان) — ваенна-навуковая ўстанова ў Курдыстанскім рэгіёне Ірака, якая падпарадкоўваецца Міністэрству па справах Пешмерга Урада Курдыстанскага рэгіёна і размешчана ў межах правінцыі Сулейманія. У Іраку існуюць толькі два такія штабныя каледжы: першы — у горадзе Сулейманія, а другі — у сталіцы Ірака, Багдадзе. Толькі гэтыя дзве ўстановы маюць права прысвойваць слухачам-афіцэрам ступень магістра ваенных навук і выдаваць дыплом аб камандаванні (кіраўніцтве). [1]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن.|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Гісторыя заснавання == Штабны каледж Курдыстанскага рэгіёна быў заснаваны ў Сулейманіі 8 лістапада 2003 года па рэкамендацыі Мам Джалала Талабані, першага прэзідэнта-курда ў Іраку.[2] Заснаванне было здзейснена пад кіраўніцтвам генерал-маёра (Ліва Рукн) Джалала Махмуда Махмада Алі разам з групай афіцэраў, прадстаўнікоў як курдскага, так і арабскага народаў. Заснавальнікі мелі вышэйшыя навуковыя ступені ў галіне сухапутных, ваенна-марскіх і ваенна-паветраных сіл.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن.|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> === Размяшчэнне === Каледж першапачаткова быў размешчаны ў будынку Генеральнага штаба Галоўнага камандавання сіл Пешмерга ў горадзе Сулейманія. Пазней, у якасці даніны павагі ахвярам сярод насельніцтва ў межах адміністрацыі Рапарын, яго штаб-кватэра была перанесена ў горад Чваркурна, які знаходзіцца на поўдзень ад горада Ранія і на поўнач ад Дуканскай плаціны.[2] На ўсходзе ён мяжуе з горадам Каладзэ, а на захадзе — з горадам Хаджыава.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن.|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Структура каледжа == Каледж складаецца з чатырох асноўных крылаў (аддзяленняў):<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> * '''Адміністрацыйнае крыло:''' Адказвае за кіраванне ўсімі штодзённымі ўнутранымі справамі, арганізацыю і ахову каледжа, а таксама кантралюе пытанні лагістыкі, адміністрацыйныя і абарончыя секцыі. * '''Штабное крыло (крыло Генштаба):''' Арганізуе розныя курсы па ваенных навуках. Адным з іх з'яўляецца штабны курс, пасля заканчэння якога слухач атрымлівае ступень магістра ваенных навук. * '''Каманднае крыло:''' Праводзіць шэраг разнастайных курсаў па ваенных навуках, адным з якіх з'яўляецца курс камандавання (Кіяда). Пасля яго завяршэння слухач атрымлівае дыплом аб камандаванні (кіраўніцтве). * '''Крыло падрыхтоўкі і каардынацыі:''' Забяспечвае навуковыя рэсурсы, распрацоўку навучальных праграм і даследаванняў. Яно дае кнігі і навучальныя матэрыялы, кіруе камп'ютарнай залай і залай трохвымерных карт мясцовасці для ўдзельнікаў усіх курсаў каледжа. == Курсы == Акрамя курсаў штабнога і каманднага крылаў, Штабны каледж арганізуе адмысловыя курсы па адміністраванні, грамадзянскай абароне, камп'ютарных праграмах, выкарыстанні тэхналогій GPS і курсы фізічнага вызначэння месцазнаходжання на карце. Фізічная падрыхтоўка праводзіцца бесперапынна на працягу ўсяго года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> Многія афіцэры атрымалі дыпломы ў гэтым каледжы, і частка з іх зараз служыць на вышэйшых пасадах у сілах Пешмерга.[3] Акрамя таго, пры фарміраванні кожнага новага ваеннага падраздзялення афіцэры спачатку накіроўваюцца ў Штабны каледж для праходжання неабходных курсаў, пасля чаго падраздзяленне ствараецца афіцыйна. У ліпені 2024 года адбыўся выпуск восьмага пакалення афіцэраў Штабнога каледжа.[4]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/|title=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Унутраная сістэма каледжа == Для распрацоўкі ўнутранага рэгламенту каледжа была створана камісія пад старшынствам першага дэкана каледжа, генерал-маёра Джалала Махмуда Махмада Алі, і ў складзе: генерал-маёра Ісмаіла Сархана Хусейна, брыгаднага генерала (Амід Рукн) Абдулы Асмана Расула, палкоўніка (Ацыд Рукн) Ізадына Ні'мы Рамадана і падпалкоўніка (Мукадам Рукн) Амана Ібрагіма Мансура. Вынікам працы гэтай камісіі стала стварэнне Унутранага рэгламенту Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года, які быў зацверджаны лістом Генеральнага штаба (Q.B.K) № 18 ад 4 студзеня 2004 года. [1]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/|title=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Сістэма навучання == Методыка навучання грунтуецца на Унутраным рэгламенце Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года. Сістэма складаецца з 28 артыкулаў і вызначае навучальныя семестры, гадзіны заняткаў і форму ацэньвання. Акрамя таго, навучанне вядзецца на курдскай, арабскай і англійскай мовах.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Настрыфікацыя замежных магістарскіх дыпломаў == Любы афіцэр, які служыць у шэрагах сіл Пешмерга Курдыстана, калі Міністэрства па справах Пешмерга накіроўвае яго на навучанне ў Багдад, краіны НАТА ці любую іншую краіну, пасля атрымання ступені магістра абавязаны падаць свой дыплом для ацэнкі, верыфікацыі і настрыфікацыі ў Штабны каледж на аснове дзеючых правіл унутранай сістэмы каледжа (نظام داخلی کلیة الارکان).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> У выпадку, калі колькасць навучальных гадзін, атрыманых афіцэрам, меншая за гадзіны, якія выкладаюцца ў каледжы, яго дыплом можа быць не прызнаны — у мінулым было некалькі падобных выпадкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Эмблема Штабнога каледжа == Афіцыйная эмблема Штабнога каледжа ўяўляе сабой кола з чырвонай сярэдзінай, акрэсленае зялёнай лініяй. У верхняй частцы знаходзіцца сонца з 21 промнем, падобнае да сонца на сцягу Курдыстана. У цэнтры размешчаны гістарычнага выгляду пёра птушкі, якое сімвалізуе навуку, і традыцыйны курдскі кінжал (ханжар), які ўвасабляе сілу. У ніжняй частцы на курдскай мове напісана дата заснавання каледжа. Каледж таксама мае свой уласны афіцыйны сцяг, які бачны на выявах.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> Тлумачэнне колераў і элементаў у эмблеме наступнае:<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> * '''Зялёны колер:''' Сімвалізуе адраджэнне, абнаўленне і ваенную вясну курдскага народа. * '''Чырвоны колер:''' Сімвалізуе чыстую і светлую кроў пакутнікаў, якія загінулі за свабоду зямлі Курдыстана. * '''Жоўты колер:''' У верхняй частцы ўнутры кола знаходзіцца жоўтае сонца з 21 промнем, тоеснае сонцу на сцягу Курдыстана, што азначае першы дзень курдскага Новага года (Нэўроз). * '''Чорны колер:''' Ручка кінжала мае чорны колер, што паказвае на жалобу і гістарычныя ахвяры курдскага народа на працягу гісторыі, такія як падзенне курдскіх эміратаў, урад шэйха Махмуда Хафіда, Арарацкая рэспубліка, Курдыстанская рэспубліка ў Махабадзе, бамбардзіроўка горада Каладзэ, аперацыі Анфаль, хімічная атака на Халабджу, а затым вялікі зыход (Корэг) і іншыя войны і забойствы курдаў, якія адбыліся ў іншых частках Курдыстана. * '''Белы колер:''' Лязо кінжала белае, што паказвае на міралюбнасць курдскага народа перад любым нападам ці пачаткам вайны. * '''Пёра для пісьма:''' Таксама ў цэнтры кола знаходзіцца гістарычнае пёра ў выглядзе птушынага пяра, якое выказвае навуку і прагрэс. Яно размешчана такім чынам, што накіравана з левага ніжняга боку (паўднёвы захад) у правы верхні бок (паўночны ўсход), што сімвалізуе паглыбленне ў веды і ваенную навуку. * '''Курдскі кінжал:''' Таксама ў цэнтры кола знаходзіцца гістарычны курдскі кінжал, які выказвае сілу і ваенную моц Пешмерга. Ён размешчаны так, што вастрыё кінжала накіравана ў левы верхні кут (паўночны захад), а ручка знаходзіцца ў правым ніжнім куце (паўднёвы ўсход), што сімвалізуе адраджэнне і рост нашай нацыі ўверх. У ніжняй частцы кола на курдскай мове напісана дата заснавання Штабнога каледжа. У цэлым, эмблема каледжа нясе ў сабе глыбокае культурнае, літаратурнае, навуковае і ваеннае паведамленне курдскай нацыі, а ўсе колеры і элементы адлюстроўваюць духоўныя памкненні курдскага народа.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Умовы прыёму афіцэраў на камандны курс == * Кандыдат павінен мець ступень бакалаўра ваенных навук. * '''Працягласць каманднага курса:''' У звычайных умовах курс доўжыцца 6 месяцаў. Падчас вайны, у выпадку неабходнасці, тэрмін можа трохі змяняцца ў бок памяншэння або павелічэння ў адпаведнасці з дзеючымі ўнутранымі правіламі каледжа. == Умовы прыёму афіцэраў на штабны курс == * Кандыдат павінен мець ступень бакалаўра ваенных навук. * '''Працягласць штабнога курса:''' Складае 2 гады і 6 месяцаў. Таксама часам, пры неабходнасці або падчас вайны, тэрмін можа трохі змяняцца ў адпаведнасці з дзеючымі ўнутранымі правіламі. == Знешнія сувязі == Штабны каледж дзякуючы сваёй важнасці ў ваенна-навуковым плане прыцягнуў увагу краін-членаў НАТА і міжнародных кааліцыйных сіл па барацьбе з тэрарызмам. Дэлегацыі розных краін наведваюць яго штотыдзень і штомесяц.[5]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Бібліятэка == Штабны каледж валодае вялікай фізічнай бібліятэкай, якая змяшчае тысячы навуковых і ваенна-навуковых крыніц, розныя матэрыялы і сотні магістарскіх дысертацый. Зараз вядзецца праца па развіцці электроннай бібліятэкі, якая будзе ўключаць кнігі ва ўсіх розных электронных фарматах, нават у аўдыяфармаце.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/|title=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Сістэма IT == Каледж мае некалькі ўласных лакальных электронных сістэм, якія з'яўляюцца вельмі перадавымі і выкарыстоўваюцца для кіравання аддзеламі, офісамі, архівавання і выканання штодзённых спраў. Чакаецца, што ў бліжэйшы час Штабны каледж атрымае свой уласны аўтаномны (offline) штучны інтэлект.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/|title=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Камп'ютарная лабараторыя == Штабны каледж мае ўласную камп'ютарную лабараторыю, якая выкарыстоўваецца для трэніровак і практычных заняткаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/|title=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Музей == Каледж мае свой уласны ваенны музей, багаты на архівы чарговых дэканаў, выкладчыкаў, паважаных гасцей і людзей, якія служылі каледжу.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Экалогія і самазабеспячэнне == Штабны каледж мае тысячы пладовых і дэкаратыўных дрэў, а таксама некалькі вельмі вялікіх зялёных зон, што забяспечвае псіхалагічны камфорт для студэнтаў. Што тычыцца самазабеспячэння, то ў сельскагаспадарчы сезон каледж вырабляе частку гародніны і садавіны для ўласнага спажывання.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Пляцоўкі для трэніровак == Каледж мае дзве ўласныя пляцоўкі для фізічнай падрыхтоўкі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Стральбішча == Штабны каледж мае адно стральбішча (Midan Rmi), якім пастаянна карысталіся і карыстаюцца ваенныя падраздзяленні рэгіёна.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Залы трохвымерных карт (3D) == Каледж мае некалькі фізічных трохвымерных лабараторый, якія выкарыстоўваюцца для навучання.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Гістарычнае параўнанне == Гістарычнае параўнанне паміж Штабным каледжам у Сулейманіі і факультэтам літаратуры (аддзяленне курдскай мовы) Багдадскага ўніверсітэта, заснаваным у сярэдзіне мінулага стагоддзя, з'яўляецца важным у сучаснай гісторыі Курдыстана. Іх агульнай рысай з'яўляецца тое, што абедзве ўстановы падчас свайго заснавання былі стратэгічнай нацыянальнай патрэбай для курдскага народа і зямлі Курдыстана.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Кронікі і катэгорыі == === Крыніцы === * Унутраны рэгламент Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (١) لسنة ٢٠٠٣), зацверджаны лістом Генеральнага штаба (Q.B.K) № (18) ад 4 студзеня 2004 года. (Змест не публікуецца па прычынах бяспекі). * «Адбылася цырымонія выпуску сёмага пакалення Штабнога каледжа». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства па справах Пешмерга. 2021. Праверана 22 красавіка 2026. * «Афіцэры Міністэрства па справах Пешмерга прымаюць удзел у навучанні ў Штабным каледжы». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства по справах Пешмерга. 2023. Праверана 22 красавіка 2026. * «Адбыўся выпуск восьмага пакалення афіцэраў Штабнога каледжа». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства па справах Пешмерга. 2024. Праверана 22 красавіка 2026. * «Начальнік штаба прыняў выпускнікоў Штабнога каледжа». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства па справах Пешмерга. 2024. Праверана 22 красавіка 2026.[Нядаступная спасылка] === Афіцыйныя і ўнутраныя ваенныя крыніцы: === * Загад аб заснаванні Штабнога каледжа [1] * Унутраны рэгламент Штабнога каледжа — яшчэ адной з найважнейшых крыніц з'яўляецца ўнутраная сістэма каледжа (نظام داخلی کلیة الارکان فی اقلیم کوردستان العراق) [2] ''Заўвага: З-за далікатнасці інфармацыі і зместу загаду аб заснаванні і ўнутраных статутаў мы іх не публікуем.''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> Партал Курдыстан | Партал Ірак * Таемны ваенны загад № (10), Штаб Галоўнага камандавання сіл Пешмерга (Q.B.K), 8/11/2003. (Змест не публікуецца па прычынах бяспекі). * Унутраны рэгламент Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (1) لسنة ٢٠٠٣), зацверджаны лістом Генеральнага штаба (Q.B.K) № (18) ад 4 студзеня 2004 года. (Змест не публікуецца па прычынах бяспекі). q2v24gxkgi1aflp4qh18dpqwi5fsxkb 5148576 5148573 2026-05-30T08:19:34Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5148576 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {| class="infobox" style="border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; padding: 5px;" | colspan="2" style="background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px; border-radius: 4px;" |Каледж генеральнага штаба |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 6px;" |[[Файл:ICON_Staffa.png|цэнтр|260x260пкс]]<span style="font-size: 85%; color: #64748b;">Афіцыйная эмблема Штабнога каледжа ў Курдыстане</span> |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Агульная інфармацыя |- |'''Дэвіз''' |Развіццё ваенна-навуковага патэнцыялу |- |'''Узровень установы''' |Найбуйнейшы вышэйшы ваенны каледж u Курдыстане |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Заснавальнікі і гісторыя |- |'''Ініцыятыва''' |Каледж створаны па рэкамендацыі Мам Джалала Талабані |- |'''Дата заснавання''' |8 лістапада 2003 |- |'''Заснавальнік''' |Генерал-маёр / Джалал Махмуд Махмад Алі |- |'''Цяперашні камандзір''' |Палкоўнік / Фарэдун Аўдал Хама Раш |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Геаграфічныя звесткі |- |'''Дзяржава''' |{{Ірак}} |- |'''Рэгіён''' |[[Курдыстан]] |- |'''Правінцыя''' |[[Сулейманія (мухафаза)|Сулейманія]] |- |'''Адміністрацыя''' |[[Адміністрацыя Рапарын]] |- |'''Статус''' |Унікальная ўстанова ў Курдыстанскім рэгіёне |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Статыстыка і ступені |- |'''Навуковыя ступені''' |Магістр ваенных навук і дыплом аб камандаванні |- |'''Слухачы''' |Афіцэры сіл Пешмерга |- |'''Moвы навучання''' |Курдская, арабская і англійская |- ! colspan="2" style="background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8; padding: 4px;" |Галоўны будынак |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 6px;" |[[Файл:BinaStaf.jpg|цэнтр|300x300пкс]]<span style="font-size: 85%; color: #64748b; font-weight: bold;">Галоўны будынак рэктарскага штаба Каледжа</span> |} '''Каледж генеральнага штаба''' (скарочана: '''Штабны каледж'''; курд.: کۆلێژی ئەرکان) — ваенна-навуковая ўстанова ў Курдыстанскім рэгіёне Ірака, якая падпарадкоўваецца Міністэрству па справах Пешмерга Урада Курдыстанскага рэгіёна і размешчана ў межах правінцыі Сулейманія. У Іраку існуюць толькі два такія штабныя каледжы: першы — у горадзе Сулейманія, а другі — у сталіцы Ірака, Багдадзе. Толькі гэтыя дзве ўстановы маюць права прысвойваць слухачам-афіцэрам ступень магістра ваенных навук і выдаваць дыплом аб камандаванні (кіраўніцтве). [1]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن.|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Гісторыя заснавання == Штабны каледж Курдыстанскага рэгіёна быў заснаваны ў Сулейманіі 8 лістапада 2003 года па рэкамендацыі Мам Джалала Талабані, першага прэзідэнта-курда ў Іраку.[2] Заснаванне было здзейснена пад кіраўніцтвам генерал-маёра (Ліва Рукн) Джалала Махмуда Махмада Алі разам з групай афіцэраў, прадстаўнікоў як курдскага, так і арабскага народаў. Заснавальнікі мелі вышэйшыя навуковыя ступені ў галіне сухапутных, ваенна-марскіх і ваенна-паветраных сіл.