Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Гомельская вобласць 0 1803 5149775 5055211 2026-06-02T01:29:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149775 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Гомельская вобласць | Арыгінальная назва = | Герб = Coat of arms of Homyel Voblast.svg | Сцяг = Flag of Homyel Voblast.svg | Шырыня герба = 80 | Шырыня сцяга = 150 | Краіна = [[Беларусь]] | Гімн = | Статус = [[Вобласць]] | Уваходзіць у = | Уключае = 21 раён | Сталіца = [[Гомель]] | Буйны гарад = | Буйныя гарады = Гомель (абл. цэнтр) <br /> &nbsp;[[Мазыр]] <br /> &nbsp;[[Рэчыца]] <br /> &nbsp;[[Светлагорск]] <br /> &nbsp;[[Жлобін]] <br /> | Глава = | Назва главы = [[Старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта|Старшыня аблвыканкама]] | Глава2 = | Назва главы2 = [[Старшыня Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў|Старшыня абласнога Савета дэпутатаў]] | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова ў Беларусі|руская]]{{Пераход|#Моўны склад|1}} | Насельніцтва = 1 338 617 | Год перапісу = 2024 | Месца па насельніцтве = 2 | Шчыльнасць = 35 | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 87,23 %,<br/>[[Рускія ў Беларусі|рускія]] — 7,83 %,<br/>[[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 1,81 %<br/>([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]){{Пераход|Нацыянальны склад|1}} | Канфесійны склад = | Плошча = 40,4 тыс. | Месца па плошчы = 1 | Максімальная вышыня = 220,7 | Сярэдняя вышыня = 100 | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Biełaruś, Homiel province.svg | Часавы пояс = [[UTC+2]] | Абрэвіятура = | ISO = BY-HO | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 3 | Сайт = http://www.gomel-region.gov.by | Заўвагі = }} '''Гомельская вобласць''' ({{audio-IPA|Be-Гомельская вобласць.ogg|[ˈɣɔmʲɛlʲskaja ˈvɔblasʲʦʲ]}}) — адна з шасці абласцей [[БССР]] і [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Адміністрацыйны і культурны цэнтр вобласці — [[Гомель]]. З’яўляецца найвялікшай з абласцей Беларусі па плошчы (40,4 тыс. км²) і па колькасці насельніцтва (1 420,6 тыс. чал.). Размешчана на паўднёвым усходзе краіны, мяжуе з [[Расія]]й і [[Украіна]]й. == Гісторыя == [[File:Гомельская вобласць БССР (студзень 1940).svg|thumb|злева|Гомельская вобласць БССР у студзені 1940 года]] Вобласць утворана [[15 студзеня]] [[1938]] года, узбуйнена ў [[1954]] годзе. Падзяляецца на 21 раён. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Гомельскай вобласці 21 раён, 4 гарадскія раёны, 7 гарадоў абласнога падпарадкавання, 10 гарадоў раённага падпарадкавання, 13 гарадскіх пасёлкаў, 4 рабочыя пасёлкі, 314 сельсаветаў <ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|67}}</ref>. Насельніцтва налічвала 1560 тыс. чалавек.<ref name="атд74" />. У 1984 годзе на тэрыторыі вобласці знаходзілася 17 гарадоў, 13 гарадскіх пасёлкаў, 4 рабочыя пасёлкі. У 1995 годзе колькасць насельніцтва склала 1594,2 тыс. чал. У вобласці налічвалася 17 гарадоў у т.л. 8 абласнога падпарадкавання, 18 гарадскіх пасёлкаў, 279 сельсаветаў, 2665 сельскіх населеных пунктаў. == Геаграфія == Гомельская вобласць размешчана на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]] і мяжуе з [[Расія]]й і [[Украіна]]й. Па плошчы (40,4 тыс. км²) саступае толькі [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Большая частка тэрыторыі размешчана ў межах [[Палеская нізіна|Палескай нізіны]]. Паўднёва-ўсходняя і ўсходняя часткі ляжаць на [[Прыдняпроўская нізіна|Прыдняпроўскай нізіне]]. На правабярэжжы [[Прыпяць|Прыпяці]] размешчана [[Мазырская града]], каля [[Ніжнія Жары|вёскі Ніжнія Жары]] — самы паўднёвы пункт Беларусі. Гомельская вобласць вылучаецца разнастайнасцю карысных выкапняў. Тут ёсць [[нафта]] (больш за 60 радовішчаў, пераважна ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім]], [[Светлагорскі раён|Светлагорскім]] і [[Акцябрскі раён|Акцябрскім]] раёнах), [[Калійныя солі|калійная]] і [[каменная соль]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], а таксама [[торф]], [[Камень|будаўнічы камень]], шкловыя і фармовачныя [[Пясок|пяскі]], [[Крэйда|мел]], [[гіпс]], [[Гліна|гліны]], [[каалін]], [[Мінеральная вада|мінеральныя]] (нават поліметалічныя) воды. Клімат умерана кантынентальны з мяккай зімой і цёплым летам. Рэкі належаць да [[Дняпро|басейна Дняпра]], які цячэ па тэрыторыі вобласці з поўначы на поўдзень на працягу амаль 400 км. 3 прытокаў Дняпра найбольшымі з’яўляюцца [[Прыпяць]], [[Бярэзіна]] і [[Сож]]. У Прыпяць упадаюць [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]], [[Пціч (рака)|Пціч]], [[Сцвіга]], [[Убарць]] і інш. Прытокі Сажа — [[Іпуць]] і [[Беседзь]]. Самае вялікае [[Чырвонае (возера)|Чырвонае возера]] з’яўляецца трэцім па велічыні ў Беларусі. Глебы сельскагаспадарчых угоддзяў пераважна дзярнова-падзолістыя, дзярнова-падзолістыя забалочаныя, тарфяна-балотныя, большасць мінеральных глеб складаюць глебы лёгкага механічнага складу. [[Балота|Балоты]] займаюць 4 % тэрыторыі, яны пераважна [[Нізінныя балоты|нізінныя]] і большасцю асушаны. Гомельская вобласць — самы лясны рэгіён Рэспублікі Беларусь. Плошча яе ляснога фонду складае 2,3 млн га, лясістасць — 46,9 %. На аднаго жыхара Гомельшчыны прыпадае 1,3 га лясоў з запасам драўніны 278 куб. м.<ref>{{Cite web |url=https://plho.by/be/ |title=Гомельскае ДВЛГА. Галоўная старонка |access-date=9 снежня 2022 |archive-date=9 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209064639/https://plho.by/be/ |url-status=dead }}</ref>. Амаль 70 % плошчы Гомельшчыны забруджана [[Радыеактыўны распад|радыенуклідамі]] з працяглым тэрмінам паўраспаду. Найбольш забруджана паўднёвая частка, дзе створаны ''[[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]'' — адзіны ў свеце такога тыпу. У ім вывучаюцца і захоўваюцца ў прыродным стане тэрыторыі, якія зведалі радыёактыўнае ўздзеянне пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Сярод карысных выкапняў, якія маюць асаблівую значнасць для народнай гаспадаркі вобласці, — паліўна-энергетычная сыравіна. У 1964 годзе паблізу [[Рэчыца|Рэчыцы]] была здабыта першая прамысловая [[нафта]]. Сёння яе атрымана больш як 100 млн тон. Штогод здабываецца каля 1,8 млн тон. У паўднёва-ўсходняй частцы Прыпяцкай упадзіны разведаны паклады [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]]. У 100 млн тон ацэньваюцца запасы [[Буры вугаль|бурага вугалю]] ў Жыткавіцкім і Брынёўскім радовішчах. Разведана амаль 1500 радовішчаў [[торф]]у. У Ельскім раёне выяўлена радовішча [[гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]]. Разведаныя запасы [[Каменная соль|каменнай солі]] перасягаюць 22 млрд тон. На базе Мазырскага радовішча створана буйнейшая ў краіне вытворчасць па выпуску солі (ААТ «[[Мазырсоль]]»). У вобласці ёсць перадумовы для выяўлення і падрыхтоўкі да прамысловага асваення новых відаў сыравіны — гіпсу, базальтавых валокнаў, мінеральных сарбентаў, ёдабромных расолаў. == Прырода == Паверхня вобласці раўнінная, пераважае нізінны рэльеф. [[Клімат]] умерана кантынентальны. Праз тэрыторыю Гомельскай вобласці цячэ [[Дняпро]] і яго прытокі: [[Прыпяць]], [[Бярэзіна]] (справа), [[Сож]] (злева). Найбольшае па плошчы [[Чырвонае (возера)|возера Чырвонае]]. Асноўную частку сельскагаспадарчых зямель складаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]] (супясчаныя і пясчаныя), а таксама [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]] і [[тарфяна-балотныя глебы]], у [[даліна]]х рэк распаўсюджаны [[поймавыя глебы]]. Амаль палову тэрыторыі Гомельшчыны пакрываюць лясы. Самая высокая лясістасць (больш за 70 %) у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]]. Галоўная лесаўтваральная парода — [[хвоя звычайная]], характэрны таксама [[бяроза павіслая]], [[вольха чорная]], [[дуб звычайны]]. Поймы рэк займаюць [[нізінныя лугі]]. Балоты, пераважна нізінага тыпу, большай часткай асушаныя. На тэрыторыі вобласці знаходзяцца [[Прыпяцкі нацыянальны парк]] і [[Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. == Насельніцтва == Для вобласці характэрна змяншэнне колькасці насельніцтва: * 1995 год — 1594,2 тыс. * 2003 год — 1516,1 тыс. * 2006 год — 1476 тыс. * 2009 год — 1440,7 тыс.<ref>[https://web.archive.org/web/20100918185909/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/bul_gomel.rar Афіцыйныя даныя Нацыянальнага статыстычнага камітэта РБ на 14-10-2009]</ref>. * 2011 год — 1432,3 тыс.<ref>[https://web.archive.org/web/20111119202122/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_current_data/10.pdf Афіцыйныя даныя Нацыянальнага статыстычнага камітэта РБ на 1-08-2011]</ref>. * 2017 год — 1420,6 тыс. * 2024 год — 1338,6 тыс.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/486/uffrnge0ue8w5xizr44cc8qwaxwpk4a6.pdf|title=Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Численность населения на 1 января 2024 года.|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401081328/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/486/uffrnge0ue8w5xizr44cc8qwaxwpk4a6.pdf|archive-date=2024-04-01|access-date=2024-04-02|url-status=live}}</ref> Гарадское насельніцтва: : 2003 год — 69,8 % : 2008 год — 71,7 % Гарады з найбольшай колькасцю насельніцтва (01.01.2017): [[Гомель]] (535 229 чал.), [[Мазыр]] (111 801), [[Жлобін]] (76 068), [[Светлагорск]] (68 550), [[Рэчыца]] (66 009). === Нацыянальны склад === Нацыянальны склад насельніцтва па стане на 1999 год: [[беларусы]] — 84,22 %, [[Рускія ў Беларусі|рускія]] — 10,95 %, [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 3,27 %<ref name="нацыянальны-склад-насельніцтва-1999-2019-1">[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_compilation/index_41896/ ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА (ТОМ 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250818234024/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_compilation/index_41896/ |date=18 жніўня 2025 }}, старонкі 237—257</ref>. Нацыянальны склад насельніцтва па стане на 2009 год: [[беларусы]] — 88,22 %, [[Рускія ў Беларусі|рускія]] — 7,71 %, [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 2,15 %<ref name="нацыянальны-склад-насельніцтва-1999-2019-1" />. Нацыянальны склад насельніцтва па стане на 2019 год: [[беларусы]] — 87,23 %, [[Рускія ў Беларусі|рускія]] — 7,83 %, [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 1,81 %<ref name="нацыянальны-склад-насельніцтва-1999-2019-1" />. Рассяленне этнічных груп у Гомельскай вобласці па перапісе 2009 года: <gallery class="left" heights="180px" widths="230px"> Belarusians in Homieĺskaja voblasć, Belarus (2009 census).png|Беларусы ў вобласці{{legend|#900|>95%}}{{legend|red|90–95%}}{{legend|#f77|85–90%}}{{legend|orange|<85%}} Russians in Homieĺskaja voblasć, Belarus (2009 census).png|Рускія ў вобласці{{legend|#00d|>10%}}{{legend|#33f|8–10%}}{{legend|#66f|5–8%}}{{legend|#aaf|2–5%}}{{legend|white|<2%}} Ukrainians in Homieĺskaja voblasć, Belarus (2009 census).png|Украінцы ў вобласці{{legend|#080|>3%}}{{legend|#2b2|2–3%}}{{legend|lightgreen|1–2%}}{{legend|White|<1%}} </gallery> === Моўны склад === {{Гл. таксама|Мовы Беларусі}} [[Файл:Russian and Belarusian Language Distribution in Belarus, 2019.png|right|thumb|350px|Мовы хатніх зносін у Беларусі па даных [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу 2019 года]]. Усе раёны Гомельскай вобласці і горад Гомель з'яўляліся пераважна рускамоўнымі<ref name="перапіс2019-мова2">{{Cite web |url=https://www.alfabank.by/about/articles/main/perepis-2019-part1/ |title=Перепись-2019. Посмотрите, где больше всего говорят на роднай мове |lang=ru |publisher=[[Альфа-Банк]] |access-date=2024-07-23 |archive-date=2024-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240720132503/https://www.alfabank.by/about/articles/main/perepis-2019-part1/ |url-status=live }}</ref>.]] [[Родная мова]] насельніцтва Гомельскай вобласці па даных перапісаў насельніцтва<ref name="перапіс1999-2019-мова1">[https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_compilation/index_41896/ ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА (ТОМ 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250818234024/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_compilation/index_41896/ |date=18 жніўня 2025 }}, старонкі 263—325</ref><ref name="перапіс2009-мова1">[https://web.archive.org/web/20100918185909/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/bul_gomel.rar Перапіс 2009 Гомельская вобласць], старонкі 32—34</ref><ref name="перапіс2019-мова1">[https://gomel.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/public_compilation/index_44731/ Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 года па Гомельскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250605053607/https://gomel.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/public_compilation/index_44731/ |date=5 чэрвеня 2025 }}, старонкі 123—129.</ref>: {| | valign="top" | {| class="standard sortable" |- ! rowspan="2"|Родная<br>мова ! colspan="2"|[[Перапіс насельніцтва Беларусі (1999)|1999]] ! colspan="2"|[[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] ! colspan="2"|[[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] |- !чалавек!!доля!!чалавек!!доля!!чалавек!!доля |- |[[Беларуская мова|Беларуская]] | align="center" |{{nts|1162518}} | align="center" |75,24 % | align="center" |{{nts|786405}}{{падзенне}} | align="center" |54,58 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|652694}}{{падзенне}} | align="center" |47,01 %{{падзенне}} |- |[[Руская мова ў Беларусі|Руская]] | align="center" |{{nts|350476}} | align="center" |22,68 % | align="center" |{{nts|602823}}{{рост}} | align="center" |41,84 %{{рост}} | align="center" |{{nts|693744}}{{рост}} | align="center" |49,96 %{{рост}} |- |- |} |} [[Украінская мова]] з'яўляецца трэцяй па распаўсюджанасці роднай мовай у рэгіёне: па даных перапісу 2009 года яе такой назвалі 9 275 чалавек ці 0,64 % насельніцтва Гомельскай вобласці<ref name="перапіс1999-2019-мова1" />, па даных перапісу 2019 года — 8 206 чалавек ці 0,59 % насельніцтва Гомельскай вобласці<ref name="перапіс1999-2019-мова1" />. Паміж перапісамі 2009 і 2019 года доля сельскага насельніцтва Гомельскай вобласці, якое лічыць беларускую мову роднай, скарацілася на 18,1 % (з 78,5 % да 60,4 %), у той час як доля тых, хто лічыць такой рускую — узрасла на 17,4 % (з 19,2 % да 36,6 %). Доля гарадскога насельніцтва Гомельскай вобласці, якое лічыць беларускую мову роднай, скарацілася на 2,8 % (з 45,7 % да 42,9 %), у той час як доля тых, хто лічыць такой рускую — узрасла на 3,8 % (з 50,2 % да 54,0 %)<ref name="мовы-Беларусі-2020">[https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennaya-yazykovaya-situatsiya-v-belorussii-i-eyo-dinamika-v-postsovetskiy-period СОВРЕМЕННАЯ ЯЗЫКОВАЯ СИТУАЦИЯ В БЕЛОРУССИИ И ЕЁ ДИНАМИКА В ПОСТСОВЕТСКИЙ ПЕРИОД]</ref>. Мова хатніх зносін насельніцтва Гомельскай вобласці па даных перапісаў насельніцтва<ref name="перапіс1999-2019-мова1" /><ref name="перапіс2009-мова1" /><ref name="перапіс2019-мова1" />: {| | valign="top" | {| class="standard sortable" |- ! rowspan="2"|Мова<br>хатніх<br>зносін ! colspan="2"|[[Перапіс насельніцтва Беларусі (1999)|1999]] ! colspan="2"|[[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] ! colspan="2"|[[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] |- !чалавек!!доля!!чалавек!!доля!!чалавек!!доля |- |[[Беларуская мова|Беларуская]] | align="center" |{{nts|533750}} | align="center" |34,55 % | align="center" |{{nts|326354}}{{падзенне}} | align="center" |22,65 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|201154}}{{падзенне}} | align="center" |14,49 %{{падзенне}} |- |[[Руская мова ў Беларусі|Руская]] | align="center" |{{nts|1004779}} | align="center" |65,03 % | align="center" |{{nts|1037577}}{{рост}} | align="center" |72,02 %{{рост}} | align="center" |{{nts|1156257}}{{рост}} | align="center" |83,27 %{{рост}} |- |- |} |} Паміж перапісамі 2009 і 2019 года доля сельскага насельніцтва Гомельскай вобласці, якое ўказала беларускую мовай хатніх зносін, скарацілася на 25,2 % (з 55,7 % да 30,5 %), у той час як доля тых, хто ўказаў такой рускую — узрасла на 28,7 % (з 38,8 % да 67,5 %). Доля гарадскога насельніцтва Гомельскай вобласці, якое ўказала беларускую мовай хатніх зносін, скарацілася на 0,8 % (з 10,4 % да 9,6 %), у той час як доля тых, хто ўказаў такой рускую — узрасла на 3,7 % (з 84,4 % да 88,1 %)<ref name="мовы-Беларусі-2020" />. [[Родная мова]] насельніцтва адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Гомельскай вобласці па даных перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]]<ref name="перапіс2009-мова1" /> і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]]<ref name="перапіс2019-мова1" /><ref name="перапіс2019-мова2" /> гадоў: {| | valign="top" | {| class="standard sortable" ! rowspan=4 | Адміністрацыйная<br>адзінка ! colspan=8 | Перапіс ! rowspan=4 data-sort-type="number" |Змяненне долі<br>насельніцтва, якое лічыць<br>[[Беларуская мова|беларускую мову]]<br>роднай |- ! colspan=4 | [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] ! colspan=4 | [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] |- ! colspan=2 | [[Беларуская мова|Беларуская]] ! colspan=2 | [[Руская мова ў Беларусі|Руская]] ! colspan=2 | [[Беларуская мова|Беларуская]] ! colspan=2 | [[Руская мова ў Беларусі|Руская]] |- !чалавек!!доля!!чалавек!!доля!!чалавек!!доля!!чалавек!!доля |- |'''Гомельская вобласць''' | align="center" |{{nts|786405}}{{падзенне}} | align="center" |54,58 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|602823}}{{рост}} | align="center" |41,84 %{{рост}} | align="center" |{{nts|652694}}{{падзенне}} | align="center" |47,01 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|693744}}{{рост}} | align="center" |49,96 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |'''- 7,57 %''' |- |горад [[Гомель]] | align="center" |{{nts|162871}} | align="center" |33,75 % | align="center" |{{nts|296569}} | align="center" |61,45 % | align="center" |{{nts|209947}}{{рост}} | align="center" |41,13 %{{рост}} | align="center" |{{nts|283521}}{{падзенне}} | align="center" |55,54 %{{падзенне}} | style="text-align:center; color: green" |+ 7,38 % |- |[[Брагінскі раён]] | align="center" |{{nts|12171}} | align="center" |85,64 % | align="center" |{{nts|1738}} | align="center" |12,23 % | align="center" |{{nts|9387}}{{падзенне}} | align="center" |75,11 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|2905}}{{рост}} | align="center" |23,25 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 10,53 % |- |[[Буда-Кашалёўскі раён]] | align="center" |{{nts|28699}} | align="center" |80,30 % | align="center" |{{nts|5821}} | align="center" |16,29 % | align="center" |{{nts|18156}}{{падзенне}} | align="center" |57,91 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|12286}}{{рост}} | align="center" |39,19 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 22,39 % |- |[[Веткаўскі раён]] | align="center" |{{nts|11318}} | align="center" |60,31 % | align="center" |{{nts|7225}} | align="center" |38,50 % | align="center" |{{nts|8947}}{{падзенне}} | align="center" |50,77 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|8355}}{{рост}} | align="center" |47,41 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 9,54 % |- |[[Гомельскі раён]] | align="center" |{{nts|39565}} | align="center" |56,58 % | align="center" |{{nts|27401}} | align="center" |39,18 % | align="center" |{{nts|29587}}{{падзенне}} | align="center" |41,93 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|37434}}{{рост}} | align="center" |53,05 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 14,65 % |- |[[Добрушскі раён]] | align="center" |{{nts|17022}} | align="center" |41,89 % | align="center" |{{nts|22676}} | align="center" |55,81 % | align="center" |{{nts|8577}}{{падзенне}} | align="center" |23,37 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|27615}}{{рост}} | align="center" |75,25 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 18,52 % |- |[[Ельскі раён]] | align="center" |{{nts|14643}} | align="center" |82,08 % | align="center" |{{nts|2881}} | align="center" |16,15 % | align="center" |{{nts|7837}}{{падзенне}} | align="center" |51,09 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|7047}}{{рост}} | align="center" |45,94 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 30,99 % |- |[[Жыткавіцкі раён]] | align="center" |{{nts|33873}} | align="center" |82,94 % | align="center" |{{nts|6175}} | align="center" |15,12 % | align="center" |{{nts|19565}}{{падзенне}} | align="center" |55,97 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|14848}}{{рост}} | align="center" |42,48 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 26,97 % |- |[[Жлобінскі раён]] | align="center" |{{nts|57248}} | align="center" |54,59 % | align="center" |{{nts|42572}} | align="center" |40,59 % | align="center" |{{nts|39895}}{{падзенне}} | align="center" |39,44 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|59384}}{{рост}} | align="center" |58,70 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 15,15 % |- |[[Калінкавіцкі раён]] | align="center" |{{nts|45411}} | align="center" |70,89 % | align="center" |{{nts|16716}} | align="center" |26,10 % | align="center" |{{nts|35949}}{{падзенне}} | align="center" |62,12 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|20151}}{{рост}} | align="center" |34,82 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 8,77 % |- |[[Кармянскі раён]] | align="center" |{{nts|13274}} | align="center" |85,88 % | align="center" |{{nts|2050}} | align="center" |13,26 % | align="center" |{{nts|7083}}{{падзенне}} | align="center" |50,04 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|6899}}{{рост}} | align="center" |48,74 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 35,84 % |- |[[Лельчыцкі раён]] | align="center" |{{nts|24493}} | align="center" |88,35 % | align="center" |{{nts|2921}} | align="center" |10,54 % | align="center" |{{nts|18179}}{{падзенне}} | align="center" |72,42 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|6603}}{{рост}} | align="center" |26,31 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 15,93 % |- |[[Лоеўскі раён]] | align="center" |{{nts|12488}} | align="center" |87,05 % | align="center" |{{nts|1664}} | align="center" |11,60 % | align="center" |{{nts|8578}}{{падзенне}} | align="center" |71,90 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|3228}}{{рост}} | align="center" |27,06 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 15,15 % |- |[[Мазырскі раён]] | align="center" |{{nts|73249}} | align="center" |56,86 % | align="center" |{{nts|51224}} | align="center" |39,76 % | align="center" |{{nts|64075}}{{падзенне}} | align="center" |50,13 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|58396}}{{рост}} | align="center" |45,68 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 6,73 % |- |[[Нараўлянскі раён]] | align="center" |{{nts|8016}} | align="center" |70,50 % | align="center" |{{nts|3191}} | align="center" |28,06 % | align="center" |{{nts|6534}}{{падзенне}} | align="center" |60,97 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|4027}}{{рост}} | align="center" |37,58 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 9,53 % |- |[[Акцябрскі раён]] | align="center" |{{nts|14522}} | align="center" |90,82 % | align="center" |{{nts|1216}} | align="center" |7,61 % | align="center" |{{nts|9273}}{{падзенне}} | align="center" |65,32 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|4592}}{{рост}} | align="center" |32,34 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 25,50 % |- |[[Петрыкаўскі раён]] | align="center" |{{nts|28367}} | align="center" |83,53 % | align="center" |{{nts|4786}} | align="center" |14,09 % | align="center" |{{nts|20297}}{{падзенне}} | align="center" |73,27 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|6294}}{{рост}} | align="center" |22,72 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 10,26 % |- |[[Рэчыцкі раён]] | align="center" |{{nts|60221}} | align="center" |57,47 % | align="center" |{{nts|42142}} | align="center" |40,22 % | align="center" |{{nts|40135}}{{падзенне}} | align="center" |40,61 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|56364}}{{рост}} | align="center" |57,04 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 16,86 % |- |[[Рагачоўскі раён]] | align="center" |{{nts|42768}} | align="center" |70,19 % | align="center" |{{nts|15206}} | align="center" |24,96 % | align="center" |{{nts|30595}}{{падзенне}} | align="center" |56,47 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|22791}}{{рост}} | align="center" |42,07 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 13,72 % |- |[[Светлагорскі раён]] | align="center" |{{nts|52763}} | align="center" |58,54 % | align="center" |{{nts|35186}} | align="center" |39,04 % | align="center" |{{nts|37622}}{{падзенне}} | align="center" |46,46 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|39512}}{{рост}} | align="center" |48,80 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 12,08 % |- |[[Хойніцкі раён]] | align="center" |{{nts|18179}} | align="center" |81,11 % | align="center" |{{nts|3787}} | align="center" |16,90 % | align="center" |{{nts|12710}}{{падзенне}} | align="center" |64,80 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|6632}}{{рост}} | align="center" |33,81 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 16,31 % |- |[[Чачэрскі раён]] | align="center" |{{nts|13618}} | align="center" |86,24 % | align="center" |{{nts|2061}} | align="center" |13,05 % | align="center" |{{nts|9766}}{{падзенне}} | align="center" |66,13 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|4860}}{{рост}} | align="center" |32,91 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 20,11 % |- |- |} Мова хатніх зносін насельніцтва адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Гомельскай вобласці па даных перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]]<ref name="перапіс2009-мова1" /> і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]]<ref name="перапіс2019-мова2" /> гадоў: {| | valign="top" | {| class="standard sortable" ! rowspan=4 | Адміністрацыйная<br>адзінка ! colspan=8 | Перапіс ! rowspan=4 data-sort-type="number" |Змяненне долі<br>насельніцтва, якое ўказала<br>[[Беларуская мова|беларускую мову]]<br>мовай хатніх<br>зносін |- ! colspan=4 | [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] ! colspan=4 | [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] |- ! colspan=2 | [[Беларуская мова|Беларуская]] ! colspan=2 | [[Руская мова ў Беларусі|Руская]] ! colspan=2 | [[Беларуская мова|Беларуская]] ! colspan=2 | [[Руская мова ў Беларусі|Руская]] |- !чалавек!!доля!!чалавек!!доля!!чалавек!!доля!!чалавек!!доля |- |'''Гомельская вобласць''' | align="center" |{{nts|326354}}{{падзенне}} | align="center" |22,65 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|1037577}}{{рост}} | align="center" |72,02 %{{рост}} | align="center" |{{nts|201154}}{{падзенне}} | align="center" |14,49 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|1156257}}{{рост}} | align="center" |83,27 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |'''- 8,16 %''' |- |горад [[Гомель]] | align="center" |{{nts|19659}} | align="center" |4,07 % | align="center" |{{nts|442180}} | align="center" |91,61 % | align="center" |{{nts|44631}}{{рост}} | align="center" |8,74 %{{рост}} | align="center" |{{nts|453104}}{{рост}} | align="center" |88,76 %{{падзенне}} | style="text-align:center; color: green" |+ 4,67 % |- |[[Брагінскі раён]] | align="center" |{{nts|9162}} | align="center" |64,47 % | align="center" |{{nts|4250}} | align="center" |29,91 % | align="center" |{{nts|4636}}{{падзенне}} | align="center" |37,10 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|7797}}{{рост}} | align="center" |62,39 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 27,37 % |- |[[Буда-Кашалёўскі раён]] | align="center" |{{nts|20034}} | align="center" |56,06 % | align="center" |{{nts|11910}} | align="center" |33,33 % | align="center" |{{nts|7075}}{{падзенне}} | align="center" |22,57 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|23525}}{{рост}} | align="center" |75,04 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 33,49 % |- |[[Веткаўскі раён]] | align="center" |{{nts|6239}} | align="center" |33,25 % | align="center" |{{nts|12282}} | align="center" |65,45 % | align="center" |{{nts|2295}}{{падзенне}} | align="center" |13,02 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|15162}}{{рост}} | align="center" |86,03 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 20,23 % |- |[[Гомельскі раён]] | align="center" |{{nts|14773}} | align="center" |21,13 % | align="center" |{{nts|50382}} | align="center" |72,05 % | align="center" |{{nts|8898}}{{падзенне}} | align="center" |12,61 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|58789}}{{рост}} | align="center" |83,32 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 8,52 % |- |[[Добрушскі раён]] | align="center" |{{nts|6377}} | align="center" |15,69 % | align="center" |{{nts|31949}} | align="center" |78,63 % | align="center" |{{nts|1961}}{{падзенне}} | align="center" |5,34 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|34503}}{{рост}} | align="center" |94,02 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 10,35 % |- |[[Ельскі раён]] | align="center" |{{nts|9426}} | align="center" |52,84 % | align="center" |{{nts|7935}} | align="center" |44,48 % | align="center" |{{nts|3444}}{{падзенне}} | align="center" |22,45 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|11758}}{{рост}} | align="center" |76,65 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 30,39 % |- |[[Жыткавіцкі раён]] | align="center" |{{nts|21286}} | align="center" |52,12 % | align="center" |{{nts|17892}} | align="center" |43,81 % | align="center" |{{nts|9370}}{{падзенне}} | align="center" |26,80 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|25200}}{{рост}} | align="center" |72,09 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 25,32 % |- |[[Жлобінскі раён]] | align="center" |{{nts|25066}} | align="center" |23,90 % | align="center" |{{nts|73702}} | align="center" |70,28 % | align="center" |{{nts|9631}}{{падзенне}} | align="center" |9,52 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|90364}}{{рост}} | align="center" |89,32 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 14,38 % |- |[[Калінкавіцкі раён]] | align="center" |{{nts|24035}} | align="center" |37,52 % | align="center" |{{nts|35448}} | align="center" |55,34 % | align="center" |{{nts|16484}}{{падзенне}} | align="center" |28,48 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|40041}}{{рост}} | align="center" |69,19 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 9,04 % |- |[[Кармянскі раён]] | align="center" |{{nts|7557}} | align="center" |48,89 % | align="center" |{{nts|5701}} | align="center" |36,89 % | align="center" |{{nts|2126}}{{падзенне}} | align="center" |15,02 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|11940}}{{рост}} | align="center" |84,36 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 33,87 % |- |[[Лельчыцкі раён]] | align="center" |{{nts|19697}} | align="center" |71,05 % | align="center" |{{nts|7498}} | align="center" |27,05 % | align="center" |{{nts|9347}}{{падзенне}} | align="center" |37,24 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|15681}}{{рост}} | align="center" |62,47 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 33,81 % |- |[[Лоеўскі раён]] | align="center" |{{nts|9100}} | align="center" |63,43 % | align="center" |{{nts|4668}} | align="center" |32,54 % | align="center" |{{nts|1748}}{{падзенне}} | align="center" |14,65 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|10148}}{{рост}} | align="center" |85,06 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 48,78 % |- |[[Мазырскі раён]] | align="center" |{{nts|23061}} | align="center" |17,90 % | align="center" |{{nts|99425}} | align="center" |77,18 % | align="center" |{{nts|16692}}{{падзенне}} | align="center" |13,06 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|106777}}{{рост}} | align="center" |83,53 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 4,84 % |- |[[Нараўлянскі раён]] | align="center" |{{nts|5237}} | align="center" |46,06 % | align="center" |{{nts|5953}} | align="center" |52,35 % | align="center" |{{nts|3026}}{{падзенне}} | align="center" |28,24 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|7644}}{{рост}} | align="center" |71,33 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 17,82 % |- |[[Акцябрскі раён]] | align="center" |{{nts|7675}} | align="center" |48,00 % | align="center" |{{nts|7317}} | align="center" |45,76 % | align="center" |{{nts|4714}}{{падзенне}} | align="center" |33,20 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|9288}}{{рост}} | align="center" |65,42 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 14,80 % |- |[[Петрыкаўскі раён]] | align="center" |{{nts|19153}} | align="center" |56,40 % | align="center" |{{nts|11504}} | align="center" |33,88 % | align="center" |{{nts|8859}}{{падзенне}} | align="center" |31,98 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|17944}}{{рост}} | align="center" |64,78 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 24,42 % |- |[[Рэчыцкі раён]] | align="center" |{{nts|18166}} | align="center" |17,34 % | align="center" |{{nts|83401}} | align="center" |79,60 % | align="center" |{{nts|13724}}{{падзенне}} | align="center" |13,89 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|83467}}{{рост}} | align="center" |84,46 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 3,45 % |- |[[Рагачоўскі раён]] | align="center" |{{nts|19564}} | align="center" |32,11 % | align="center" |{{nts|34102}} | align="center" |55,97 % | align="center" |{{nts|10579}}{{падзенне}} | align="center" |19,53 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|43081}}{{рост}} | align="center" |79,52 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 12,58 % |- |[[Светлагорскі раён]] | align="center" |{{nts|20685}} | align="center" |22,95 % | align="center" |{{nts|65601}} | align="center" |72,79 % | align="center" |{{nts|10831}}{{падзенне}} | align="center" |13,38 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|66962}}{{рост}} | align="center" |82,70 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 9,57 % |- |[[Хойніцкі раён]] | align="center" |{{nts|10445}} | align="center" |46,60 % | align="center" |{{nts|9584}} | align="center" |42,76 % | align="center" |{{nts|6926}}{{падзенне}} | align="center" |35,31 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|12529}}{{рост}} | align="center" |63,87 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 11,29 % |- |[[Чачэрскі раён]] | align="center" |{{nts|9712}} | align="center" |61,51 % | align="center" |{{nts|5968}} | align="center" |37,80 % | align="center" |{{nts|4157}}{{падзенне}} | align="center" |28,15 %{{падзенне}} | align="center" |{{nts|10553}}{{рост}} | align="center" |71,46 %{{рост}} | style="text-align:center; color: red" |- 33,36 % |- |- |} Паводле афіцыйных даных, 67,1 % жыхароў Гомельскай вобласці, якія мелі права голасу, прынялі ўдзел у галасаванні на [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года]], з іх 88,5 % падтрымалі наданне рускай мове роўнага з беларускай статусу дзяржаўнай мовы<ref>{{Cite web |url=http://www.politstudies.ru/N2004fulltext/1997/6/7.htm |title=Результаты по областям |access-date=21 ліпеня 2025 |archive-date=13 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100913061657/http://www.politstudies.ru/N2004fulltext/1997/6/7.htm |url-status=dead }}</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у перыяд з 2012/13 па 2018/19 навучальны год у Гомельскай вобласці доля вучняў, якія атрымліваюць агульную сярэднюю адукацыю на беларускай мове, скарацілася з 13,8 % да 9,8 %, тады як доля вучняў, якія атрымліваюць агульную сярэднюю адукацыю на рускай мове — узрасла з 86,2 % да 90,2 %<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_13887/|title=Образование в Республике Беларусь, 2019|publisher=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|date=2019-06-28|lang=ru|access-date=21 ліпеня 2025|archive-date=9 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709125036/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_13887/|url-status=dead}}</ref>. == Гаспадарка == У гаспадарчым комплексе важнае месца займае прамысловасць. Гомельская вобласць спецыялізуецца на здабычы [[нафта|нафты]] і [[каменная соль|каменнай солі]], вытворчасці прадукцыі нафтаперапрацоўкі, чорнай металургіі, асобных галін машынабудаўнічай, хімічнай, дрэваапрацоўчай, лёгкай і харчовай прамысловасці. На Гомельшчыне вырошчавюцца збожжавыя (ячмень, жыта, пшаніца, кукуруза), кармавыя культуры, [[бульба]], гародніна. Жывёлагадоўля мае мяса-малочны кірунак. У структуры перавозак важнейшае месца займаюць чыгуначны і аўтамабільны, а таксама трубаправодны транспарт. Ажыццяўляецца суднаходства па рэках. Большая частка тэрыторыі вобласці забруджана радыёнуклідамі пасля [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]. == Культура == * [[Гомельскі абласны драматычны тэатр]] * [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]] * [[Гомельскі дзяржаўны цырк]] == Сімволіка == * [[Сцяг Гомельскай вобласці]] * [[Герб Гомельскай вобласці]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/voblast/gomelyskaya.html Гомельская вобласць, гарады і вёскі. Фота славутасцяў] * [http://odsgomel.org/rus/новости/гомель/ Навіны Гомеля і Гомельскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120316063456/http://odsgomel.org/rus/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C/ |date=16 сакавіка 2012 }} * [http://gomeltrans.net/foto/region.shtml Фотаздымкі архітэктурных помнікаў і краявідаў Гомельскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080530054940/http://gomeltrans.net/foto/region.shtml |date=30 мая 2008 }} * [http://svetlahorsk.belarda.org/ Светлагорск — рэгіянальны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070707210936/http://svetlahorsk.belarda.org/ |date=7 ліпеня 2007 }} {{Гомельская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомельская вобласць| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1938 годзе]] |} |} jro2fql04xbyesnbtpm85ogm3kxukii Лідскі раён 0 2201 5149654 4922148 2026-06-01T16:48:23Z JerzyKundrat 174 /* Прырода */ 5149654 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Лідскі раён | Арыгінальная назва = | Герб = Coat of Arms of Lidy, Belarus.svg | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статут = раён | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую вобласць]] | Уключае = 272 сельскія населеныя пункты<br />10 сельсаветаў | Сталіца = [[Ліда]] | Буйныгорад = | Буйныягарады = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 53,48 %, [[руская мова|руская]] 41,75 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 30,81 %, руская 61,07 %<ref name="belstat2009" /> | Насельніцтва = 135&nbsp;096 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> | Год перапісу = 2009 | Месца па насельніцтве = 1 | Шчыльнасць = 86,12 | Месца па шчыльнасці = 1 | Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 51,38 %, <br /> [[палякі]] — 35,28 %, <br /> [[рускія]] — 9,35 %, <br /> [[украінцы]] — 1,68 %, <br /> іншыя — 2,31 %<ref name="belstat2009" /> | Канфесійны склад = | Плошча = 1&nbsp;566,74<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> | Месца па плошчы = 6 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 4 | Сайт = http://lida.by/ | Заўвагі = | Тэлефонны код = +375 154 }} '''Лі́дскі раё́н''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Ліда]]. == Геаграфія == Раён размешчаны ў цэнтральнай частцы Гродзенскай вобласці. Плошча раёна — 1 543,57 км². Мяжуе з [[Воранаўскі раён|Воранаўскім]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскім]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскім]], [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім]] і [[Мастоўскі раён|Мастоўскім]] раёнамі. == Гісторыя == [[Файл:1940. Лідскі раён Баранавіцкай вобласці.svg|міні|злева|Лідскі раён у складзе Баранавіцкай вобласці. 1940]] Раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]], цэнтр — горад абласнога падпарадкавання [[Ліда]]. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 20 сельсаветаў: [[Аполінскі сельсавет|Аполінскі]], [[Беліцкі сельсавет (Лідскі раён)|Беліцкі]], [[Бердаўскі сельсавет|Бердаўскі]], [[Ваверскі сельсавет|Ваверскі]], [[Вольшаўскі сельсавет|Вольшаўскі]], [[Ганчарскі сельсавет|Ганчарскі]], [[Гервянікаўскі сельсавет|Гервянікаўскі]], [[Дакудаўскі сельсавет (Лідскі раён)|Дакудаўскі]], [[Дубровенскі сельсавет (Лідскі раён)|Дубровенскі]], [[Запольскі сельсавет (Лідскі раён)|Запольскі]], [[Лідскі сельсавет|Лідскі]], [[Мейраўскі сельсавет|Мейраўскі]], [[Мыцкі сельсавет|Мыцкі]], [[Нёманскі сельсавет (Лідскі раён)|Нёманскі]], [[Няцецкі сельсавет|Няцецкі]], [[Радзівонішкаўскі сельсавет|Радзівонішкаўскі]], [[Тракельскі сельсавет|Тракельскі]], [[Траццякоўскі сельсавет|Траццякоўскі]], [[Фалькавіцкі сельсавет|Фалькавіцкі]], [[Цвермаўскі сельсавет|Цвермаўскі]]. З 20 верасня 1944 года раён у складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Аполінскі, Вольшаўскі, Запольскі, Лідскі, Мейраўскі, Мыцкі, Нёманскі, Няцецкі, Цвермаўскі сельсаветы, утвораны [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскі]], [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскі]] сельсаветы, Фалькавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Канюшанскі сельсавет|Канюшанскі]]. 3 красавіка 1959 года скасаваны Гервянікаўскі сельсавет, Тракельскі сельсавет перададзены [[Воранаўскі раён|Воранаўскаму раёну]]. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны [[Гасцілаўскі сельсавет|Гасцілаўскі]], [[Голдаўскі сельсавет|Голдаўскі]] і [[Парэцкі сельсавет (Лідскі раён)|Парэцкі]] сельсаветы скасаванага [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкага раёна]], 25 снежня 1962 года — далучаны рабочы пасёлак [[Бярозаўка (горад)|Бярозаўка]] [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]], [[Пескаўскі сельсавет (Лідскі раён)|Пескаўскі]] і [[Ходаравецкі сельсавет|Ходаравецкі]] сельсаветы [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], [[Нагародавіцкі сельсавет|Нагародавіцкі]] і [[Стрэльскі сельсавет|Стрэльскі]] сельсаветы [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]]. 12 чэрвеня 1964 года пасёлак торфапрадпрыемства «40 год БССР» пераўтвораны ў рабочы пасёлак [[Першамайскі (Лідскі раён)|Першамайскі]] з перадачай у адміністрацыйнае падпарадкаванне Лідскага гарсавета. 6 студзеня 1965 года Нагародавіцкі і Стрэльскі сельсаветы перададзены Дзятлаўскаму раёну. 26 чэрвеня 1965 года ўтвораны [[Мыцкі сельсавет]], скасаваны Парэцкі і Канюшанскі сельсаветы. 11 студзеня 1966 года ўтвораны [[Дварышчанскі сельсавет (Лідскі раён)|Дварышчанскі сельсавет]], 24 чэрвеня 1968 года рабочы пасёлак Бярозаўка атрымаў статус гарадскога пасёлка. 11 лютага 1972 года скасаваны Мыцкі сельсавет. 12 лістапада 1973 года Белагрудскі сельсавет перайменаваны [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскі]]. 27 сакавіка 1978 года скасаваны Радзівонішкаўскі сельсавет. 24 красавіка 1978 года ўтвораны [[Дзітвянскі сельсавет]]. 21 верасня 1990 года гарадскі пасёлак [[Бярозаўка (горад)|Бярозаўка]] набыў статус горада раённага падпарадкавання. 20 верасня 2002 года Ходаравецкі сельсавет перайменаваны ў [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскі]], Гасцілаўскі — у [[Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён)|Мажэйкаўскі]], рабочы пасёлак Першамайскі аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак)<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eA6TDUQ5BD5 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 98 О решении вопросов административно-территориального устройства Лидского района]</ref>. 23 снежня 2002 года пасёлак Першамайскі ўключаны ў склад Дубровенскага сельсавета. 9 лютага 2004 года Лідскі раён і горад Ліда аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 18 кастрычніка 2013 года скасаваны Голдаўскі і Дакудаўскі сельсаветы, 26 верасня 2016 года — Пескаўскі сельсавет. У 2019 годзе вёска [[Карытніца (Лідскі раён)|Карытніца]] выключана з Лідскага раёна і ўключана ў склад [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]]. 21 лютага 2023 года скасаваны Бердаўскі і Крупаўскі сельсаветы<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0122126&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 февраля 2023 г. № 497 Об изменении административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. == Адміністрацыйны падзел == У складзе раёна гарады [[Ліда]] і [[Бярозаўка (горад)|Бярозаўка]], 272 сельскія населеныя пункты, 10 сельсаветаў: [[Беліцкі сельсавет (Лідскі раён)|Беліцкі]], [[Ваверскі сельсавет|Ваверскі]], [[Ганчарскі сельсавет|Ганчарскі]], [[Дварышчанскі сельсавет (Лідскі раён)|Дварышчанскі]], [[Дзітвянскі сельсавет|Дзітвянскі]], [[Дубровенскі сельсавет (Лідскі раён)|Дубровенскі]], [[Мажэйкаўскі сельсавет (Лідскі раён)|Мажэйкаўскі]], [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскі]], [[Траццякоўскі сельсавет|Траццякоўскі]], [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскі]]. == Прырода == У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да [[Цэнтральнабеларускі масіў|Цэнтральнабеларускага масіву]], у межах якога выдзяляецца [[Лідская ступень]]. Зверху залягаюць [[антрапаген]]авыя адклады магутнасцю 80-120 м (у ледавіковых лагчынах да 190 м) сожскага, дняпроўскага, бярэзінскага і беларускага ледавікоўяў. Рэльеф падэшвы антрапагенавых адкладаў расчлянёны старажытнымідалінамі і ледавіковымі лагчынамі. Ніжэй залягаюць [[неаген]]авыя або [[палеаген]]авыя адклады магутнасцю да 20 м, па ўсёй тэрыторыі — [[мелавы перыяд|мелавыя]] да 100 м, на поўначы [[венд]]скія да 150 м. Пароды крышталічнага фундамента на глыбіні 100—200 м ніжэй узроўню. Вядомы радовішчы [[торф]]у ([[Дакудаўскае балота]] і інш.), [[мел]]у (каля вёскі [[Вялікія Канюшаны]]), пясчана-жвіровага матэрыялу, будаўнічых пяскоў, глін і суглінкаў. Тэрыторыя раёна знаходзіцца ў межах [[Лідская раўніна|Лідскай раўніны]] і Нёманскай нізіны. Паверхня раўнінная, пераважаюць вышыні 130—180 м, найвышэйшы пункт — 207 м (за 8 км на поўнач ад Ліды). Агульны нахіл паверхні з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, да даліны [[Нёман]]а. Сярэдняя тэмпература студзеня −5,7 °C, ліпеня 17,6 °C, ападкаў 604 мм за год, вегетацыйны перыяд 194 дні. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад уздоўж мяжы з [[Навагрудскі раён|Навагрудскім]] і [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім]] раёнамі працякае рака [[Нёман]], якая мае прытокі [[Гаўя (рака)|Гаўя]] (з [[Жыжма|Жыжмой]]), [[Дзітва (рака)|Дзітва]] (з [[Лідзея]]й), [[Лебяда (рака)|Лебяда]], [[Нарва (Беларусь)|Нарва]], [[Астроўна (рака)|Астроўна]]. На тэрыторыі раёна азёры [[Вялічкаўскае возера|Вялічкаўскае]] і [[Глухава (возера)|Глухава]]. Глебы сельгасугоддзяў [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]] (50,6 %), [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]] (19,5 %), [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]] (14,8 %), [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя забалочаныя]] (12,7 %) і інш. Пад лесам 27 % тэрыторыі. Пераважаюць лясы хваёвыя, яловыя, бярозавыя, найбольшыя масівы на ўсходзе — частка Нёманскіх лясоў. Балоты займаюць 13,4 % тэрыторыі раёна, з іх асушана каля 7,2 тыс. га; найбольш вялікія [[Дакудаўскае балота]], [[Жыжма (балота)|Жыжма]]. Заказнік рэспубліканскага значэння «[[Дакудаўскі заказнік|Дакудаўскі]]». == Насельніцтва == <!--Нацыянальны склад насельніцтва (паводле перапісу 1999, %, без г. Ліда): [[беларусы]] — 50,8, [[палякі]] — 42,1, [[рускія]] — 5,6, [[украінцы]] — 1,0. Беларускую мову назвалі роднай 87,8 % жыхароў раёна, 78,9 % указалі, што па-беларуску размаўляюць дома.--> Нацыянальны склад насельніцтва (паводле перапісу 2009, %): [[беларусы]] — 51,4, [[палякі]] — 35,3, [[рускія]] — 9,4, [[украінцы]] — 1,7. Беларускую мову назвалі роднай 53,5 % жыхароў раёна. == Гаспадарка == Галоўны гаспадарчы цэнтр раёна — [[Ліда|горад Ліда]]. У горадзе [[Бярозаўка (горад)|Бярозаўка]] працуе шклозавод «Нёман». Дзейнічаюць торфапрадпрыемствы ў [[Дзітва (аграгарадок)|Дзітве]] і [[Першамайскі (Лідскі раён)|Першамайскім]]. У в. [[Даржы]] знаходзяцца ільнозавод і завод мяса-касцяной мукі. У раёне 16 сельскагаспадарчых прадпрыемстваў, 33 фермерскія гаспадаркі. Вырошчваюць збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу, лён. Развіваецца мяса-малочная жывёлагадоўля, свінагадоўля. Працуе Лідская птушкафабрыка. == Славутасці == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Лідскага раёна}} {{Гл. таксама|Ліда#Славутасці}} * Пакроўская царква ў в. [[Ганчары (Лідскі раён)|Ганчары]] (XVIII ст.) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Голдава)|Царква Раства Багародзіцы]] ў в. [[Голдава]] (XVIII ст.) * Крыжаўзвіжанская царква ў в. [[Бабры (Лідскі раён)|Бабры]] (XVIII ст.) * Крыжаўзвіжанская царква ў в. [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]] (пач. ХХ ст.) * Пакроўская царква ў в. [[Збляны (Лідскі раён)|Збляны]] (ХХ ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Няцеч)|Міхайлаўскі касцёл]] у в. [[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Няцеч]] (ХІХ ст.) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Белагруда)|Міхайлаўскі касцёл]] у в. [[Белагруда]] (пач. ХХ ст.) * Сядзібны комплекс у в. [[Мажэйкава|Малое Мажэйкава]] (ХІХ ст.) * Сядзібны комплекс у в. [[Тарнова]] (ХІХ — пач. ХХ ст.) * Помнікі землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] * Брацкія магілы савецкіх воінаў і партызан * Магілы ахвяр фашызму * Помнікі археалогіі паблізу вёсак Белагруда, [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]], Беневічы, Гарняты, Дакудава, [[Збляны (Лідскі раён)|Збляны]], Красоўшчына і інш. == Вядомыя асобы == * [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольд Ашурак]] (1970, в. Агароднікі — 2021) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. * [[Данута Бічэль-Загнетава]] — беларуская паэтэса. * [[Янка Жамойцін]] — беларускі пісьменнік-публіцыст, літаратурны крытык. * [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыян Кандратовіч]] (1859, в. [[Зіновічы (Лідскі раён)|Зіновічы]] — 1932) — [[Генерал ад інфантэрыі|генерал]], член [[Народны сакратарыят БНР|Народнага сакратарыята БНР]], Галоўнакамандуючы беларускай народнай арміяй у часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * [[Аляксей Логвін]] (1934, в. [[Збляны (Лідскі раён)|Збляны]] — 2004) — беларускі [[грамадскі дзеяч]]. Сябра і адзін з кіраўнікоў антыкамуністычнай [[Лідская моладзевая падпольная арганізацыя (1950)|Лідскай моладзевай падпольнай арганізацыі]] ў 1950—1951 гадах, рэпрэсаваны савецкай уладай. * [[Хрысціна Лялько]] — беларуская пісьменніца. * [[Апалонія Серакоўская]] (1838, фальварак Кункулка — 1919) — грамадская дзяячка, удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], жонка [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. * [[Мар’ян Іванавіч Стралюк]] — беларускі вучоны ў галіне энергетыкі. * [[Яўген Сямашка]] — беларускі журналіст, гісторык. * [[Казімір Уладзіслававіч Рахатка]] (нар. 1952) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. — 566 с., іл. ISBN 985-01-0522-4 * А. С. Макарэвіч. Спіс незацверджанай шляхты Лідскага павета за 1853 г. як каштоўная крыніца па сацыяльна-дэмаграфічнай гісторыі і генеалогіі краю // Архіварыус, № 6. Мн., 2008. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://lida.hrodna.by/ Pawet. Ліда i Лідчына, гісторыя i культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413203100/http://lida.hrodna.by/ |date=13 красавіка 2009 }} * [http://www.radzima.org/be/rayon/lidski.html Адметнасці Лідскага раёна ў фотаздымках на Radzima.org] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Лідскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Гродзенскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Лідскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Баранавіцкая вобласць|child|загаловак=Лідскі раён у [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Гродзенская вобласць БССР|child|загаловак=Лідскі раён у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (з 1944)}} }} [[Катэгорыя:Лідскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Баранавіцкая вобласць]] 3fdas527w82v707zk2clabf2wwt6szz Рэлігія ў Беларусі 0 2732 5149597 5088796 2026-06-01T14:08:06Z Pabojnia 135280 афармленне 5149597 wikitext text/x-wiki Па дадзеных [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства замежных спраў Беларусі]] на 2015 год, вернікамі лічаць сябе 58,9 % насельніцтва краіны. З іх 82 % — праваслаўныя, 12 % — каталікі, 6 % — прадстаўнікі іншых канфесій. == Сучасны стан рэлігійных устаноў і рэлігійнасці ў Рэспубліцы Беларусь == Талерантнае прыняцце Беларускай дзяржавай поліканфесіянальнай мадэлі забяспечвае роўныя правы заходняй і ўсходняй традыцыям, дае магчымасць захавання міру і стабільнасці на беларускай зямлі. Статус [[рэлігія|рэлігіі]] ў грамадстве павышаецца, фарміруецца новы сацыяльны [[светапогляд]] на аснове агульначалавечых каштоўнасцей. Міжканфесіянальнай згодзе садзейнічае [[Упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасцей]], які падпарадкоўваецца [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]] (апарат Упаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей створаны ў маі [[2006]] на базе Камітэта па справах рэлігій і нацыянальнасцей пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь). У [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] існуе 27 канфесій, на [[1 студзеня]] [[2004]] года было зарэгістравана 2863 [[рэлігійная суполка|рэлігійныя суполкі]]. == Колькасць вернікаў == Паводле даследаванняў беларускіх сацыёлагаў 1997 года, абсалютная большасць рэспандэнтаў-вернікаў лічыць сябе: праваслаўнымі (77,4 %), каталікамі (10,4 %), пратэстантамі (0,5 %). Падчас агульнадзяржаўнага апытання [[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі|Інстытута сацыялогіі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] ў пачатку 2012 года 92% апытаных назваліся хрысціянамі, у тым ліку звыш 80% праваслаўнымі, звыш 10% каталікамі і каля 2% пратэстантамі<ref>{{Артыкул|аўтар=Вольга Мядзведзева.