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن.|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> === Размяшчэнне === Каледж першапачаткова быў размешчаны ў будынку Генеральнага штаба Галоўнага камандавання сіл Пешмерга ў горадзе Сулейманія. Пазней, у якасці даніны павагі ахвярам сярод насельніцтва ў межах адміністрацыі Рапарын, яго штаб-кватэра была перанесена ў горад Чваркурна, які знаходзіцца на поўдзень ад горада Ранія і на поўнач ад Дуканскай плаціны.[2] На ўсходзе ён мяжуе з горадам Каладзэ, а на захадзе — з горадам Хаджыава.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/|title=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن.|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Структура каледжа == Каледж складаецца з чатырох асноўных крылаў (аддзяленняў):<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> * '''Адміністрацыйнае крыло:''' Адказвае за кіраванне ўсімі штодзённымі ўнутранымі справамі, арганізацыю і ахову каледжа, а таксама кантралюе пытанні лагістыкі, адміністрацыйныя і абарончыя секцыі. * '''Штабное крыло (крыло Генштаба):''' Арганізуе розныя курсы па ваенных навуках. Адным з іх з'яўляецца штабны курс, пасля заканчэння якога слухач атрымлівае ступень магістра ваенных навук. * '''Каманднае крыло:''' Праводзіць шэраг разнастайных курсаў па ваенных навуках, адным з якіх з'яўляецца курс камандавання (Кіяда). Пасля яго завяршэння слухач атрымлівае дыплом аб камандаванні (кіраўніцтве). * '''Крыло падрыхтоўкі і каардынацыі:''' Забяспечвае навуковыя рэсурсы, распрацоўку навучальных праграм і даследаванняў. Яно дае кнігі і навучальныя матэрыялы, кіруе камп'ютарнай залай і залай трохвымерных карт мясцовасці для ўдзельнікаў усіх курсаў каледжа. == Курсы == Акрамя курсаў штабнога і каманднага крылаў, Штабны каледж арганізуе адмысловыя курсы па адміністраванні, грамадзянскай абароне, камп'ютарных праграмах, выкарыстанні тэхналогій GPS і курсы фізічнага вызначэння месцазнаходжання на карце. Фізічная падрыхтоўка праводзіцца бесперапынна на працягу ўсяго года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> Многія афіцэры атрымалі дыпломы ў гэтым каледжы, і частка з іх зараз служыць на вышэйшых пасадах у сілах Пешмерга.[3] Акрамя таго, пры фарміраванні кожнага новага ваеннага падраздзялення афіцэры спачатку накіроўваюцца ў Штабны каледж для праходжання неабходных курсаў, пасля чаго падраздзяленне ствараецца афіцыйна. У ліпені 2024 года адбыўся выпуск восьмага пакалення афіцэраў Штабнога каледжа.[4]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/|title=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Унутраная сістэма каледжа == Для распрацоўкі ўнутранага рэгламенту каледжа была створана камісія пад старшынствам першага дэкана каледжа, генерал-маёра Джалала Махмуда Махмада Алі, і ў складзе: генерал-маёра Ісмаіла Сархана Хусейна, брыгаднага генерала (Амід Рукн) Абдулы Асмана Расула, палкоўніка (Ацыд Рукн) Ізадына Ні'мы Рамадана і падпалкоўніка (Мукадам Рукн) Амана Ібрагіма Мансура. Вынікам працы гэтай камісіі стала стварэнне Унутранага рэгламенту Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года, які быў зацверджаны лістом Генеральнага штаба (Q.B.K) № 18 ад 4 студзеня 2004 года. [1]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/|title=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Сістэма навучання == Методыка навучання грунтуецца на Унутраным рэгламенце Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года. Сістэма складаецца з 28 артыкулаў і вызначае навучальныя семестры, гадзіны заняткаў і форму ацэньвання. Акрамя таго, навучанне вядзецца на курдскай, арабскай і англійскай мовах.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Настрыфікацыя замежных магістарскіх дыпломаў == Любы афіцэр, які служыць у шэрагах сіл Пешмерга Курдыстана, калі Міністэрства па справах Пешмерга накіроўвае яго на навучанне ў Багдад, краіны НАТА ці любую іншую краіну, пасля атрымання ступені магістра абавязаны падаць свой дыплом для ацэнкі, верыфікацыі і настрыфікацыі ў Штабны каледж на аснове дзеючых правіл унутранай сістэмы каледжа (نظام داخلی کلیة الارکان).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> У выпадку, калі колькасць навучальных гадзін, атрыманых афіцэрам, меншая за гадзіны, якія выкладаюцца ў каледжы, яго дыплом можа быць не прызнаны — у мінулым было некалькі падобных выпадкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/june/%D9%81%DB%95%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%95%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%A1%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%95-%D9%88-%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8E%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%A8%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D9%88%D9%86/|title=فەرماندەی نوێی لیوای ١ی پیادە و ڕاگری نوێی کۆلێژی ئەرکان دەسبەکار بوون|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Эмблема Штабнога каледжа == Афіцыйная эмблема Штабнога каледжа ўяўляе сабой кола з чырвонай сярэдзінай, акрэсленае зялёнай лініяй. У верхняй частцы знаходзіцца сонца з 21 промнем, падобнае да сонца на сцягу Курдыстана. У цэнтры размешчаны гістарычнага выгляду пёра птушкі, якое сімвалізуе навуку, і традыцыйны курдскі кінжал (ханжар), які ўвасабляе сілу. У ніжняй частцы на курдскай мове напісана дата заснавання каледжа. Каледж таксама мае свой уласны афіцыйны сцяг, які бачны на выявах.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> Тлумачэнне колераў і элементаў у эмблеме наступнае:<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> * '''Зялёны колер:''' Сімвалізуе адраджэнне, абнаўленне і ваенную вясну курдскага народа. * '''Чырвоны колер:''' Сімвалізуе чыстую і светлую кроў пакутнікаў, якія загінулі за свабоду зямлі Курдыстана. * '''Жоўты колер:''' У верхняй частцы ўнутры кола знаходзіцца жоўтае сонца з 21 промнем, тоеснае сонцу на сцягу Курдыстана, што азначае першы дзень курдскага Новага года (Нэўроз). * '''Чорны колер:''' Ручка кінжала мае чорны колер, што паказвае на жалобу і гістарычныя ахвяры курдскага народа на працягу гісторыі, такія як падзенне курдскіх эміратаў, урад шэйха Махмуда Хафіда, Арарацкая рэспубліка, Курдыстанская рэспубліка ў Махабадзе, бамбардзіроўка горада Каладзэ, аперацыі Анфаль, хімічная атака на Халабджу, а затым вялікі зыход (Корэг) і іншыя войны і забойствы курдаў, якія адбыліся ў іншых частках Курдыстана. * '''Белы колер:''' Лязо кінжала белае, што паказвае на міралюбнасць курдскага народа перад любым нападам ці пачаткам вайны. * '''Пёра для пісьма:''' Таксама ў цэнтры кола знаходзіцца гістарычнае пёра ў выглядзе птушынага пяра, якое выказвае навуку і прагрэс. Яно размешчана такім чынам, што накіравана з левага ніжняга боку (паўднёвы захад) у правы верхні бок (паўночны ўсход), што сімвалізуе паглыбленне ў веды і ваенную навуку. * '''Курдскі кінжал:''' Таксама ў цэнтры кола знаходзіцца гістарычны курдскі кінжал, які выказвае сілу і ваенную моц Пешмерга. Ён размешчаны так, што вастрыё кінжала накіравана ў левы верхні кут (паўночны захад), а ручка знаходзіцца ў правым ніжнім куце (паўднёвы ўсход), што сімвалізуе адраджэнне і рост нашай нацыі ўверх. У ніжняй частцы кола на курдскай мове напісана дата заснавання Штабнога каледжа. У цэлым, эмблема каледжа нясе ў сабе глыбокае культурнае, літаратурнае, навуковае і ваеннае паведамленне курдскай нацыі, а ўсе колеры і элементы адлюстроўваюць духоўныя памкненні курдскага народа.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Умовы прыёму афіцэраў на камандны курс == * Кандыдат павінен мець ступень бакалаўра ваенных навук. * '''Працягласць каманднага курса:''' У звычайных умовах курс доўжыцца 6 месяцаў. Падчас вайны, у выпадку неабходнасці, тэрмін можа трохі змяняцца ў бок памяншэння або павелічэння ў адпаведнасці з дзеючымі ўнутранымі правіламі каледжа. == Умовы прыёму афіцэраў на штабны курс == * Кандыдат павінен мець ступень бакалаўра ваенных навук. * '''Працягласць штабнога курса:''' Складае 2 гады і 6 месяцаў. Таксама часам, пры неабходнасці або падчас вайны, тэрмін можа трохі змяняцца ў адпаведнасці з дзеючымі ўнутранымі правіламі. == Знешнія сувязі == Штабны каледж дзякуючы сваёй важнасці ў ваенна-навуковым плане прыцягнуў увагу краін-членаў НАТА і міжнародных кааліцыйных сіл па барацьбе з тэрарызмам. Дэлегацыі розных краін наведваюць яго штотыдзень і штомесяц.[5]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Бібліятэка == Штабны каледж валодае вялікай фізічнай бібліятэкай, якая змяшчае тысячы навуковых і ваенна-навуковых крыніц, розныя матэрыялы і сотні магістарскіх дысертацый. Зараз вядзецца праца па развіцці электроннай бібліятэкі, якая будзе ўключаць кнігі ва ўсіх розных электронных фарматах, нават у аўдыяфармаце.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/|title=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Сістэма IT == Каледж мае некалькі ўласных лакальных электронных сістэм, якія з'яўляюцца вельмі перадавымі і выкарыстоўваюцца для кіравання аддзеламі, офісамі, архівавання і выканання штодзённых спраў. Чакаецца, што ў бліжэйшы час Штабны каледж атрымае свой уласны аўтаномны (offline) штучны інтэлект.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/|title=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Камп'ютарная лабараторыя == Штабны каледж мае ўласную камп'ютарную лабараторыю, якая выкарыстоўваецца для трэніровак і практычных заняткаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/|title=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Музей == Каледж мае свой уласны ваенны музей, багаты на архівы чарговых дэканаў, выкладчыкаў, паважаных гасцей і людзей, якія служылі каледжу.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Экалогія і самазабеспячэнне == Штабны каледж мае тысячы пладовых і дэкаратыўных дрэў, а таксама некалькі вельмі вялікіх зялёных зон, што забяспечвае псіхалагічны камфорт для студэнтаў. Што тычыцца самазабеспячэння, то ў сельскагаспадарчы сезон каледж вырабляе частку гародніны і садавіны для ўласнага спажывання.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Пляцоўкі для трэніровак == Каледж мае дзве ўласныя пляцоўкі для фізічнай падрыхтоўкі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Стральбішча == Штабны каледж мае адно стральбішча (Midan Rmi), якім пастаянна карысталіся і карыстаюцца ваенныя падраздзяленні рэгіёна.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Залы трохвымерных карт (3D) == Каледж мае некалькі фізічных трохвымерных лабараторый, якія выкарыстоўваюцца для навучання.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/|title=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Гістарычнае параўнанне == Гістарычнае параўнанне паміж Штабным каледжам у Сулейманіі і факультэтам літаратуры (аддзяленне курдскай мовы) Багдадскага ўніверсітэта, заснаваным у сярэдзіне мінулага стагоддзя, з'яўляецца важным у сучаснай гісторыі Курдыстана. Іх агульнай рысай з'яўляецца тое, што абедзве ўстановы падчас свайго заснавання былі стратэгічнай нацыянальнай патрэбай для курдскага народа і зямлі Курдыстана.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> == Кронікі і катэгорыі == === Крыніцы === * Унутраны рэгламент Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (١) لسنة ٢٠٠٣), зацверджаны лістом Генеральнага штаба (Q.B.K) № (18) ад 4 студзеня 2004 года. (Змест не публікуецца па прычынах бяспекі). * «Адбылася цырымонія выпуску сёмага пакалення Штабнога каледжа». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства па справах Пешмерга. 2021. Праверана 22 красавіка 2026. * «Афіцэры Міністэрства па справах Пешмерга прымаюць удзел у навучанні ў Штабным каледжы». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства по справах Пешмерга. 2023. Праверана 22 красавіка 2026. * «Адбыўся выпуск восьмага пакалення афіцэраў Штабнога каледжа». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства па справах Пешмерга. 2024. Праверана 22 красавіка 2026. * «Начальнік штаба прыняў выпускнікоў Штабнога каледжа». gov.krd (на курдскай мове). Міністэрства па справах Пешмерга. 2024. Праверана 22 красавіка 2026.[Нядаступная спасылка] === Афіцыйныя і ўнутраныя ваенныя крыніцы: === * Загад аб заснаванні Штабнога каледжа [1] * Унутраны рэгламент Штабнога каледжа — яшчэ адной з найважнейшых крыніц з'яўляецца ўнутраная сістэма каледжа (نظام داخلی کلیة الارکان فی اقلیم کوردستان العراق) [2] ''Заўвага: З-за далікатнасці інфармацыі і зместу загаду аб заснаванні і ўнутраных статутаў мы іх не публікуем.''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/april/%D9%85%DB%95%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AF%DB%95%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%AD%DB%95%D9%88%D8%AA%DB%95%D9%85%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88/|title=مەراسیمی دەرچوونی خولی حەوتەمی کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو|website=حکومەتی هەرێمی كوردستان|access-date=2026-05-30}}</ref> Партал Курдыстан | Партал Ірак * Таемны ваенны загад № (10), Штаб Галоўнага камандавання сіл Пешмерга (Q.B.K), 8/11/2003. (Змест не публікуецца па прычынах бяспекі). * Унутраны рэгламент Штабнога каледжа Курдыстанскага рэгіёна № (1) ад 2003 года (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (1) لسنة ٢٠٠٣), зацверджаны лістом Генеральнага штаба (Q.B.K) № (18) ад 4 студзеня 2004 года. (Змест не публікуецца па прычынах бяспекі). 2kps0wb1oxzysvyujvaw6v3e1vodftk 0 808739 5148578 2026-05-30T08:21:28Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Дзмітрыенка, Іван]] у [[Іван Віктаравіч Дзмітрыенка]]: Уніфікацыя назваў 5148578 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Віктаравіч Дзмітрыенка]] 3ttci1k12p1wuz1fgzpkepy77qn1m4k 0 808740 5148579 2026-05-30T08:22:10Z Falk22 147665 Артыкул заснаваны на правяраемых крыніцах: публікацыі ў газеце „Завтра“, матэрыялы „Музычнай газеты“ (Мінск), архіўныя рэсурсы і афіцыйны сайт гурта. Усе сцвярджэнні маюць спасылкі. 5148579 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Название = Волшебная Гора | Фота = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | Апісанне_фота = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | Пачатак = 1997 | Канец = 2000 | Краіна = Расія | Горад = [[Бранск]] | Жанр = [[панк-рок]], [[гаражны рок]], [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | Кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | Склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | Сайт = [https://volshebnayagora.wordpress.com «Волшебная Гора»] }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які існаваў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень гурта быў [[Раман Каноплёў]], адна з ключавых фігур бранскага рок-падполля таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольныя выступленні яго лідара ў фармаце рок-барда адбываліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Геаграфія выступленняў гурта і сольных канцэртаў Рамана Каноплёва ахоплівала шэраг гарадоў Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя мясцовых бранскіх канцэртаў, выступленні праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у канцэртах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Муром]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], [[Дністроўск]]. Важнай падзеяй стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Гурт быў арганічнай часткай расійскай і рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і ўдзельнічаў у шэрагу тэматычных мерапрыемстваў: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольная хроніка знайшлі мастацкае адлюстраванне ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны стыль гурта ўяўляў сабой спалучэнне: * гаражнага [[панк-рок]]у; * акустычнага мінімалізму, уласцівага [[рускі рок|рускаму року]]; * вострасацыяльнай і контркультурнай лірыкі. Крытыкі адзначалі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі [[сібірскі андэграўнд|сібірскага панк-року]], у прыватнасці са стылістыкай гурта «[[Грамадзянская абарона]]» [[Летаў, Ягор|Ягора Летава]]. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] g4pqrlfy8rfkjyef59l2099apx5gsk3 5148583 5148579 2026-05-30T08:27:59Z JerzyKundrat 174 5148583 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Название = Волшебная Гора | Фота = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | Апісанне_фота = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | Пачатак = 1997 | Канец = 2000 | Краіна = Расія | Горад = [[Бранск]] | Жанр = [[панк-рок]], [[гаражны рок]], [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | Кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | Склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | Сайт = [https://volshebnayagora.wordpress.com «Волшебная Гора»] }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які існаваў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень гурта быў [[Раман Каноплёў]], адна з ключавых фігур бранскага рок-падполля таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольныя выступленні яго лідара ў фармаце рок-барда адбываліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Геаграфія выступленняў гурта і сольных канцэртаў Рамана Каноплёва ахоплівала шэраг гарадоў Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя мясцовых бранскіх канцэртаў, выступленні праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у канцэртах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Муром]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], [[Дністроўск]]. Важнай падзеяй стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Гурт быў арганічнай часткай расійскай і рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і ўдзельнічаў у шэрагу тэматычных мерапрыемстваў: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольная хроніка знайшлі мастацкае адлюстраванне ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны стыль гурта ўяўляў сабой спалучэнне: * гаражнага [[панк-рок]]у; * акустычнага мінімалізму, уласцівага [[рускі рок|рускаму року]]; * вострасацыяльнай і контркультурнай лірыкі. Крытыкі адзначалі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі [[сібірскі андэграўнд|сібірскага панк-року]], у прыватнасці са стылістыкай гурта «[[Грамадзянская абарона]]» [[Летаў, Ягор|Ягора Летава]]. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] hf5wwbz2moebedshzcpn00ib7ayr7aq 5148591 5148583 2026-05-30T08:43:39Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5148591 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Музычны калектыў | Название = Волшебная Гора | Фота = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | Апісанне_фота = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | Пачатак = 1997 | Канец = 2000 | Краіна = Расія | Горад = [[Бранск]] | Жанр = [[панк-рок]], [[гаражны рок]], [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | Кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | Склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | Сайт = [https://volshebnayagora.wordpress.com «Волшебная Гора»] }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які існаваў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень гурта быў [[Раман Каноплёў]], адна з ключавых фігур бранскага рок-падполля таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольныя выступленні яго лідара ў фармаце рок-барда адбываліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Геаграфія выступленняў гурта і сольных канцэртаў Рамана Каноплёва ахоплівала шэраг гарадоў Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя мясцовых бранскіх канцэртаў, выступленні праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у канцэртах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Муром]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], [[Дністроўск]]. Важнай падзеяй стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Гурт быў арганічнай часткай расійскай і рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і ўдзельнічаў у шэрагу тэматычных мерапрыемстваў: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольная хроніка знайшлі мастацкае адлюстраванне ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны стыль гурта ўяўляў сабой спалучэнне: * гаражнага [[панк-рок]]у; * акустычнага мінімалізму, уласцівага [[рускі рок|рускаму року]]; * вострасацыяльнай і контркультурнай лірыкі. Крытыкі адзначалі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі [[сібірскі андэграўнд|сібірскага панк-року]], у прыватнасці са стылістыкай гурта «[[Грамадзянская абарона]]» [[Летаў, Ягор|Ягора Летава]]. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] qzu14tzewms62ukjmmpu3el6qwtnhju 5148595 5148591 2026-05-30T08:49:46Z Falk22 147665 стыль 5148595 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Музычны калектыў | назва = Волшебная Гора | выява = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | подпіс выявы = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | пачатак = 1997 | канец = 2000 | краіна = Расія | горад = [[Бранск]] | жанр = [[панк-рок]], [[гаражны рок]], [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | сайт = https://volshebnayagora.wordpress.com }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які выступаў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень калектыву быў [[Раман Каноплёў]], адзін з прадстаўнікоў бранскага рок-андэграўнду таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольная творчасць яго лідара ў фармаце рок-барда працягваліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Гурт і сольна Раман Каноплёў выступалі ў розных гарадах Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя бранскай рок-сцэны, канцэрты праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у імпрэзах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Мурам]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * ва [[Украіна|Украіне]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], [[Дністроўск]]. Значнай падзеяй для гурта стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Калектыў быў часткай рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і браў удзел у розных фестывалях: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольныя будні апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны кірунак гурта спалучаў у сабе: * гаражны [[панк-рок]]; * акустычны мінімалізм, уласцівы [[рускі рок|рускаму року]]; * вострасацыяльную і контркультурную лірыку. Крытыкі праводзілі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі [[сібірскі андэграўнд|сібірскага панк-року]], у прыватнасці са стылістыкай гурта «[[Грамадзянская абарона]]» [[Летаў, Ягор|Ягора Летава]]. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі і каманда === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] jv539t4diqkqso47ortyjj6pippd3fk 5148597 5148595 2026-05-30T08:51:12Z Falk22 147665 5148597 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Волшебная Гора | выява = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | подпіс выявы = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | пачатак = 1997 | канец = 2000 | краіна = Расія | горад = [[Бранск]] | жанр = [[панк-рок]], [[гаражны рок]], [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | сайт = https://volshebnayagora.wordpress.com }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які выступаў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень калектыву быў [[Раман Каноплёў]], адзін з прадстаўнікоў бранскага рок-андэграўнду таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольная творчасць яго лідара ў фармаце рок-барда працягваліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Гурт і сольна Раман Каноплёў выступалі ў розных гарадах Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя бранскай рок-сцэны, канцэрты праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у імпрэзах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Мурам]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * ва [[Украіна|Украіне]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], [[Дністроўск]]. Значнай падзеяй для гурта стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Калектыў быў часткай рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і браў удзел у розных фестывалях: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольныя будні апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны кірунак гурта спалучаў у сабе: * гаражны [[панк-рок]]; * акустычны мінімалізм, уласцівы [[рускі рок|рускаму року]]; * вострасацыяльную і контркультурную лірыку. Крытыкі праводзілі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі [[сібірскі андэграўнд|сібірскага панк-року]], у прыватнасці са стылістыкай гурта «[[Грамадзянская абарона]]» [[Летаў, Ягор|Ягора Летава]]. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі і каманда === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] 8tiohhkom4iudcha1gip4il2x9cc1fo 5148598 5148597 2026-05-30T08:52:53Z Falk22 147665 афармленне 5148598 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Волшебная Гора | выява = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | подпіс выявы = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | пачатак = 1997 | канец = 2000 | краіна = Расія | горад = [[Бранск]] | жанр = [[панк-рок]], [[гаражны рок]], [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | сайт = https://volshebnayagora.wordpress.com }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які выступаў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень калектыву быў [[Раман Каноплёў]], адзін з прадстаўнікоў бранскага рок-андэграўнду таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольная творчасць яго лідара ў фармаце рок-барда працягваліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Гурт і сольна Раман Каноплёў выступалі ў розных гарадах Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя бранскай рок-сцэны, канцэрты праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у імпрэзах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Мурам]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * ва [[Украіна|Украіне]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], Дністроўск. Значнай падзеяй для гурта стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Калектыў быў часткай рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і браў удзел у розных фестывалях: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольныя будні апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны кірунак гурта спалучаў у сабе: * гаражны [[панк-рок]]; * акустычны мінімалізм, уласцівы рускаму року; * вострасацыяльную і контркультурную лірыку. Крытыкі праводзілі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі сібірскага панк-року, у прыватнасці са стылістыкай гурта «Грамадзянская абарона» Ягора Летава. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі і каманда === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] fqvtsq1r12c4e3qeqo5c5o2x6su2hox 5148599 5148598 2026-05-30T08:53:34Z Falk22 147665 5148599 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Волшебная Гора | выява = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | подпіс выявы = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | пачатак = 1997 | канец = 2000 | краіна = Расія | горад = [[Бранск]] | жанр = [[панк-рок]], гаражны рок, [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | сайт = https://volshebnayagora.wordpress.com }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які выступаў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень калектыву быў [[Раман Каноплёў]], адзін з прадстаўнікоў бранскага рок-андэграўнду таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольная творчасць яго лідара ў фармаце рок-барда працягваліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Гурт і сольна Раман Каноплёў выступалі ў розных гарадах Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя бранскай рок-сцэны, канцэрты праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у імпрэзах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Мурам]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * ва [[Украіна|Украіне]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], Дністроўск. Значнай падзеяй для гурта стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Калектыў быў часткай рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і браў удзел у розных фестывалях: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольныя будні апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны кірунак гурта спалучаў у сабе: * гаражны [[панк-рок]]; * акустычны мінімалізм, уласцівы рускаму року; * вострасацыяльную і контркультурную лірыку. Крытыкі праводзілі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі сібірскага панк-року, у прыватнасці са стылістыкай гурта «Грамадзянская абарона» Ягора Летава. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі і каманда === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] kms8ddrxhfuqdt2jrafkv6kf8c9f99f 5148613 5148599 2026-05-30T09:27:05Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5148613 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Музычны калектыў | назва = Волшебная Гора | выява = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | подпіс выявы = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год. | пачатак = 1997 | канец = 2000 | краіна = Расія | горад = [[Бранск]] | жанр = [[панк-рок]], гаражны рок, [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | сайт = https://volshebnayagora.wordpress.com }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які выступаў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень калектыву быў [[Раман Каноплёў]], адзін з прадстаўнікоў бранскага рок-андэграўнду таго часу. == Гісторыя == Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць гурта, а таксама сольная творчасць яго лідара ў фармаце рок-барда працягваліся з вясны 1997 года да лета 1999 года. Гурт і сольна Раман Каноплёў выступалі ў розных гарадах Расіі, Украіны і Малдовы. Акрамя бранскай рок-сцэны, канцэрты праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у імпрэзах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Мурам]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * ва [[Украіна|Украіне]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] (у тым ліку ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]): [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], Дністроўск. Значнай падзеяй для гурта стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з бард-рок-выканаўцам і паэтам Аляксандрам Непамняшчым. Калектыў быў часткай рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і браў удзел у розных фестывалях: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестываль «Жалезны Марш»; * Усерасійскі фестываль аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестываль у [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і гастрольныя будні апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == Музычны кірунак гурта спалучаў у сабе: * гаражны [[панк-рок]]; * акустычны мінімалізм, уласцівы рускаму року; * вострасацыяльную і контркультурную лірыку. Крытыкі праводзілі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі сібірскага панк-року, у прыватнасці са стылістыкай гурта «Грамадзянская абарона» Ягора Летава. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітары * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітары * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі і каманда === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысура * '''Aляксей Вертаградаў''' — гукарэжысура, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджмент == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце» (Мінск)] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] pyive4y41x4vd43zrz6395j615a7pkv 5148621 5148613 2026-05-30T09:42:34Z Falk22 147665 стыль, арфаграфія 5148621 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | назва = Волшебная Гора | выява = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | подпіс выявы = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год | пачатак = 1997 | канец = 2000 | краіна = Расія | горад = [[Бранск]] | жанр = [[панк-рок]], гаражны рок, [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | сайт = https://volshebnayagora.wordpress.com }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які дзейнічаў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень гурта быў [[Раман Каноплёў]], адзін з прадстаўнікоў бранскага рок-андэграўнду таго часу. == Гісторыя == Гурт быў створаны ў 1997 годзе ў Бранску. Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць калектыву, а таксама сольныя выступленні яго лідара як рок-барда працягваліся да лета 1999 года. Як у складзе гурта, так і сольна Раман Каноплёў выступаў у розных гарадах Расіі, Украіны, Малдовы і Прыднястроўя. Акрамя Бранска, канцэрты праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у імпрэзах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Мурам]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * ва [[Украіна|Украіне]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]: [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], Дністроўск. Важнай падзеяй у гісторыі гурта стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з паэтам і бард-рок-выканаўцам Аляксандрам Непамняшчым. «Волшебная Гора» была часткай рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і ўдзельнічала ў розных музычных фестывалях: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестывалі «Жалезны Марш»; * Усерасійскім фестывалі аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестывалі ў [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і канцэртнае жыццё апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == У творчасці гурта спалучаліся: * гаражны [[панк-рок]]; * акустычны мінімалізм у традыцыях рускага року; * вострасацыяльная і контркультурная лірыка. Аглядальнікі і слухачы праводзілі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі сібірскага панк-року, у прыватнасці з гуртом «Грамадзянская абарона» Ягора Летава. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітара * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітара * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі і каманда === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысёр * '''Аляксей Вертаградаў''' — гукарэжысёр, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджар == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце»] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] gaqhniyd3v2rljkt68qb3s3oyyzn3ob 5148644 5148621 2026-05-30T10:04:44Z JerzyKundrat 174 да выдалення|значнасць? 5148644 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Музычны калектыў | назва = Волшебная Гора | выява = Volshebnaya Gora rock band in 1998.jpg | подпіс выявы = Гурт «Волшебная Гора» на тэрыторыі Фасфарытнага завода, Бранск, 1998 год | пачатак = 1997 | канец = 2000 | краіна = Расія | горад = [[Бранск]] | жанр = [[панк-рок]], гаражны рок, [[акустычны рок]], [[андэграўнд]] | кіраўнік = [[Раман Каноплёў]] | склад = [[Раман Каноплёў]]<br />Аляксандр Мартынаў<br />Аляксей Ігнатаў | сайт = https://volshebnayagora.wordpress.com }} '''«Волшебная Гора»''' — расійскі [[рок-гурт]] з [[Бранск|Бранска]], які дзейнічаў у канцы 1990-х гадоў. Заснавальнікам, вакалістам і асноўным аўтарам песень гурта быў [[Раман Каноплёў]], адзін з прадстаўнікоў бранскага рок-андэграўнду таго часу. == Гісторыя == Гурт быў створаны ў 1997 годзе ў Бранску. Актыўная канцэртная і рэпетыцыйная дзейнасць калектыву, а таксама сольныя выступленні яго лідара як рок-барда працягваліся да лета 1999 года. Як у складзе гурта, так і сольна Раман Каноплёў выступаў у розных гарадах Расіі, Украіны, Малдовы і Прыднястроўя. Акрамя Бранска, канцэрты праходзілі ў наступных гарадах: * у Расіі: [[Масква]] (удзел у імпрэзах на базе Маскоўскай рок-лабараторыі<ref>{{cite web |author=Шмырёў М. |url=https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |title=Светкины картинки. На перекрёстке Московской рок-лаборатории (1999) |website=Завтра |date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530193000/https://zavtra.ru/blogs/svetkini_kartinki |archive-date=2026-05-30 |url-status=live |access-date=2026-05-30 |lang=ru}}</ref>), [[Санкт-Пецярбург]], [[Іванава]], [[Мурам]], [[Лухавіцы]], [[Курск]], [[Белгарад]]; * ва [[Украіна|Украіне]]: [[Харкаў]], [[Адэса]]; * у [[Малдова|Малдове]] і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]]: [[Ціраспаль]], [[Кішынёў]], Дністроўск. Важнай падзеяй у гісторыі гурта стала серыя сумесных выступленняў Рамана Каноплёва з паэтам і бард-рок-выканаўцам Аляксандрам Непамняшчым. «Волшебная Гора» была часткай рэгіянальнай альтэрнатыўнай сцэны канца 1990-х гадоў і ўдзельнічала ў розных музычных фестывалях: * рок-фестывалі ў [[Бранск|Бранску]]; * фестывалі «Жалезны Марш»; * Усерасійскім фестывалі аўтарскай песні «Аскольская Ліра»; * рок-фестывалі ў [[Балаклея|Балаклеі]]. Гісторыя стварэння гурта, яго атмасфера і канцэртнае жыццё апісаны ў аўтабіяграфічным рамане Рамана Каноплёва «Евангелие от экстремиста». == Музычны стыль == У творчасці гурта спалучаліся: * гаражны [[панк-рок]]; * акустычны мінімалізм у традыцыях рускага року; * вострасацыяльная і контркультурная лірыка. Аглядальнікі і слухачы праводзілі паралелі паміж творчасцю «Волшебной Горы» і прадстаўнікамі сібірскага панк-року, у прыватнасці з гуртом «Грамадзянская абарона» Ягора Летава. == Удзельнікі == === Асноўны склад === * '''[[Раман Каноплёў]]''' — тэксты, вакал, бас-гітара, гітара * '''Аляксандр Мартынаў (Боксёр)''' — гітара * '''Аляксей Ігнатаў (Мефодзій)''' — ударныя === Сесійныя ўдзельнікі і каманда === * '''Анатоль Цішын''' — бэк-вакал * '''Нікіта Будзе''' — бас-гітара * '''Вадзім Туюха (Бландзін)''' — гукарэжысёр * '''Аляксей Вертаградаў''' — гукарэжысёр, майстарынг * '''Анастасія Удальцова''' — студыйная падтрымка * '''Аксана Войценак''' — менеджар == Дыскаграфія == === Афіцыйныя выданні === * 2000 — «Волшебная гора» (аўдыёкасетны альбом). === Удзел у зборніках === * 1999 — кампазіцыі «Вселенская» і «Железная Аристократия» ўключаны ў зборнік «Небеспочвенное. Rock-n-Взлом»<ref>[https://grob-hroniki.org/music/cs/cs_nbp_1999.html ГрОб-Хронікі]</ref><ref>[https://www.discogs.com/release/9385131-Various-Небеспочвенное-Rock-n-Взлом Discogs]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volshebnayagora.wordpress.com/ Афіцыйны архіўны сайт гурта] * [https://nestor.minsk.by/mg/2003/09/mg30935.html Публікацыя ў «Музычнай газеце»] * [https://vk.com/@vaterland_promo-roman-konoplev-i-gruppa-volshebnaya-gora-g-bryansk-kratkii-s Эсэ пра гурт «Волшебная Гора»] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Бранска]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, створаныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія распаліся ў 2000 годзе]] jlpjkuu1101bbhtcceeepzblkc0rc4d 0 808741 5148585 2026-05-30T08:32:27Z Falk22 147665 Артыкул заснаваны на правяраемых крыніцах: расійскія і міжнародныя СМІ, архіўныя матэрыялы, аналітычныя даклады і афіцыйныя публікацыі. Усе сцвярджэнні суправаджаюцца спасылкамі на аўтарытэтныя крыніцы, у тым ліку BBC, APN, NewTimes, Freedom House, Moldova.org, FPRI і іншыя. Дадзеныя пра дзейнасць у Прыднястроўі, журналістыку і літаратурныя працы пацверджаныя незалежнымі публікацыямі. Артыкул адпавядае патрабаванням правяральнасці і нейтральнасці. 5148585 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | rod дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Каноплёў''' (нар. 4 верасня 1973, [[Почап]], Бранская вобласць) — расійскі пісьменнік, публіцыст, журналіст і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі СМІ, дзе асвятляў грамадска-палітичныя працэсы на постсавецкай прасторы. З 2013 года пастаянна пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе працягвае літаратурную, аналітычную і музычную дзейнасць. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і інжынераў.<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Дністроўск]] (Малдаўская ССР), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1996 годзе скончыў Міжнародны інстытут эканомікі і права (Масква) па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора]]» (Бранск), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага року. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] знаходзіўся сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх СМІ: «[[Агентство политических новостей|АПН]]», «[[Русский журнал]]», а также на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі СМІ, быў калумністам газеты «[[Днестровский курьер]]» (2002–2007), вёў праграму на [[Радыё Прыднястроўя]]. У 2004 годзе стварыў інфармацыйнае агенцтва «[[Лента ПМР]]», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Дзейнасць агенцтва згадвалася ў міжнародных аналітычных дакладах.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар раманаў «Евангелие от экстремиста» (2005), «Дромомания» (2011), «Поражение» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, u 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} * {{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітикі]] [[Катэгорыя:Емігранты ў Партугалію]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] 2d1sba5ej64fn4p4r8w3b1nfd0w4zjs 5148587 5148585 2026-05-30T08:35:28Z Falk22 147665 5148587 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | rod дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Каноплёў''' (нар. 4 верасня 1973, [[Почап]], Бранская вобласць) — расійскі пісьменнік, публіцыст, журналіст і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі СМІ, дзе асвятляў грамадска-палітичныя працэсы на постсавецкай прасторы. З 2013 года пастаянна пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе працягвае літаратурную, аналітычную і музычную дзейнасць. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і інжынераў.<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Дністроўск]] (Малдаўская ССР), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1996 годзе скончыў Міжнародны інстытут эканомікі і права (Масква) па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» (Бранск), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага року. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] знаходзіўся сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх СМІ: «[[Агентство политических новостей|АПН]]», «[[Русский журнал]]», а также на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі СМІ, быў калумністам газеты «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на [[Радыё Прыднястроўя]]. У 2004 годзе стварыў інфармацыйнае агенцтва «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Дзейнасць агенцтва згадвалася ў міжнародных аналітычных дакладах.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар раманаў «Евангелие от экстремиста» (2005), «Дромомания» (2011), «Поражение» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, u 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} * {{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітикі]] [[Катэгорыя:Емігранты ў Партугалію]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] 272beyetycf7jv3o476y9o78bqck4xs 5148590 5148587 2026-05-30T08:42:26Z Falk22 147665 стыль 5148590 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | rod дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Каноплёў''' (нар. 4 верасня 1973, [[Почап]], Бранская вобласць) — расійскі пісьменнік, публіцыст, журналіст і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі СМІ, дзе асвятляў грамадска-палітичныя працэсы на постсавецкай прасторы. З 2013 года пастаянна пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе працягвае літаратурную, аналітычную і музычную дзейнасць. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і інжынераў.<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Дністроўск]] (Малдаўская ССР), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1996 годзе скончыў Міжнародны інстытут эканомікі і права (Масква) па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» (Бранск), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага року. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] знаходзіўся сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх СМІ: «[[Агентство политических новостей|АПН]]», «[[Русский журнал]]», а также на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі СМІ, быў калумністам газеты «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў інфармацыйнае агенцтва «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Дзейнасць агенцтва згадвалася ў міжнародных аналітычных дакладах.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар раманаў «Евангелие от экстремиста» (2005), «Дромомания» (2011), «Поражение» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, u 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} * {{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітикі]] [[Катэгорыя:Емігранты ў Партугалію]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] 407lqwhq0iurv28sq0swcw4hhkay98h 5148593 5148590 2026-05-30T08:47:35Z Falk22 147665 афармленне 5148593 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | rod дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Каноплёў''' (нар. 4 верасня 1973, [[Почап]], Бранская вобласць) — расійскі пісьменнік, публіцыст, журналіст і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі СМІ, дзе асвятляў грамадска-палітичныя працэсы на постсавецкай прасторы. З 2013 года пастаянна пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе працягвае літаратурную, аналітычную і музычную дзейнасць. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і інжынераў.<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Дністроўск]] (Малдаўская ССР), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1996 годзе скончыў Міжнародны інстытут эканомікі і права (Масква) па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» (Бранск), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага року. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] знаходзіўся сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх СМІ: «[[Агентство политических новостей|АПН]]», «[[Русский журнал]]», а также на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі СМІ, быў калумністам газеты «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў інфармацыйнае агенцтва «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Дзейнасць агенцтва згадвалася ў міжнародных аналітычных дакладах.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар раманаў «Евангелие от экстремиста» (2005), «Дромомания» (2011), «Поражение» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, u 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітикі]] [[Катэгорыя:Емігранты ў Партугалію]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] g9lqgk7n4l8qveib8xfb1pqsx12glrp 5148600 5148593 2026-05-30T08:55:16Z Falk22 147665 стыль 5148600 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | rod дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Каноплёў''' (нар. 4 верасня 1973, [[Почап]], Бранская вобласць) — расійскі пісьменнік, публіцыст, журналіст і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі СМІ, дзе асвятляў грамадска-палітичныя працэсы на постсавецкай прасторы. З 2013 года пастаянна пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе працягвае літаратурную, аналітычную і музычную дзейнасць. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і інжынераў.<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Дністроўск]] (Малдаўская ССР), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1996 годзе скончыў Міжнародны інстытут эканомікі і права (Масква) па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» (Бранск), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага року. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] знаходзіўся сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх СМІ: «АПН», «Русский журнал», а также на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі СМІ, быў калумністам газеты «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў інфармацыйнае агенцтва «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Дзейнасць агенцтва згадвалася ў міжнародных аналітычных дакладах.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар раманаў «Евангелие от экстремиста» (2005), «Дромомания» (2011), «Поражение» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, u 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітикі]] [[Катэгорыя:Емігранты ў Партугалію]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] bn89rt7t73unzequi9cgvypkhq3jrgc 5148614 5148600 2026-05-30T09:29:35Z JerzyKundrat 174 Артыкул вымагае праверкі арфаграфіі 5148614 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | rod дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Каноплёў''' (нар. 4 верасня 1973, [[Почап]], Бранская вобласць) — расійскі пісьменнік, публіцыст, журналіст і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі СМІ, дзе асвятляў грамадска-палітичныя працэсы на постсавецкай прасторы. З 2013 года пастаянна пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе працягвае літаратурную, аналітычную і музычную дзейнасць. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і інжынераў.