|загаловак=Каля мільёна беларусаў кожную нядзелю наведваюць храмы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=92827|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=4 лютага 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-02-04 23 (27138)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/92824/4lut-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2011 годзе паводле звестак Інфармацыйна-аналітычнага цэнтра пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ([[ІАЦ]]) апытанне насельніцтва краіны паказала, што 93,5% рэспандэнтаў аднеслі сябе да той ці іншай рэлігіі, з іх: * 81% — праваслаўныя (каля 75% ад агульнай колькасці насельніцтва); * 10,5% — каталікі (каля 9% ад агульнай колькасці); * 2% — іншыя рэлігіі. Звесткі справаздачы адзначылі двухразовае павелічэнне колькасці рэлігійных людзей за год адносна папярэдняй афіцыйнай спаваздачы і ўпершыню амаль супалі з вынікам альтэрнатыўнага апытання НІСЭПД у 2009 годзе. Агульная колькасць вернікаў у постсавецкі перыяд вырасла. У 1987 годзе яна складала ўсяго 15% насельніцтва<ref name="NewsRU">{{Спасылка|дата публікацыі = 9 ліпеня 2001|url = http://www.newsru.com/religy/09jul2001/verobel.html|загаловак = Почти половина населения Белоруссии — верующие|назва праекта = NEWSru|дата = 15 красавіка 2013|мова = ru}}</ref>. Паводле даных Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі ў 1990 годзе дзель вернікаў у насельніцтве дасягнула 30%. Па выніках праведзенага ў 1997 апытання 49,4% насельніцтва абралі варыянт «Так, я веру ў Бога»<ref>{{Артыкул|аўтар = Л.Г. Новикова.|загаловак = Основные характеристики динамики религиозности населения|спасылка = http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/213796.html|выданне = Социологические исследования|год = 1998|нумар = 9|старонкі = 93—98}}</ref>. У 2007 годзе паводле звестак Упаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей РБ каля 50% грамадзян адносілі сябе да той ці іншай рэлігіі, з іх: * 80% — праваслаўныя (каля 40% ад агульнай колькасці насельніцтва) * 14% — каталікі (каля 7% ад агульнай колькасці) * 6% — іншыя рэлігіі<ref name="Report2007">{{Спасылка|аўтар = Bureau of Democracy, Human Rights and Labor.|url = http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90165.htm|загаловак = International Religious Freedom Report 2007. Belarus|выдавец = U.S. Department of State|дата = 15 красавіка 2013|мова = en}}</ref>. У 2010 годзе паводле звестак Упаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей РБ 58,9% грамадзян аднеслі сябе да той ці іншай рэлігіі, з іх: * 82,5% — праваслаўныя (каля 48% ад агульнай колькасці насельніцтва) * 12% — каталікі (каля 7% ад агульнай колькасці) * 4% — іншыя рэлігіі<ref name="Report2010">{{Спасылка|аўтар = Bureau of Democracy, Human Rights and Labor.|url = http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2010/148914.htm|загаловак = International Religious Freedom Report 2010. Belarus|выдавец = U.S. Department of State|дата = 15 красавіка 2013|мова = en}}</ref>. === Альтэрнатыўныя ацэнкі === Падчас апытання [[НІСЭПД]] у верасні 2002 года 88,5% апытаных спавядалі [[хрысціянства]] (у тым ліку паводле кірунку 67,4% — [[Праваслаўе|праваслаўнае]], 13,1% — [[Каталіцтва|каталіцкае]], 0,6% — [[Пратэстанцтва|пратэстанцкае]]), 4,9% — [[атэізм]], 1% — нявер’е ([[агнастыцызм]]), па 0,1% — [[іслам]] і [[іўдаізм]]<ref>{{Навіна|загаловак=Большасць беларусаў — за роўнасць усіх канфесій|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=ru&tl=be&u=http://www.iiseps.org/old/061-02-05.html|выдавец=[[Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў]]|мова=ru|дата публікацыі=2002|дата доступу=8 студзеня 2014}}</ref>. Падчас апытання [[Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў|Незалежным інстытутам сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў]] ([[Вільнюс]], [[Літва]]) у снежні 2009 года 1514 жыхароў Беларусі 92,6% назваліся хрысціянамі, у тым ліку 78,5% праваслаўнымі, 13,1% каталікамі і каля 1% пратэстантамі. Даныя супадалі са станам на 1994 год<ref>{{Навіна|загаловак=Важнейшыя вынікі нацыянальнага апытання ў снежні 2009 г.|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=ru&tl=be&u=http://www.iiseps.org/old/12-09-11.html|выдавец=Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў|мова=ru|дата публікацыі=2009|дата доступу=8 студзеня 2014}}</ref>. == Праваслаўная царква == [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|thumb|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку]] {{main|Праваслаўе ў Беларусі}} [[Беларуская праваслаўная царква|Праваслаўная царква]] з’яўляецца самай вялікай канфесіяй на тэрыторыі Беларусі. Па колькасці суполак і вернікаў сярод іншых рэлігійных аб’яднанняў яна займае першае месца. На 1 студзеня 2004 года БПЦ аб’ядноўвала 1290 суполак, 10 [[епархія|епархій]] (у снежні таго ж году з’явілася адзінаццатая), 21 [[манастыр]], 17 [[брацтва]]ў, 9 [[сястрынства]]ў (у 2003 годзе дзейнічала 1040 і будавалася 144 праваслаўныя храмы). У рэлігійных арганізацыях працуе больш за 1250 праваслаўных святароў. У [[Жыровічы|Жыровічах]] дзейнічюць духоўная семінарыя, духоўная акадэмія, школа рэгентаў і званароў, вучылішча па падрыхтоўцы псаломшчыкаў. Узначальвае БПЦ мітрапаліт мінскі і слуцкі Філарэт, патрыяршы экзарх усяе Беларусі. == Каталіцкая царква == {{main|Каталіцтва ў Беларусі}} [[File:Belarus-Minsk-Church of Simon and Helena-7-2.jpg|thumb|[[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены]], Мінск]] [[Рымска-каталіцкая царква ў Беларусі]] таксама адносіцца да традыцыйных і з’яўляецца адной з буйнейшых па колькасці вернікаў і суполак. У [[1991]] аднавілася дзейнасць старой [[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]] (рымска-каталіцкай епархіі), якая цяпер існуе ў межах [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцей, а акрамя таго былі ўтвораны новыя царкоўна-адміністрацыйныя адзінкі — [[Гродзенская дыяцэзія]] (у межах [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) і [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]]-метраполія (у межах [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей) з падпарадкаваннем апошняй астатніх дыяцэзій на тэрыторыі рэспублікі. Першым мітрапалітам новай мітраполіі стаў кардынал [[Казімір Свёнтак]]. У [[1999]] была ўтворана асобная [[Віцебская дыяцэзія]] (у межах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]). У тым жа 1999 годзе ў Беларусі створана [[Канферэнцыя Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі|Канферэнцыя Каталіцкіх Біскупаў]], у якую ўвайшлі каталіцкія біскупы краіны на чале з Казімірам Свёнтакам. На 1 студзеня 2004 у Рэспубліцы Беларусь былі 4 епархіі, 432 прыходы, 9 місій, 8 манаскіх суполак(кляштараў), 3 дабраахвотныя таварыствы «Карытас» і 2 вышэйшыя духоўныя семінарыі. Прыходы абслугоўваюць 332 святары (у тым ліку, 192 — замежныя грамадзяне). З чэрвеня [[2006]] Мінска-Магілёўскую архідыяцэзію ўзначальваў Апостальскі адміністратар [[Антоній Дзям’янка]], а старшынёю Канферэнцыі з’яўляўся ардынарый Гродзенскай дыяцэзіі [[Аляксандр Кашкевіч]]. З канца [[2007]] Рымска-каталіцкую царкву на Беларусі ўзначальвае архіепіскап Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі [[Тадэвуш Кандрусевіч]] (прызначаны [[21 верасня]], [[10 лістапада]] адбылося кананічнае ўступленне на пасаду). Як частка Каталіцкай Царквы ў Беларусі ў 1990-ыя гады аднавіла сваю дзейнасць таксама і грэка-каталіцкая супольнасць. [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] налічвае сёння 13 афіцыйна зарэгістрафаных парафій і яшчэ 7 парафій знаходзіцца ў працэсе рэгістрацыі. Парафіі [[БГКЦ]] аб’яднаныя ў 2 дэканаты (протапрасвітараты): [[Цэнтральна-Заходні протапрасвітарат імя святамучаніка Мікалая Чарнецкага]] і [[Усходні протапрасвітарат імя Св. Язафата]]. БГКЦ сёння наўпрост падпарадкавана Рымскаму Апостальсаму Пасаду. Апеку над католікамі візантыйскага абраду ў Беларусі ажыццяўляе Апостальскі Візітатар «ad nutum Sanctae sedis» для грэка-католікаў у Беларусі архімандрыт [[Сяргей Гаек]]. Душпастырскую апеку вернікам візантыйскага абраду аказваюць 14 святароў і 4 дыяканы. == Уніяцкая царква == {{main|Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|Уніяцкая царква на Беларусі}} 3 канца 1980-х гадоў на Беларусі сталі стварацца суполкі вернікаў-уніятаў (пераважна з інтэлігенцыі). [[11 сакавіка]] [[1989]] у [[Мінск]]у ў [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)|Кальварыйскім касцёле]] а. [[Аляксандр Надсан]] адслужыў першую за 150 гадоў пасля [[1839]] года публічную каталіцкую службу ў візантыйскім абрадзе (па-беларуску). Першая пасля вайны грэка-каталіцкая парафія ў Мінску ўтварылася ў верасні [[1990]] года. У [[1994]] годзе [[Ватыкан]] афіцыйна зацвердзіў для беларускіх уніятаў беларускамоўную версію літургічных тэкстаў. На чэрвень [[2009]] года Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква мела 20 парафій (зарэгістраваных з іх — 15)<ref name="nn.by">[http://nn.by/index.php?c=ar&i=18050 Наша Ніва: «У Мінску адкрыўся Грэка-каталіцкі цэнтр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080630192658/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18050 |date=30 чэрвеня 2008 }}</ref> (у тым ліку 4 — у Мінску, 2 — у Віцебску), яшчэ шэраг чакалі рэгістрацыі. == Пратэстанцтва == {{main|Пратэстанцтва ў Беларусі}} На [[1 студзеня]] [[2004]] года ў Рэспубліцы Беларусь зарэгістравана 1005 [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] суполак, з якіх 494 ХВЕ і каля 270 [[Евангельскія хрысціяне-баптысты|ЕХБ]]. * [[Адвентызм у Беларусі]] * [[Евангельска-лютэранская царква ў Рэспубліцы Беларусь]] * [[Баптызм|Евангельскія хрысціяне баптысты]] ** [[Саюз евангельскіх хрысціян баптыстаў у Рэспубліцы Беларусь]] ** [[Аб’яднаная кансерватыўных цэркваў евангельскіх хрысціян баптыстаў у Рэспубліцы Беларусь]] * [[Аб’яднаная царква хрысціян веры евангельскай у Рэспубліцы Беларусь]] * [[Новаапостальская царква ў Рэспубліцы Беларусь]] * [[Аб’яднанне хрысціян поўнага Евангелля ў Рэспубліцы Беларусь]] * [[Сведкі Іеговы ў Беларусі]] == Іслам == {{main|Іслам у Беларусі}} Па дадзеных перапісу насельніцтва 2009 года, іслам у краіне вызнаюць каля 30 000 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://telegraf.by/2013/04/minskuyu-mechet-planiruyut-postroit-do-konca-goda |title=Минскую мечеть планируют построить до конца года |access-date=31 студзеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511053235/http://telegraf.by/2013/04/minskuyu-mechet-planiruyut-postroit-do-konca-goda |archive-date=11 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Язычніцтва == Старажытнае [[Паганства|паганскае]] паходжанне маюць многія беларускія народныя святы, абрады, звычаі — [[Купалле]], [[Каляды]], [[Дзяды]], [[Радаўніца]], [[трызна]], «[[гуканне вясны]]», [[Ваджэнне куста|ваджэнне «куста»]], [[Пахаванне стралы|пахаванне «стралы»]] і інш. == Іншыя цэрквы == На 1 студзеня 2004 года у Рэспубліцы Беларусь былі 34 [[Стараверства|стараабрадніцкія]] суполкі, з якіх 18 — у Віцебскай вобласці. З іх 1 прыход належыць [[Руская праваслаўная стараабрадская царква|РПСЦ]] (Свята-Іллінская царква ў Гомелі) (на 2003 год). Існуе адна суполка Свяшчэнніцкага брацтва Св. Пія X (католікі-традыцыяналісты) (у Мінску). Існуюць [[Іўдаізм|іудзейскія]] і [[Іслам|мусульманскія]] суполкі, а таксама суполкі [[Міжнароднае таварыства свядомасці Крышны|Свядомасці Крышны]] (неаіндуізм), [[Будызм]]у, і суполкі [[бахаі]]. == Гл. таксама == * [[Атэізм у Беларусі]] <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Арх. Аф. Мартос. Беларусь в исторической, государственной и церковной жизни / Арх. Аф. Мартос. Репринт. Минск, 1990. * Баптизм и баптисты / под ред. Е. С. Прокошиной, М. Я. Ленсу. Минск, 1969. * Беларусы : энцыклапедыя : у 10 т. / І. У. Чаквін [і інш.]. Мінск, 2007. Т. 10: Славянскія этнакультурныя традыцыі. * Верашчагіна, А. У. Гісторыя канфесій у Беларусі : мінулае і сучаснасць / А. У. Верашчагіна, А. В. Гурко. Мінск, 2000. * Верашчагіна, А. У. Хрысціянскія святы на Беларусі : дапам. для настаўнікаў гісторыі і выкладчыкаў курса «Рэлігіязнаўства» / А. У. Верашчагіна. Мінск, 2005. * Гарбацкі, А. А. Стараабрадніцтва на Беларусі ў канцы XVII — пачатку XX ст. / А. А. Гарбацкі. Брэст, 1999. * Гурко, А. В. Новые религии в Республике Беларусь : генезис, эволюция, последователи / А. В. Гурко. Минск, 2006. * Думін, С. У. Беларускія татары : мінулае і сучаснасць / С. У. Думін, І. Б. Канапацкі. Мінск, 1993. * История евангельских христиан-баптистов в СССР. М., 1989. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. Мінск, 1998. * Короткая, Т. Н. Старообрядчество в Белоруссии / Т. Н. Короткая, Е. С. Прокошина, А. А. Чудникова. Минск, 1992. * Мельнікаў, А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі : Жыццё. Спадчына. Светапогляд / А. А. Мельнікаў. Мінск, 2000. * Никольский, Н. М. История русской церкви / Н. М. Никольский. М., 1985. * Падокшын, С. А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура : (Філасофска-гістарычны аналіз) / С. А. Падокшын. Мінск, 1998. * Поспеловский, Д. В. Русская Православная Церковь в XX веке / Д. В. Поспеловский. М., 1995. * Пучков, П. И. К вопросу о классификации религий / П. И. Пучков // Этнос и религия : сборник / отв. ред.-сост. Б. Р. Логашова. М., 1998. С. 7—47. * Рэлігія і царква на Беларусі : энцыкл. давед. / рэдкал. : Г. П. Пашкоў [і інш.]. Мінск, 2001. * Скир, А. Еврейская духовная культура в Беларуси / А. Скир. Минск, 1995. * Токарев, С. А. Религиозные верования восточнославянских народов XIX — нач. XX вв. / С. А. Токарев. М.; Л., 1957. * Туронак, Ю. Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387—1781 гадах / Ю. Туронак // Наша вера. 1995. № 1. * Уния в документах : сборник / сост. В. А. Теплова, З. И. Зуева. Минск, 1997. * Федосик, В. А. В сладкогласии песнопений литургии / В. А. Федосик. Минск, 1985. * Чаквін, І. У. Фарміраванне канфесій і іх эвалюцыя / І. У. Чаквін // Беларусь на мяжы тысячагоддзяў. Мінск, 2000. С. 59—68. * Чарота, І. А. Беларуская мова і Царква / І. А. Чарота. Мінск, 2000. * Этноконфессиональные процессы в Беларуси и формирование патриотизма / А. С. Майхрович [и др.]. 2-е изд. Минск, 2004. * Яскевіч, А. А. Падзвіжнікі і іх святыні : Духоўная культура старажытнай Беларусі / А. А. Яскевіч. Мінск, 2001. == Спасылкі == * [http://www.church.by Сайт Беларускай праваслаўнай царквы] * [http://www.catholic.by Рымска-каталіцкі касцёл на Беларусі] * [http://www.svjazep.org Сайт Менскай грэка-каталіцкай парафіі Праведнага Язэпа] * [http://cb.iatp.by/homepage.htm Сайт «Хрысціянская Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060620004814/http://cb.iatp.by/homepage.htm |date=20 чэрвеня 2006 }} * [http://lutheranica.at.tut.by/lutheranica.htm Лютэранская царква на Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406133121/http://lutheranica.at.tut.by/lutheranica.htm |date=6 красавіка 2009 }} * [http://cssr.by/ Рэдэмптарысты візантыйскага абраду ў Беларусі] {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа паводле тэм 2|Рэлігія}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] hlj55gew55r0xrnw2l6zcqjodoqxb6f Гродна 0 3155 5149806 5106955 2026-06-02T07:39:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149806 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гродна |вобласць = Гродзенская |унутранае дзяленне = 2 раёны }} '''Гро́дна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hrodna}}), часта '''Го́радня'''{{efn|Сустракаюцца таксама назвы '''Гаро́дня''' і радзей '''Го́радзен'''}} ({{lang-be-latin|Horadnia|1}}) — горад на захадзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]. Стаіць на рацэ [[Нёман]]е, на мяжы з [[Польшча]]й і [[Літва|Літвой]] (за 15 і 30 км адпаведна). Вузел [[Чыгуначны транспарт|чыгунак]] на [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]]), [[Масты]], [[Беласток]] ([[Польшча]]), аўтамабільных дарог на Вільню, [[Ліда|Ліду]], [[Ваўкавыск]]. Порт, аэрапорт. Гродна — адзін з найстарэйшых гарадоў Беларусі. Упершыню згаданы пад 1128 годам у [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]]<ref name="grodno.by-goroden"/>. З сярэдзіны XIII стагоддзя ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1376 годзе Гродна вылучана ў асобнае ўладанне князю [[Вітаўт]]у. У 1795 годзе Гродна далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1801 года цэнтр [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Горад быў цэнтрам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў на Беларусі]]. У кастрычніку 1920 года горад заняты польскімі войскамі, заставаўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] да верасня 1939 года, калі горад [[Абарона Гродна (1939)|заняла Чырвоная Армія]]. 23 чэрвеня 1941 года Гродна [[Абарона Гродна (1941)|захоплена нямецкімі войскамі]], а 16 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]] у горад увайшлі савецкія войскі. З 1991 года ў складзе незалежнай Беларусі. == Назва == Нарматыўная форма назвы паходзіць ад беларусізаванай рускай перадачы польскай назвы (''Гродна'' > ''Гродно'' > ''Grodno'') і адлюстроўвае працэсы спачатку [[Паланізацыя|паланізацыі]], а потым [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] Беларусі. У першых пісьмовых дакументах XII ст. — Городень, Городно, Городня, варыянты напісанняў даволі шматлікія. Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у аснове назвы — славянскае ''горад, гарадзьба''<ref>''В. А. Жучкевич''. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 87.</ref>. У. Ніканаў прыводзіць варыянт ''Городьнъ'', значэнне якога тлумачыць як «агароджанае, умацаванае месца»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 110</ref>. Э. Мурзаеў выводзіць назву Гродна ад слова ''горад''. У даўніну горадам называліся гарадскія сцены, унутраная частка паселішча; крэпасць, абароннае збудаванне. Першапачатковае значэнне слова — «агароджа»<ref>Э. М. Мурзаев. Словарь народных географических терминов. Москва, 1984. С. 154-155.</ref>. На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назвы ''Городенъ, Городно'' (першапачатковая форма назвы горада Гродна) спачатку з'яўляліся прыметнікамі і разумеліся як «абгароджаны населены пункт, умацаванае паселішча». Акрамя таго словамі ''гародна, гародня'' таксама называлі прамавугольны зруб з бярвенняў ці драўляных брускоў<ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 36.</ref>. В. Лучык назву Гродна, як і ўкраінскія айконімы Гарадзенка, Гародня тлумачыць ад ''горад'' «абгароджанае месца; агарод». ''Городьнъ'' — «звязаны з ''горад''» або «гарадскі»<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 162.</ref>. Адпачатным варыянтам назвы лічыцца форма «Горадзен», засведчаная як «Городенъ» у летапісных запісах пачынаючы ад ХІІ ст.<ref>''Швед В. В. и др.'' Гораден. Рассказы из истории города (10 век — середина 16 века) = Горадзен. Аповеды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.). — Гродно, 1996. — 60 с.</ref> Назвы горада на розных мовах, у розны час: * '''Городен''', '''Городень''', таксама '''Городна''', '''Городня''' — старажытнаруская-старабеларуская летапісная назва. * '''Гро́дно''' — паланізаваная назва, з’явілася каля 1560-х гадоў.<ref name="Гродно"/> * '''Го́радна''', '''Го́радня''' — мясцовыя варыянты назвы ў XX стагоддзі<ref>[https://slounik.org/search?dict=bn&search=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F Горадня] // Беларуска-расійскі слоўнік. — Мн.: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925. (— Мн.: Народная асвета, 1993. — ISBN 5-341-00918-5)</ref>. * '''Гаро́дня''' — сучасная паэтычна-літаратурная назва ([[Максім Багдановіч|М. Багдановіч]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіч]]), папулярная як альтэрнатыва афіцыйнай. * '''Grodna''' — сярэдневяковая лацінская назва (атлас Браўна, 1575). * '''Grodno''' — польская назва. * '''Gardinas''' — літоўская назва. * '''Garthen, Garten''' — нямецкая назва ў сярэдневяковых лаціна- і нямецкамоўных хроніках (таксама '''Garto'''{{efn|name="Garto"}}), якая ўжывалася як афіцыйная ў XX стагоддзі, у час нямецкіх акупацый. {| class="wikitable" ! пачатковая форма<br />(назоўны склон) !! Гродна !! Горадна !! Горадня !! Горадзен !! Горадзень !! Гародня |- | граматычны род || ніякі || ніякі || жаночы || мужчынскі|| мужчынскі || жаночы |- | родны скл. || Гродна || Горадна || Горадні || Горадна || Горадня || Гародні |- | давальны скл. || Гродну || Горадну || Горадні || Горадну || Горадню || Гародні |- | вінавальны скл. || Гродна || Горадна || Горадню || Горадзен || Горадзень || Гародню |- | творны скл. || Гроднам|| Гораднам|| Горадняй|| Гораднам || Гораднем || Гародняй |- | месны скл. || Гродне || Горадне || Горадні || Горадне || Горадні || Гародні |} == Герб == Гербам Гродна з’яўляецца так званы Алень [[Святы Губерт|Святога Губерта]], які быў прыняты 1 кастрычніка 1990 года. Такім самым быў і першы герб горада (1540—1795). Пэўны час (15 чэрвеня 1988 — 1 кастрычніка 1990) выкарыстоўвалася адмена герба без крыжа, але з пяціканцовай зоркай у левым верхнім куце. У часы Расійскай імперыі горад карыстаўся двума варыянтамі герба з выявай зубра. Больш ранні варыянт быў неафіцыйным гербам горада ў часы СССР. <center><gallery caption="Сімволіка Гарадзеншчыны" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (XVII).png|Пячатка горада, [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Выява:Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (XVII).jpg|Харугва [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]]. Выява:Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1802).jpg|Герб [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (да [[1845]]). Выява:POL Grodno COA.svg|[[Герб Гродна|Гарадскі герб]] за польскім часам. </gallery></center> == Геаграфія == === Геалогія і рэльеф === Мясцовасць горада і ваколіц узгорыстая. Будаўнічыя мел і вапна на паўночных ускраінах (Мелавыя Горы). Раней на паўночным усходзе здабывалі гліну. Глеба гліністая. === Клімат === [[Клімат Гродна]] ўмерана кантынентальны з мяккай зімой і цёплым летам. {{Клімат горада |Горад_род=Гродна |Крыніца=[http://pogodaiklimat.ru/climate/26825.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-3.5 | Сту_сяр_апад=34 | Лют_сяр=-3.2 | Лют_сяр_апад=29 | Сак_сяр=0.8 | Сак_сяр_апад=32 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=33 | Май_сяр=13.1 | Май_сяр_апад=55 | Чэр_сяр=15.8 | Чэр_сяр_апад=66 | Ліп_сяр=18.2 | Ліп_сяр_апад=75 | Жні_сяр=17.4 | Жні_сяр_апад=57 | Вер_сяр=12.4 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.1 | Кас_сяр_апад=36 | Ліс_сяр=1.8 | Ліс_сяр_апад=42 | Сне_сяр=-2.2 | Сне_сяр_апад=41 | Год_сяр=7.1 | Год_сяр_апад=552 | Сту_сяр_мін=-5.8 | Сту_сяр_макс=-1.1 | Лют_сяр_мін=-5.7 | Лют_сяр_макс=-0.1 | Сак_сяр_мін=-2.5 | Сак_сяр_макс=4.9 | Кра_сяр_мін=2.5 | Кра_сяр_макс=12.9 | Май_сяр_мін=7.5 | Май_сяр_макс=19.0 | Чэр_сяр_мін=10.6 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=12.7 | Ліп_сяр_макс=23.9 | Жні_сяр_мін=12.0 | Жні_сяр_макс=23.4 | Вер_сяр_мін=8.1 | Вер_сяр_макс=17.5 | Кас_сяр_мін=3.8 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-0.4 | Ліс_сяр_макс=4.4 | Сне_сяр_мін=-4.4 | Сне_сяр_макс=-0.1 | Год_сяр_мін=3.2 | Год_сяр_макс=11.4 | Сту_а_макс=11.8 | Сту_а_мін=-33.7 | Лют_а_макс=15.0 | Лют_а_мін=-36.1 | Сак_а_макс=22.4 | Сак_а_мін=-26.9 | Кра_а_макс=29.2 | Кра_а_мін=-9.3 | Май_а_макс=32.0 | Май_а_мін=-6.0 | Чэр_а_макс=34.0 | Чэр_а_мін=-0.7 | Ліп_а_макс=35.7 | Ліп_а_мін=3.0 | Жні_а_макс=36.2 | Жні_а_мін=-1.4 | Вер_а_макс=34.2 | Вер_а_мін=-4.3 | Кас_а_макс=25.2 | Кас_а_мін=-13.5 | Ліс_а_макс=17.2 | Ліс_а_мін=-19.8 | Сне_а_макс=12.7 | Сне_а_мін=-31.5 | Год_а_макс=36.2 | Год_а_мін=-36.1 |}} Час пасеваў: канец сакавіка-пачатак чэрвеня. Жніво да сярэдзіны верасня. Пазней — азімыя пасевы і збор пладоў. Пераважны кірунак вятроў — заходні. === Гідраграфія === [[Выява:Hrodna-Neman.JPG|thumb|Рака Нёман.]] Рака [[Нёман]] цячэ праз цэнтр горада з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і, прыняўшы ў сябе Ласасянку, крута паварочвае на поўнач. Даліна Нёмана вузкая. У цэнтры горада і ніжэй па цячэнні правы бераг вышэйшы за левы. Берагі ўяўляюць сабой асобныя ўзвышшы, прарэзаныя стромкімі ярамі і пакрытыя пералескамі (Румлёва вышэй па цячэнні, лесапарк Пышкі — ніжэй). Нёман суднаходны ўніз па цячэнні. Прытокі Нёмана: ў гістарычным цэнтры — рэчкі [[Гараднічанка]] і Юрысдыка, на ўскраіне — рака [[Ласосна (рака)|Ласасянка]] i рэчка [[зарніца (рака)|Зарніца]]. Азёры: Юбілейнае вадасх., кар’ер «Зялёнка». == Адміністрацыйны падзел == Гродна падзяляецца на 2 адміністрацыйныя раёны — [[Ленінскі раён (Гродна)|Ленінскі]]<ref name="glenad"/> і [[Кастрычніцкі раён (Гродна)|Кастрычніцкі]]<ref name="aor"/>. У горадзе ёсць 120 [[мікрараён]]аў <ref name="microdistrict"/> == Гісторыя == {{main|Гісторыя Гродна}} === Старажытнасць === Да ўзнікнення дзяржаў землі Гарадзеншчыны засялялі плямёны [[крывічы|крывічоў]], [[яцвягі|яцвягаў]], [[літва (племя)|літвы]]. Археалагічныя раскопкі паказваюць, што першыя [[славяне|славянскія]] паселішчы на высокім беразе [[Нёман]]а з’явіліся яшчэ ў X стагоддзі. У XII стагоддзі на месцы гэтых паселішчаў узнік [[горад]], які размяшчаўся на скрыжаванні гандлёвых шляхоў і першапачаткова ўяўляў сабой невялікую крэпасць з умацаваным гандлёвым горадам. Першыя звесткі пра Горадзен змяшчаюцца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім]], [[Лаўрэнцьеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім]] і [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім]] летапісах і датуюцца [[1127]] годам (у савецкай гістарыяграфіі з прычыны няправільнага пераводу летазлічэння памылкова замацавалася дата [[1128]]<ref name="LHN"/>; менавіта ад яе па інерцыі лічацца і адзначаюцца юбілеі горада<ref name="NH"/>), калі ён быў сталіцай [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага княства]]. У другой палове XII стагоддзя князі Барыс і Глеб збудавалі царкву, вядомую цяпер як [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская]]. У 1283 або 1284 годзе на горад упершыню напалі войскі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. У XIII стагоддзі мясцовыя княствы пачалі кансалідавацца вакол [[Навагрудак|Наваградка]], беручы ўдзел у стварэнні новай дзяржавы — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1270 года Гарадзенскае княства канчаткова ўвайшло ў склад Вялікага Княства Літоўскага. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Пасля далучэння да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] Горадзен быў ва ўладанні вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]], які ў 1276 годзе пасяліў тут прусаў, што ўцяклі ад [[крыжакі|крыжакоў]]<ref name="EHB-1"/>. У XIII—XIV стагоддзях Горадзен вёў упартую барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]]. Прыкладна ў 1300 годзе кашталянам Горадзенскага замка стаў знакаміты [[Давыд Гарадзенскі]], сын [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонта]] і найбліжэйшы паплечнік [[Гедзімін]]а. У 1305 годзе ён разам з Гедзімінам каля Горадна разбіў ушчэнт войска крыжацкага комтура Конрада Ліхтэнхагена. На працягу наступных гадоў ён не толькі паспяхова адбіваў варожыя напады, але і сам наносіў крыжакам удары. У 1326 годзе Давыда Гарадзенскага па-здрадніцку забіў мазавецкі шляхціч Андрэй Гост. У 1376 годзе Горадзень перайшоў у валоданне князя [[Вітаўт]]а, які зрабіў горад у 1392 годзе другой сваёй сталіцай (агулам у 1386—1430 гадах вялікі князь наведаў Горадзень 31 раз<ref name="evkl514"/>). У канцы XIV стагоддзя Вітаўт заснаваў у горадзе [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фарны касцёл]]. Неўзабаве Горадзень стаў найслаўнейшым, пасля [[Вільнюс|Вільні]], горадам краіны. Горадзенская [[харугва]] ў складзе войска Вялікага Княства Літоўскага ўдзельнічала пад кіраўніцтвам Вітаўта ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]]. Са скасаваннем у 1413 годзе княстваў, Горадна стала павятовым горадам [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. У 1391 годзе яно атрымала няпоўнае, а ў 1496 — поўнае [[Магдэбургскае права]]. У Горадне ўтварылася [[Магістратура (Старажытны Рым)|магістратура]], а ў 1540 годзе горад атрымаў уласны [[герб Гродна|герб]] ''«у блакітным полі алень святога Губерта з залатым крыжам паміж рагамі»''<ref name="gbm"/>. У 1543—1601 гадах у Горадне дзейнічала «Літоўская капэла» — адзін з найбольш ранніх музычных калектываў на Беларусі. У 1560—1561 гадах Гродна займала вялікую тэрыторыю, складалася з права- і левабярэжнай частак, у горадзе былі тры плошчы (старадаўнія «Нямецкі» і «Занёманскі» рынкі), 32 вуліцы і 5 трактаў<ref name="evkl514"/>. {{Панарама|Гравюра Цюндта.jpg|800px|[[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта]], 1568 г. На дальнім плане бачна панарама сярэдневяковага Гродна.|text-align=center}} === У Рэчы Паспалітай === Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] у 1576 годзе перабудаваў палац, вядомы як Стары Замак, у якім да 1586 года размяшчалася яго рэзідэнцыя. Па смерці Стэфана Баторыя ў сувязі з тым, што паміж прыдворнымі медыкамі ўзнікла спрэчка, 14 снежня 1586 года ў Гродне правялі першае на тэрыторыі Усходняй Еўропы анатамаванне яго цела. Станам на 1588 год у месце было больш за 700 будынкаў, 31 вуліца, цэхі рамеснікаў-металістаў, цагельнікаў, ганчароў, целляроў і інш. У 1589—1795 гадах Гродна — цэнтр [[Гродзенская эканомія|эканоміі]]. У 1633 годзе ў Гродне прымалі Венецыянскае пасольства. У гэтыя часы ў Гродне распачалі сваю дзейнасць манаскія ордэны [[езуіты|езуітаў]], [[Дамініканцы|дамініканцаў]], [[францысканцы|францысканцаў]], [[Бернардзінцы|бернардзінак]], [[брыгіткі|брыгітак]], [[кармеліты|кармелітаў]] і [[баніфраты|баніфратаў]] (першы каталіцкі аўгусцінскі кляштар з’явіўся тут яшчэ ў XV стагоддзі). Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] ў Гродне імкліва распаўсюджваецца ўніяцтва. Да канца XVIII стагоддзя ў горадзе было 9 [[касцёл]]аў і 2 уніяцкія [[Манастыр|кляштары]]. З другой паловы XVII стагоддзя пачаўся час эканамічнага заняпаду ў развіцці Гродна, што было наступствам [[шляхта|шляхецкай]] анархіі і шматлікіх спусташальных войнаў. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) Гродна ў 1655—1657 гадах захапілі і спустошылі маскоўскія войскі. У 1673 годзе прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у месце мусіў праводзіцца кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай. У 1678 годзе тут адбыўся першы генеральны сойм, на якім зацвердзілі [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскі дагавор]] аб перамір’і паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай і ўтварылі саюз паміж дзвюмі дзяржавамі супраць [[Турцыя|Турцыі]]. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1702—1708 гадах Гродна некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі, было разбурана і разрабавана расійскімі і шведскімі войскамі, а ў 1709—1710 гадах горад перажыў [[чума|чумную пошасць]], у выніку якой загінула значная частка насельніцтва. У 1705 годзе ў Гродне, у Фарным касцёле, адбылася сустрэча паміж каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Аўгуст Моцны|Аўгустам Моцным]] і расійскім імператарам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]], якія выпрацоўвалі супольную палітыку супраць шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. Вялікую шкоду нанеслі гораду пажары 1675, 1720, 1750 і 1782 гадоў. У другой палове XVIII стагоддзя ў Гродне працавалі дзяржаўныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага — Скарбовая камісія, Ваенная камісія, асэсарскі суд. У 1775 годзе ў Гродна з [[Мінск]]а і Навагрудка перанеслі пасяджэнні вярхоўнага суда Вялікага Княства Літоўскага — [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1793 годзе горад атрымаў статус сталіцы [[Гарадзенскае ваяводства|Гродзенскага ваяводства]]. У 1760-я—1770-я гады<ref name="evkl515"/> гарадзенскі староста, [[падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] заснаваў у месце і яго ваколіцах шэраг [[мануфактура|мануфактур]]: [[сукно|суконную]], збройную, панчошную, карэтную і г. д. Ён жа адкрыў першы ў Гродне [[тэатр]].<ref>O ''Teatrach grodzieńskich'' ''1784-1864,'' «Znad Wilii», nr 4 (60) z 2014 r., s. 143—145 (pol.), http://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2020/04/Znad-Wilii-60.pdf;</ref> З 1775 па 1781 гады ў горадзе існавала медыцынская акадэмія, якую ў 1781 годзе перанеслі ў Вільню на правах медыцынскага факультэта [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Створаная на сродкі Антонія Тызенгаўза Гродзенская музычная трупа пасля пераводу ў [[Варшава|Варшаву]] дала пачатак Варшаўскай оперы. 19 красавіка 1776 года ў Гродне заснавалі камісію добрага парадку, якая займалася ўпарадкаваннем горада, паляпшэннем яго гаспадарча-фінансавага становішча. У кампэтэнцыю камісіі таксама ўваходзілі пытанні ўпарадкавання гарадскага архіва, складання інвентароў і планаў, супрацьпажарная [[бяспека]], будаўніцтва, санітарна-гігіенічныя мерапрыемствы, рэвізія шпіталяў і інш. Адным з вынікаў дзейнасці камісіі стала адбудова ў 1784 годзе Гродзенскай гарадской ратушы<ref name="evkl515"/>. 27 мая 1793 года ў Гродне ў будынку Новага Замка адбыўся апошні сойм Рэчы Паспалітай (г. зв. «нямы сойм»), які зацвердзіў [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]. Гродна было адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] (гэтак, сюды перавялі з Вільні Цэнтральную дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага). У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] горад апынуўся ў складзе Расійскай імперыі. 25 лістапада таго ж года ў Гродне адбылося адрачэнне ад стальца апошняга караля польскга і вялікага князя літоўскага — [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. <center><gallery caption="Гравюры і планы Гродна" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (1575).jpg|Браўн і Хогенберг, 1575 г. Выява:Grodna 1600.jpg|[[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскі]], 1600 г. Выява:Horadnia. Горадня (1575, 1623).jpg|Крогт пв. Хогенберг, 1623 г. Выява:Plan of Hrodna, 1655.jpg|[[1655]]. Выява:Horadnia. Горадня (1627).jpg|Кустос, XVII ст. Выява:Horadnia. Горадня (1713).jpg|Лясор, 1713 г. Выява:Horadnia. Горадня (1729).jpg|(памылкова) Бодэнер, 1729 г. Выява:Horadnia. Горадня (1758).jpg|1758 г. </gallery></center> === У Расійскай Імперыі === [[Выява:January Uprising insurgents leaving Grodno.JPG|thumb|Паўстанцы ў Гродне, 1864 г.]] З 1801 года Гродна стала цэнтрам [[Гродзенская губерня|губерні]]. У гэты час усе гарадскія прывілеі вывезлі ў [[Санкт-Пецярбург]] і [[Вільнюс|Вільню]]. Далучэнне да Расіі пазбавіла Гродна ранейшых правоў, замарудзіла развіццё эканомікі і культуры. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] ў горад 2 ліпеня ўвайшлі войскі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Гродна стала цэнтрам аднайменнага дэпартамента [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]], адноўленага Напалеонам. У горадзе сфарміраваўся аддзел Нацыянальнай гвардыі Вялікага Княства з 290 чалавек, жандармерыя з 856 чалавек. Таксама ў Гродне ішоў набор рэкрутаў у літоўскія пяхотныя і кавалерыйскія часткі. З губерні ў войска Вялікага Княства было набрана каля {{Num|6400|чалавек}}, з іх паводле загадаў аб мабілізацыі {{Num|2495|пяхотнікаў}} і {{Num|1103|кавалерысты}}. Літоўскія часткі ўдзельнічалі ў баях супраць расійскага войска на канцавым этапе [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], а таксама ў кампаніях 1813 і 1814 гадоў. Расійскія войскі ізноў занялі горад [[8 снежня]]. Гродна было адным з цэнтраў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|нацыянальна-вызваленчага]] руху Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага ў 1830 годзе. У 1862 годзе праз горад была пабудавана [[Пецярбургска-Варшаўская чыгунка]], што паспрыяла развіццю рамесных майстэрняў, дрэваапрацоўчай і тытунёвай прамысловасці. У 1863 годзе Гродзенская губерня стала эпіцэнтрам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Перад паўстаннем К. Каліноўскі і В. Урублеўскі ўтварылі ў месце рэвалюцыйную арганізацыю. У 1885 годзе адбыўся вялікі пажар, які значна пашкодзіў гістарычны цэнтр Гродна. У канцы XIX стагоддзя ў горадзе працавалі 73 прамысловыя прадпрыемствы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] 3 верасня 1915 года Гродна занялі войскі кайзераўскай [[Германія|Германіі]] і ўключылі яе ў склад нямецкай адміністрацыйнай адзінкі «[[Обер-Ост]]». На думку польскіх гісторыкаў, у канцы вайны нямецкія ўлады праводзілі ў Гродне палітыку аслаблення польскага ўплыву: горад аддзялілі ад [[Царства Польскае|Царства Польскага]] дэмаркацыйнай мяжой, што перашкаджала кантактам паміж мясцовымі палякамі і ўладамі ў [[Варшава|Варшаве]]. Паводле гэтага ж меркавання, немцы падтрымлівалі беларускія і літоўскія арганізацыі, якія ў той час фарміраваліся ў Гродне, і адначасова знішчалі польскія<ref name="gierowska"/>. Апроч таго, яны не дазвалялі фарміраваць польскую адміністрацыю<ref name="gierowska"/>. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы горада" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia. Горадня (XVIII).jpg|Новы замак. Выява:HarodniaNovyZamakKaplica02.jpg|Капліца пры Новым замку. Выява:Гарадніца1789.jpg|Гарадніца, 1789 г. Выява:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (E. Hłoŭna, 1852).jpg|Каложcкая царква, 1852 г. Выява:Horadnia, Kałoža (1866).jpg|Каложcкая царква, 1866 г. Выява:Horadnia, Kałoža. Горадня, Каложа (S. Kudraŭcaŭ, 1866).jpg|Каложа і замкі. Выява:Kałoža. Каложа (XIX).jpg|Каложа і Нёман. Выява:Horadnia, Maračoŭščyna. Горадня, Марачоўшчына (1904).jpg|Новы і Стары замкі. </gallery></center> === У БНР === [[Файл:Biełaruskaja kamendatura, Horadnia (1919).png|thumb|Беларуская камендатура ў Гродне (пачатак 1919 г.).]] 25 сакавіка 1918 года [[Рада БНР]] абвясціла Гарадзеншчыну (разам з горадам [[Беласток]]ам) тэрыторыяй Беларускай Народнай Рэспублікі. Нямецкія войскі не перашкаджалі ўтварэнню ўстаноў БНР<ref name="gierowska"/>. У лістападзе ў Гродне пачаў дзейнічаць беларускі камітэт культурна-нацыянальнай сувязі<ref name="EHB-2"/>. 19 лістапада таго ж года ў Гродне ўтварылася Беларуская Рада, у снежні сюды пераехаў [[урад БНР]] на чале з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], пачалося фарміраванне беларускага войска: арганізаваны [[1-ы беларускі полк]], [[асобны батальён Гродзенскай камендатуры]] і [[Беларускі гусарскі эскадрон]]. Ад пачатку 1919 года ў Гродне асеў [[Станіслаў Іваноўскі]], які заняў пасаду камісара польскага ўрада па Гродзенскай акрузе, нягледзячы на пратэсты літоўскіх і беларускіх урадаў. У лютым ён паставіў сваёй мэтай ліквідацыю беларускага войска, дамагаючыся тым самым, каб улада Літвы не распаўсюдзілася на Гродна. Адразу рэалізаваць свае планы яму не ўдалося, хоць ён здолеў перацягнуць на польскі бок адзін батальён (каля 500 чал.), які быў затым далучаны да Ковенскага палка стральцоў [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускай дывізіі]]. Рэшта беларускіх падраздзяленняў засталася ў горадзе, не паддаўшыся агітацыі. Пасля адыходу з Гродна нямецкіх войскаў 27 красавіка 1919 года штурмавыя аддзелы Польскай вайсковай арганізацыі без бою авалодалі галоўнымі аб’ектамі горада, раззброілі беларускі конны эскадрон. Частка беларускіх вайскоўцаў перайшла на тэрыторыю Літвы і ўлілася ў склад беларускіх часцей літоўскіх узброеных сіл. У 1919—1921 гадах беларускую культурна-асветніцкую працу ў Гродне праводзіла [[Грамада беларускай моладзі ў Горадні|Грамада беларускай моладзі]]: утварылася 1-я Гродзенская агульная беларуская школа, Фарштацкая (Занёманская) школа, Гродзенская беларуская прытулкавая школа; дзейнічалі Беларуская школьная рада і Гродзенская цэнтральная Беларуская вучыцельская рада, выдавалася газета «Беларускае слова». === За польскім часам === Калі Гродна занялі польскія войскі, горад уключылі ў склад часовай адміністрацыйнай адзінкі — [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] (ГУУЗ). З 7 чэрвеня 1919 года Гродна — цэнтр павета Віленскай акругі ГУУЗ. У [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскую вайну]] ў 1920 годзе бальшавікі захапілі Гродна і ўтрымлівалі яго дзесяць тыдняў. У выніку савецка-літоўскіх перамоў, падчас якіх тэрыторыя Беларусі разглядалася як расійская, яны далі згоду на максімальнае задавальненне тэрытарыяльных патрабаванняў літоўцаў (у тым ліку [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|фармальна перадалі ім]] Гродна). Літоўскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасць ''«антысавецкіх арганізацый і груп»'', у тым ліку органаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] i польскіх арганізацый. Пасля таго, як Гродна занялі польскія войскі, структур ГКУЗ ужо не аднаўлялі. 20 снежня горад уключылі ў Навагрудскую акругу Польскай Рэспублікі. Згодна з умовамі [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Гродна афіцыйна стала часткай Польскай дзяржавы, дзе 19 лютага 1921 года ўвашла ў склад Беластоцкага ваяводства, цэнтр [[Гродзенскі павет (1921—1940)|павета]]. За польскім часам насельніцтва горада павялічылася з 40 тыс. чалавек (1926) да 49 тыс. (1931). У Гродне дзейнічалі гарадская рада, акруговы камітэт і гарадскія аддзяленні [[Таварыства беларускай школы]], беларускія палітычныя арганізацыі, працавала [[Гродзенская беларуская гімназія]]. Аднак у 1930-я гады польскія ўлады закрылі ўсе беларускія школы Гродна<ref name="EHB-3"/>. У 1927 годзе [[Ян Каханоўскі]] заснаваў [[Гродзенскі заапарк]], у 1920 годзе па ініцыятыве [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]] ўтвораны [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]]. Польскія ўлады праводзілі археалагічныя даследаванні [[Стары замак (Гродна)|Старога Замка]], пачалі яго [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыю]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Гродна за польскім часам" perrow="4"> Выява:Horadnia, Stary Rynak. Горадня, Стары Рынак (J. Vałynski, 1929).jpg|Плошча Стэфана Баторыя. Выява:Rynak. Рынак (1930).jpg|У цэнтры горада. Выява:Horadnia, Nioman-Mastavaja. Горадня, Нёман-Маставая (1937).jpg|Панарама горада. Выява:Brygidzkaja Street in Horadnia.jpg|Вуліца Брыгіцкая. Выява:Horadnia, Stary most. Горадня, Стары мост (1938).jpg|Гарадскі мост. Выява:Horadnia, Lipavaja. Горадня, Ліпавая (1930).jpg|Дзяржаўная тытунёвая фабрыка. Выява:Panorama of Horadnia.jpg|Панарама горада. Выява:Horadnia, Padzamča. Горадня, Падзамча (1935).jpg|Краявід кляштара бернадынак, знішчанага ў 1950-я гады. </gallery></center> === Другая сусветная вайна === З 20 па 22 верасня 1939 года працягвалася [[Абарона Гродна (1939)|барацьба польскіх войскаў з Чырвонай Арміяй за Гродна]]<ref name="Hardzijenka"/>. У верасні 1939 года, пры [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|падзеле]] Польшчы Германіяй і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Заходняя Беларусь]] разам з Гроднам увайшла ў склад СССР і ў лістападзе 1939 года ў выніку [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|Уз’яднання Беларусі]] стала часткай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. На другі дзень пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Гродна было захоплена войскамі [[Адольф Гітлер|гітлераўскай]] Германіі (23 чэрвеня 1941). Гітлераўцы ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Было забіта і закатавана ў [[лагер смерці|лагеры смерці]] пад [[Фолюш (Гродна)|Фолюшам]] каля 33 тысяч чалавек. У [[Гродзенскае гета|канцэнтрацыйных лагерах]] была знішчана большая частка яўрэйскага насельніцтва горада. Гродна было цэнтрам [[Партызанская вайна|партызанскага]] і падпольнага антыфашысцкага руху. Падчас Віленскай і Беластоцкай аперацыі 1944 года горад быў вызвален войскамі 3-га Беларускага фронту (16 ліпеня). === У БССР === З верасня 1944 года Гродна — абласны цэнтр Беларускай ССР. У выніку вайны Гродна значна пацярпела. Хоць большую частку помнікаў архітэктуры і атрымалася захаваць, аднак савецкія ўлады знішчылі шэраг значных гарадзенскіх славутасцей: [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фару Вітаўта]], ратушу, некаторыя кляштары, у тым ліку [[Ордэн Базыльян|базыльян]], кварталы старой забудовы ўздоўж вуліцы Падольнай. Даваеннага ўзроўню насельніцтва Гродна дасягнула толькі ў сярэдзіне 1950-х гадоў. У гэты перыяд горад пачаў ператварацца ў буйны цэнтр прамысловасці на захадзе Беларусі, колькасць жыхароў да 1988 года павялічылася ў 5 разоў у параўнанні з 1939 годам. === У Рэспубліцы Беларусь === У 2005 годзе пачалася перабудова гістарычнага цэнтра горада. У 2008 годзе Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры заявіла пра парушэнні [[Закон аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь|Закона аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]] пры яе правядзенні<ref name="Astapovič" />: праводзіцца руйнаванне культурнага пласту на Савецкай плошчы, плануецца знос 28 будынкаў у стылі [[канструктывізм]]у па вуліцах Міцкевіча, Горкага і 17-га верасня і пабудова там сучаснага гасцінічнага комплексу, асноўны транспартны паток накіроўваецца ў небяспечнай блізкасці ад Новага і Старога Гродзенскіх замкаў; планы аднаўлення ратушы і Фары Вітаўта не рэалізоўваюцца. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:400000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1588 from:0 till:4000 bar:1856 from:0 till:18400 bar:1897 from:0 till:46900 bar:1913 from:0 till:63000 bar:1931 from:0 till:49000 bar:1939 from:0 till:57200 bar:1956 from:0 till:65000 bar:1965 from:0 till:98000 bar:1980 from:0 till:202000 bar:1988 from:0 till:272000 bar:2005 from:0 till:317366 bar:2009 from:0 till:327540 bar:2017 from:0 till:368710 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVI стагоддзе''': 1588 год — 4 тыс. чал. * '''XIX стагоддзе''': 1856 год — 18,4 тыс. чал.; 1897 год — 46,9 тыс. чал. * '''XX стагоддзе''': 1913 год — 63 тыс. чал.; 1931 год — 49 тыс. чал.; 1939 год — 57,2 тыс. чал.; 1956 год — 65 тыс. чал.; 1965 год — 98 тыс. чал.; 1980 год — 202 тыс. чал.; 1985 год — 247 тыс. чал.; 1988 год — 272 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2005 год —317&nbsp;366 чал., у т.л. беларусы — 62,3 %, палякі — 24,8 %, рускія — 10,1 %, украінцы — 1,8 %, яўрэі — 0,4 %, літоўцы — 0,2 %, татары — 0,2 %, іншыя нацыянальнасці — 0,4 %; 2006 год — 318,6 тыс. чал.; 2008 год — 337,4 тыс. чал.; 2009 год — {{num|327540|чал.}} (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2012 год — 346,6 тыс. чал.<ref name="346tsia"/>; 2015 год — {{num|361352|чал.}}<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — {{num|365610|чал.}}<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — {{num|368710|чал.}}<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — {{num|373747|чал.}} == Эканоміка == Вядучымі галінамі ў горадзе з’яўляецца [[машынабудаванне і металаапрацоўка]], [[Хімічная прамысловасць|хімічная]], [[Тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльная]], [[Абутковая прамысловасць|гарбарна-абутковая]], будматэрыялаў. Найбольш буйныя прадпрыемствы — «[[Гродна Азот]]», «[[Гродна Азот|Гродна Хімвалакно]]» і «[[Белкард]]». Гродна — буйны прамысловы цэнтр Беларусі. У 2006 годзе прамысловымі прадпрыемствамі выраблена прадукцыі на суму {{num|2142|млрд}} руб. у дзейсных цэнах. Найбольш развітыя [[лёгкая прамысловасць]] і [[хімічная прамысловасць]]. Таксама развіта харчовая прамысловасць, танкасуконная вытворчасць, [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудаўнічая вытворчасць]] і [[металаапрацоўка|металаапрацоўчая]] галіны. У горадзе знаходзяцца прадпрыемствы электраэнергетыкі, дрэваапрацоўчыя, гарбарныя, будаўнічых матэрыялаў і іншыя. Найбольш вядомыя прадпрыемствы: * «Гродна Азот» — вытворчасць [[азотныя ўгнаенні|азотных угнаенняў]] ([http://www.azot.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014175439/http://azot.by/ |date=14 кастрычніка 2008 }}); * «Гродна Хімвалакно» — [[хімічнае валакно|хімічнага валакна]] ([http://www.grodno-khim.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430203355/http://www.grodno-khim.by/ |date=30 красавіка 2016 }}); * «[[Гроднаэнерга]]»; * «Белкард» — вытворчасць [[карданны вал|карданных валаў]] ([http://www.belcard-grodno.com/belcard/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006134408/http://www.belcard-grodno.com/belcard/ |date=6 кастрычніка 2008 }}); * «[[БелТАПАЗ|Завод такарных патронаў]]» — (вытворчасць [[станок|станкоў]]); * «[[Радыёхваля (завод)|Радыёхваля]]» — ([http://www.radiovolna.com.by/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120626222228/http://www.radiovolna.com.by/ |date=26 чэрвеня 2012 }}); * «[[Белкард|Завод аўтамабільных агрэгатаў]]» — [http://www.gzaa-grodno.com/ сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081107114354/http://www.gzaa-grodno.com/ |date=7 лістапада 2008 }}; * «ЗОВ-ЛенЕвроМебель» — вытворчасць мэблі ([http://zov.by/ сайт]); * Швейна-гандлёвая фабрыка «Элод» — (вытворчасць [[галантарэя|галантарэйнай прадукцыі]]); * Пальчаткавая фірма «[[Accent|Акцэнт]]» — ([http://www.accent-gloves.ru сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422072658/http://www.accent-gloves.ru/ |date=22 красавіка 2016 }}); * [[Нёман (абутковая фабрыка)|Абутковая фабрыка «Нёман»]]; * [[Нёман (тытунёвая фабрыка)|Тытунёвая фабрыка «Нёман»]] ([http://www.tabak.by сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160504084351/http://www.tabak.by/ |date=4 мая 2016 }}; == Транспарт == Гродна з’яўляецца буйным транспартным вузлом. У горадзе дзейнічае [[Гродна (аэрапорт)|аэрапорт Гродна]], чыгуначны вакзал і аўтавакзал. Маецца развітая сетка гарадскога грамадскага транспарту. Аўтобусны рух наладжаны ў [[1930]] годзе, аснову парка складаюць аўтобусы маркі «[[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]]» і «[[Нёман (аўтазавод)|Нёман]]». [[Тралейбус]]ны рух адкрыты [[10 лістапада]] [[1974]] г. да вынесенага за межы горада завода «АЗОТ». Усяго ў горадзе дзейнічае 34 аўтобусных і 20 тралейбусных маршрутаў. Ад горада адыходзяць чыгуначныя лініі на [[Вільнюс]] (лінія заканчваецца ля самай літоўскай мяжы), [[Масты]] і [[Беласток]]. З іх электрыфікавана толькі лінія ў бок Польшчы, на якой маецца сумешчаная [[Шырыня каляіны|каляіна]] (1 435 мм і 1 520 мм). Дзейнічае чыгуначны мост праз [[Нёман]]. У Гродне знаходзяцца 2 пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь: чыгуначная станцыя Гродна—Кузня Беластоцкая і Гродна—аэрапорт. Па левым беразе з Гродна дарогі такія: на паўднёвы ўсход у [[Індура|Індуру]] і [[Ваўкавыск]], на паўднёвы захад у [[Брузгі]]-[[Беласток]], на поўнач у [[Сапоцкін]]. Па правым беразе Нёмана дарогі з Гродна ідуць на поўнач у [[Друскінінкай]], на паўночны ўсход у [[Парэчча (Гродзенскі раён)|Парэчча]], на ўсход у [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]] і на [[Скідзель]] — [[Мінск]]. == Культура == [[Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі]], Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей, Гродзенскі літаратурны [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|музей Максіма Багдановіча]], Гродзенскі музей гісторыі Гарадніцы, [[Дом-музей Элізы Ажэшка]], музей Зоф’і Налкоўскай. Цэнтр тэатральнага жыцця — [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]] (сайт: http://www.drama.grodno.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080711180204/http://drama.grodno.by/ |date=11 ліпеня 2008 }}), [[Гродзенскі абласны тэатр лялек]]. Абласная філармонія. Працуе Гродзенскі заалагічны парк. Штогод ладзіцца найстарэйшы на Беларусі бардаўскі фестываль [[Зялёны Гран-Пры]]. == Адукацыя == У Гродне працуюць 97 дашкольных устаноў, 40 агульнаадукацыйных школ, у тым ліку 2 ліцэі, 6 гімназій, а таксама школы з ліцэйскімі класамі. Працуюць 9 сярэдніх адмысловых навучальных устаноў. У Гродне дзейнічаюць 3 дзяржаўныя [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] — [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] (сайт: http://www.grsu.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080626121806/http://www.grsu.by/ |date=26 чэрвеня 2008 }}), Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт (сайт: http://www.grsmu.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220611040639/http://www.grsmu.by/ |date=11 чэрвеня 2022 }}), Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт (сайт: http://www.ggau.