<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Дністроўск]] (Малдаўская ССР), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1996 годзе скончыў Міжнародны інстытут эканомікі і права (Масква) па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» (Бранск), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага року. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] знаходзіўся сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх СМІ: «АПН», «Русский журнал», а также на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі СМІ, быў калумністам газеты «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў інфармацыйнае агенцтва «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Дзейнасць агенцтва згадвалася ў міжнародных аналітычных дакладах.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар раманаў «Евангелие от экстремиста» (2005), «Дромомания» (2011), «Поражение» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, u 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітикі]] [[Катэгорыя:Емігранты ў Партугалію]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] aw6e2yas5rhxewon6sygjwzcwtfi137 5148619 5148614 2026-05-30T09:38:41Z Falk22 147665 арфаграфія 5148619 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Каноплёў''' (нар. 4 верасня 1973, [[Почап]], Бранская вобласць) — расійскі пісьменнік, публіцыст, журналіст і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на постсавецкай прасторы. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і інжынераў.<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Дністроўск]] (Малдаўская ССР), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў Расію. У 1996 годзе скончыў Міжнародны інстытут эканомікі і права (Масква) па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» (Бранск), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага року. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] знаходзіўся сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх СМІ: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам газеты «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў інфармацыйнае агенцтва «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар раманаў «Евангелие от экстремиста» (2005), «Дромомания» (2011), «Поражение» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Емігранты ў Партугалію]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] ome1744hvwkzakkr8lzeg20fwvgow9p 3 808742 5148589 2026-05-30T08:38:56Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{вітаем}} У артыкуле [[Раман Каноплёў]] памылка ў назве. --~~~~» 5148589 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} У артыкуле [[Раман Каноплёў]] памылка ў назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 30 мая 2026 (+03) imevv0peuoofgbhjid2dlz86spm956p 0 808743 5148601 2026-05-30T09:00:02Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Александровіч]] 5148601 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Александровіч]] c6vs5iyrxiuty3wjja7oagaz7st2s85 0 808744 5148604 2026-05-30T09:02:50Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Клод Лем’ё]] 5148604 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Клод Лем’ё]] d8dbp0nhvwclz2zppyjvymd6ppuff2f 0 808745 5148606 2026-05-30T09:06:08Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{хакеіст}} '''Клод Лем’ё''' ({{lang-fr|Claude Lemieux}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лем’ё Клод}} [[Катэгорыя:Хакеісты Канады]]» 5148606 wikitext text/x-wiki {{хакеіст}} '''Клод Лем’ё''' ({{lang-fr|Claude Lemieux}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лем’ё Клод}} [[Катэгорыя:Хакеісты Канады]] 25qz0h5zvj8zko7pmszqehe55sxs2bj 5148607 5148606 2026-05-30T09:13:05Z JerzyKundrat 174 5148607 wikitext text/x-wiki {{хакеіст}} '''Клод Лем’ё''' ({{lang-fr|Claude Lemieux}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст, нападнік. Выступаў у [[НХЛ]]. Выйграваў Кубак Стэнлі з камандамі «[[Манрэаль Канадыенс]]» (1986), «[[Нью-Джэрсі Дэвілз]]» (1995, 2000) і «[[Каларада Эвеланш]]» (1996). У 1995 годзе атрымаў прыз самаму каштоўнаму іграку плей-оф. У складзе [[зборная Канады па хакеі з шайбай|зборнай Канады]] выйграў моладзевы чэмпіянат свету 1985 года, стаў уладальнікам Кубка Канады (1987) і срэбраным прызёрам Кубка свету (1996). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лем’ё Клод}} [[Катэгорыя:Хакеісты Канады]] to84w9837tiyv7vtewbtvb2efxbyhmm 0 808746 5148612 2026-05-30T09:24:16Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{хакеіст}} '''Марыа Лем’ё''' ({{lang-fr|Mario Lemieux}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст, нападнік. Выступаў у [[НХЛ]]. Шматгадовы капітан, затым уладальнік клуба «[[Пітсбург Пінгвінз]]». З камандай двойчы вйграваў [[Кубак Стэнлі]] (1991, 1992) як ігрок і тройчы (2009, 2016, 2017) я...» 5148612 wikitext text/x-wiki {{хакеіст}} '''Марыа Лем’ё''' ({{lang-fr|Mario Lemieux}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст, нападнік. Выступаў у [[НХЛ]]. Шматгадовы капітан, затым уладальнік клуба «[[Пітсбург Пінгвінз]]». З камандай двойчы вйграваў [[Кубак Стэнлі]] (1991, 1992) як ігрок і тройчы (2009, 2016, 2017) як уладальнік. Пераможца Кубка Канады (1987), Кубка свету (2004), алімпійскі чэмпіён [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Солт-Лейк-Сіці-2002]] ў складзе [[зборная Канады па хакеі з шайбай|зборнай Канады]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лем’ё Марыа}} [[Катэгорыя:Хакеісты Канады]] 03qajv1p3d16y7xvbgwk3lqfqbnubh0 5148615 5148612 2026-05-30T09:30:40Z JerzyKundrat 174 5148615 wikitext text/x-wiki {{хакеіст}} '''Марыа Лем’ё''' ({{lang-fr|Mario Lemieux}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадскі хакеіст, нападнік. Выступаў у [[НХЛ]]. Шматгадовы капітан, затым уладальнік клуба «[[Пітсбург Пінгвінз]]». З камандай двойчы выйграваў [[Кубак Стэнлі]] (1991, 1992) як гулец і тройчы (2009, 2016, 2017) як уладальнік. Пераможца Кубка Канады (1987), Кубка свету (2004), алімпійскі чэмпіён [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Солт-Лейк-Сіці]] (2002) у складзе [[зборная Канады па хакеі з шайбай|зборнай Канады]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лем’ё Марыа}} [[Катэгорыя:Хакеісты Канады]] 3o65coz2ngpl7vxwa8eg4utip4vflum 3 808747 5148618 2026-05-30T09:32:57Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «== Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --~~~~» 5148618 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) 2we5f8bgcg5msfyuma68r01sgqnqju5 5148666 5148618 2026-05-30T10:44:47Z Omarius257 161516 /* Solar System True Color BE.png */ Адказ 5148666 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) n80yyb1nkn0fx6wcfb5ud3tzartrrjt 5148673 5148666 2026-05-30T10:59:15Z JerzyKundrat 174 5148673 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) :: Сам шукай, у слоўніках паглядзі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:59, 30 мая 2026 (+03) q925cm5fxzdhif1cop7l2pb8n3d6zsm 5148679 5148673 2026-05-30T11:17:31Z Omarius257 161516 /* Solar System True Color BE.png */ Адказ 5148679 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) :: Сам шукай, у слоўніках паглядзі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:59, 30 мая 2026 (+03) :::Дзякуй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:17, 30 мая 2026 (+03) 0yjly2rkkhgi3i5e47mrf9hm3urjcou 0 808748 5148630 2026-05-30T09:55:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Казека}} {{Асоба |імя = Сяргей Казека |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч, тэатральны рэжысёр |дата нараджэн...» 5148630 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казека}} {{Асоба |імя = Сяргей Казека |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч, тэатральны рэжысёр |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Сярге́й Казе́ка''' (нар. канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1939) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Актыўны арганізатар беларускага школьніцтва і тэатральнага жыцця на Люцыншчыне. == Біяграфія == === Педагагічная і тэатральная дзейнасць === У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у [[Лудза|Люцыне]] і іншых мясцовасцях [[Латгалія|Латгаліі]]. Сяргей Казека стаяў ля вытокаў беларускага аматарскага тэатра ў Латвіі. З канца 1922 года ён кіраваў самадзейнай драматычнай дружынай, якая працавала ў мурах [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9}}. Драматычны гурток пад яго кіраўніцтвам не абмяжоўваўся выступамі толькі ў сценах школы, але і выязджаў з гастролямі. З 20 па 22 мая 1923 года вучні гімназіі на чале з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] зладзілі экскурсію ў [[Зілупэ]] і маёнтак Залессе. Падчас гэтага мерапрыемства драматычная дружына Казекі паставіла спектакль паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=10}}. Пасля афіцыйнай рэгістрацыі [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) яго кіраўніцтва 23 жніўня 1927 года прыняло рашэнне аб стварэнні рэгіянальных аддзелаў, арганізацыя аддзела ў Люцыне была афіцыйна даручана Сяргею Казеку{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. Улетку 1930 года Зілупскі і Шушкоўскі аддзелы [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] сумесна з «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларускай хатай]]» арганізавалі ў Люцыне публічныя курсы па беларусазнаўстве для жыхароў навакольных вёсак. Курсы пачаліся 1 жніўня, і Сяргей Казека быў запрошаны туды ў якасці лектара, чытаючы слухачам лекцыі па геаграфіі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. === Грамадска-палітычная і навуковая праца === Сяргей Казека быў не толькі педагогам, але і актыўным удзельнікам палітычнага жыцця беларускай меншасці. У снежні 1930 года ён стаў адным з заснавальнікаў і актывістаў Беларускай дэмакратычнай партыі Латвіі (БДПЛ), якую ўзначаліў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай гімназіі]] [[Сяргей Сахараў]]. Партыя ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларусаў, а таксама ўдзел у парламенцкіх і мясцовых выбарах{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Настаўнік таксама зрабіў значны ўнёсак у захаванне беларускай этнаграфічнай спадчыны. 27 ліпеня 1932 года ён быў прыняты ў склад сяброў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) і неўзабаве ўзначаліў Люцынскі рэгіянальны аддзел гэтай арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. Па закліку кіраўніцтва БНКТЛ ён актыўна займаўся зборам вуснай народнай творчасці. У прыватнасці, Казека асабіста запісаў і перадаў у архіў таварыства 10 беларускіх вясельных песень з мясцовасці Звірдзеншчына{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года ўмовы для працы нацыянальных меншасцей істотна пагоршыліся. Нягледзячы на закрыццё большасці беларускіх школ і грамадскіх арганізацый, Сяргей Казека працягваў трымацца ў беларускім руху. У лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе найбольш актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзінай легальнай беларускай арганізацыі ў краіне на той час, якую ўзначальваў [[Мікалай Дзямідаў]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. У пачатку 1939 года Сяргей Казека наведаў Люцын разам з Мікалаем Дзямідавым і [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксеем Барткевічам]] з мэтай праверкі стану мясцовага аддзела таварыства. Падчас гэтай паездкі высветлілася, што беларускае жыццё ў рэгіёне цалкам заняпала, а люцынскі аддзел быў ліквідаваны латвійскімі ўладамі яшчэ ў 1935 годзе{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=607}}. Дакладны лёс Сяргея Казекі пасля 1939 года невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казека Сяргей}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] h8vun5tlcop7icip14mh73tazqsllna 5148633 5148630 2026-05-30T09:56:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Грамадска-палітычная і навуковая праца */ 5148633 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казека}} {{Асоба |імя = Сяргей Казека |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч, тэатральны рэжысёр |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Сярге́й Казе́ка''' (нар. канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1939) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Актыўны арганізатар беларускага школьніцтва і тэатральнага жыцця на Люцыншчыне. == Біяграфія == === Педагагічная і тэатральная дзейнасць === У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у [[Лудза|Люцыне]] і іншых мясцовасцях [[Латгалія|Латгаліі]]. Сяргей Казека стаяў ля вытокаў беларускага аматарскага тэатра ў Латвіі. З канца 1922 года ён кіраваў самадзейнай драматычнай дружынай, якая працавала ў мурах [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9}}. Драматычны гурток пад яго кіраўніцтвам не абмяжоўваўся выступамі толькі ў сценах школы, але і выязджаў з гастролямі. З 20 па 22 мая 1923 года вучні гімназіі на чале з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] зладзілі экскурсію ў [[Зілупэ]] і маёнтак Залессе. Падчас гэтага мерапрыемства драматычная дружына Казекі паставіла спектакль паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=10}}. Пасля афіцыйнай рэгістрацыі [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) яго кіраўніцтва 23 жніўня 1927 года прыняло рашэнне аб стварэнні рэгіянальных аддзелаў, арганізацыя аддзела ў Люцыне была афіцыйна даручана Сяргею Казеку{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. Улетку 1930 года Зілупскі і Шушкоўскі аддзелы [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] сумесна з «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларускай хатай]]» арганізавалі ў Люцыне публічныя курсы па беларусазнаўстве для жыхароў навакольных вёсак. Курсы пачаліся 1 жніўня, і Сяргей Казека быў запрошаны туды ў якасці лектара, чытаючы слухачам лекцыі па геаграфіі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. === Грамадска-палітычная і навуковая праца === Сяргей Казека быў не толькі педагогам, але і актыўным удзельнікам палітычнага жыцця беларускай меншасці. У снежні 1930 года ён стаў адным з заснавальнікаў і актывістаў [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі|Беларускай дэмакратычнай партыі Латвіі]] (БДПЛ), якую ўзначаліў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай гімназіі]] [[Сяргей Сахараў]]. Партыя ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларусаў, а таксама ўдзел у парламенцкіх і мясцовых выбарах{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Настаўнік таксама зрабіў значны ўнёсак у захаванне беларускай этнаграфічнай спадчыны. 27 ліпеня 1932 года ён быў прыняты ў склад сяброў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) і неўзабаве ўзначаліў Люцынскі рэгіянальны аддзел гэтай арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. Па закліку кіраўніцтва БНКТЛ ён актыўна займаўся зборам вуснай народнай творчасці. У прыватнасці, Казека асабіста запісаў і перадаў у архіў таварыства 10 беларускіх вясельных песень з мясцовасці Звірдзеншчына{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года ўмовы для працы нацыянальных меншасцей істотна пагоршыліся. Нягледзячы на закрыццё большасці беларускіх школ і грамадскіх арганізацый, Сяргей Казека працягваў трымацца ў беларускім руху. У лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе найбольш актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзінай легальнай беларускай арганізацыі ў краіне на той час, якую ўзначальваў [[Мікалай Дзямідаў]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. У пачатку 1939 года Сяргей Казека наведаў Люцын разам з Мікалаем Дзямідавым і [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксеем Барткевічам]] з мэтай праверкі стану мясцовага аддзела таварыства. Падчас гэтай паездкі высветлілася, што беларускае жыццё ў рэгіёне цалкам заняпала, а люцынскі аддзел быў ліквідаваны латвійскімі ўладамі яшчэ ў 1935 годзе{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=607}}. Дакладны лёс Сяргея Казекі пасля 1939 года невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казека Сяргей}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] j74qqmxd0ypr2zhj351yk6vqdh8bxsj 5148683 5148633 2026-05-30T11:25:41Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Сяргей Казека (дзеяч беларускай меншасці)]] у [[Сяргей Казека (Латвія)]]: Уніфікацыя назваў 5148633 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казека}} {{Асоба |імя = Сяргей Казека |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч, тэатральны рэжысёр |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Сярге́й Казе́ка''' (нар. канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1939) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Актыўны арганізатар беларускага школьніцтва і тэатральнага жыцця на Люцыншчыне. == Біяграфія == === Педагагічная і тэатральная дзейнасць === У пачатку 1920-х гадоў працаваў настаўнікам у [[Лудза|Люцыне]] і іншых мясцовасцях [[Латгалія|Латгаліі]]. Сяргей Казека стаяў ля вытокаў беларускага аматарскага тэатра ў Латвіі. З канца 1922 года ён кіраваў самадзейнай драматычнай дружынай, якая працавала ў мурах [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9}}. Драматычны гурток пад яго кіраўніцтвам не абмяжоўваўся выступамі толькі ў сценах школы, але і выязджаў з гастролямі. З 20 па 22 мая 1923 года вучні гімназіі на чале з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] зладзілі экскурсію ў [[Зілупэ]] і маёнтак Залессе. Падчас гэтага мерапрыемства драматычная дружына Казекі паставіла спектакль паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=10}}. Пасля афіцыйнай рэгістрацыі [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) яго кіраўніцтва 23 жніўня 1927 года прыняло рашэнне аб стварэнні рэгіянальных аддзелаў, арганізацыя аддзела ў Люцыне была афіцыйна даручана Сяргею Казеку{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. Улетку 1930 года Зілупскі і Шушкоўскі аддзелы [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] сумесна з «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларускай хатай]]» арганізавалі ў Люцыне публічныя курсы па беларусазнаўстве для жыхароў навакольных вёсак. Курсы пачаліся 1 жніўня, і Сяргей Казека быў запрошаны туды ў якасці лектара, чытаючы слухачам лекцыі па геаграфіі [[Беларусь|Беларусі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. === Грамадска-палітычная і навуковая праца === Сяргей Казека быў не толькі педагогам, але і актыўным удзельнікам палітычнага жыцця беларускай меншасці. У снежні 1930 года ён стаў адным з заснавальнікаў і актывістаў [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі|Беларускай дэмакратычнай партыі Латвіі]] (БДПЛ), якую ўзначаліў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай гімназіі]] [[Сяргей Сахараў]]. Партыя ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларусаў, а таксама ўдзел у парламенцкіх і мясцовых выбарах{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Настаўнік таксама зрабіў значны ўнёсак у захаванне беларускай этнаграфічнай спадчыны. 27 ліпеня 1932 года ён быў прыняты ў склад сяброў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) і неўзабаве ўзначаліў Люцынскі рэгіянальны аддзел гэтай арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. Па закліку кіраўніцтва БНКТЛ ён актыўна займаўся зборам вуснай народнай творчасці. У прыватнасці, Казека асабіста запісаў і перадаў у архіў таварыства 10 беларускіх вясельных песень з мясцовасці Звірдзеншчына{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года ўмовы для працы нацыянальных меншасцей істотна пагоршыліся. Нягледзячы на закрыццё большасці беларускіх школ і грамадскіх арганізацый, Сяргей Казека працягваў трымацца ў беларускім руху. У лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе найбольш актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзінай легальнай беларускай арганізацыі ў краіне на той час, якую ўзначальваў [[Мікалай Дзямідаў]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. У пачатку 1939 года Сяргей Казека наведаў Люцын разам з Мікалаем Дзямідавым і [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксеем Барткевічам]] з мэтай праверкі стану мясцовага аддзела таварыства. Падчас гэтай паездкі высветлілася, што беларускае жыццё ў рэгіёне цалкам заняпала, а люцынскі аддзел быў ліквідаваны латвійскімі ўладамі яшчэ ў 1935 годзе{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=607}}. Дакладны лёс Сяргея Казекі пасля 1939 года невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казека Сяргей}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] j74qqmxd0ypr2zhj351yk6vqdh8bxsj 0 808749 5148637 2026-05-30T09:58:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Казека]] 5148637 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Казека ]] frcly005c94uy4e13e2gm4yso890rkn 0 808750 5148638 2026-05-30T09:59:21Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Людвік Міхал Эмануэль Фінкель''' ({{lang-pl|Ludwik Michał Emanuel Finkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўнік львоўскай навуковай школы польскіх гісторыкаў XIX стагоддзя, [[бібліёграф]], [[прафесар]] і [[рэктар]] (1911—1912) [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага ўніверсітэта]]. В...» 5148638 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Міхал Эмануэль Фінкель''' ({{lang-pl|Ludwik Michał Emanuel Finkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўнік львоўскай навуковай школы польскіх гісторыкаў XIX стагоддзя, [[бібліёграф]], [[прафесар]] і [[рэктар]] (1911—1912) [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага ўніверсітэта]]. Вучань [[Ксаверый Ліске|Ксаверыя Ліске]]. Кіраўнік кафедры аўстрыйскай гісторыі Львоўскага ўніверсітэта ([[1892]]—[[1918]]), на якой замяніў гісторыка [[Ісідар Іванавіч Шараневіч|Ісідар Шараневіча]]. Аўтар канцэпцыі польскага заснавання Львоўскага ўніверсітэта і шматтомнай бібліяграфіі польскай гісторыі. == Біяграфія == З асіміляванай яўрэйскай сям’і<ref>[https://books.google.com/books?id=5MnX-TYTWGAC&pg=PA423&lpg=PA423&dq= Dieter De Bruyn, Kris van Heuckelom «(Un)masking Bruno Schulz» (стр. 423)]</ref>. Нарадзіўся ў Бурштыне ў сям’і дробнага чыноўніка (судовага ад’юнкта) Якуба Фінкеля і Ганны Варніцкай. Вучыўся ў [[народная школа|народнай школе]] ў [[Грымайліў|Грымаліве]] (цяпер [[Цярнопальская вобласць]]), і ў дзяржаўнай гімназіі ў [[Цярнопаль|Цярнопалі]] (у прыватнасці, у 1876 годзе скончыў VII клас<ref>[http://www.pbc.rzeszow.pl/publication/2701 Sprawozdanie C. K. Wyższego Gimnazyum w Tarnopolu za rok szkolny 1876] {{Wayback|url=http://www.pbc.rzeszow.pl/publication/2701 |date=20170810131522 }}. — Lwów, 1876. — S. 38.{{ref|pl}}</ref>). З 1877 да 1881 года вывучаў гісторыю, філасофію і гісторыю літаратуры ва [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]]. У 1882 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі. У 1882-1884 гадах удасканальваў веды ва ўніверсітэтах [[Берлін]]а і [[Парыж]]а . Некаторы час працаваў у львоўскіх архівах, а з 1885 года працаваў у [[Львоўскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|вышэйшай сельскагаспадарчай школе]] ў [[Дубляны|Дублянах]] выкладчыкам найноўшай гісторыі Польшчы. З 1892 года і да самай смерці дзейнасць прафесара Фінкеля звязана з Львоўскім універсітэтам. У 1894 годзе суаўтарстве з [[Станіслаў Стажынскі|Станіславам Стажынскім]] выдаў гісторыю Львоўскага ўніверсітэта, пры напісанні якой выкарыстаў максімальна даступную колькасць архіўных матэрыялаў. Падчас прыбыцця імператара [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа I]] на афіцыйнае адкрыццё медыцынскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта манаграфія выдадзена і падорана манарху. Ключавое значэнне — новая канцэпцыя перадгісторыі ўніверсітэта, якая абвяргала пангерманские прэтэнзіі. Фінкель засноўваў новую канцэпцыю гісторыі ўніверсітэта на прывілеі польскага караля [[Ян Казімір|Яна Казіміра]]. Той прадаставіў іх Львоўскай акадэміі езуітаў (у адпаведнасці з прывілеем, пасля 1661 гэта адукацыйную ўстанову існавала менавіта пад такой назвай). Фінкель лічыў акадэмію універсітэтам дэ-факта. Аўтар такім чынам распачаў дыскусію пра дату заснавання. Найбольшае дасягненне Фінкеля — падрыхтоўка да публікацыі шматтомнай бібліяграфіі польскай гісторыі. Яе з’яўленне ў значнай ступені стала вынікам працы навуковага семінара. == Галоўныя працы == * «Elekcja Leszczyńskiego w roku 1704» (1884) * «Okopy św. Trójcy» (1889) * «Napad Tatarów na Lwów w roku 1695» (1890) * «Konstytucja 3 Maja» (1891) * «Księstwo warszawskie» (1893) * «Historya Uniwersytetu Lwowskiego» (1894, 2 тома, у суаўтарстве са Станіславам Стажынскім) * «Elekcja Zygmunta I» (1910) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Тельвак В. В.» Финкель Людвик // Энциклопедия истории Украины : в 10 т. / редкол.: В. А. Смолий (председатель) и др. ; Институт истории Украины НАН Украины. — К. : Наук. мысль, 2013. — Т. 10 : Т — Я. — С. 303. — ISBN 978-966-00-1359-9. * Biogramy uczonych polskich. Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J. — Wrocław 1983. {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Львова]] c5zmzv9thuj88tmfw1ghi7rnzi8aa30 5148639 5148638 2026-05-30T10:00:44Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5148639 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Людвік Міхал Эмануэль Фінкель''' ({{lang-pl|Ludwik Michał Emanuel Finkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — прадстаўнік львоўскай навуковай школы польскіх гісторыкаў XIX стагоддзя, [[бібліёграф]], [[прафесар]] і [[рэктар]] (1911—1912) [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага ўніверсітэта]]. Вучань [[Ксаверый Ліске|Ксаверыя Ліске]]. Кіраўнік кафедры аўстрыйскай гісторыі Львоўскага ўніверсітэта ([[1892]]—[[1918]]), на якой замяніў гісторыка [[Ісідар Іванавіч Шараневіч|Ісідар Шараневіча]]. Аўтар канцэпцыі польскага заснавання Львоўскага ўніверсітэта і шматтомнай бібліяграфіі польскай гісторыі. == Біяграфія == З асіміляванай яўрэйскай сям’і<ref>[https://books.google.com/books?id=5MnX-TYTWGAC&pg=PA423&lpg=PA423&dq= Dieter De Bruyn, Kris van Heuckelom «(Un)masking Bruno Schulz» (стр. 423)]</ref>. Нарадзіўся ў Бурштыне ў сям’і дробнага чыноўніка (судовага ад’юнкта) Якуба Фінкеля і Ганны Варніцкай. Вучыўся ў [[народная школа|народнай школе]] ў [[Грымайліў|Грымаліве]] (цяпер [[Цярнопальская вобласць]]), і ў дзяржаўнай гімназіі ў [[Цярнопаль|Цярнопалі]] (у прыватнасці, у 1876 годзе скончыў VII клас<ref>[http://www.pbc.rzeszow.pl/publication/2701 Sprawozdanie C. K. Wyższego Gimnazyum w Tarnopolu za rok szkolny 1876] {{Wayback|url=http://www.pbc.rzeszow.pl/publication/2701 |date=20170810131522 }}. — Lwów, 1876. — S. 38.{{ref|pl}}</ref>). З 1877 да 1881 года вывучаў гісторыю, філасофію і гісторыю літаратуры у [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]]. У 1882 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі. У 1882-1884 гадах удасканальваў веды ва ўніверсітэтах [[Берлін]]а і [[Парыж]]а. Некаторы час працаваў у львоўскіх архівах, а з 1885 года працаваў у [[Львоўскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|вышэйшай сельскагаспадарчай школе]] ў [[Дубляны|Дублянах]] выкладчыкам найноўшай гісторыі Польшчы. З 1892 года і да самай смерці дзейнасць прафесара Фінкеля звязана з Львоўскім універсітэтам. У 1894 годзе суаўтарстве з [[Станіслаў Стажынскі|Станіславам Стажынскім]] выдаў гісторыю Львоўскага ўніверсітэта, пры напісанні якой выкарыстаў максімальна даступную колькасць архіўных матэрыялаў. Падчас прыбыцця імператара [[Франц Іосіф I|Франца Іосіфа I]] на афіцыйнае адкрыццё медыцынскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта манаграфія выдадзена і падорана манарху. Ключавое значэнне — новая канцэпцыя перадгісторыі ўніверсітэта, якая абвяргала пангерманские прэтэнзіі. Фінкель засноўваў новую канцэпцыю гісторыі ўніверсітэта на прывілеі польскага караля [[Ян Казімір|Яна Казіміра]]. Той прадаставіў іх Львоўскай акадэміі езуітаў (у адпаведнасці з прывілеем, пасля 1661 гэта адукацыйную ўстанову існавала менавіта пад такой назвай). Фінкель лічыў акадэмію універсітэтам дэ-факта. Аўтар такім чынам распачаў дыскусію пра дату заснавання. Найбольшае дасягненне Фінкеля — падрыхтоўка да публікацыі шматтомнай бібліяграфіі польскай гісторыі. Яе з’яўленне ў значнай ступені стала вынікам працы навуковага семінара. == Галоўныя працы == * «Elekcja Leszczyńskiego w roku 1704» (1884) * «Okopy św. Trójcy» (1889) * «Napad Tatarów na Lwów w roku 1695» (1890) * «Konstytucja 3 Maja» (1891) * «Księstwo warszawskie» (1893) * «Historya Uniwersytetu Lwowskiego» (1894, 2 тома, у суаўтарстве са Станіславам Стажынскім) * «Elekcja Zygmunta I» (1910) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Тельвак В. В.» Финкель Людвик // Энциклопедия истории Украины : в 10 т. / редкол.: В. А. Смолий (председатель) и др. ; Институт истории Украины НАН Украины. — К. : Наук. мысль, 2013. — Т. 10 : Т — Я. — С. 303. — ISBN 978-966-00-1359-9. * Biogramy uczonych polskich. Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J. — Wrocław 1983. {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]][[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Львова]] jhr86p05eimhl2lwyww7fnndc6ucqeo 0 808751 5148646 2026-05-30T10:10:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Франц Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], краязнавец, грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэ...» 5148646 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Франц Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], краязнавец, грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Франц (Франці́шак) Кла́гіш''' (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1934) — беларускі [[педагог]], [[краязнавец]] і грамадскі дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Адукацыя і моладзевы рух === У пачатку 1920-х гадоў Франц Клагіш атрымліваў вышэйшую адукацыю ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Падчас вучобы ў [[Прага|Празе]] ён далучыўся да мясцовага моладзевага руху і стаў удзельнікам арганізацыі «Беларускія сокалы»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=137}}. Пасля заканчэння навучання вярнуўся ў Латвію, дзе актыўна ўключыўся ў нацыянальна-культурнае жыццё беларускай меншасці. Клагіш з'яўляўся адным з найбольш дзейных сябраў [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. У 1933 годзе ён разам з братам [[Язэп Клагіш|Язэпам]] і іншымі дзеячамі часта выязджаў у латгальскую правінцыю, дзе выступаў з публічнымі лекцыямі для мясцовага беларускага насельніцтва{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. === Педагагічная і навуковая праца === Франц Клагіш працаваў настаўнікам у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]]. У 1933/1934 навучальным годзе ён выкладаў гімназістам [[матэматыка|матэматыку]] і [[касмаграфія|касмаграфію]]{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}. 25 мая 1934 года, пасля таго як [[Кастусь Езавітаў]] быў адхілены ад працы ў экзаменацыйнай камісіі па палітычных матывах, педагагічная рада гімназіі прызначыла Франца Клагіша (разам са [[Сцяпан Сіцько|Сцяпанам Сіцько]]) выконваць абавязкі экзаменатара па беларускай мове{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=72}}. Значны ўнёсак Франц Клагіш зрабіў у захаванне і папулярызацыю беларускага фальклору. Ён быў адным з заснавальнікаў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На першым агульным сходзе таварыства 2 верасня 1933 года яго афіцыйна абралі сакратаром праўлення БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. Клагіш адным з першых адгукнуўся на заклік кіраўніцтва збіраць вусную народную творчасць: ён перадаў у архіў таварыства 12 запісаных казак і прыказак. Пазней ён праводзіў палявыя даследаванні на Пустыншчыне, дзе з дапамогай фанографа запісаў на аўдыяносьбіты шэраг народных песень{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. === Звальненне === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года, здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], у Латвіі пачаўся жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. На фоне агульнай латышызацыі [[Міністэрства асветы Латвіі]] пачало звальняць беларускіх настаўнікаў. Восенню 1934 года міністэрства адмовілася працягнуць працоўныя кантракты з Францам Клагішам і яго братам Язэпам, у выніку чаго яны абодва страцілі працу ў Рыжскай беларускай гімназіі<ref>{{артыкул |аўтар=Lawon Burny |загаловак=Z biełaruskaha żyćcia ŭ Łatwiі |выданне=[[Беларуская крыніца (1925)|Беларуская Крыніца]] |год=1934 |месяц=28 кастрычніка |нумар=38 |старонкі=1}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=73}}. Далейшы лёс Франца Клагіша невядомы. == Сям'я == Меў брата — [[Язэп Клагіш|Язэпа Клагіша]], які таксама быў актыўным беларускім настаўнікам і грамадскім дзеячам. Язэп выкладаў у Рыжскай беларускай гімназіі, быў намеснікам старшыні і скарбнікам Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Улетку 1935 года латвійская палітычная паліцыя абвінаваціла Язэпа Клагіша (разам з [[Казімір Мяжэцкі|Казімірам Мяжэцкім]]) у правядзенні прабеларускай агітацыі ў Латгаліі і распаўсюдзе нелегальнай літаратуры, за што ён быў арыштаваны{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клагіш Франц}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя ў Чэхаславакіі]] 2zfbeqde94m0eyba0gzfh9qgxbl3stl 5148660 5148646 2026-05-30T10:29:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя ў Чэхаславакіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхаславакіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148660 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Франц Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], краязнавец, грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Франц (Франці́шак) Кла́гіш''' (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1934) — беларускі [[педагог]], [[краязнавец]] і грамадскі дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Адукацыя і моладзевы рух === У пачатку 1920-х гадоў Франц Клагіш атрымліваў вышэйшую адукацыю ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Падчас вучобы ў [[Прага|Празе]] ён далучыўся да мясцовага моладзевага руху і стаў удзельнікам арганізацыі «Беларускія сокалы»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=137}}. Пасля заканчэння навучання вярнуўся ў Латвію, дзе актыўна ўключыўся ў нацыянальна-культурнае жыццё беларускай меншасці. Клагіш з'яўляўся адным з найбольш дзейных сябраў [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. У 1933 годзе ён разам з братам [[Язэп Клагіш|Язэпам]] і іншымі дзеячамі часта выязджаў у латгальскую правінцыю, дзе выступаў з публічнымі лекцыямі для мясцовага беларускага насельніцтва{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. === Педагагічная і навуковая праца === Франц Клагіш працаваў настаўнікам у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]]. У 1933/1934 навучальным годзе ён выкладаў гімназістам [[матэматыка|матэматыку]] і [[касмаграфія|касмаграфію]]{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}. 