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120624043316/http://www.ggau.by/ |date=24 чэрвеня 2012 }}), [[Гродзенская вышэйшая духоўная семінарыя]]. У горадзе ёсць 14 масавых [[бібліятэка|бібліятэк]], у тым ліку 6 дзіцячых, 2 змяшанага тыпу, [[польская літаратура|польскай літаратуры]], Гродзенская абласная з дзіцячым аддзяленнем. Дзейнічае Гродзенскі гісторыка-археалагічны [[запаведнік]], Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей. == СМІ == У горадзе выдаецца некалькі газет, сярод якіх: «[[Гродзенская праўда]]», «[[Вячэрні Гродна]]»<ref name="vgr"/>, «Міліцэйскі веснік», «[[Słowo Ojczyste, 1997|Słowo Ojczyste]]» і інш., працуе тэлерадыёкампанія «[[Гродна (тэлерадыёкампанія)|Гродна]]»<ref name="tvr"/>, абласное радыё<ref name="radio"/>, вузел [[тэлеграф]]най сувязі, станцыя міжгароднай [[тэлефон]]най сувязі. Маецца сетка кабельнага тэлебачання «ГАРАНТ»<ref name="garant"/>. == Турызм == Гродна — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Беларусь», «Гродна», «Маналіт», «Нёман», «Амега», «Турыст», «Кронан Парк Гатель», гандлёва-гасцінічны комплекс «Сямашка» [http://hotel-semashko.ru/ сайт]. У межах горада і ўрочышчы Грандзічы находзяцца дзіцячы санаторый «Нёман-72», санаторыі-прафілакторыі «Здароўе», ААТ «Гародна Хімвалакно», «Жамчужына», база адпачынку «Купалінка». == Славутасці == <center><gallery> [[Выява:Grodna 1600.jpg|thumb|left|300px|Горад Гродна — гравюра [[Т. Макоўскі|Т. Макоўскага]], [[1600]] г. ]] [[Файл:Стары і новы замак зімою.JPG|міні|[[Стары замак, Гродна|Стары]] і [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] узімку]] [[Выява:Grodno fortress (Гродзенская крэпасць).jpg|thumb|200px|[[Гродзенская крэпасць]] на нямецкай паштоўцы.]] </gallery></center> Захавалася звыш 400 аб’ектаў гісторыі і архітэктуры, якія ахоўваюцца дзяржавай. Старая частка горада ў 1988 г. абвешчана помнікам горадабудаўніцтва і культуры. Асноўныя славутасці: * [[Стары замак (Гродна)|Стары замак (Замак Баторыя)]] * [[Новы замак (Гродна)|Новы замак]] * [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]] і кляштар езуітаў * [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак]] * [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў]] * [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебская (Каложская) царква]] * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак]] * [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскі кафедральны сабор]] * [[Свята-Уладзімірская царква (Гродна)|Свята-Уладзімірская царква]] * [[Царква ў імя святой роўнаапостальнай княгіні Вольгі (Гродна)|Царква ў імя княгіні Вольгі]] (1995) * [[Свята-Марфінская царква (Гродна)|Царква прападобнай Марфы]] * [[Вялікая харальная сінагога (Гродна)|Вялікая харальная сінагога]] * [[Лютэранская кірха Святога Іаана (Гродна)|Лютэранская кірха]] * [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]] * [[Сядзіба Станіславова]] * [[Сядзіба Панямонь]] * {{нп5|Аўгустова (сядзіба)|Сядзіба Аўгустова|ru|Августово (усадьба)}} * [[Лямус брыгіцкага кляштара (Гродна)|Лямус брыгіцкага кляштара]] * [[Палац Храптовічаў (Гродна)|Палац Храптовічаў]] * [[Палац Сапегаў (Гродна)|Палац Сапегаў (Баторыеўка)]] * [[Вежа пажарнага дэпо (Гродна)|Вежа пажарнага дэпо]] * [[Воданапорныя вежы (Гродна)|Воданапорныя вежы]] * [[Дом купца Мураўёва]] * [[Аптэка езуітаў (Гродна)|Аптэка езуітаў]] * [[Дом урача Тальгейма]] * [[Будынак пазямельнага банка (Гродна)|Будынак пазямельнага банка]] * [[Дом урача (Гродна)|Дом урача Алшыбаева]] * [[Дом масонаў (Гродна)|Дом масонаў]] * [[Дом-музей Элізы Ажэшка]] * [[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)|Дом-музей Максіма Багдановіча]] * [[Дом віцэ-адміністратара]] * [[Палац віцэ-адміністратара (Гродна)|Палац віцэ-адміністратара (Палац Валіцкага)]] * [[Крывая афіцына]] * [[Лямус на Гарадніцы]] * Дом лясной адміністрацыі * [[Домік майстра (Гродна)|Домік майстра]] * [[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|Палац віцэ-губернатара Максімовіча]] * [[Будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Гродна)|Будынак Марыінскай жаночай гімназіі]] * [[Будынак рэальнага вучылішча (Гродна)|Будынак рэальнага вучылішча]] * Палац Чацвярцінскіх * [[Фарныя могілкі]] * '''Помнікі''': Вітаўту Вялікаму, [[Помнік Давыду Гарадзенскаму|Давыду Гарадзенскаму]], [[Помнік Янку Купалу (Гродна)|Янку Купалу]], Элізе Ажэшка, Адаму Міцкевічу, Жану-Эмануэлю Жыліберу, маршалу Сакалоўскаму. * '''Скульптуры:''' Дойлід Гарадніцы (Джузэпэ дэ Сако), Святому Губерту, Гараднічанка, Амур, Ладдзя Насада, Лаўка архітэктараў. * '''Памятныя знакі''': «Фара Вітаўта», Давыду Гарадзенскаму (каля Каложы), [[Помнік у гонар 850-годдзя Гродна|у гонар 850-годдзя Гродна]], 580-годдзя Грунвальдскай бітвы. * '''Муралы:''' «Навука», «Фестывальны». * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гродна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (мікрараён Паўднёвы) (2000) * [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Гродна)|Касцёл Божай Міласэрнасці]] (мікрараён Вішнявец) * [[Касцёл Найсвяцейшага Адкупіцеля (Гродна)|Касцёл Найсвяцейшага Адкупіцеля]] (мікрараён Дзевятоўка) (2011) * [[Царква ў гонар Сабора Усіх Беларускіх Святых (Гродна)|Царква ў гонар Сабора Усіх Беларускіх Святых]] (2011) == Страчаная спадчына == * [[Фара Вітаўта (Гродна)|Фара Вітаўта]] * [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў (Гродна)|Касцёл Узвышэння Святога Крыжа і кляштар кармелітаў]] * [[Дом па Савецкай вуліцы, 14 (Гродна)|Касцёл Святога Духа]] * [[Гарадзенская ратуша]] * [[Кляштар бернардзінак (Гродна)|Касцёл Нараджэння Панны Марыі і кляштар бернардзінак]] * [[Дом Агінскага (Гродна)|Дом Агінскага]] * Палац Радзівілаў * [[Гродзенскі палац Тызенгаўза|Палац Тызенгаўза]] * Карчма Тызенгауза * Аляксандра-Неўская царква * Помнік «Стэла Свабоды» == Галерэя == <center><gallery caption="Гродна на акварэлях [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 2-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (N. Orda, 6.06.1866).jpg|Панарама: Новы і Стары замкі, Каложа. Выява:Catholic church of Mother of God of Angels in Horadnia, N. Orda.jpg|Францысканы і Каложа. Выява:Catholic church of St. Francis Ksaver in Horadnia, N. Orda.jpg|Касцёл і калегіум езуітаў. Выява:Catholic church of St. Mary in Horadnia, N. Orda.jpg|Фара Вітаўта. Выява:Catholic church of Mother of God of the Rosary in Horadnia, N. Orda.jpg|Дамініканы. Выява:Monastery Bernardine in Horadnia, N. Orda.jpg|Жаночы і мужчынскі кляштары бернардзінцаў. Выява:Old Castle in Horadnia, N. Orda.jpg|Стары замак. Выява:Palace in Horadnia, N. Orda.jpg|Палац віцэ-адміністратара. </gallery></center> {{Панарама|Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (N. Orda, 1861-69).jpg|600px|<center>Панарама Гродна. Акварэль [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX стагоддзе]].</center>}} <center><gallery> Выява:Grodno_plac.jpg|Цэнтр Гродна. Выява:Klasztor_brygitek.jpg|Касцёл Брыгітак. Выява:Grodno_katedra.jpg|Фарны касцёл. Выява:Grodna_1575.jpg|Гродна на выяве 16 ст. Выява:Kalozha.jpg|Каложа. Выява:Grodno - synagogue (za Nemanom) 1948-1963 Anatoly Nalivaev.jpg|Будынак былой сінагогі ў занёманскім прадмесце, 1948 год. Мастак А. Наліваеў. Выява:Hrodna_Batory_Old_Castle_cityside_2006-1.jpg|Стары замак. Выява:Каралеўскі палац у Гродне.jpg|Новы замак. |Помнік Другой Сусветнай вайны. </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гродна|Ганаровыя грамадзяне Гродна}} * [[Эліза Ажэшка]] — польская пісьменніца * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] * [[Максім Багдановіч]] — беларускі паэт * [[Леў Самойлавіч Бакст|Леў (Леон) Бакст]] — тэатральны [[мастак]], графік * [[Стэфан Баторый]] — [[Вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] і кароль Польскі * [[Ігар Міхайлавіч Басінскі|Ігар Басінскі]] * [[Аўгуст Бекю]] (3 мая 1775, Гродна — 7 верасня 1824, Вільня) — вучоны-гігіеніст, прафесар Віленскага ўніверсітэта * [[Аляксандра Мікалаеўна Борціч|Аляксандра Борціч]] — выканаўца роляў у мастацкіх фільмах. * [[Васіль Быкаў]] — беларускі пісьменнік * [[Вільфрыд Войніч]] — бібліяфіл і гаспадар «[[Рукапісу Войніча]]» * [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург|Ілья Гінцбург]] — скульптар * [[Генрых Глябовіч]] * [[Антоні Грушэцкі]] — прафесар жывапісу, пісаў абразы для каралеўскай галерэі па запросе караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Панятоўскага]] * [[Юрый Ігаравіч Гумянюк|Юрый Гумянюк]] ([[1969]]—[[2013]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[журналіст]] * [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля|Валерый Дзідзюля]] — [[гітарыст]] і [[кампазітар]], вядомы выканаўца [[фламенка]] * [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі]] — гісторык Гродзеншчыны, краязнавец * [[Жан Эмануэль Жылібер|Жан Жылібер]] — французскі [[Біялогія|біёлаг]], заснавальнік батанічнага парка * [[Людвіг Лазар Заменгоф|Людвік Заменгоф]] — заснавальнік мовы [[эсперанта]]<ref name="sb"/> * [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Ягор Замыслоўскі]] * [[Дзяніс Яўгенавіч Івашын|Дзяніс Івашын]] (нар. [[1979]]) — [[Беларусь|беларускі]] журналіст і [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]] * [[Казімір Казіміравіч]] (св. Казімір) — княжыч літоўскі і каралевіч польскі, прылічаны да святых, святы-патрон Літвы * [[Казімір IV Ягелончык]] — [[Вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] і кароль Польскі * [[Кастусь Каліноўскі]] — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], паэт * [[Віктар Іванавіч Карака|Віктар Карака]] * [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксей Карпюк]] — беларускі пісьменнік * [[Авянір Маркавіч Касценчык|Авянір Касценчык]] * [[Алесь Кіркевіч]] — былы намеснік старшыні [[Малады Фронт|Маладога Фронту]] і кіраўнік Гродзенскага аддзялення маладзёжнай арганізацыі. [[Палітычныя зняволеныя|Палітвязень Беларусі]]. * [[Вольга Валянцінаўна Корбут|Вольга Корбут]] — гімнастка, алімпійская чэмпіёнка; * [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч|Аляксандр Курловіч]] — спартсмен * [[Меір Ланскі]] — «хросны бацька» яўрэйскай мафіі, «заснавальнік» Лас-Вегаса * [[Валерый Леванеўскі]] — прадпрымальнік, [[палітык]], грамадскі дзеяч * [[Эйтан Ліўні]] * [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандр Мілінкевіч]] — [[палітыка|палітык]], кандыдат у Прэзідэнты Беларусі ў 2006 г. * [[Сафія Налкоўская]] — польская пісьменніца * [[Чэслаў Неман]] — польскі музыкант * [[Аксана Уладзіміраўна Папко|Аксана Папко]] — беларуская веласіпедыстка * [[Аляксандр Мікалаевіч Сапега]] * [[Валерый Віталевіч Святоха|Валерый Святоха]] — беларускі лёгкаатлет * [[Януар Іванавіч Сухадольскі|Януар Сухадольскі]] — (1-ая пал. 19 ст.), мастак-баталіст * [[Антоні Тызенгаўз]] — гродзенскі стараста пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе А. Панятоўскім]], [[мецэнат]] * [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]] * [[Ірына Алегаўна Шылава|Ірына Шылава]] * [[Юзаф Ядкоўскі]] — археолаг-аматар, нумізмат, стваральнік гісторыка-археалагічнага музея == Цікавыя звесткі == '''Песні аб Гродне''' * [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]] — Горад ([[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]) '''Фільмы і эпізоды з фільмаў, якія здымаліся ў Гродне і ваколіцах''' * «[[Міколка-паравоз (фільм)|Міколка-паравоз]]» (1956) * «[[Я родам з дзяцінства]]» (1966) * «[[Годен к нестроевой]]» (1968) * «[[Іван Макаравіч]]» (1968) * «[[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]]» (1971) * «[[Рудабельская рэспубліка]]» (1971) * «[[Ищу человека]]» (1973) * «[[Корцік (фільм, 1973)|Корцік]]» (1973) * «[[Бронзавая птушка (фільм)|Бронзавая птушка]]» (1974) * «[[Без права на ошибку]]» * «[[Сямейныя абставіны]]» (1977) * «[[Торговка и поэт]]» (1978) * «[[Дажджы па ўсёй тэрыторыі]]» (1978) * «[[Вазьму твой боль (фільм)|Вазьму твой боль]]» (1980) * «[[Культпаход у тэатр]]» (1982) * «[[Найти и обезвредить]]» (1982) * «[[Белыя росы]]» (1983) * «[[Мама, я жывы]]» (1985) * «[[Двое на выспе слёз]]» (1987) * «[[Мяне завуць Арлекіна]]» (1988) * «[[Мёд асы]]» (1991) * «[[Кооператив «Политбюро» или Будет долгим прощание]]» (1992) * «[[Я — Іван, ты — Абрам]]» (1993) * «[[Сын за бацьку]]» (1995) * «[[У жніўні 44-га…]]» (2000) * «[[Бабий яр]]» (2003) * «[[Смерш (фільм)|Смерш]]» (2007) * «[[Чаклун і Румба / Другая памылка сапёра]]» (2007) * «[[Застава Жилина]]» (2008) * «[[Дняпроўскі рубеж]]» (2009) * «[[Слон (фільм)|Слон]]» (2010), эпізод з падзеннем фуры каля кар’ера ля [[Ласосна (вёска)|Ласосна]]<ref name="autogrodno"/> * «[[Сляды апосталаў]]» (2013) == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Кітай||20px}} [[Луннань]] ([[Кітай]]) * {{Сцяг|Польшча||20px}} [[Беласток]] ([[Польшча]]) — пабрацімства прыпынена<ref>[https://sputnik.by/20210330/Vlasti-Grodno-prokommentirovali-prekraschenie-sotrudnichestva-s-Belostokom-1047263085.html Власти Гродно прокомментировали прекращение сотрудничества с Белостоком]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг|Францыя||20px}} [[Лімож]] ([[Францыя]]) * {{Сцяг|Германія||20px}} [[Міндэн]] ([[Германія]]) * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Бялград]] ([[Сербія]]) * {{Сцяг|Венгрыя||20px}} [[Ньірбатар]] ([[Венгрыя]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} управа [[Шчукіна]] горада [[Масква|Масквы]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} [[Хімкі]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Расія||20px}} [[Шчолкава]] ([[Расія]]) * {{Сцяг|Канада||20px}} [[Піцербаро]] ([[Канада]]) == Гл. таксама == {{Партал|Гродна}} * [[Спіс вуліц Гродна]] == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="Garto"|Гэтыя варыянты часта блыталіся ў сярэдневяковых дакументах з '''Garthe''' (на правым беразе р. Нарва каля ўпадзення рр. Піса і Вінцэнта), '''Garden''' (колішняе ўмацаванне на дарозе з Мемеля ў Юрбарк), '''Garsden''' (колішняе ўмацаванне на правым беразе р. Мінга, недалёка да Мемеля)<ref>[[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]]. Старажытная гісторыя літоўскага народа, 1840. Т.7, С.73.</ref>.}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111104135501/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_grodno.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гродненской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="Гродно">Напр., у грамаце вялікага князя Жыгімонта Аўгуста (1562). Госцеў, Швед. С.23.</ref> <ref name="grodno.by-goroden">{{cite web|url=http://www.grodno.by/grodno/history.html|title=История Гродно|publisher=grodno.by|access-date=2012-05-02|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/68ap0J6xQ?url=http://www.grodno.by/grodno/history.html|archive-date=21 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="LHN">Госцеў А., Швед В. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. С. 11.</ref> <ref name="NH">[http://garady.org/grodno/ Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100719191745/http://garady.org/grodno/ |date=19 ліпеня 2010 }} // {{Крыніцы/Нашы гарады|к}}</ref> <ref name="EHB-1">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 148.</ref> <ref name="evkl514">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=514|артыкул=Гродна|аўтар=[[Юрый Гардзееў|Гардзееў Ю.]]}}</ref> <ref name="gbm">[http://knihi.com/hierb/horad.html Гродна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="evkl515">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=515|артыкул=Гродна|аўтар=[[Юрый Гардзееў|Гардзееў Ю.]]}}</ref> <ref name="gierowska">Joanna Gierowska-Kałłaur: Rozdział I. Sytuacja ogólna na świecie, w Polsce i na Litwie w chwili odzyskiwania przez Polskę niepodległości. // Joanna Gierowska-Kałłaur: Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 — 9 września 1920). Wyd. 1. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003. ISBN 83-88973-60-6. — S. 31—32.</ref> <ref name="EHB-2">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 151.</ref> <ref name="EHB-3">[[Алесь Госцеў]]. Гродна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 152.</ref> <ref name="Hardzijenka">Алег Гардзіенка. [http://www.nn.by/2000/38/17.htm Невядомыя старонкі беларускага паходу] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» № 38 (195), 18—25 верасня 2000.</ref> <ref name="Astapovič">{{Спасылка| аўтар = Антон Астаповіч| год = 14 красавіка 2008| url = http://baj.by/m-p-printpub-tid-1-pid-4674.html| загаловак = Прэс-рэліз Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры| выдавецтва = Беларуская асацыяцыя журналістаў| дата = 26 жніўня 2010}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="346tsia">{{cite web|url=http://grodno.gov.by/ru/print.aspx?guid=1921|title=Труд, занятость и социальная защита|publisher=Гродненский городской исполнительный комитет|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502195135/http://grodno.gov.by/ru/print.aspx?guid=1921|archive-date=2 мая 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="vgr">[http://www.vgr.by/ «Вячэрні Гродна»]</ref> <ref name="tvr">[http://tvr.grodno.by тэлерадыёкампанія «Гродна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080628051420/http://www.tvr.grodno.by/ |date=28 чэрвеня 2008 }}</ref> <ref name="radio">[http://tvr.grodno.by/radio/ абласное радыё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080531225537/http://www.tvr.grodno.by/radio/ |date=31 мая 2008 }}</ref> <ref name="garant">[http://www.garant.by «ГАРАНТ»]</ref> <ref name="glenad">{{cite web|url=http://glenad-grodno.gov.by/state/AH:-1.188000265000/AA:navID.43|title=Раён|publisher=Адміністрацыя Ленінскага раёна|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309092512/http://glenad-grodno.gov.by/state/AH:-1.188000265000/AA:navID.43/|archive-date=9 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="aor">{{cite web|url=http://www.aor.by/region|title=З гісторыі развіцця|publisher=Адміністрацыя Кастрычніцкага раёна|access-date=2012-05-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919231143/http://www.aor.by/region/|archive-date=19 верасня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="sb">[http://www.sb.by/article.php?articleID=58345 Вяртанне доктара Заменгофа // «Советская Беларусь», 15 мая 2007 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071226020745/http://www.sb.by/article.php?articleID=58345 |date=26 снежня 2007 }}</ref> <ref name="autogrodno">Видео: из-за съемок фильма в карьере возле Гродно утопили грузовик с прицепом http://autogrodno.by/home/avtosobytiya/4929-vozle-grodno-utopili-furu.html</ref> <ref name="microdistrict">[https://flatfy.by/geo_list?geo_id=3211&geo_type=microdistrict&section_id=1 Усе мікрараёны Гродна]{{Недаступная спасылка}}</ref> }} == Літаратура == * Госцеў А. П., Швед В. В. Кронан. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990 гг.). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада / [аўтары тэксту: А. Госцеў і інш.]. — Гародня [Гродна]. — Wrocław: [б. в.], 2012. — 339 с. — (Гарадзенская бібліятэка; кн. 15). == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://locator.by/grodno Карта Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170705140750/http://locator.by/grodno |date=5 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|130921|Гродна}} * [http://belarusdigest.com/story/hrodna-region-land-catholics-and-smugglers-14163 Hrodna Region: The Land of Catholics and Smugglers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150731230705/http://belarusdigest.com/story/hrodna-region-land-catholics-and-smugglers-14163 |date=31 ліпеня 2015 }} * [http://oldgrodno.by Галерэя «Мая Гародня». Гісторыя горада Горадні ў фатаграфіях і паштоўках.] * [http://region.grodno.by/by/ Гродзенскі аблвыканкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080701100229/http://www.region.grodno.by/by/ |date=1 ліпеня 2008 }} * [http://forum.grodno.net/ Форум Гродна] * [http://s13.ru/ Блог Гродно S13.RU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081025044540/http://s13.ru/ |date=25 кастрычніка 2008 }} * [http://www.radzima.org/be/gorad/grodna.html Гродна ў фатаздымках на Radzima.org] * [http://szlachta.io.ua/album486785 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Старажытнае Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120523084747/http://szlachta.io.ua/album486785 |date=23 мая 2012 }} * [http://szlachta.io.ua/album50943 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Гродна 1980-х] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163809/http://szlachta.io.ua/album50943 |date=24 мая 2012 }} * [http://harodnia.com/ Архітэктура Гродна] * [http://autogrodno.by/ Аўтарынак Гродна] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} {{Населеныя пункты на Нёмане}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Гродна| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] cplmuvlu3j4xjedg7qvg5060c63jzso Брачыслаў (князь полацкі) 0 14749 5149646 4990532 2026-06-01T16:21:51Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5149646 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславам Ізяславічам|полацкім князем у XI ст.}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Брачыслаў | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = князь полацкі | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1232 | перыядканец = 1242 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Святаслаў Мсціславіч (князь смаленскі)|Святаслаў Мсціславіч]] | пераемнік = [[Канстанцін (князь полацкі)|Канстанцін]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Брачысла́ў''' (ХІІ ст. — пасля 1242) — [[Князі віцебскія|князь віцебскі]] (зг. 1242), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1232—1242). Магчыма, паходзіў з роду віцебскіх князёў [[Васількавічы Віцебскія|Васількавічаў]]. == Біяграфія == Згадваецца [[Наўгародскі Першы летапіс|Наўгародскім Першым летапісам]]. Быў віцебскім князем, у 1232 годзе заняў полацкі сталец пасля 10-гадовага смаленскага панавання. Выдаў дачку [[Аляксандра Брачыслаўна|Васілісу]] замуж за наўгародскага князя [[Аляксандр Яраславіч|Аляксандра Яраславіча]], вяселле адбылося ў [[Таропец|Тарапцы]] ў 1239 годзе<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|2к|Брачыслаў, князь полацкі ў 1230-я гады||77}}</ref>. Магчыма, тым жа часам другую дачку выдаў замуж за літоўскага князя [[Таўцівіл Даўспрунгавіч|Таўцівіла]]. Магчыма, яго сынам быў пазнейшы полацкі князь [[Канстанцін (князь полацкі)|Канстанцін]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х—XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ—ХІІІ ст. Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. {{Ізяславічы Полацкія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі віцебскія]] 2yybmqi1ih5eolioto6fds4hy4yuf1w Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы 0 15284 5149800 5113811 2026-06-02T07:07:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149800 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы |скарачэнне = ГрДУ імя Янкі Купалы |эмблема = ГрДУ імя Я. Купалы.png |выява =ГДУ імя Янкі купалы.jpg |подпіс = |арыгінал = |міжназва = Yanka Kupala State University of Grodno |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1940 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = класічны ўніверсітэт |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 17 900 |замежныя студэнты = |бакалаўрыят = |магістратура = 272 |аспірантура = 160 |дактарантура = |дактары = 51 |прафесары = |выкладчыкі = 874 |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Гродна]] |кампус = |адрас = 230023, Гродна, вул. Ажэшка, 22 |сайт = http://www.grsu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = 53 |lat_min = 41 |lat_sec = 5 |lon_dir = |lon_deg = 23 |lon_min = 50 |lon_sec = 23 |CoordScale = |edu_region = }} '''Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы''' — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] ў [[Гродна]]. ГрДУ імя Янкі Купалы ідзе па шляху фарміравання рэгіянальнага ўніверсітэцкага комплекса, які аб’ядноўвае таксама і ўстановы сярэдняй прафесійнай адукацыі. Так у структуру ўніверсітэта ўваходзяць [[Ваўкавыскі каледж]], [[Гуманітарны каледж (Гродна)|Гуманітарны каледж]], [[Тэхналагічны каледж (Гродна)|Тэхналагічны каледж]] і [[Лідскі каледж]]. Сістэма менеджменту якасці ГрДУ імя Янкі Купалы адпавядае нацыянальным і міжнародным стандартам якасці серыі [[ISO]]<ref>[http://ekonomika.by/?option=com_content&catid=177&id=8961&view=article&Itemid=358&fontstyle=f-smaller Гродненский госуниверситет подтвердил соответствие системы менеджмента качества стандарту ISO] // ekonomika.by {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151025194201/http://ekonomika.by/?option=com_content&catid=177&id=8961&view=article&Itemid=358&fontstyle=f-smaller |date=25 кастрычніка 2015 }}</ref>. Паводле міжнароднага рэйтынгу Webometrics, які штопаўгода састаўляецца паводле аналізу афіцыйных сайтаў устаноў вышэйшай адукацыі, Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы сярод беларускіх ВНУ ўжо некалькі год запар займае другое месца (2011)<ref>[http://www.webometrics.info/rank_by_country.asp?country=by&zoom_highlight=Grodno+State+University+2011 Вынікі міжнароднага рэйтынга Webometrics за ліпень 2011 года]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Гісторыя == Заснаваны Пастановай № 209 [[СНК БССР]] «Аб мерапрыемствах па арганізацыі народнай адукацыі ў заходніх абласцях Беларусі» ад 22 лютага 1940 года як '''Гродзенскі настаўніцкі інстытут''', часам згдаваецца памылковая дата 20 лютага 1940 года<ref>Габрусевіч, Крэнь, С. 28</ref>. Першым дырэктарам інстытута быў [[С. Я. Раскін]]. На двух аддзяленнях — беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры і фізіка-матэматычным — рыхтавалі настаўнікаў 5-7 класаў няпоўнай сярэдняй школы<ref name="Гіст">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/gistoryya-universiteta.html|title=Гродненский государственный университет имени Янки Купалы - Гісторыя ўніверсітэта|website=www.grsu.by|access-date=2023-11-24|archive-date=24 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124182548/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/gistoryya-universiteta.html|url-status=dead}}</ref>. На першы курс было прынята больш за 100 студэнтаў. Заняткі пачаліся 7 сакавіка 1940 года, некаторыя крыніцы даюць гэту дату як планаваную, а не фактычную дату пачатку заняткаў<ref>Габрусевіч, Крэнь, С. 28.</ref>. У 1941 годзе нацысты акупіравалі горад на наступны дзень пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], знішчылі абсталяванне і навучальныя кабінеты, у памяшканні інстытута арганізавалі [[шпіталь]]. 