25 мая 1934 года, пасля таго як [[Кастусь Езавітаў]] быў адхілены ад працы ў экзаменацыйнай камісіі па палітычных матывах, педагагічная рада гімназіі прызначыла Франца Клагіша (разам са [[Сцяпан Сіцько|Сцяпанам Сіцько]]) выконваць абавязкі экзаменатара па беларускай мове{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=72}}. Значны ўнёсак Франц Клагіш зрабіў у захаванне і папулярызацыю беларускага фальклору. Ён быў адным з заснавальнікаў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На першым агульным сходзе таварыства 2 верасня 1933 года яго афіцыйна абралі сакратаром праўлення БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. Клагіш адным з першых адгукнуўся на заклік кіраўніцтва збіраць вусную народную творчасць: ён перадаў у архіў таварыства 12 запісаных казак і прыказак. Пазней ён праводзіў палявыя даследаванні на Пустыншчыне, дзе з дапамогай фанографа запісаў на аўдыяносьбіты шэраг народных песень{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. === Звальненне === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года, здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], у Латвіі пачаўся жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. На фоне агульнай латышызацыі [[Міністэрства асветы Латвіі]] пачало звальняць беларускіх настаўнікаў. Восенню 1934 года міністэрства адмовілася працягнуць працоўныя кантракты з Францам Клагішам і яго братам Язэпам, у выніку чаго яны абодва страцілі працу ў Рыжскай беларускай гімназіі<ref>{{артыкул |аўтар=Lawon Burny |загаловак=Z biełaruskaha żyćcia ŭ Łatwiі |выданне=[[Беларуская крыніца (1925)|Беларуская Крыніца]] |год=1934 |месяц=28 кастрычніка |нумар=38 |старонкі=1}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=73}}. Далейшы лёс Франца Клагіша невядомы. == Сям'я == Меў брата — [[Язэп Клагіш|Язэпа Клагіша]], які таксама быў актыўным беларускім настаўнікам і грамадскім дзеячам. Язэп выкладаў у Рыжскай беларускай гімназіі, быў намеснікам старшыні і скарбнікам Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Улетку 1935 года латвійская палітычная паліцыя абвінаваціла Язэпа Клагіша (разам з [[Казімір Мяжэцкі|Казімірам Мяжэцкім]]) у правядзенні прабеларускай агітацыі ў Латгаліі і распаўсюдзе нелегальнай літаратуры, за што ён быў арыштаваны{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клагіш Франц}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхаславакіі]] aqf0xlljv27owqyrtv8pb9zrcp02v3c 0 808752 5148653 2026-05-30T10:25:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Язэп Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грама...» 5148653 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Язэп Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Язэ́п Кла́гіш''' (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1938) — беларускі [[педагог]] і грамадскі дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], адзін з лідараў мясцовага беларускага моладзевага руху. == Біяграфія == === Адукацыя і педагагічная праца === Вышэйшую адукацыю, імаверна, атрымліваў у [[Вільня|Вільні]]. У 1932 годзе, будучы віленскім студэнтам, ён наведваў [[Рыга|Рыгу]] падчас працы Міжнароднага студэнцкага кангрэса. На пакрыццё выдаткаў, звязаных з гэтай паездкай, ён атрымаў фінансавую дапамогу са стыпендыяльнага фонду [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=143}}. Пазней жыў і працаваў у Латвіі. У 1933/1934 навучальным годзе працаваў настаўнікам у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Ён выкладаў гімназістам адразу некалькі прадметаў: [[этыка|этыку]], [[псіхалогія|псіхалогію]], [[беларуская мова|беларускую мову]], геаграфію [[Беларусь|Беларусі]] і ўсеагульную гісторыю{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}. Язэп Клагіш таксама ўваходзіў у склад педагагічнай рады гімназіі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=65}}. === Грамадская і моладзевая дзейнасць === Язэп Клагіш быў адным з найбольш актыўных удзельнікаў [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ). Увесну 1933 года ён быў абраны ў склад цэнтральнай управы арганізацыі на пасаду скарбніка. Пазней, 19 лістапада 1933 года, на новым сходзе таварыства ён быў абраны ўжо намеснікам старшыні цэнтральнай управы, якую ў той час узначальваў [[Казімір Мяжэцкі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121, 128}}. У пачатку 1934 года Язэп Клагіш узяў на сябе ініцыятыву па пашырэнні арганізацыі і стварыў новы аддзел ТБМЛ у Рызе (у раёне [[Маскоўскі фарштат|Маскоўскі Фарштат]]), які аб'яднаў каля 25 маладых беларусаў і старшынёй якога ён стаў асабіста{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Акрамя сталіцы, ён таксама актыўна ўдзельнічаў у асветніцкай працы ў правінцыі і разам з іншымі дзеячамі выступаў з публічнымі лекцыямі перад беларускім насельніцтвам [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) Язэп Клагіш быў афіцыйна абраны сябрам сталага праўлення гэтай навуковай установы{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. Палітыка латышызацыі прывяла да масавых звальненняў беларускіх настаўнікаў і ліквідацыі школ. Восенню 1934 года Міністэрства асветы Латвіі адмовілася працягнуць працоўныя кантракты з Язэпам і яго братам [[Франц Клагіш|Францам Клагішам]], у выніку чаго яны абодва былі вымушаны пакінуць працу ў Рыжскай беларускай гімназіі<ref>{{артыкул |аўтар=Lawon Burny |загаловак=Z biełaruskaha żyćcia ŭ Łatwiі |выданне=[[Беларуская крыніца (1925)|Беларуская Крыніца]] |год=1934 |месяц=28 кастрычніка |нумар=38 |старонкі=1}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=73}}. У 1935 годзе латвійская палітычная паліцыя пачала мэтанакіраваны пераслед кіраўніцтва Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Язэпа Клагіша, разам са старшынёй [[Казімір Мяжэцкі|Казімірам Мяжэцкім]] і [[Мечыслаў Слосман|Мечыславам Слосманам]], абвінавацілі ў супрацоўніцтве з «нелегальнай беларускай арганізацыяй» [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] і распаўсюджванні нелегальнай беларускай літаратуры. Улетку 1935 года паліцыя інкрымінавала ім правядзенне прабеларускай агітацыі ў Латгаліі. Гэты пераслед урэшце прывёў да таго, што 17 верасня 1935 года латвійскія ўлады выдалі афіцыйны загад аб прымусовай ліквідацыі ТБМЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595}}. Нягледзячы на рэпрэсіі, Язэп Клагіш працягваў трымацца ў беларускім руху. Дакументы сведчаць, што ў лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзінай легальнай беларускай арганізацыі ў краіне на той час, якую ўзначальваў [[Мікалай Дзямідаў]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. Далейшы лёс Язэпа Клагіша невядомы. == Сям'я == Меў брата — [[Франц Клагіш|Франца Клагіша]], які таксама быў беларускім настаўнікам (выкладаў матэматыку ў Рыжскай гімназіі), грамадскім дзеячам і сакратаром БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клагіш Язэп}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Літвы]] idfefqpfz6f56yv5j3r85iec6jb1zih 5148654 5148653 2026-05-30T10:26:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148654 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Язэп Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Язэ́п Кла́гіш''' ({{lang-lv|Jāzeps Klagišs}}; канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1938) — беларускі [[педагог]] і грамадскі дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], адзін з лідараў мясцовага беларускага моладзевага руху. == Біяграфія == === Адукацыя і педагагічная праца === Вышэйшую адукацыю, імаверна, атрымліваў у [[Вільня|Вільні]]. У 1932 годзе, будучы віленскім студэнтам, ён наведваў [[Рыга|Рыгу]] падчас працы Міжнароднага студэнцкага кангрэса. На пакрыццё выдаткаў, звязаных з гэтай паездкай, ён атрымаў фінансавую дапамогу са стыпендыяльнага фонду [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=143}}. Пазней жыў і працаваў у Латвіі. У 1933/1934 навучальным годзе працаваў настаўнікам у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Ён выкладаў гімназістам адразу некалькі прадметаў: [[этыка|этыку]], [[псіхалогія|псіхалогію]], [[беларуская мова|беларускую мову]], геаграфію [[Беларусь|Беларусі]] і ўсеагульную гісторыю{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}. Язэп Клагіш таксама ўваходзіў у склад педагагічнай рады гімназіі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=65}}. === Грамадская і моладзевая дзейнасць === Язэп Клагіш быў адным з найбольш актыўных удзельнікаў [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ). Увесну 1933 года ён быў абраны ў склад цэнтральнай управы арганізацыі на пасаду скарбніка. Пазней, 19 лістапада 1933 года, на новым сходзе таварыства ён быў абраны ўжо намеснікам старшыні цэнтральнай управы, якую ў той час узначальваў [[Казімір Мяжэцкі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121, 128}}. У пачатку 1934 года Язэп Клагіш узяў на сябе ініцыятыву па пашырэнні арганізацыі і стварыў новы аддзел ТБМЛ у Рызе (у раёне [[Маскоўскі фарштат|Маскоўскі Фарштат]]), які аб'яднаў каля 25 маладых беларусаў і старшынёй якога ён стаў асабіста{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Акрамя сталіцы, ён таксама актыўна ўдзельнічаў у асветніцкай працы ў правінцыі і разам з іншымі дзеячамі выступаў з публічнымі лекцыямі перад беларускім насельніцтвам [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) Язэп Клагіш быў афіцыйна абраны сябрам сталага праўлення гэтай навуковай установы{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. Палітыка латышызацыі прывяла да масавых звальненняў беларускіх настаўнікаў і ліквідацыі школ. Восенню 1934 года Міністэрства асветы Латвіі адмовілася працягнуць працоўныя кантракты з Язэпам і яго братам [[Франц Клагіш|Францам Клагішам]], у выніку чаго яны абодва былі вымушаны пакінуць працу ў Рыжскай беларускай гімназіі<ref>{{артыкул |аўтар=Lawon Burny |загаловак=Z biełaruskaha żyćcia ŭ Łatwiі |выданне=[[Беларуская крыніца (1925)|Беларуская Крыніца]] |год=1934 |месяц=28 кастрычніка |нумар=38 |старонкі=1}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=73}}. У 1935 годзе латвійская палітычная паліцыя пачала мэтанакіраваны пераслед кіраўніцтва Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Язэпа Клагіша, разам са старшынёй [[Казімір Мяжэцкі|Казімірам Мяжэцкім]] і [[Мечыслаў Слосман|Мечыславам Слосманам]], абвінавацілі ў супрацоўніцтве з «нелегальнай беларускай арганізацыяй» [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] і распаўсюджванні нелегальнай беларускай літаратуры. Улетку 1935 года паліцыя інкрымінавала ім правядзенне прабеларускай агітацыі ў Латгаліі. Гэты пераслед урэшце прывёў да таго, што 17 верасня 1935 года латвійскія ўлады выдалі афіцыйны загад аб прымусовай ліквідацыі ТБМЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595}}. Нягледзячы на рэпрэсіі, Язэп Клагіш працягваў трымацца ў беларускім руху. Дакументы сведчаць, што ў лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзінай легальнай беларускай арганізацыі ў краіне на той час, якую ўзначальваў [[Мікалай Дзямідаў]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. Далейшы лёс Язэпа Клагіша невядомы. == Сям'я == Меў брата — [[Франц Клагіш|Франца Клагіша]], які таксама быў беларускім настаўнікам (выкладаў матэматыку ў Рыжскай гімназіі), грамадскім дзеячам і сакратаром БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клагіш Язэп}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Літвы]] adfwh43oiba0jz430hbpw5w4l6sxr9h 5148655 5148654 2026-05-30T10:26:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148655 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Язэп Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Язэ́п Кла́гіш''' ({{lang-lv|Jāzeps Klagišs}}; канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1938) — беларускі [[педагог]] і грамадскі дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], адзін з лідараў мясцовага беларускага моладзевага руху. == Біяграфія == === Адукацыя і педагагічная праца === Вышэйшую адукацыю, імаверна, атрымліваў у [[Вільня|Вільні]]. У 1932 годзе, будучы віленскім студэнтам, ён наведваў [[Рыга|Рыгу]] падчас працы Міжнароднага студэнцкага кангрэса. На пакрыццё выдаткаў, звязаных з гэтай паездкай, ён атрымаў фінансавую дапамогу са стыпендыяльнага фонду [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=143}}. Пазней жыў і працаваў у Латвіі. У 1933/1934 навучальным годзе працаваў настаўнікам у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Ён выкладаў гімназістам адразу некалькі прадметаў: [[этыка|этыку]], [[псіхалогія|псіхалогію]], [[беларуская мова|беларускую мову]], геаграфію [[Беларусь|Беларусі]] і ўсеагульную гісторыю{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}. Язэп Клагіш таксама ўваходзіў у склад педагагічнай рады гімназіі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=65}}. === Грамадская і моладзевая дзейнасць === Язэп Клагіш быў адным з найбольш актыўных удзельнікаў [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ). Увесну 1933 года ён быў абраны ў склад цэнтральнай управы арганізацыі на пасаду скарбніка. Пазней, 19 лістапада 1933 года, на новым сходзе таварыства ён быў абраны ўжо намеснікам старшыні цэнтральнай управы, якую ў той час узначальваў [[Казімір Мяжэцкі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121, 128}}. У пачатку 1934 года Язэп Клагіш узяў на сябе ініцыятыву па пашырэнні арганізацыі і стварыў новы аддзел ТБМЛ у Рызе (у раёне [[Маскоўскі фарштат|Маскоўскі Фарштат]]), які аб'яднаў каля 25 маладых беларусаў і старшынёй якога ён стаў асабіста{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Акрамя сталіцы, ён таксама актыўна ўдзельнічаў у асветніцкай працы ў правінцыі і разам з іншымі дзеячамі выступаў з публічнымі лекцыямі перад беларускім насельніцтвам [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) Язэп Клагіш быў афіцыйна абраны сябрам сталага праўлення гэтай навуковай установы{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. Палітыка латышызацыі прывяла да масавых звальненняў беларускіх настаўнікаў і ліквідацыі школ. Восенню 1934 года Міністэрства асветы Латвіі адмовілася працягнуць працоўныя кантракты з Язэпам і яго братам [[Франц Клагіш|Францам Клагішам]], у выніку чаго яны абодва былі вымушаны пакінуць працу ў Рыжскай беларускай гімназіі<ref>{{артыкул |аўтар=Lawon Burny |загаловак=Z biełaruskaha żyćcia ŭ Łatwiі |выданне=[[Беларуская крыніца (1925)|Беларуская Крыніца]] |год=1934 |месяц=28 кастрычніка |нумар=38 |старонкі=1}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=73}}. У 1935 годзе латвійская палітычная