15-тысячны фонд бібліятэкі быў спалены. Многія выкладчыкі і студэнты ваявалі на фронце, удзельнічалі ў партызанскім руху. Пасля [[вызваленне Гродна (1944)|вызвалення Гродна]] ў ліпені 1944 года пачалася падрыхтоўка да адкрыцця інстытута<ref name="Гіст"/>. На аснове распараджэння [[Савет Народных Камісараў СССР|Савета Народных Камісараў СССР]] ад [[20 кастрычніка]] [[1944]] г. Гродзенскі настаўніцкі інстытут быў ператвораны ў педагагічны. Дырэктарам інстытута быў прызначаны [[М. В. Уласавец]]. Інстытут у той час меў тры факультэты — фізіка-матэматычны, літаратурны і замежных моў, на першых двух былі арганізаваныя завочныя аддзяленні<ref name="Гіст"/>. Першы выпуск адбыўся ў 1948 годзе. У жніўні 1949 года на пасаду дырэктара Гродзенскага педагагічнага інстытута быў зацверджаны [[І. М. Малюкевіч]]. У 1954—1955 гадах была праведзена рэарганізацыя інстытута. Адкрыўся гістарычны факультэт, прызваны забяспечыць падрыхтоўку настаўнікаў гісторыі. Восенню 1955 годзе інстытут ўзначаліў [[Дзмітрый Спірыдонавіч Маркоўскі|Дз. С. Маркоўскі]], які зрабіў вялікі ўнёсак у развіццё<ref name="Гіст"/>. У сярэдзіне 1950-х гадоў выкладчык універсітэта [[Браніслаў Ржэўскі]] правёў кампанію пісьмовых зваротаў да ўладаў на тэму дыскрымінацыі [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. У 1957 годзе інстытуту нададзена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. У 1964 годзе быў створаны біёлага-хімічны факультэт. У 1969 годзе ў інстытуце арганізавана [[аспірантура]]. Першыя наборы ў яе праводзіліся па наступных спецыяльнасцях: «беларуская мова», «гісторыя СССР», « матэматычны аналіз», «дыферэнцыяльныя і інтэгральныя ўраўненні», «методыка выкладання матэматыкі»<ref name="Гіст"/>. У 1973 годзе пасаду рэктара ГПІ заняў [[А. В. Бадакоў]]<ref name="Гіст"/>. Да 1978 года завершана выкананне шэрагу мерапрыемстваў, якія дазволілі значна ўдасканаліць навучальна-выхаваўчую і навукова-даследчую дзейнасць навучальнай установы<ref name="Гіст"/>. У 1978 годзе на базе педагагічнага інстытута імя Янкі Купалы заснаваны Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт (ГрДУ)<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-259-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-universiteta/ |title=Постановление № 259 Совета Министров БССР от 5 августа 1977 г. «Об организации Гродненского государственного университета» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225152436/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-259-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-universiteta/ |url-status=dead }}</ref>, які стаў першым ўніверсітэтам у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] . Рэктарам застаўся [[А. В. Бадакоў]]. У структуры ўніверсітэта дзейнічалі 5 факультэтаў: матэматычны, фізічны, гістарычны, філалагічны і факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання. Працаваў факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі з двума аддзяленнямі: будучых педагогаў і будучых даследчыкаў, а таксама факультэт маладых настаўнікаў-стажораў. Дзейнічалі 25 кафедраў і курс грамадзянскай абароны. З 1 верасня пачалі працу дзве новыя кафедры: дыферэнцыяльных ураўненняў і дзяржавы і права. У тым жа годзе пры гістарычным факультэце было адкрытае аддзяленне правазнаўства, на базе якога з 1981 года распачаў сваю працу факультэт правазнаўства<ref name="Гіст"/>. У 1984 годзе аднавіў працу факультэт біялогіі і хіміі. 13 верасня 1988 года пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] па хадайніцтве партыйнай і камсамольскай арганізацыі ўніверсітэта ГрДУ было зноў прысвоена імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]].<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-275-soveta-ministrov-bssr-o-prisvoenii-imeni-yanki-kupaly-grodnenskomu-gosudarstvennomu-universitetu/ |title=Постановление № 275 Совета Министров БССР от 13 сентября 1988 г. «О присвоении имени Янки Купалы Гродненскому государственному университету» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225161743/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-275-soveta-ministrov-bssr-o-prisvoenii-imeni-yanki-kupaly-grodnenskomu-gosudarstvennomu-universitetu/ |url-status=dead }}</ref> У 1989 г. быў адкрыты факультэт фізічнага выхавання, якія рыхтаваў настаўнікаў фізічнага выхавання для агульнаадукацыйных школ, і аддзялення польскай мовы і літаратуры на базе філалагічнага факультэта<ref name="Гіст"/>. У 1990 годзе са складу фізічнага факультэта вылучылася яго вытворчае крыло ў самастойны інжынерны факультэт. У 1991 годзе ва ўніверсітэце адкрываецца факультэт беларускай філалогіі і культуры<ref name="Гіст"/>. Напачатку 1994 года рэктарам прызначаны [[Леанід Мікалаевіч Ківач]]. У першай палове 1994 г. ажыццёўлена аб’яднанне і перапрафіляванне факультэтаў: інжынерны і фізічны факультэты аб’ядналіся ў інжынерна-фізічны, аддзяленні правазнаўства і міжнародных адносін — у факультэт права і эканомікі, з філалагічнага факультэта ў самастойны факультэт вылучылася аддзяленне замежных моў. У 1997 г. факультэт права і эканомікі быў рэарганізаваны ў юрыдычны факультэт і факультэт эканомікі і кіравання, а факультэт замежных моў на правах аддзялення ўвайшоў у склад філалагічнага факультэта. У верасні 1997 года рэктарам прызначаны [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч]]<ref name="Гіст"/>. У 2001 годзе ў склад універсітэта ўключаны Інстытут паслядыпломнай адукацыі. У перыяд з 2001 па 2006 год у склад ГрДУ былі ўключаныя 4 каледжы: [[Тэхналагічны каледж (Гродна)|Тэхналагічны]], [[Ваўкавыскі каледж|Ваўкавыскі]], [[Лідскі каледж|Лідскі]], [[Гуманітарны каледж (Гродна)|Гуманітарны]]<ref name="Гіст"/>. У 2005 годзе рэктарам прызначаны [[Яўген Аляксеевіч Роўба]]. Створаны ваенны факультэт, інжынерна-будаўнічы факультэт, факультэт турызму і сэрвісу, факультэт інавацыйных тэхналогій машынабудавання, пашырыўся пералік спецыяльнасцяў і спецыялізацый<ref name="Гіст"/>. У верасні 2012 года па загадзе [[Старшыня Гродзенскага аблвыканкама|Старшыні Гродзенскага аблвыканкама]] [[Сямён Шапіра|Сямёна Шапіры]] за выданне падручніка «Гродназнаўства» з ўніверсітэта быў звольнены гісторык [[Андрэй Мікалаевіч Чарнякевіч|Андрэй Чарнякевіч]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=80101 Шабас працягваецца: у Гродне дацэнта звольнілі за кнігу.]</ref>. 1 сакавіка 2013 года рэктарам універсітэта прызначаны [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль]]. На паседжанні, на якім [[міністр адукацыі Беларусі|міністр адукацыі]] [[Сяргей Маскевіч]] прэзентаваў калектыву ГрДУ новапрызначанага рэктара, Шапіра таксама заявіў, што «ва ўніверсітэце шаснаццаць чалавек, якія заклікаюць звергнуць уладу»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=105934 Звольніць Чарнякевіча загадаў асабіста Сямён Шапіра: «Ва ўніверсітэце 16 чалавек, якія заклікаюць звергнуць уладу».]</ref>. Пасля гэтага ў знак пратэсту супраць прэсінгу на выкладчыкаў звольніўся выкладчык юрыдычнага факультэта [[Ігар Расціслававіч Кузьмініч|Ігар Кузьмініч]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=107358 Выкладчык Гродзенскага ўніверсітэта звольніўся ў знак пратэсту: адкрыты ліст Ігара Кузьмініча губернатару Шапіру.]</ref>. У сакавіку 2013 года гісторыка [[Вячаслаў Швед|Вячаслава Шведа]], аўтара ідэі выдання падручніка «Гродназнаўства», яго актыўнага ўкладальніка і рэдактара, звольнілі з пасады загадчыка кафедры беларускай культуры і рэгіянальнага турызму, а [[1 красавіка]] Рада ўніверсітэта не абрала яго на пасаду прафесара па конкурсе. Швед у адказ заявіў, што выбары былі сфальсіфікаваныя, а звальненне з’яўляецца палітычным рашэннем<ref name="">[https://nn.by/?c=ar&i=107474 Прафесар Швед выступіў з адкрытым лістом: Маё звальненне — палітычнае]</ref>. Пасля звальнення Шведа з’явіліся чуткі аб ліквідацыі Факультэта гісторыі і сацыялогіі<ref name="news">[https://news.tut.by/society/352319.html У Гродзенскім універсітэце ліквідуюць бунтарскі гістфак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924023508/https://news.tut.by/society/352319.html |date=24 верасня 2020 }}</ref>. 29 жніўня 2013 года аб’яднаннем Факультэта гісторыі і сацыялогіі, Факультэта турызму і сэрвісу, кафедры журналістыкі і кафедры лінгвістыкі і міжкультурных камунікацый філалагічнага факультэта быў створаны Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму<ref>[http://fh.grsu.by/index.php/faculty/historyoffaculty Факультет истории, коммуникации и туризма: История факультета] // Гродненский государственный университет имени Янки Купалы.{{ref-ru}}</ref>. Таксама ў 2013 годзе аднавіў сваю працу факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі. У 2013 годзе таксама была звольненая гісторык і культуролаг [[Вольга Сабалеўская]], у 2014 годзе — гісторык [[Іна Соркіна]]<ref name="t-styl"/>, якая збірала подпісы ў падтрымку Чарнякевіча, Кузьмініч і Шведа<ref>[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=68835 Гісторыка Іну Соркіну чакае звальненне з Гродзенскага ўніверсітэта]</ref><ref>[https://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=68950 «Мяне звольнілі не за прафесійныя якасці, а за грамадзянскую актыўнасць»]</ref>, [[Сяргей Сноп]], гісторыкі [[Святлана Куль-Сяльверстава]] і [[Юлія Юркавец]], у 2015 годзе — гісторык і археолаг [[Генадзь Семянчук]], літаратуразнавец [[Ала Петрушкевіч]]<ref name="t-styl">[http://www.t-styl.info/by/118/overview/13707/?option=com_content&task=view&id=231&Itemid=38 Юбілей прайшоў, а «осадочек» застанецца]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адукацыйны партал універсітэта ў [[2014]] годзе атрымаў інтэрнэт-прэмію «[[Tibo]]» у намінацыі «Адукацыя і навука», а ў 2015 годзе ГрДУ імя Янкі Купалы дамогся другога месца сярод нацыянальных ВНУ ў міжнародным рэйтынгу [[Webometrics]] і ўвайшоў у дзесятку лепшых ВНУ беларусі па асноўных паказчыках дзейнасці<ref name="Гіст"/>. У сакавіку 2016 года ўніверсітэт стаў сузаснавальнікам першага ў Беларусі Інавацыйнага медыйнага кластара<ref name="Гіст"/>. 1 студзеня 2024 года шляхам аб’яднання інжынерна-будаўнічага факультэта і факультэта інавацыйных тэхналогій машынабудавання быў створаны інжынерны факультэт.<ref>{{Cite web |url=https://fbt.grsu.by/index.php/glavnaya/history-fakultet |title=История инженерного факультета |access-date=26 чэрвеня 2024 |archive-date=19 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719054550/https://fbt.grsu.by/index.php/glavnaya/history-fakultet |url-status=dead }}</ref> == Факультэты == {{Div col|2}} * [[Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі ГрДУ|Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі]] * [[Інжынерны факультэт ГрДУ|Інжынерны факультэт]] * [[Факультэт псіхалогіі ГрДУ|Факультэт псіхалогіі]] * [[Фізіка-тэхнічны факультэт ГрДУ|Фізіка-тэхнічны факультэт]] * [[Факультэт фізічнай культуры ГрДУ|Факультэт фізічнай культуры]] * [[Філалагічны факультэт ГрДУ|Філалагічны факультэт]] * [[Ваенны факультэт ГрДУ|Ваенны факультэт]] * [[Педагагічны факультэт ГрДУ|Педагагічны факультэт]] * [[Факультэт матэматыкі і інфарматыкі ГрДУ|Факультэт матэматыкі і інфарматыкі]] * [[Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму ГрДУ|Факультэт гісторыі, камунікацыі і турызму]] * [[Юрыдычны факультэт ГрДУ|Юрыдычны факультэт]] * [[Факультэт эканомікі і кіравання ГрДУ|Факультэт эканомікі і кіравання]] * [[Факультэт біялогіі і экалогіі ГрДУ|Факультэт біялогіі і экалогіі]] * [[Факультэт мастацтваў і дызайну ГрДУ|Факультэт мастацтваў і дызайну]] * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў ГрДУ|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў]] {{Div col end}} == Вывучэнне польскай мовы == З 1989<ref>{{Cite web |url=https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |title=История факультета |access-date=7 снежня 2025 |archive-date=15 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251015140752/https://phf.grsu.by/fakultet/istoriya-fakulteta.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/en/article/view/abs.2012.016 Кафедре Польской Филологии свыше двадцати лет]</ref> па 2022<ref>[https://web.archive.org/web/20220121230023/https://phf.grsu.by/fakultet/kafedry/kafedra-polskoj-filologii.html КАФЕДРА ПОЛЬСКОЙ ФИЛОЛОГИИ (2022)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220927214015/https://phf.grsu.by/fakultet/struktura.html Организационная структура филологического факультета (2022)]</ref> існавала адзіная ў Беларусі кафедра польскай філалогіі,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_210&a001=BY-NLB-ar2510309&strq=l_siz=20 Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы. Кафедра польскай філалогіі]</ref> заснавальнікам і шматгадовым загадчыкам і выкладчыкам якой была [[Святлана Піліпаўна Мусіенка]]. == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях студэнтаў == ВНУ абвінавачваецца ў выключэнні студэнтаў з-за палітычных прычын. Паводле рапарту польскага Фонду «[[Фонд Свабода і Дэмакратыя|Свабода і Дэмакратыя]]», [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч|Сяргей Маскевіч]], рэктар універсітэта, выключаў студэнтаў за іх палітычную дзейнасць. Яго наступнік [[Яўген Аляксеевіч Роўба|Яўген Роўба]] запатрэбаваў з-за гэтых самых прычынаў скрэсліць Яўгена Скрабутана<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 43}}</ref>. Паводле рапарту, прымала ў гэтым удзел таксама Т. І. Бадзюкова, былая прарэктар па справах выхавання ВНУ<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 41}}</ref>, а Н. А. Карпіцкая, прарэктар па адміністрацыйных справах, дамапагала Бадзюковай у пераследзе студэнтаў<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 42}}</ref>. У дзеяннях супраць студэнтаў, якія займаліся палітычнай дзейнцасцю, удзельнічаў таксама супрацоўнік універсітэта Н. А. Валковіч<ref>{{кніга|частка = Lista osób odpowiedzialnych za łamanie praw człowieka i represje na Białorusi|загаловак = Białoruski system..|старонкі = 44}}</ref>. == Рэктары == {{Div col|2}} * [[Самуіл Якаўлевіч Раскін]] (1940) * [[Дзяменцій Пятровіч Кардаш]] (1940—1941) * [[Мікалай Васілевіч Уласавец]] (1944—1949) * [[Іосіф Мікалаевіч Малюкевіч]] (1949—1955) * [[Дзмітрый Спірыдонавіч Маркоўскі]] (1955—1973) * [[Аляксандр Васільевіч Бадакоў]] (1973—1994) * [[Леанід Мікалаевіч Ківач]] (1994—1997) * [[Сяргей Аляксандравіч Маскевіч]] (1997—2005) * [[Яўген Аляксеевіч Роўба]] (2005—2013) * [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль]] (2013—2017) * [[Ірына Фёдараўна Кітурка]] (з 2017) {{Div col end}} == Вядомыя выкладчыкі == * [[Таццяна Піліпаўна Сцяшковіч]] (1904—1986) — беларускі філолаг, мовазнавец, педагог. * [[Іван Якаўлевіч Лепешаў]] (1924—2014) — беларускі мовазнавец. * [[Якаў Навумавіч Мараш]] (1917—1990) — беларускі гісторык. * [[Барыс Маркавіч Фіх]] (1923—1977) — беларускі гісторык. * [[Якаў Іосіфавіч Рыўкінд]] (1910—1977) — беларускі матэматык. * [[Нікіфар Дзмітрыевіч Бяспамятных]] (1910—1987) — беларускі матэматык, педагог. * [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў]] (1942—1992) — беларускі археолаг, гісторык. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. [[1947]]) — беларускі палітык і навуковец. * [[Павел Уладзіміравіч Сцяцко]] (1930—2020) — беларускі мовазнавец. * [[Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык]] (нар. [[1962]]) — беларускі гісторык-археолаг. * [[Святлана Валянцінаўна Марозава]] (нар. 1954) — беларускі гісторык. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі пісьменнік і грамадскі дзеяч. * [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі пісьменнік, грамадскі дзеяч. * [[Данута Бічэль-Загнетава]] (нар. 1937) — беларуская паэтэса. * [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк]] (1940—2019) — беларускі гісторык. * [[Фёдар Міхайлавіч Янкоўскі]] (1918—1989) — беларускі мовазнавец і празаік. * [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка. * [[Алена Ваўчэцкая]] (нар. 1943) — беларуская гімнастка. * [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч]] (нар. 1977) — беларускі паэт, перакладчык, даследчык гісторыі польскай літаратуры, польска-беларускіх літаратурных сувязяў. * [[Руслан Барысавіч Гагуа]] (нар. 1972) — беларускі гісторык, музыкант. * [[Альбіна Аляксандраўна Семянчук]] (нар. 1963) — беларускі гісторык. * [[Аляксей Мікалаевіч Загідулін]] (нар. 1978) — беларускі гісторык. * [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі публіцыст, журналіст, гісторык. * [[Іван Рыгоравіч Ціхан]] (нар. 1976) — беларускі атлет, кідальнік молата. * [[Дзмітрый Антонавіч Крывашэй|Дзмітрый Крывашэй]] (нар. 1972) — беларускі гісторык. * [[Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык]] (нар. [[1962]]) — беларускі гісторык-археолаг. * [[Святлана Валянцінаўна Марозава]] (нар. 1954) — беларускі гісторык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гродзенскі універсітэт імя Янкі Купалы||439}} * Университет и его педагоги / под ред. Ю. П. Золотухина. — Гродно : ГрГУ, 2006. — 362 с. ISBN 985-417-833-1. * [[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы: Гістарычны нарыс]] / С. А. Габрусевіч, І. П. Крэнь. — Гродна : ГрДУ, 2001. — 174 с. ISBN 985-417-241-4. * Основные результаты работы Университета в 2010 году / под общ. ред. Е. А. Ровбы. — Гродно : ГрГУ, 2011. — 341 с. * Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы: бібліяграфічны даведнік / пад рэдакцыяй В. М. Чарапіцы. — Гродна: ГрДУ, 1999. — 595 с. * Прафесары Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы, 1940—2012: біябібліяграфічны слоўнік / Габрусевіч С. А., Роўба Я. А. — 2-е выд. — Мінск, 2013. == Спасылкі == {{Commonscat|Hrodna State University}} * [http://grsu.by/ Афіцыйны сайт ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090602133933/http://www.grsu.by/ |date=2 чэрвеня 2009 }} {{ГрДУ імя Янкі Купалы}} {{Рэктары ГрДУ імя Янкі Купалы}} {{ВНУ Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:1940 год у Гродне]] 2oal4supamd6k8077ewh6xkeasmkyjq Тарашкевіца 0 17164 5149600 5146124 2026-06-01T14:13:06Z Lš-k. 16740 5149600 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская граматыка Тарашкевіча}} '''Тарашке́віца''' ({{lang-be-latin|taraškievica|1}}) — назва літаратурнай [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], заснаванай на непрыманні змен, уведзеных [[Беларуская граматыка (1934)|моўнаю рэформаю 1933 года]] і далейшых змен на аснове прац [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і іншых мовазнаўцаў беларускай эміграцыі. Назва адсылае да прозвішча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], аўтара [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|першай агульнапрынятай граматыкі беларускай мовы]] (1918). Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай нормы; сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай тэрміналогіі няма (гл. таксама: [[наркамаўка]], [[дзве нормы беларускай мовы]]). Назва выражае блізкасць, пераемнасць альтэрнатыўнай моўнай нормы з [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|працай Тарашкевіча 1918 года]] (гл. таксама [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|граматыка Тарашкевіча, 1929]], [[беларуская граматыка Лёсіка, 1943|граматыка Лёсіка, 1943]]). Недзе з 1994 года пачала ўжывацца сінанімічная назва «''класічны (правапіс)''» (саманазва: «клясычны правапіс»)<ref name=viac1994c>Напрыклад, ужо ёсць у артыкуле В. Вячоркі ў часопісе «Спадчына», 1994.</ref>. Назва найчасцей ужываецца ў грамадскіх і палітычных колах, якія карыстаюцца альтэрнатыўнай моўнай нормай. Сустракаецца ў аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных норм, прытым часам як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай ''«так званая „тарашкевіца“»''<ref name="zapr1999-nn7">С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name="bider1995-ns35">Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У 2005 годзе быў апублікаваны перапрацаваны («нармалізаваны») звод правілаў арфаграфіі альтэрнатыўнай моўнай нормы (гл. [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|беларуская альтэрнатыўная арфаграфія, 2005]]), распрацаваны групай беларускіх мовазнаўцаў. 27 красавіка 2007 года [[IANA]] надала «тарашкевіцы» ўласнае азначэнне «tarask» (поўнае азначэнне: ''be-tarask'').<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> Беларуская літаратурная мова азначана ў рэестры IANA як ''be-1959acad''. У беларускім мовазнаўстве пакуль няма выразнага ўсведамлення наяўнасці ў беларускай літаратурнай мове двух стандартаў, хоць адрозненні паміж «тарашкевіцкім» i «падсавецкім» стандартамі і ахопліваюць амаль усе моўныя ўзроўні за выключэннем фаналагічнага<ref name=klimaw>Клімаў…</ref>. [[Арфаэпія|Арфаэпічна]]-пісьмовая практыка беларускай літаратурнай мовы пачатку XX стагоддзя развівалася пад моцным польскім уплывам. Так, у вымаўленні іншамоўных слоў тады была прынятая польская арфаэпія; гэтая рыса захаваная ў «тарашкевіцы». Аднак з прычыны слабага распаўсюджання польскай мовы ў Беларусі канца XX — пач. XXI стагоддзя паланістычныя арыентацыі тарашкевіцы амаль не ўсведамляюцца яе карыстальнікамі. Наадварот, польскі кампанент у тарашкевіцы ўспрымаецца як адзнака «прыналежнасці да Еўропы» і/ці праява самабытнасці гэтага стандарту<ref name=klimaw/>. Пры гэтым рэфарматары альтэрнатыўнага правапісу, такія як [[Ян Станкевіч]], наадварот, пазбаўлялі мову паланізмаў, якія сёння існуюць у акадэмічным правапісе. Вынікі адначасовага суіснавання ў беларускай мове дзвюх норм ацэньваюцца па-рознаму: і як наогул станоўчыя<ref>Напр., у Клімава.</ref>, і як адмоўныя<ref>Напр., Жураўскі, Падлужны.</ref>. == Гісторыя == Рэформу 1933 года не прызнала частка беларускіх палітычных арганізацый [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія палічылі яе русіфікацыйнай, [[Заходнебеларускі друк|перыядычныя і кніжныя выданні Заходняй Беларусі]] працягнулі выдавацца выключна дарэформенным правапісам. Не прызналі рэформу 1933 г. і беларускія дыяспары Амерыкі, Аўстраліі і Заходняй Еўропы. Аднак, адкідаючы ўсё акадэмічнае развіццё правапісу пасля 1933 г. і працягваючы карыстацца ''дарэформенным'', супольнасць беларусаў замежжа захавала і ўсе праблемы той граматыкі, што існавала да 1933 года. У другой палове XX ст., сутыкнуўшыся з аб’ектыўнымі цяжкасцямі пры вырашэнні тагачасных моўных праблем (адной з якіх была адсутнасць агульнапрызнанай арганізацыі ці цэнтра па выпрацоўцы моўных норм), праціўнікі рэформы 1933 г. так і не здолелі інтэграваць розныя падварыянты тарашкевіцы ды ўзгадніць правілы альтэрнатыўнага правапісу ({{таксама}}: дзейнасць таварыства «[[Зборкі чысціні беларускай мовы]]»). Да цяперашняга часу беларускія эмігранцкія арганізацыі і друкаваныя выданні карыстаюцца рознымі варыянтамі тарашкевіцы (дыскусія [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]] ў пач. 1950-х гадоў, палітыка выдавецтва «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]» і інш.). Пасля канчатковага закрыцця беларускіх школ у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1937) адзіным маштабным школьным выкарыстаннем граматыкі ў яе дарэформенным выглядзе былі школы акупацыйнай [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], на працягу двух з невялікім гадоў. Пры гэтым беларускі друк Заходняй Беларусі працягваў выкарыстоўваць граматыку да далучэння да БССР у 1939 годзе, а аднаўленне выданняў тарашкевіцай адбылося адразу пасля пачатку нямецкай акупацыі Беларусі. ==== Канец 1980-х — 2000-я гады ==== У часы [[Перабудова|перабудовы]], у канцы 1980-х гадоў, быў ініцыяваны рух за вяртанне «сапраўднай» мовы разам з пераглядам вынікаў рэформы 1933 года. У пачатку 1990-х гадоў некаторыя перыядычныя выданні, прыхільныя да [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], пачалі выкарыстоўваць «дзікую тарашкевіцу» (правапіс, у якім частка пытанняў беларускай арфаграфіі і граматыкі развязваліся паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча, найперш «пытаньне мяккага знаку», «[[Лацінская мова|лацінізмы]]», «[[грэцызм]]ы на заходні лад») — напрыклад, газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з заснавання газеты ў 1990), «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]» і «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» (з адраджэння газеты ў траўні 1991), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993?) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 года побач з матэрыяламі афіцыйным правапісам з’яўляюцца матэрыялы і на тарашкевіцы)<ref>''Налівайка Л.'' Гарыць цяпельца паўночнага сябра // ''Мастацтва''. — 1992. — № 1. — С. 27.</ref>. [[Рымска-каталіцкі касцёл]] у Беларусі ў 1990-х гадах таксама прытрымліваўся тарашкевіцы пры выданні рэлігійнай літаратуры. Асноўныя выданні беларусаў ва [[Усходняя Беласточчына|ўсходняй Беласточчыне]], напрыклад газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», не займалі выразнай пазіцыі ў гэтым пытанні і працягвалі карыстацца беларускай літаратурнай мовай. У канцы 1990-х гадоў некаторыя выданні, прызначаныя для масавага чытача, такія як «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з 1996) і «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]», перайшлі на выпуск у афіцыйным варыянце арфаграфіі. У 2000-я гады адбываецца працяг пераходу выданняў, якія раней карысталіся «тарашкевіцай», на беларускую літаратурную мову<ref>[http://www.svaboda.org/forum/13235.html Форум. Барыс Пятровіч. 18 снежня 2007]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]]. Дата доступу: [[14 чэрвеня]] [[2009]]</ref><ref>Зьміцер Панкавец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9657 Пазьняк перавёў Радыё Рацыя на «наркамаўку»]// Наша Ніва. [[20 чэрвеня]] [[2007]]</ref>. У той самы час у 2008 годзе [[Руская мова|рускамоўная]] газета Адміністрацыі прэзідэнта адзначылася падачаю беларускамоўных адказаў у адным з інтэрв’ю тарашкевіцаю<ref>{{ref-ru}}Виктория Попова. [http://www.sb.by/print/post/63691/ Наследный принц богемы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111050727/http://www.sb.by/print/post/63691/ |date=11 студзеня 2012 }}// Совецкая Белоруссія. [[2 лютага]] 2008</ref><ref>Вадзім Доўнар. [http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html «Тарашкевіца» ў «СБ»: Вольскі здзіўлены. Здановіч дазваляе]// [[Радыё Рацыя]]. [[4 лютага]] 2008</ref>. ==== Спробы ўнармавання тарашкевіцы ==== Сярод рэдактараў выданняў, якія друкаваліся тарашкевіцай, не існавала адзінага падыходу да таго, якім канкрэтна зборам ранейшых якасцей граматыкі і лексікі карыстацца, хоць і рабіліся заклікі да ўніфікацыі, найперш [[Вінцук Вячорка|Вінцуком Вячоркам]] (публікацыі ў часопісе «Спадчына» ў 1991 і 1994, праект «мадэрнізацыі» ў 1995 тамсама). Наогул, пытанне выклікала раскол у беларускамоўнай супольнасці — з думкамі, якія вагаліся ад безумоўнай падтрымкі да такога самага адкідання, з вядомымі выражэннямі розніцы ў дыскусіях на старонках газеты «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», тады выдаванай у [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыстве беларускай мовы]] (1992—1993), або ў апытанні часопіса «[[ARCHE Пачатак]]» (2003)<ref>Алесь Пяткевіч. [http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108145927/http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html |date=8 студзеня 2009 }}// [[ARCHE Пачатак]]. 3 (26) — 2003. Старонкі 72-80.