паліцыя пачала мэтанакіраваны пераслед кіраўніцтва Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Язэпа Клагіша, разам са старшынёй [[Казімір Мяжэцкі|Казімірам Мяжэцкім]] і [[Мечыслаў Слосман|Мечыславам Слосманам]], абвінавацілі ў супрацоўніцтве з «нелегальнай беларускай арганізацыяй» [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] і распаўсюджванні нелегальнай беларускай літаратуры. Улетку 1935 года паліцыя інкрымінавала ім правядзенне прабеларускай агітацыі ў Латгаліі. Гэты пераслед урэшце прывёў да таго, што 17 верасня 1935 года латвійскія ўлады выдалі афіцыйны загад аб прымусовай ліквідацыі ТБМЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595}}. Нягледзячы на рэпрэсіі, Язэп Клагіш працягваў трымацца ў беларускім руху. Дакументы сведчаць, што ў лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзінай легальнай беларускай арганізацыі ў краіне на той час, якую ўзначальваў [[Мікалай Дзямідаў]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. Далейшы лёс Язэпа Клагіша невядомы. == Сям'я == Меў брата — [[Франц Клагіш|Франца Клагіша]], які таксама быў беларускім настаўнікам (выкладаў матэматыку ў Рыжскай гімназіі), грамадскім дзеячам і сакратаром БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клагіш Язэп}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Літвы]] me41qxaajgib1ijeupr3pfju3hhj40g 5148656 5148655 2026-05-30T10:26:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэтаў Літвы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148656 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Клагіш}} {{Асоба |імя = Язэп Клагіш |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Язэ́п Кла́гіш''' ({{lang-lv|Jāzeps Klagišs}}; канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1938) — беларускі [[педагог]] і грамадскі дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], адзін з лідараў мясцовага беларускага моладзевага руху. == Біяграфія == === Адукацыя і педагагічная праца === Вышэйшую адукацыю, імаверна, атрымліваў у [[Вільня|Вільні]]. У 1932 годзе, будучы віленскім студэнтам, ён наведваў [[Рыга|Рыгу]] падчас працы Міжнароднага студэнцкага кангрэса. На пакрыццё выдаткаў, звязаных з гэтай паездкай, ён атрымаў фінансавую дапамогу са стыпендыяльнага фонду [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=143}}. Пазней жыў і працаваў у Латвіі. У 1933/1934 навучальным годзе працаваў настаўнікам у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Ён выкладаў гімназістам адразу некалькі прадметаў: [[этыка|этыку]], [[псіхалогія|псіхалогію]], [[беларуская мова|беларускую мову]], геаграфію [[Беларусь|Беларусі]] і ўсеагульную гісторыю{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}. Язэп Клагіш таксама ўваходзіў у склад педагагічнай рады гімназіі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=65}}. === Грамадская і моладзевая дзейнасць === Язэп Клагіш быў адным з найбольш актыўных удзельнікаў [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ). Увесну 1933 года ён быў абраны ў склад цэнтральнай управы арганізацыі на пасаду скарбніка. Пазней, 19 лістапада 1933 года, на новым сходзе таварыства ён быў абраны ўжо намеснікам старшыні цэнтральнай управы, якую ў той час узначальваў [[Казімір Мяжэцкі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121, 128}}. У пачатку 1934 года Язэп Клагіш узяў на сябе ініцыятыву па пашырэнні арганізацыі і стварыў новы аддзел ТБМЛ у Рызе (у раёне [[Маскоўскі фарштат|Маскоўскі Фарштат]]), які аб'яднаў каля 25 маладых беларусаў і старшынёй якога ён стаў асабіста{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Акрамя сталіцы, ён таксама актыўна ўдзельнічаў у асветніцкай працы ў правінцыі і разам з іншымі дзеячамі выступаў з публічнымі лекцыямі перад беларускім насельніцтвам [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) Язэп Клагіш быў афіцыйна абраны сябрам сталага праўлення гэтай навуковай установы{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. Палітыка латышызацыі прывяла да масавых звальненняў беларускіх настаўнікаў і ліквідацыі школ. Восенню 1934 года Міністэрства асветы Латвіі адмовілася працягнуць працоўныя кантракты з Язэпам і яго братам [[Франц Клагіш|Францам Клагішам]], у выніку чаго яны абодва былі вымушаны пакінуць працу ў Рыжскай беларускай гімназіі<ref>{{артыкул |аўтар=Lawon Burny |загаловак=Z biełaruskaha żyćcia ŭ Łatwiі |выданне=[[Беларуская крыніца (1925)|Беларуская Крыніца]] |год=1934 |месяц=28 кастрычніка |нумар=38 |старонкі=1}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=73}}. У 1935 годзе латвійская палітычная паліцыя пачала мэтанакіраваны пераслед кіраўніцтва Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі. Язэпа Клагіша, разам са старшынёй [[Казімір Мяжэцкі|Казімірам Мяжэцкім]] і [[Мечыслаў Слосман|Мечыславам Слосманам]], абвінавацілі ў супрацоўніцтве з «нелегальнай беларускай арганізацыяй» [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] і распаўсюджванні нелегальнай беларускай літаратуры. Улетку 1935 года паліцыя інкрымінавала ім правядзенне прабеларускай агітацыі ў Латгаліі. Гэты пераслед урэшце прывёў да таго, што 17 верасня 1935 года латвійскія ўлады выдалі афіцыйны загад аб прымусовай ліквідацыі ТБМЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=595}}. Нягледзячы на рэпрэсіі, Язэп Клагіш працягваў трымацца ў беларускім руху. Дакументы сведчаць, што ў лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — адзінай легальнай беларускай арганізацыі ў краіне на той час, якую ўзначальваў [[Мікалай Дзямідаў]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. Далейшы лёс Язэпа Клагіша невядомы. == Сям'я == Меў брата — [[Франц Клагіш|Франца Клагіша]], які таксама быў беларускім настаўнікам (выкладаў матэматыку ў Рыжскай гімназіі), грамадскім дзеячам і сакратаром БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=63}}{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клагіш Язэп}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] mcyuu7l8ia6xu47ms8wbxuqrxwxl07k 0 808753 5148662 2026-05-30T10:32:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Кла{{subst:націск}}гіш''' - прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Франц Клагіш]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1934) — беларускі педагог, краязнавец і грамадскі дзеяч у Латвіі. * [[Язэп Клагіш]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1938) — беларускі педаго...» 5148662 wikitext text/x-wiki '''Кла́гіш''' - прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Франц Клагіш]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1934) — беларускі педагог, краязнавец і грамадскі дзеяч у Латвіі. * [[Язэп Клагіш]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1938) — беларускі педагог і грамадскі дзеяч у Латвіі. {{спіс цёзак2}} 0m1s98gaevfzzhy1j75zajm3cfy7qq7 5148663 5148662 2026-05-30T10:32:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148663 wikitext text/x-wiki '''Кла́гіш''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Франц Клагіш]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1934) — беларускі педагог, краязнавец і грамадскі дзеяч у Латвіі. * [[Язэп Клагіш]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1938) — беларускі педагог і грамадскі дзеяч у Латвіі. {{спіс цёзак2}} 1vx8rwba3jh8izyc0xwltjssists16d 0 808754 5148668 2026-05-30T10:51:22Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад у Мінску |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = |Раён = |Горад = Мінск |Раён горада = |Гістарыч...» 5148668 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Мінску |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = |Раён = |Горад = Мінск |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2024 |Архітэктар = Тамара Шпітальная |Плошча = |Метро = [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]] |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі сад у Мінску''' — распрацаваная мясцовымі ландшафтнымі дызайнерамі<ref>[https://soyuz.by/obshchestvo/specialist-ekspoziciya-yaponskiy-sad-polzuetsya-bolshoy-populyarnostyu-sredi-posetiteley Спецыяліст: экспазіцыя «Японскі сад» карыстаецца вялікай папулярнасцю сярод наведвальнікаў]</ref> версія [[японскі сад|японскага сада]]. Размешчаны ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|батанічным садзе]] [[Мінск]]а.<ref>[https://belta.by/kaleidoscope/view/tjulpany-na-dereve-i-japonskij-sad-724330-2025/ Цюльпаны на дрэве і японскі сад: Батанічны сад у Мінску знялі на камеру 360°]</ref><ref name="bs">[https://cbg.org.by/informatsiya-2/novosti/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylas-novaya-ekspozitsiya-yaponskiy-sad У ЦЭНТРАЛЬНЫМ БАТАНІЧНЫМ САДЗЕ АДКРЫЛАСЯ НОВАЯ ЭКСПАЗІЦЫЯ "ЯПОНСКІ САД"]</ref> == Апісанне == На ўваходзе ў сад наведвальнікаў сустракаюць традыцыйныя японскія вароты — [[торыі]], пафарбаваныя ў сінтаісцкі чырвоны колер. На тэрыторыі ўсталяваны чайны павільён [[цясіцу]],<ref>[https://belarus24.by/news/culture/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylsya-yaponskiy-sad/ В Центральном ботаническом саду открылся «Японский сад»]</ref> зроблены [[каменны сад]], каскад вадаспадаў і маленькая сажалка. Высаджаны сакуры і далёкаўсходнія расліны, сфармаваныя з дапамогай японскай абрэзкі нівакі.<ref name="bs"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Японскі сад|Мінск]] 3rchydi5x5zzzu6kih7928yy5k6cl9r 5148670 5148668 2026-05-30T10:53:02Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Крыніцы */ 5148670 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Мінску |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = |Раён = |Горад = Мінск |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2024 |Архітэктар = Тамара Шпітальная |Плошча = |Метро = [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]] |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі сад у Мінску''' — распрацаваная мясцовымі ландшафтнымі дызайнерамі<ref>[https://soyuz.by/obshchestvo/specialist-ekspoziciya-yaponskiy-sad-polzuetsya-bolshoy-populyarnostyu-sredi-posetiteley Спецыяліст: экспазіцыя «Японскі сад» карыстаецца вялікай папулярнасцю сярод наведвальнікаў]</ref> версія [[японскі сад|японскага сада]]. Размешчаны ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|батанічным садзе]] [[Мінск]]а.<ref>[https://belta.by/kaleidoscope/view/tjulpany-na-dereve-i-japonskij-sad-724330-2025/ Цюльпаны на дрэве і японскі сад: Батанічны сад у Мінску знялі на камеру 360°]</ref><ref name="bs">[https://cbg.org.by/informatsiya-2/novosti/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylas-novaya-ekspozitsiya-yaponskiy-sad У ЦЭНТРАЛЬНЫМ БАТАНІЧНЫМ САДЗЕ АДКРЫЛАСЯ НОВАЯ ЭКСПАЗІЦЫЯ "ЯПОНСКІ САД"]</ref> == Апісанне == На ўваходзе ў сад наведвальнікаў сустракаюць традыцыйныя японскія вароты — [[торыі]], пафарбаваныя ў сінтаісцкі чырвоны колер. На тэрыторыі ўсталяваны чайны павільён [[цясіцу]],<ref>[https://belarus24.by/news/culture/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylsya-yaponskiy-sad/ В Центральном ботаническом саду открылся «Японский сад»]</ref> зроблены [[каменны сад]], каскад вадаспадаў і маленькая сажалка. Высаджаны сакуры і далёкаўсходнія расліны, сфармаваныя з дапамогай японскай абрэзкі нівакі.<ref name="bs"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Мінск]] 4ff350jzyyxkccxlllcpw4x7v6lwhfw 5148671 5148670 2026-05-30T10:54:36Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Крыніцы */ 5148671 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Мінску |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = |Раён = |Горад = Мінск |Раён горада = |Гістарычны раён = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2024 |Архітэктар = Тамара Шпітальная |Плошча = |Метро = [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]] |Час працы = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = }} '''Японскі сад у Мінску''' — распрацаваная мясцовымі ландшафтнымі дызайнерамі<ref>[https://soyuz.by/obshchestvo/specialist-ekspoziciya-yaponskiy-sad-polzuetsya-bolshoy-populyarnostyu-sredi-posetiteley Спецыяліст: экспазіцыя «Японскі сад» карыстаецца вялікай папулярнасцю сярод наведвальнікаў]</ref> версія [[японскі сад|японскага сада]]. Размешчаны ў [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|батанічным садзе]] [[Мінск]]а.<ref>[https://belta.by/kaleidoscope/view/tjulpany-na-dereve-i-japonskij-sad-724330-2025/ Цюльпаны на дрэве і японскі сад: Батанічны сад у Мінску знялі на камеру 360°]</ref><ref name="bs">[https://cbg.org.by/informatsiya-2/novosti/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylas-novaya-ekspozitsiya-yaponskiy-sad У ЦЭНТРАЛЬНЫМ БАТАНІЧНЫМ САДЗЕ АДКРЫЛАСЯ НОВАЯ ЭКСПАЗІЦЫЯ "ЯПОНСКІ САД"]</ref> == Апісанне == На ўваходзе ў сад наведвальнікаў сустракаюць традыцыйныя японскія вароты — [[торыі]], пафарбаваныя ў сінтаісцкі чырвоны колер. На тэрыторыі ўсталяваны чайны павільён [[цясіцу]],<ref>[https://belarus24.by/news/culture/v-tsentralnom-botanicheskom-sadu-otkrylsya-yaponskiy-sad/ В Центральном ботаническом саду открылся «Японский сад»]</ref> зроблены [[каменны сад]], каскад вадаспадаў і маленькая сажалка. Высаджаны сакуры і далёкаўсходнія расліны, сфармаваныя з дапамогай японскай абрэзкі нівакі.<ref name="bs"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Мінск]] [[Катэгорыя:Паркі Мінска]] [[Катэгорыя:Батанічныя сады Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] jtfw4jezo2pzio3k9ubecblmuf7paqc 0 808755 5148669 2026-05-30T10:52:18Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сад камянёў]] 5148669 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сад камянёў]] oqewtmp9b3u2b9hwuqaj6fdq48o8n6f 0 808756 5148684 2026-05-30T11:25:41Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Сяргей Казека (дзеяч беларускай меншасці)]] у [[Сяргей Казека (Латвія)]]: Уніфікацыя назваў 5148684 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Казека (Латвія)]] bhqvnn63frllg5jhvwsb11m6my9f850 0 808757 5148685 2026-05-30T11:31:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = латышская мов...» 5148685 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галі́на латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля дзяржаўнага перавароту 1934 года, латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч Францыс Кемпс, які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з'яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[Дамініканцы|дамініканцы]], якія ўкаранялі [[Каталіцтва|каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя ў Рызе]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] 56ss02r2z7ja47p60qzr80dha8icxmr 5148686 5148685 2026-05-30T11:31:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148686 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля дзяржаўнага перавароту 1934 года, латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч Францыс Кемпс, які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з'яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[Дамініканцы|дамініканцы]], якія ўкаранялі [[Каталіцтва|каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя ў Рызе]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] 16mvertf3zidfkrxn6ymgnfqc5qolx4 5148687 5148686 2026-05-30T11:32:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя ў Рызе]]; дададзена [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148687 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля дзяржаўнага перавароту 1934 года, латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч Францыс Кемпс, які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з'яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[Дамініканцы|дамініканцы]], якія ўкаранялі [[Каталіцтва|каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] 9pp2wcxynyxzo80jh4dayzr79ohme57 5148688 5148687 2026-05-30T11:35:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гістарычны кантэкст */ 5148688 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля [[Дзяржаўны пераварот 1934 года ў Латвіі|дзяржаўнага перавароту 1934 года]], латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч Францыс Кемпс, які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з'яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[Дамініканцы|дамініканцы]], якія ўкаранялі [[Каталіцтва|каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] hlzyz7g9yoegxc0pdi857vin29nrdqr 0 808758 5148689 2026-05-30T11:35:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)]] 5148689 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)]] fzafxot9cmk1lp5gh7192fdirxwk31o