</ref>. У 1992—1993 гг. ажыццяўляўся палітычны ціск дзеля заканадаўчага ўвядзення тарашкевіцы як нарматыўнай граматыкі. У выніку была склікана [[Дзяржаўная камісія па арфаграфіі]], перад якой была пастаўлена задача выпрацаваць рэкамендацыі ў гэтым пытанні. Выніковыя рэкамендацыі апублікавалі 13 верасня 1994 года. У іх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных норм. У той самы час такі крок тады палічылі дачасным. Пасля 1994 г. прапагандысты граматыкі Браніслава Тарашкевіча працягвалі сваю выдавецкую дзейнасць і працавалі над яе кадыфікацыяй на аснове праекта В. Вячоркі. У 2005 годзе была выдадзена кніга «[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя]]» (БКП-2005), дзе была зроблена спроба нармалізацыі тарашкевіцы. Нармалізацыя беларускага класічнага правапісу была прынята асноўнымі выданнямі, якія на той час прытрымліваліся тарашкевіцы — газетай «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», часопісам «[[ARCHE Пачатак|Arche Пачатак]]», беларускімі рэдакцыямі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] і [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] і некаторымі іншымі медыямі. Таксама гэты правапіс выкарыстоўвае адпаведны раздзел [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)|беларускай Вікіпедыі]]. == Тарашкевіца сёння == Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Ніна Баршчэўская]] лічыць, што многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу 1933 года]] і крытычна ставяцца да замацаваных ёю арфаграфічных норм, якія негатыўна ўплываюць на [[беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], што асабліва выразна заўважна падчас працы з дзецьмі ў пачатковай школе<ref>Суіснаваньне ў Беларусі двух правапісаў [[Ніна Баршчэўская]]. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы. — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482]</ref>. === Літаратура === На тарашкевіцы выдаецца частка беларускамоўных мастацкіх твораў, публікуецца навуковая і дзіцячая літаратура, выдаюцца пераклады замежнай літаратуры, аздабляюцца музычныя творы і пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. У прыватнасці, на тарашкевіцы былі выдадзеныя пераклады твораў [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]], [[Юрый Ігаравіч Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] і іншых. У 2008—2009 гадах выйшла трылогія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар пярсцёнкаў]]» (неафіцыйнае выданне)<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21412 «Уладар Пярсьцёнкаў» па-беларуску] // «Наша Ніва», 11 лістапада 2008 г.</ref>. У 2002 годзе ў перакладзе [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіля Сёмухі]] ў Мінску была выдадзеная [[Біблія]]<ref>[http://old.knihi.com/biblija/ Біблія. Кнігі Святога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя ў беларускім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227020934/http://old.knihi.com/biblija/|date=27 лютага 2011}} / Пер. Васіль Сёмуха. — Duncanville, USA: World Wide Printing, 2002. — 1536 с. ISBN 1-58712-085-2.</ref>. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у была выдадзена першая частка перакладу рамана [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». Поўны пераклад рамана на беларускую мову быў скончаны праз паўтара дзесяцігоддзя і быў выкананы на тарашкевіцы. Як зазначае перакладчык рамана [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Уліса», ён шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасці рамана. Як адзначае Максімюк, тарашкевіца аказалася разняволенай моўнай сістэмай, якая дала шырокую прастору і моцны імпульс для перакладчыцкіх пошукаў новага слова і фразы<ref>[http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp Апытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805090948/http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp |date=5 жніўня 2010 }} // ARCHE Пачатак, 2003.</ref>. === Сеціва === На думку кандыдата філалагічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], у 2006 годзе найбольш істотнай асаблівасцю беларускамоўных інтэрнэт-рэсурсаў было пераважнае выкарыстанне ў іх тарашкевіцы<ref name="vaznik">Сяргей Важнік. Беларуская мова ў Інтэрнэце // Acta Neophilologica VIII, Olsztyn 2006</ref>. Ён лічыў, што афіцыйная арфаграфія беларускай мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сістэма, а тарашкевіца — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасцяў» асяродак<ref name="vaznik" />. === Слоўнікі === У 1966 годзе [[Язэп Адамавіч Гладкі|Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у/[[Мюнхен]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]] на аснове тарашкевіцы. У 1989 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены Беларуска-рускі («Вялікалітоўска-расійскі») слоўнік (складальнік — [[Ян Станкевіч]]), даступны ў бібліятэцы [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]]<ref>[http://slounik.org/stanbr/ Белорусско-русский (Великолитовско-русский) словарь / Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік / Byelorussian-russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary.] — New York: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, 1989. Library of Congress catalog card No. 89-092248.</ref>. У 1993 годзе ў Мінску было апублікаванае факсімільнае выданне беларуска-рускага слоўніка, складзенага мовазнаўцамі [[Мікола Байкоў|Байковым]] і [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвічам]] у 1925 годзе<ref>[http://slounik.org/bn/ Беларуска-расійскі слоўнік. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.] — Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5.</ref>. Таксама ў 1993 годзе выйшаў Кароткі руска-беларускі фізіялагічны слоўнік на аснове тарашкевіцы<ref>[http://slounik.org/fizyjarb/ Кароткі расійска-беларускі фізіялягічны слоўнік.] — Менск: Тэхналогія, 1993.</ref>. У 2006 годзе быў выдадзены англійска-беларускі слоўнік на аснове тарашкевіцы. Англійска-беларускі слоўнік (складальнік — [[Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч|Валянціна Пашкевіч]]) ёсць першым англійска-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і ўключае ў сябе каля 30 тысяч слоў; у англійскай частцы слоўніка выкарыстоўваецца амерыканскі, а не брытанскі варыянт [[англійская мова|англійскай мовы]]<ref>[http://knihi.by/node/306 Пашкевіч Валентына. Англійска-беларускі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150227175213/http://knihi.by/node/306 |date=27 лютага 2015 }}</ref>. На думку [[Зміцер Саўка|Змітра Саўкі]], факт таго, што беларускія дзяржаўныя інстытуты не змаглі выдаць слоўнік падобнага аб’ёму, сведчыць пра тое, што культура, якая мае ў сваёй аснове тарашкевіцу, у тым ліку лінгвістычная навука, не толькі існуе, але і мае дасягненні, якімі яна можа сапернічаць з акадэмічнай навукай<ref>[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 1991-2006. Вынікі ад Зьмітра Саўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810194514/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 |date=10 жніўня 2010 }} // «Завтра твоей страны»</ref>. == [[Фанетыка]] і [[арфаграфія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; border-collapse:collapse;" |- | width=50% style="border:1px solid silver;" | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Алфавіт''' |- | style="border:1px solid silver;" | Нарматыўны варыянт (1918). | | У варыянце мадэрнізацыі тарашкевіцы 2005 года — дадатковая літара «ґ». |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Азначэнне асіміляцыйнай мяккасці [[зычны]]х''' |- | style="border:1px solid silver;" | [[арфаэпія|Арфаэпічная]] норма, дадаткова не азначаецца. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]], [[Беларускі правапіс Тарашкевіча 1929]]. | | Дадаткова азначаецца з дапамогай [[мяккі знак|мяккага знаку]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Фанетычны прынцып у арфаграфіі''' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным абмежаваны безнаціскнымі галоснымі. | | Значна распаўсюджаны, у тым ліку, на зычныя і на стыках марфем. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Транслітарацыя іншаземных слоў''' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Склады [ла], [ло], [лу]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Транслітаруюцца у асноўным з цвёрдым [л]. {{ацэнка+}}: У беларускай мове мяккі [л'] сустракаецца толькі перад галоснымі пярэдняга рада: ''ліс'', ''лес'' і пад. | | Заўсёды з мяккім [л']. {{ацэнка+}}: Фанетычная традыцыя асяродка, які склаўся вакол газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Гапоненка…</ref>. {{ацэнка-}}: Характэрная асаблівасць польскай мовы<ref name="pa">[[Алена Пацехіна|Пацехіна…]]</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зубныя зычныя [д], [т], [з], [с] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Захоўваецца цвёрдасць [д], [т], а [з], [с] вымаўляюцца мякка. | | Заўсёды цвёрдыя [д], [т], [з], [с]. {{ацэнка-}}: Наогул сама з’ява ацвярдзення [д], [т] перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання з’яўляецца яркім прыкладам польскага ўплыву на беларускую пісьмовую мову, часам вельмі даўняга (14 ст.). Часткова гэта захоўваецца і ў сучаснай літаратурнай норме. У народна-дыялектнай мове такая асаблівасць не замацавалася<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.134—136.</ref>. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс, 1951, праект|Беларускі правапіс]], праект 1951. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зычныя [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным мяккія варыянты. | | У асноўным цвёрдыя варыянты. {{ацэнка-}}: У беларускіх дыялектах такога вымаўлення не зафіксавана<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | {{ацэнка0}}: Хоць наогул і вядома, што ў асноўным у дыялектах у запазычаных словах цвёрдыя зубныя перад галоснымі пярэдняга рада змякчаюцца, але дастатковай колькасці дыялекталагічных звестак пра вымаўленне ў такіх пазіцыях [з], [с], [н] няма, што ўскладняе выпрацоўванне несупярэчлівых сістэме мовы нарматыўных правілаў<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.137—139.</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Транслітарацыя літар β («бета») і θ («фіта») у грэцызмах'' |- | style="border:1px solid silver;" | Паводле візантыйскай традыцыі, «бета» як [в] (таксама ў новагрэчаскай традыцыі), «фіта» як [ф]. | | Паводле лацінскай традыцыі, «бета» як [б], «фіта» як [т]. {{ацэнка-}}: З аднаго боку, гук [ф] у беларускай мове з’явіўся хоць і з запазычанымі словамі, але даўно і ўжо значна распаўсюджаны ў дыялектах. З іншага боку, нельга ўпэўнена казаць пра тое ці іншае вымаўленне ў мёртвых мовах; і наогул, сутнасць праблемы не ў канкрэтным чытанні, а ў рэальнай традыцыі пісьменства, якая ў Беларусі складвалася пад моцным уплывам візантыйска-грэчаскай моўнай традыцыі<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.132—134.</ref>. |} == [[Лексікалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Лексемы іншамоўнага паходжання''' |- | | | | У мэтах «вызвалення беларускай мовы ад русізмаў» актывізуецца займанне з польскай мовы, прычым неабавязкова польскіх лексем. Таксама замена існуючых займанняў на займанні з польскай<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 | '''Лексемы гістарычна беларускага паходжання''' |- | | | | Замена лексем, ацэненых як русізмы, на польскія: ''адбывацца''→''тачыцца'', ''умова''→''варунак'', ''намаганні''→''высілкі'', ''іменна''→''менавіта''''<ref>У гэтым выпадку абедзве лексемы — калькі з {{lang-de|nämlich}}.</ref>''. |} == [[Марфалогія мовы|Марфалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Выкарыстанне словаўтваральнага фарманта -ір-/-ыр- у дзеясловах з запазычанай асновай''' |- | | Захоўваецца ў занятых праз рускую мову словах. | | Актыўна замяняецца. {{ацэнка-}}: Узнікненне дадатковай [[аманімія|аманіміі]]<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне бязафікснай мадэлі ўтварэння назоўнікаў: ''выступленне''→''выступ'', ''наступленне''→''наступ'', ''спадзяванне''→''спадзеў.'' |- | colspan=2 | '''Сістэма словазмянення''' Агульныя змены ў сістэме дэклінацыі субстантываў — актыўная ліквідацыя граматычных чаргаванняў і іх спецыялізацыя як працяг працэсу ўніфікацыі тыпаў скланення паводле прыкметы роду. Маюць месца асобныя факты змянення парадыгм асобных лексем. Падставай для гэтага служыць пераарыентацыя норм літаратурнай мовы з гаворак цэнтральнай паласы на заходнебеларускія, у меншай ступені русіфікаваныя, а таму «у большай ступені беларускія». {{ацэнка-}}: Не бярэцца пад увагу фактар моўных кантактаў на паграніччы (т. ч., [[паланізацыя]])<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне флексіі -оў роднага склону множнага ліку: ''словы—слоў''→''словаў, мовы—моў→моваў''. |- | | | | Флексія -ах меснага склону множнага ліку мяняецца на -ох: ''у лясох, палёх.'' |- | | | | Выкарыстанне ў творным склоне адзіночнага ліку ў парадыгме 3-га скланення флексіі 2-га скланення: ''Беларусь—з Беларуссю→з Беларусяй, пераконанасць—з пераконанасцю→з пераконанасцяй, маці—з маці→з мацерай.'' |- | | | | Распаўсюджванне ў формах меснага склону адзіночнага ліку 1-га скланення флексіі -у: ''у ценю, у Фаўстусу.'' |- | | | | Змяненне прынцыпаў выкарыстання флексій -а/-у роднага склону адзіночнага ліку 1-га скланення. |- | | | | [[Аказіяналізм (мовазнаўства)|Аказіяналізмы]], напр., змяненне лексемы ''галава'' паводле парадыгмы 3-га скланення: ''голаў''. |- | | | | Адсутнасць поўнай парадыгмы дзеяслоўных неалагізмаў: ''апавядаць'', ''распавядаць'' (у пар. з літ. ''расказваць'')<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне сінтэтычнай формы будучага часу, характэрнай для паўднёва-заходніх гаворак: ''рабіцьму'', ''рабіцьмем''. |} == [[Сінтаксіс]] == У асноўным прапаноўваюцца змяненні ў прыназоўнікавым кіраванні. {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Змяненне кіравання ў канструкцыях з прыназоўнікам ''па''''' |- | | Варыянтнае (па + давальны або месны склон). {{ацэнка-}}: Выкарыстанне давальнага склону прыхільнікамі тарашкевіцы лічыцца русізмам. | | Уніфікаванае (па + месны). |- | | | | Замена канструкцыі «''у мяне ёсць…''» (лічыцца русізмам) з заменай на «''я маю…''» |} == Крытыка == [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], вядомы сваімі [[Заходнерусізм|заходнерусісцкімі]] поглядамі, адзначаў, што графіка новай літаратурнай беларускай мовы сфарміраваная пад польскім уплывам, прычым і ў [[Кірыліца|кірылаўскім]], і ў [[Лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. У кірылаўскім варыянце Карскі бачыў такі ўплыў, найперш, ва ўжыванні «і» і «шч» замест «и» і «щ» (як у старабеларускай графіцы), а таксама ў «празмерным» (для не-польскай пісьмовай традыцыі) выкарыстанні мяккага знака між зычнымі<ref name="fnpol1by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.379.</ref>. Узнікненне практыкі азначэння мяккім знакам для азначэння <u>ўсіх</u> выпадкаў мяккасці зычных менавіта пад уплывам польскай графікі адзначалася таксама, напрыклад, гісторыкам [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] (1920-я гг.) і мовазнаўцам [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандрам Падлужным]] (1990-я гг.)<ref name="fnpol5by">Падлужны. Абазначэнне на пісьме мяккасці зычных па прыпадабненню // Беларуская лінгвістыка. Вып. 41. Мн. : Навука і тэхніка, 1993. С.79-84.</ref>. На думку Карскага, «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х гадоў імкнуліся, асабліва ў 1919—1920, як мага хутчэй «прылучыць беларускі народ да культуры заходніх суседзяў [палякаў]», у тым ліку праз новую літаратурную мову<ref name="fnpol3by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.400.</ref>. Карскі адзначаў, што фарміраванне беларускай тэрміналогіі і іншых частак лексікі, аб’ектыўна не развітых у народных гаворках, вялося ў сучасныя яму гады (1900-1920-я гады) або шляхам прыдумвання цалкам новых слоў, што стварала значныя цяжкасці для навукі, або наогул шляхам узяцця тэрмінаў з польскай мовы і далучэння да іх беларускіх канчаткаў. Карскі адзначаў, што «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х звычайна ішлі менавіта шляхам займання з польскай мовы, таму што намерана стараліся аддаліць беларускую літаратурную мову ад рускай<ref name="fnpol3by"/>. Карскі лічыў яўнымі паланізмамі ў займаннях: палаталізаванае (мяккае) «л», цвёрдыя губныя, адмову ад дзекання і цекання (склады «ды», «ты» і інш.). Такой практыцы, якая працягвалася і ў 1920-я гады ў БССР, Карскі проціпастаўляў старабеларускую практыку гукавога афармлення запазычанняў<ref name="fnpol4by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.409.</ref>. Практыку пашырэння ўжывання цвёрдых зычных перад галоснымі пярэдняга рада «і» і «е», мяккага [ль] у запазычанай лексіцы (напрыклад, «пэнсыя», «парлямэнт» і пад.) лічыў узніклай пад польскім уплывам і мовазнавец Падлужны. Адносна цвёрдых зычных Падлужны адзначаў, што нават актуальная літаратурная норма, у якой цвёрдымі застаюцца толькі «д», «т», можа не адпавядаць рэальнаму народнаму маўленню з больш частым дзеканнем-цеканнем ([парцізан], [дзірэктар] і пад.)<ref name="fnpol45by">Падлужны. Мяккія зычныя ў беларускай мове // Беларуская лінгвістыка. Вып. 45. Мн. : Навука і тэхніка, 1996. С.3-9.</ref>. На думку мовазнаўца Падлужнага, аднаўленне дарэформенных норм у 1990-х гг. магло б фактычна прывесці да ператварэння ў непісьменных вялікай масы беларускамоўных і да ўтварэння своеасаблівай «элітарнай» пісьменнасці, якой валодала б невялікая колькасць людзей. Таксама Падлужны адзначаў, што вяртанне дарэформенных арфаэпічных норм у запазычаннях прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму маўлення і таксама рэальна служыла б адзнакай групавой прыналежнасці<ref name="fnpol45by"/>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004?] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама». — [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php На пляцоўцы Міжнар. асацыяцыі беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303055057/http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php |date=3 сакавіка 2007 }} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Браніслава Тарашкевіча]] [[Катэгорыя:Тарашкевіца]] j6uq2v88cofpt0z5k2854fd79csdt42 Грунвальдская бітва 0 18333 5149818 5072838 2026-06-02T08:46:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149818 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Грунвальдская бітва | частка = [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна, 1409-1411]] | дата = 15 ліпеня 1410 | месца = [[Грунвальд]] ([[Таненберг]]), зараз [[Польшча]] | вынік = перамога польска-літоўскага войска | праціўнік1 = [[File:Kingdom of Poland-flag.svg|25px]] [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае Каралеўства]] <br /> {{Сцяг ВКЛ}} [[Вялікае Княства Літоўскае]] | праціўнік2 = [[File:Flag of the Teutonic Order.svg|25px]] [[Дзяржава Тэўтонскага ордэна]] | камандзір1 = [[Ягайла]] <br /> [[Вітаўт]] | камандзір2 = [[Ульрых фон Юнгінген]] | сілы1 = 31 500 чалавек | сілы2 = 27 000 чалавек | страты1 = Невядомыя | страты2 = 9 000 забітыя }} '''Гру́нвальдская бі́тва''', або '''Бі́тва пад Гру́нвальдам''' [[15 ліпеня]] [[1410]] года — бітва паміж злучаным войскам [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]] і [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Ягайла]] і [[Вітаўт]]; 31,5 тыс.ч.{{efn|name=ReferenceA|Сучасная ацэнка. Гл.таксама [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]].}}) і войскам [[Дзяржава Тэўтонскага ордэна|Дзяржавы Тэўтонскага ордэна]] ([[Ульрых фон Юнгінген]]; 27 тыс.ч., гарматы{{efn|name=ReferenceA}}), якая адбылася ў час [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікай вайны]] (1409—1411) недалёка ад вёсак [[Грунвальд]], [[Таненберг]] і [[Ладвігова]] ([[Усходняя Прусія]], сучасная Польшча). Поўную перамогу, пасля цэлага дня сечы, узяло саюзнае войска Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ). Загінулі 18 тысяч нямецкіх рыцараў, воінаў і чэлядзі, яшчэ 14 тысяч былі ўзяты ў палон, а ўратавалася толькі трохі больш за 1400 чалавек. Былі ўзятыя ўсе гарматы і 52 сцягі крыжацкага войска. Палітычнае значэнне бітвы было вельмі важным у гісторыі Польскага Каралеўства і ВКЛ — была спынена нямецкая экспансія на прыбалтыйскія і ўсходнеславянскія землі і пакладзены пачатак палітычнаму заняпаду Тэўтонскага ордэна. Эканоміка ВКЛ атрымала выхад на балтыйскія гандлёвыя шляхі, а значыць, і ў Еўропу. == Назва == Бітва адбывалася на землях [[Дзяржава Тэўтонскага ордэна|манаскай дзяржавы Тэўтонскага ордэна]] ў даліне паміж трыма вёскамі: Грунфельдэ ({{lang-de|Grünfelde}}, [[Грунвальд]]) на захадзе, Таненберг ({{lang-de|Tannenberg}}, цяпер [[Стэмбарк]]) на паўночным усходзе і Людвігсдорф ({{lang-de|Ludwigsdorf}}, цяпер [[Ладвігова]]) на поўдні. Ягайла ўпамінаў гэта месца па-лацінску як «in loco conflictus nostri, quem cum Cruciferis de Prusia habuimus, dicto Grunenvelt»<ref name=ek175>{{harvnb|Ekdahl|2008|p=175}}</ref>. Пазнейшыя польскія летапісцы вытлумачылі слова «Grunenvelt» як «Grünwald» (Грунвальд), што па-нямецку азначае «зялёны лес». Літоўцы (балтамоўныя) узялі гэта за прыклад і пераклалі назву як «Žalgiris». У выніку, у нацыянальных гістарыяграфіях замацаваліся наступныя назвы: * у польскай і беларускай, а таксама рускай і ўкраінскай — Грунвальдская бітва ({{lang-pl|Bitwa pod Grunwaldem}}, {{lang-ru|Грюнвальдская битва}}, {{lang-uk|Грюнвальдська битва}}); * у нямецкай гістарыяграфіі — Бітва пад Таненбергам ({{lang-de|Schlacht bei Tannenberg}}); * у літоўскай — Жальгірыс ({{lang-lt|Žalgirio mūšis}}). Назвы бітвы ў мовах іншых народаў, прадстаўнікі якіх удзельнічалі ў бітве: {{lang-cz|Bitva u Grunvaldu}}, {{lang-ro|Bătălia de la Grünwald}}. У [[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года|беларускіх летапісах]] бітва ўпамінаецца, як пабоішча Ягайлы і Вітаўта з немцамі і прусамі «межи городы Дубравны и Острада»<ref>ПСРЛ. Т. 35: Летописи Белорусско-литовские. с. 32 (Нікіфараўскі летапіс), 54 (Супрасльскі летапіс).</ref>. Верагодна, маецца на ўвазе самы блізкі да бітвы горад [[Дамброўна (Вармінска-Мазурскае ваяводства)|Дуброўна]] ({{lang-pl|Dąbrówno}}). Акрамя таго, у беларускай гістарыяграфіі [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. Каяловіч]]<ref>Коялович. Грюнвальденская битва. с. 4.</ref> і [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Д. Даўгяла]]<ref>Довгялло, Дм. Ив. Битва при Грюнвальде 15 июля 1410 г. // Виленский календарь на 1910 год: двадцать седьмой год издания. — Вильна: Электротипография «Русский почин», [1909?]. — VIII, 126, 177 с. — С. 23—45.</ref> ў сувязі з бітвай згадвалі летапіснае «Дуброўна», а ў беларускай перыёдыцы 1990-х гадоў рабілася свядомая спроба прыняць «Дуброўна» за нацыянальны варыянт назвы бітвы ў форме «Дубровенская бітва». == Гістарыяграфія і крыніцы == === Крыніцы === [[Файл:Anonymous letter concerning the Battle of Žalgiris (Tannenberg).jpg|thumb|310px|Ананімны ліст, датычны бітвы і напісаны паміж 1411 і 1413 гадамі сярэдневяковай нямецкай мовай, адна з нямногіх тагачасных крыніц.|alt=]] [[Файл:Cronica conflictus Wladislai Regis Poloniae cum cruciferis anno Christi 1410.jpg|thumb|left|200px|Аркуш найважнейшай крыніцы пра бітву ''[[Хроніка канфлікту|Cronica conflictus Wladislai Regis Poloniae cum cruciferis anno Christi]]''|alt=]] Крыніц пра Грунвальдску бітву няшмат і большасць з іх польскія. Важнейшая і надзейная крыніцай ''[[Хроніка канфлікту|Cronica conflictus Wladislai regis Poloniae cum Cruciferis anno Christi 1410]]'', напісана не пазней за год пасля бітвы яе сведкам<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=8}}</ref>. Аўтар хронікі невядомы, пра яго асобу выказана некалькі меркаванняў, у тым ліку, што гэта мог быць каронны канцлер [[Мікалай Тромба]] або сакратар караля Ягайлы [[Збігнеў Алясніцкі]]<ref name=jucas9>{{harvnb|Jučas|2009|p=9}}</ref>. Арыгінальная ''Cronica conflictus'' не захавалася, да цяперашняга часу дайшоў яе кароткі пераказ з XVI ст. Другая важная крыніца --''Historia Poloniae'' польскага гісторыка [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] (1415—1480)<ref name=jucas9/>, усебаковы і падрабязны пераказ падзей напісаны праз некалькі дзесяцігоддзяў пасля бітвы. Крыніца лічыцца не самай надзейнай і верагоднай не толькі з-за адносна вялікага часу паміж падзеямі і датай напісання, але і з-за прадузятасці Длугаша адносіна літоўцаў<ref name=jucas10>{{harvnb|Jučas|2009|p=10}}</ref>. Ёсць яшчэ адзін твор Длугаша — ''[[Banderia Prutenorum]]'' — рукапіс XV ст. з выявамі і лацінскімі апісаннямі крыжацкіх харугваў, узятых у бітве і пасля выстаўленых у [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]] ў Кракаве. Сярод польскіх крыніц таксама два лісты, караля Ягайлы да сваёй жонкі [[Ганна Цэльская|Ганны Цэльскай]] і да пазнаньскага епіскапа [[Войцех Ястшэмбец|Войцеха Ястшэмбца]], а таксама лісты Ястшэмбца да палякаў пры [[Святы Прастол|Святым Стальцы]]<ref name=jucas10/>. Сярод нямецкіх крыніц кароткая згадка ў хроніцы [[Іаган фон Пасілге|Іагана фон Пасілге]]. Шведскім гісторыкам Свенам Экдалем было выяўлена ананімны ліст, напісаны паміж 1411 і 1413 гадамі на сярэдневяковай нямецкай мове, з апісаннем важных дэталяў літоўскіх манеўраў у бітве<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=11}}</ref><ref name=ekdahl1963>{{harvnb|Ekdahl|1963}}</ref>. === Гістарыяграфія === У 1961 годзе Я. і В. Хайнацкія выдалі бібліяграфію Грунвальдскай бітвы, куды ўключана 457 пазіцый. Да гадавіны бітвы, у 1990 годзе ў Польшчы з’явіліся дзве бібліяграфіі з 1162 і 1173 пазіцый. З 1991 года па ініцыятыве Польскай Акадэміі навук выдаюць часопіс «Studia grunwaldzkie». Аб’ёмную бібліяграфію выпусціла ў 2010 годзе Wojewódzka Biblioteka Publiczna ў Ольштыне<ref>ANITA ROMULEWICZ, ANNA WYSOCKA, SYLWIA BIAŁECKA. [http://www.wbp.olsztyn.pl/publikacje/978-83-924572-8-2.pdf BIBLIOGRAFIA GRUNWALDZKA za lata 1990—2010.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150920160829/http://www.wbp.olsztyn.pl/publikacje/978-83-924572-8-2.pdf|date=20 верасня 2015}} ― OLSZTYN 2010. S. 105. Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Emilii Sukertowej-Biedrawiny ISBN 978-83-924572-8-2</ref>. == Гістарычная абстаноўка == === Літоўскі крыжовы паход і Крэўская унія === {{main|Паўночныя крыжовыя паходы|Крэўская унія}} [[Файл:Teutonic Order 1410.png|thumb|320px|Тэрыторыя [[Дзяржава Тэўтонскага ордэна|Дзяржавы Тэўтонскага ордэна]] паміж 1260 і 1410; месцы і даты значных бітваў, уключаючы Грунвальдскую бітву, пазначаныя скрыжаванымі чырвонымі мячамі]] У 1230 годзе [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]], крыжацкі [[Духоўна-рыцарскі ордэн|ваенны ордэн]], перамясціліся ў {{нп5|Хелмінская зямля|Хелмінскую зямлю|ru|Хелминская земля}} і распачалі {{нп5|Прускі крыжовы паход||ru|Прусский крестовый поход}} супраць [[Язычніцтва|паганскіх]] [[прусы|прускіх племянных саюзаў]]. Пры падтрымцы [[Тытул Папы Рымскага|Папы]] і [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] тэўтоны заваявалі і перавялі ў хрысціянства большасць прусаў да 1280 года, пасля чаго звярнулі сваю ўвагу на [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Амаль на працягу ста гадоў крыжакі рабілі набегі на літоўскія землі, асабліва на [[Жамойць]], бо яна аддзяляла тэўтонаў ад [[Лівонскі ордэн|іх адгалінавання]] ў [[Лівонія|Лівоніі]]. Прыгранічныя рэгіёны ператварыліся ў незаселеныя пустэчы, але крыжакі дабіліся толькі нязначных тэрыторый. Князі літоўскія ўпершыню адмовіліся ад Жамойці ў часы [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1381—1384 гадоў|Грамадзянскай вайны ў ВКЛ 1381—1384 гадоў]] паводле [[Дубіскі дагавор|Дубіскага міру]]. Жамойцкія землі былі выкарыстаны ў якасці разменнай манеты, каб забяспечыць тэўтонскую падтрымку аднаму з бакоў ва ўнутранай барацьбе за ўладу. У 1385 годзе вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] згодна з умовамі [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ажаніўся з польскай каралевай [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай]]. Ягайла прыняў хрышчэнне і быў каранаваны каралём польскім пад іменем Уладзіслаў II, тым самым была створана дынастычная унія паміж Польскім Каралеўствам і Вялікім Княствам Літоўскім. Афіцыйная [[Хрышчэнне Літвы|хрысціянізацыя Літвы]] пазбавіла Ордэн рацыянальнага абгрунтавання сваіх дзеянняў у рэгіёне<ref name=stone16>{{harvnb|Stone|2001|p=16}}</ref>. Вялікі магістр Ордэна [[Конрад Цёльнер фон Ротэнштайн]] пры падтрымцы венгерскага караля [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонта Люксембургскага]] публічна, пры {{нп5|Папскі двор|Папскім двары|ru|Папский двор}}, паставіў пад сумненне шчырасць Ягайлавага пераходу ў хрысціянства<ref name=stone16/>. У 1389 годзе паміж Ягайлам і Вітаўтам разгарэлася [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1389—1392 гадоў|новая міжусобная вайна]], якая закончылася ў 1392 годзе [[Востраўскае пагадненне|Востраўскім пагадненнем]], паводле якога Вітаўт пажыццёва станавіўся [[Вялікія князі літоўскія|Вялікім князем Літоўскім]]<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 113.</ref>. У 1398 годзе Вітаўт без удзелу Ягайлы падпісаў [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскі дагавор]], згодна з якім Вялікае Княства Літоўскае саступала [[Тэўтонскі ордэн|Ордэну]] Жамойць, а ўзамен Вітаўт атрымліваў ад рыцараў ваенную дапамогу<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 120—121.</ref>. Адносіны ВКЛ з Ордэнам у чарговы раз рэзка абвастрыліся пасля таго, як у 1401 годзе Вітаўт падтрымаў паўстанцаў у падуладных рыцарам землях Жамойці<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 122.</ref>. У 1404 годзе паміж ВКЛ, Польскай Каронай і Ордэнам быў заключаны [[Рацёнжскі дагавор]], які пацвердзіў Вітаўтаву саступку крыжакам Жамойці да Нявежы, а таксама часткі Судавіі<ref name="гістбел123">Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 123.</ref>. Аднак, Вітаўт не пакідаў надзеі вярнуць сабе Жамойць. Па гэтым жа дагаворы Карона за выкуп вярнула сабе Добжынскую зямлю<ref name="гістбел123" />, але яе тэрытарыяльныя прэтэнзіі да Ордэна наконт [[Усходняе Памор’е|Гданьскага Памор’я]] засталіся незадаволенымі. Тым не менш, у цэлым дзве дзяржавы знаходзіліся ў перамір’і паводле [[Калішскі мір|Калішскага міру 1343 года]]<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=132}}</ref>. Канфлікт таксама тлумачыўся гандлёвымі меркаваннямі: крыжакі кантралявалі цячэнне трох найвялікшых рэк ([[Нёман]]а, [[Вісла|Віслы]] і [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]]) у Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім<ref>{{harvnb|Kiaupa|Kiaupienė|Kuncevičius|2000|p=137}}</ref>. === Вайна, перамір’е і падрыхтоўка === {{Галоўны артыкул|Вялікая вайна, 1409—1411}} [[Файл:Lietuviai kovoja su vokiečiais.Lithuanians fighting Teutonic Knights (2).jpg|thumb|left|Фрагмент барэльефа першай паловы [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] з Мальбарка. Ліцвіны б’юцца з рыцарамі.]] «[[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна]]» 1409—1411 гадоў пачалася з-за імкнення [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] вярнуць балцкія землі ([[Жамойць]]) з-пад улады [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]; [[Польшча]] хацела вярнуць сабе спрэчныя землі на польска-ордэнскім памежжы (Добрынскую зямлю, Памор’е, Новую Марку)<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 124.</ref> і выступала саюзнікам княства ў гэтым канфлікце. У маі 1409 года выбухнула [[жамойцкія паўстанні|паўстанне на падуладнай тэўтонам Жамойці]]. Вялікае Княства Літоўскае падтрымала паўстанне, у адказ крыжакі прыгразілі ўварваннем. Польшча аб’явіла, што падтрымлівае прэтэнзіі ВКЛ і ў сваю чаргу прыгразіла ўварваннем у землі Ордэна. Як толькі прускія войскі эвакуіраваліся з Жамойці, тэўтонскі вялікі магістр [[Ульрых фон Юнгінген]] 6 жніўня 1409 года аб’явіў вайну Польскаму Каралеўству і Вялікаму Княству Літоўскаму<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=20}}</ref>. Крыжакі спадзяваліся перамагчы Польшчу і Літву паасобку і пачалі з набегаў на [[Вялікая Польшча|Вялікую Польшчу]] і [[Куявія|Куявію]], захопліваючы палякаў знянацку<ref name=ivin336>{{harvnb|Ivinskis|1978|p=336}}</ref>. Крыжакі спалілі замак у Добрыне ([[Добжын-над-Віслай]]), захапілі [[Баброўнікі, Куяўска-паморскае ваяводства|Баброўнікі]] пасля чатырнаццацідзённай аблогі, заваявалі [[Быдгашч]] і разрабавалі некалькі мястэчак<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=130}}</ref>. Палякі арганізавалі контрнаступленне і вярнулі сабе Быдгашч<ref>{{harvnb|Kuczynski|1960|p=614}}</ref>. Жмудзіны напалі на Мемель ([[Клайпеда]])<ref name=ivin336/>. Аднак ні адзін з бакоў не быў гатоў да поўнамаштабнай вайны. [[Рымскі кароль]] [[Вацлаў IV]] згадзіўся стаць пасрэднікам ва ўрэгуляванні канфлікту. Перамір’е было падпісана 8 кастрычніка 1409 года тэрмінам да 21 чэрвеня 1410 года<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=51}}</ref>. Абодва бакі выкарысталі гэты час для падрыхтоўкі да вайны, збіраючы войскі і займаючыся дыпламатычнымі манеўрамі. Абодва бакі адпраўлялі пісьмы і пасланнікаў, вінавацячы адзін аднаго ў розных грахах і злачынствах перад хрысціянскім светам. Вацлаў IV, атрымаўшы ад крыжакоў падарунак у 60 тысяч флорынаў, абвясціў, што Жамойць паўнапраўна належыць крыжакам, і толькі Добрынская зямля павінна быць вернута Польшчы<ref name=turn21>{{harvnb|Turnbull|2003|p=21}}</ref>. Крыжакі таксама заплацілі 300 тысяч [[дукат]]аў [[Імператары Свяшчэннай Рымскай Імперыі|імператару Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Жыгімонт Люксембургскі|Жыгімонту Венгерскаму]], які меў віды на [[Малдаўскае княства]], за яго ваенную падтрымку<ref name=turn21/>. Жыгімонт паспрабаваў разбіць польска-літоўскі саюз, прапаноўваючы Вітаўту каралеўскую карону; прыняцце Вітаўтам такой прапановы парушыла б умовы [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] і выклікала б польска-літоўскія рознагалоссі<ref>{{harvnb|Kiaupa|Kiaupienė|Kuncevičius|2000|p=139}}</ref>. Адначасова Вітаўт змог дабіцца перамір’я з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]]<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 126.</ref>. У пачатку снежня 1409 года [[Вітаўт]] з [[Ягайла]]м на [[Берасцейская сустрэча|ваеннай нарадзе ў Берасці]] выпрацавалі стратэгічны план будучых ваенных дзеянняў супраць Ордэна<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 125.</ref>: іх арміі павінны былі аб’яднацца ў адну вялікую сілу і рушыць у напрамку да Марыенбурга ([[Мальбарк]]), сталіцы Тэўтонскага ордэна<ref name=turn30>{{harvnb|Turnbull|2003|p=30}}</ref>. Крыжакі, заняўшы абарончую пазіцыю, не чакалі супольнай польска-літоўскай атакі і пачалі рыхтавацца да двайнога наступлення — з боку палякаў, уздоўж [[Вісла|Віслы]] ў напрамку да Данцыга ([[Гданьск]]), і з боку літвінаў, уздоўж [[Нёман]]а ў напрамку да Рагніта (цяпер [[Неман (горад)|горад Нёман]] у Калінінградскай вобласці)<ref name=jucas75>{{harvnb|Jučas|2009|p=75}}</ref>. Каб процістаяць такой пагрозе, Ульрых фон Юнгінген засяродзіў свае сілы ў Швецы ([[Свеце]]), у цэнтральным пункце, адкуль тэўтонскія войскі маглі даволі хутка зрэагаваць на ўварванне з любога боку<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=74}}</ref>. Значныя гарнізоны былі пакінуты ва ўсходніх замках Рагніта, Райна (цяпер [[Рын]]) каля Лётцэна ([[Гіжыцка]]) і Мемеля ([[Клайпеда]])<ref name=jucas75/>. Каб утаіць свае планы і ўвесці ў зман крыжакоў, Ягайла і Вітаўт арганізавалі некалькі набегаў на сумежныя тэрыторыі, тым самым прымушаючы крыжакоў трымаць іх войскі на месцы<ref name=turn30/>. == Паход у Прусію == [[Файл:Grunwald 1410.png|thumb|300px|Карта ваенных перамяшчэнняў у Грунвальдскай кампаніі]] На першым этапе Грунвальдскай кампаніі ўсе польска-літоўскія войскі сабраліся пад [[Чэрвінск над Віслай|Чэрвінскам]], у вызначаным месцы за 80 км ад прускай мяжы, дзе саюзнае войска перайшло цераз [[Вісла|Віслу]] па пантоннаму мосту<ref name=turn33>{{harvnb|Turnbull|2003|p=33}}</ref>. Гэты манеўр, які патрабаваў дакладнасці і ўзгодненасці руху шматэтнічнага польска-літоўскага войска, быў выкананы прыкладна за тыдзень з 24 чэрвеня па 30 чэрвеня 1410 года<ref name=jucas75/>. Польскія салдаты з [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]] сабраліся ў [[Познань|Познані]], а салдаты з [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] — у [[Вольбуж]]ы. 24 чэрвеня 1410 года Ягайла і чэшскія наёмнікі прыбылі ў [[Вольбуж]]<ref name=jucas75/>. Праз тры дні польскае войска ўжо знаходзілася ў вызначаным месцы пад Чэрвінскам. Літоўскае войска выступіла з [[Вільня|Вільні]] 3 чэрвеня 1410 года і злучылася з русінскімі палкамі ў [[Гродна]]<ref name=jucas75/>. Яны прыбылі ў Чэрвінск у той жа дзень, калі палякі перасяклі [[Нёман]]. Пасля пераходу цераз раку да польска-літоўскага войска далучыліся мазавецкія войскі [[Земавіт IV Плоцкі|Земавіта IV]] і [[Януш Мазавецкі|Януша Варшаўскага]]<ref name=jucas75/>. 3 ліпеня 1410 года вялікае войска пачало свой паход на поўнач у напрамку да Марыенбурга ([[Мальбарк]]), сталіцы Прусіі. [[9 ліпеня]] яно перайшло прускую мяжу<ref name=turn33/>. Пераход цераз Віслу заставаўся тайнай для крыжакоў, пакуль венгерскія дыпламатычныя прадстаўнікі, якія спрабавалі дагаварыцца аб перамір’і, не паведамілі пра гэта Вялікаму магістру Ордэна [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыху фон Юнгінгену]]<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=141}}</ref>. З’яўленне саюзнага войска на поўдні Прусіі застала вялікага магістра знянацку<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 127.</ref>. Як толькі [[Ульрых фон Юнгінген]] уразумеў польска-літоўскія намеры, ён пакінуў 3000 рыцараў у Швецы ([[Свеце]]) пад кіраўніцтвам [[Генрых фон Плаўэн|Генрыха фон Плаўэна]]<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=142}}</ref> і адправіў асноўнае войска арганізоўваць лінію абароны на рацэ [[Дрвенца|Дрвенцы]] каля [[Кужэтнік]]а<ref name=turn35>{{harvnb|Turnbull|2003|p=35}}</ref>. Пераход цераз раку быў умацаваны [[Тын|астрогам]]<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=76}}</ref>. 11 ліпеня 1410 года пасля пасяджэння ваеннага савета<ref name=jucas63>{{harvnb|Jučas|2009|p=63}}</ref> Ягайла вырашыў не пераходзіць цераз раку ў такім моцна абароненым месцы. Замест гэтага войска павінна было абысці раку, павярнуўшы на ўсход, у напрамку да яе вытокаў, дзе больш ніякіх вялікіх рэк не аддзяляла яго войска ад Марыенбурга<ref name=turn35/>. Рушэнне працягнулася на ўсход у напрамку да [[Дзялдава]] без спроб захапіць сам горад<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=36}}</ref>. Тэўтонскае войска ішло па Дрвенцы на поўнач, перасякло яе каля [[Любава (горад)|Любавы]] і пасля рушыла на ўсход паралельна польска-літоўскаму войску. Апошняе ўжо спустошыла вёску Гільгенбург ([[Дамброўна (Вармінска-Мазурскае ваяводства)|Дуброўна]])<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|pp=36–37}}</ref>. Фон Юнгінген быў настолькі раз’юшаны жорсткасцю саюзных войск, што пакляўся перамагчы захопнікаў у бітве<ref>{{harvnb|Urban|2003|pp=148–149}}</ref>. == Сілы бакоў == {| class="wikitable sortable" style="float:right; margin:15px;" |+ Розныя ацэнкі сіл бакоў<ref name="Jucas5758">{{harvnb|Jučas|2009|pp=57–58}}</ref> |- ! Гісторык || Польскі || Літоўскі || Тэўтонскі |- | [[Карл Хэвекер]] і<br /> [[Ханс Дэльбрук]] | colspan=2 align=center| 16500 || 11000 |- | [[Яўген Разін]]<ref name=Razin486>{{harvnb|Разин|1999|p=486}}</ref> | colspan=2 align=center| 16000—17000 || 11000 |- | [[Макс Оэлер]] | colspan=2 align=center| 23000 || 15000 |- | [[Ежы Ахманьскі]] | colspan=2 align=center| 22000—27000 || 12000 |- | [[Свен Экдаль]] | colspan=2 align=center| 20000—25000 || 12000—15000 |- | [[Анджай Надольскі]]|| 20000 || 10000 || 15000 |- | [[Ян Дамброўскі]]|| 15000—18000 || 8000—11000 || 19000 |- | [[Зігмантас Кяупа]]<ref name=kiaupa2002>{{harvnb|Kiaupa|2002}}</ref> || 18000 || 11000 || 15000—21000 |- | [[Марыян Біскуп]]|| 19000—20000 || 10000—11000 || 21000 |- | [[Дэніэль Стоўн, гісторык|Дэніэль Стоўн]]<ref name=stone16 /> || 27000 || 11000 || 21000 |- | [[Стэфан Кучыньскі]] | colspan=2 align=center| 39000 || 27000 |} Устанавіць дакладны лік воінаў, якія ўдзельнічалі ў бітве, даволі складана<ref name="Turnbull25">{{harvnb|Turnbull|2003|p=25}}</ref>. Ні ў адной з тагачасных крыніц не прыведзена дакладнага падліку колькасці воінаў у атрадах. [[Ян Длугаш]] у сваіх працах прыводзіць колькасць харугваў у саюзным войску: 50 у палякаў і 40 у літвінаў<ref name=ivin338>{{harvnb|Ivinskis|1978|p=338}}</ref>. Але ў «Гісторыі Польшчы» Длугаш наогул не называе колькасць нямецкіх харугваў, пазней — у [[Banderia Prutenorum]] — ён апісвае 51 нямецкую харугву, узятую палякамі пад Грунвальдам. Такім чынам, тэўтонскае войска налічвала не менш чым 51 харугву. Але пры гэтым няясна, колькі чалавек было пад кожнай харугвай. Структура і колькасць як пяхотных адзінак (кап’яносцаў, лучнікаў, арбалетчыкаў), так і артылерыйскіх, таксама невядомыя. Ацэнкі, зробленыя рознымі гісторыкамі, часта бываюць неаб’ектыўнымі з-за палітычнай ці нацыянальнай прадузятасці<ref name="Turnbull25"/>. Нямецкія гісторыкі прыводзяць, як правіла, меншыя лічбы, тады як польскія звычайна выкарыстоўваюць большыя ацэнкі<ref name="Jucas5758"/>. Прафесійныя ацэнкі польскага гісторыка [[Стэфан Кучыньскі|Стэфана Кучыньскага]]: 39 000 польска-літоўскіх і 27 000 тэўтонскіх воінаў<ref name=ivin338/> у заходняй літаратуры прыводзяцца як «агульнапрызнаныя»<ref name="Turnbull25"/><ref name=davies98>{{harvnb|Davies|2005|p=98}}</ref><ref name=john43>{{harvnb|Johnson|1996|p=43}}</ref>. === Тэўтонскі ордэн === {{Гл. таксама|Войска Тэўтонскага ордэна}} Вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген прывёў на бітву асноўную армію Ордэна, у якую ўваходзілі найміты і госці з Еўропы. Сярод тэўтонцаў, акрамя ўласна членаў ордэна і іх васалаў, былі рыцары з Германіі, Францыі і Англіі, а таксама наёмнікі швейцарцы, англічане і інш. Арганізацыйна армія складалася не менш чым з 51 [[Харугва|харугвы]] агульным лікам 21 тыс. конных рыцараў і 6 тыс. пяхоты і артылерыстаў. Апроч гэтага, у абозе было каля 5 тыс. чэлядзі. Нягледзячы на меншую колькасць, тэўтонскае войска мела перавагі ў дысцыпліне, ваеннай падрыхтоўцы і лепшую вайсковую амуніцыю<ref name=Razin486/>. Іх цяжкая [[кавалерыя]] была адной з найлепшых у Еўропе. Тэўтонскае войска мела [[бамбарда|бамбарды]], якія маглі страляць свінцовымі і каменнымі ядрамі<ref name=Razin486/>. Як на тэўтонскім, так і на польска-літоўскім баку ў бітве ўдзельнічалі атрады з розных краін і зямель, уключаючы шматлікіх наймітаў; напрыклад, [[Багемія|багемскія]] наёмнікі біліся на кожным з бакоў<ref name=turn29>{{harvnb|Turnbull|2003|p=29}}</ref>. Тэўтоны таксама запрашалі рыцараў-добраахвотнікаў. Прадстаўнікі дваццаці двух розных народаў, пераважна германскіх і з розных частак [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], далучыліся да тэўтонцаў<ref>{{harvnb|Разин|1999|pp=485–486}}</ref>. Сярод крыжацкіх рэкрутаў былі прадстаўнікі з [[Вестфалія|Вестфаліі]], [[Фрызія|Фрызіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Швабія|Швабіі]]<ref name=turn29/> і Штэтына ([[Шчэцін]])<ref name="Jučas 2009 56">{{harvnb|Jučas|2009|p=56}}</ref>. Наёмныя аддзелы крыжакоў фарміраваліся з [[Чэхі|чэхаў]], [[Маравы|мараваў]], [[Швейцарцы|швейцарцаў]]. Два венгерскія вяльможы, [[Міклош Гараі]] і [[Сцібар са Сцібожыц]], прыслалі для крыжакоў 200 воінаў<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=139}}</ref>, але падтрымка з боку [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонта Венгерскага]] была неістотнай<ref name=chris227>{{harvnb|Christiansen|1997|p=227}}</ref>. === Саюзнае войска Польшчы і ВКЛ === Агульны лік саюзнага войска дасягаў 31,5 тыс.ч., сярод іх 18 тыс. польскіх конных рыцараў і 2 тыс. пяхоты, 11 тыс. лёгкай конніцы ВКЛ і 500 пяхоты. Арганізацыйна войска складалася з 50<ref>Мяркуецца, што [[Ян Длугаш]] ({{таксама}}: [[#Гістарыяграфія]]) памылкова двойчы палічыў харугву [[Жыгімонт Карыбутавіч|Жыгімонта Карыбутавіча]].</ref> польскіх [[Харугва|харугваў]] і 40 харугваў ВКЛ. Галоўнакамандуючым польска-літоўскага войска быў кароль Ягайла; аднак ён не ўдзельнічаў непасрэдна ў бітве. Літоўскімі воінамі кіраваў непасрэдна Вялікі князь [[Вітаўт]], які быў другім у вярхоўным камандаванні і дапамагаў у распрацоўцы стратэгіі кампаніі. Вітаўт актыўна ўдзельнічаў у самой бітве, кіруючы як літоўскімі, так і польскімі войскамі<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=64}}</ref>. ==== Польскае войска ==== Паводле Длугаша, Польскае войска складалася з 51 харугвы. У яго склад уваходзілі ўласна польскія палкі, палкі наёмнікаў з [[Багемія|Багеміі]] і [[Маравія|Маравіі]], а таксама палкі «зямлі Леапольскай», «зямлі Падольскай, якая мела тры харугвы, з прычыны шматлікасці свайго насельніцтва», «зямлі Галіцкай». З чэхаў складаліся дзве паўнацэнныя харугвы пад камандаваннем [[Ян Сокал з Ламберка|Яна Сокала з Ламберка]]<ref name=turn26>{{harvnb|Turnbull|2003|p=26}}</ref>. Магчыма, адным з воінаў у чэшскім войску быў [[Ян Жыжка]], будучы кіраўнік гусіцкага руху<ref>{{Cite web | last = | first = | title = Jan Žižka at Grunwald: from mercenary to Czech national hero | url = http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/jan-zizka-at-grunwald-from-mercenary-to-czech-national-hero | publisher = Radio Prague | date = 16-07-2010 | accessdate = 16 August 2012}}</ref><ref>{{Cite web | last = | first = | title = Kto jest kim na obrazie Jana Matejki? Cz. 2 | url = http://wyborcza.pl/1,76842,8124508,Kto_jest_kim_na_obrazie_Jana_Matejki__Cz__2.html | publisher = Gazeta.pl | date = 14 Juli 2010 | accessdate = 16 August 2012}}</ref>. [[Аляксандр I Добры]] камандаваў малдаўскім войскам<ref name=u138>{{harvnb|Urban|2003|p=138}}</ref>. ==== Войска ВКЛ ==== Войскам ВКЛ камандаваў вялікі князь Літоўскі [[Вітаўт]], стрыечны брат Ягайлы. У войску ВКЛ было 4<ref>Што тлумачыцца тым, што значныя часткі балцкіх зямель былі тады пад нямецкай акупацыяй.</ref> харугвы з літоўскіх (у сучасным сэнсе, балцкіх) зямель, 36 з зямель Русі<ref name="Urbankiewicz">Jerzy Urbankiewicz. ''Legenda jazdy polskiej'', Vol. 1. Wyd. Wojciech Grochowalski. 1996. p. 59.</ref> (у т.л. 28 з зямель у беларускіх этнічных межах, 8 — з украінскіх). У склад літвінскага апалчэння ўваходзілі [[Гродна|Гарадзенская]], [[Коўна|Ковенская]], [[Ліда|Лідская]], [[Смаленск]]ая, [[Мсціслаў]]ская і [[Орша|Аршанская]] (пад камандаваннем князя Смаленскага [[Лугвен-Сымон Альгердавіч|Сямёна Лугвена Альгердавіча]]), [[Полацк]]ая, [[Віцебск]]ая, [[Кіеў]]ская, [[Пінск]]ая, [[Наваградак|Наваградская]], [[Берасце]]йская, [[Ваўкавыск]]ая, [[Драгічын]]ская, [[Меднікі|Медніцкая]], [[Крэмэнэць|Крамянецкая]], [[Старадуб]]ская харугвы. У літоўскае войска таксама ўваходзіў кантынгент татар [[Залатая Арда|Залатой Арды]] пад камандаваннем хана [[Джалал ад-Дзін]]а<ref name=turn28>{{harvnb|Turnbull|2003|p=28}}</ref>. ; Смаленскія палкі У расійскай і савецкай гістарыяграфіі асобна вылучаліся «тры рускія смаленскія палкі (харугвы)». Аднак казаць, што гэтыя палкі былі рускімі ([[рускія|велікарускімі]]) ў сучасным значэнні слова, няслушна. Бо ўлічваючы тагачасныя этнаграфічныя межы<ref>Напрыклад, паводле [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. Грыцкевіча]].</ref>, гэтыя палкі былі сабраны ў асноўным з [[крывічы|крывіцкіх]] зямель і, відаць, складаліся з воінаў са [[Смаленск]]а, [[Полацк]]а і [[Мсціслаў|Мсціслава]]. Таму, мабыць, істотную долю (калі не большасць) ў гэтых палках складалі продкі сучасных беларусаў. Князь Ноўгарада Вялікага [[Лугвен-Сымон Альгердавіч]], які камандаваў і гэтымі трыма палкамі, і наогул палкамі паўночнай часткі ВКЛ, меў пры сабе і ноўгарадскі атрад. == Бітва == === Перад бітвай === [[Файл:Sypniewski Feliks - Przed bitwa pod Grunwaldem.jpg|250px|left|міні|{{нп3|Фелікс Сыпнеўскі||pl|Feliks Sypniewski}}. «Перад бітвай пад Грунвальдам», 1852]] Рана раніцай 15 ліпеня 1410 года праціўнікі сышліся на раўніне ў трохвугольніку паміж сёламі [[Грунвальд]], Таненберг (цяпер — [[Стэмбарк]]) і Людвігсдорф (цяпер — [[Ладвігова]])<ref name=jucas77>{{harvnb|Jučas|2009|p=77}}</ref>. Войскі ордэна пастроіліся фронтам у 2 км паміж Грунвальдам і Танебергам у два рады. Правае крыло першай лініі ўзначальваў Конрад Ліхтэнштэйн, левае — Фрыдрых Валенрод, другую лінію — сам вялікі магістр. Саюзнікі выстраіліся ў тры рады на працягу 2,5 км паміж Грунвальдам і Людвігсдорфам. На левым крыле знаходзіліся палякі (сумесна з чэхамі, руссю і інш.) пад камандаваннем кароннага маршала Польшчы Збігнева з Бжэзя, трэцяя лінія — на чале з самім Уладзіславам, на правым — літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Вітаўта, на крайнім правым флангу — татарская конніца Джалал-ад-Дзіна, старэйшага сына [[Тахтамыш]]а. Абодва войскі выстраіліся ў процілеглыя рады ўздоўж восі паўночны ўсход — паўднёвы захад. Польска-літоўскае войска размясцілася на ўсход ад Людвігсдорфа і Таненберга<ref name=turn44>{{harvnb|Turnbull|2003|p=44}}</ref>. Польская цяжкая кавалерыя ўтварыла левы фланг, літоўская лёгкая кавалерыя ўтварыла правы, а наёмніцкія атрады размясціліся па цэнтры. Салдаты саюзнікаў былі пастроены ў тры рады клінападобных утварэнняў каля 20 чалавек глыбінёю<ref name=turn44/>. Тэўтонскія рыцары сканцэнтравалі сваю элітную цяжкую кавалерыю пад камандаваннем вялікага маршала [[Фрыдрых фон Валенрод|Фрыдрыха фон Валенрода]] насупраць літоўцаў<ref name=jucas77/>. Крыжакі, якія першымі падрыхтавалі сваё войска да бітвы, спадзяваліся справакаваць на атаку палякаў і літоўцаў. Тэўтонскім палкам, апранутым у цяжкую браню, у чаканні нападзення прыйшлося прастаяць некалькі гадзін пад пякучым сонцам<ref name=turn45>{{harvnb|Turnbull|2003|p=45}}</ref>. У адной хроніцы было выказана меркаванне, што крыжакі выкапалі «воўчыя ямы», каб нападаючае войска ўвалілася ў іх<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=149}}</ref>. Яны таксама паспрабавалі выкарыстаць гарматную зброю, але невялікі дождж увільгатніў порах, і ў выніку было зроблена толькі два гарматныя стрэлы<ref name=turn45/>. Але Ягайла не спяшаўся пачынаць атаку. Таму Вялікі магістр адправіў пасланцаў з двума мячамі, «каб памагчы Ягайлу і Вітаўту ў бітве». Гэты жэст з боку Вялікага магістра азначаў знявагу і правакацыю<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=43}}</ref>. Вядомыя як «[[Грунвальдскія мячы]]», яны сталі адным з нацыянальных сімвалаў Польшчы. === Пачатак бітвы === [[Файл:Battle of Žalgiris.jpg|thumb|Мініяцюра Дыбольда Шылінга. Бітва пад Грунвальдам (каля 1515 г.)]] [[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|thumb|left|Гравюра з «[[Хроніка ўсяго свету|Хронікі ўсяго свету]]» [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]]. XVI ст.]] [[Файл:Grunwald (beginning) Lithuanian.svg|thumb|Схема ваенных пазіцый у пачатку бою.]] <!-- Бітва пачалася апоўдні з наступлення лёгкай конніцы Вітаўта на левы фланг тэўтонцаў. Напад быў сустрэты артылерыйскім залпам (верагодна, першае і малапаспяховае ўжыванне палявой артылерыі). Следам за лёгкай конніцай у бой пайшлі астатнія [[харугва|харугвы]], якім ужо не пагражала небяспека гарматных стрэлаў і лучнікаў. У адказ пачалося контрнаступленне цяжкай конніцы Валенрода. Адначасова з гэтым у бой уцягнуліся першыя польскія войскі першай лініі і правы фланг Ордэна. Літоўская кавалерыя не змагла процістаяць [[тэўтонцы|тэўтонцам]] і пусцілася наўцёкі. Валенрод пачаў яе пераследаваць, аднак цяжкая конніца Ордэна не магла рухацца па перасечанай мясцовасці хутка, што дало час Вітаўту перастроіць войскі. Адначасова Валенрод сутыкнуўся з моцным супраціўленнем літоўска-беларускай пяхоты. На дапамогу гэтым палкам Вітаўт выслаў некалькі харугваў. Гэты крок змяніў ход бітвы. Удар крыжакоў стрымалі «віцязі зямлі смаленскай» і віленская, троцкая, гарадзенская і жамойцкая харугвы. Храніст [[Стрыйкоўскі]] апісвае гэта так: «Троцкая, віленская шляхта з Жамойцю стала трывалі з Вітаўтам, i палякам мужна памагалі. Але ж іншыя паветы літоўскія разбегліся хто куды мог у розныя бакі. I галоўнай са святым Юрыем харугвы не стала, на якую ўсё войска Літоўскае глядзела. Ужо было цяжка Літве, але Вітаўт на чале з Наваградцамі i з Валынцамі адважна стаяў». --> Вітаўт пры падтрымцы некалькіх польскіх харугваў пачаў атаку на левы фланг тэўтонскага войска<ref name=turn45/>. Пасля больш чым гадзіны жорсткай сечы з крыжакамі літоўская лёгкая конніца пачала адступаць. [[Ян Длугаш]] апісвае такі ход падзей як поўнае знішчэнне ўсяго літоўскага войска. Паводле Длугаша, крыжакі падумалі, што перамога ўжо іхняя, і, зламаўшы свой строй, пачалі бязладную пагоню за адступаючымі літоўцамі, і назбіралі шмат здабычы перад тым, як вярнуцца на поле бітвы да польскіх атрадаў<ref name=jucas78>{{harvnb|Jučas|2009|p=78}}</ref>. Але Длугаш не ўпамянуў пра літоўцаў, якія пазней вярнуліся на поле бітвы. Такім чынам, Ян Длугаш паказаў бітву, як перамогу Польшчы без старонняй дапамогі<ref name=jucas78/>. Такі погляд быў аспрэчаны сучаснымі гісторыкамі. Яны выказалі меркаванне, што адступленне было спланаваным, стратэгічным манеўрам<ref name="гістбел-129-130">Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 129—130.</ref>. Гэта меркаванне атрымала шырокае прызнанне пасля таго, як у 1963 годзе шведскі гісторык Свен Экдаль адкрыў і апублікаваў нямецкае пісьмо<ref>{{harvnb|Urban|2003|pp=152–153}}</ref>. У лісце, напісаным праз пару гадоў пасля бітвы, невядомы аўтар перасцерагаў новага Вялікага Магістра, каб ён пільнаваўся падманных адступленняў, падобных да тых, што выкарыстоўваліся ў Вялікай Бітве<ref name=ekdahl1963/>. Стэфен Торнбул сцвярджаў, што літоўскае адступленне не зусім падыходзіла пад звычайныя правілы падманнага адступлення. Такое адступленне звычайна ажыццяўлялася адной ці дзвюма вайсковымі часцямі (у адрозненне ад усяго астатняга войска) і хутка перацякала ў контратаку<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|pp=48–49}}</ref>. === Разгар бітвы === [[Файл:Battle of Tannenberg.jpg|thumb|left|Выява з Бернскай хронікі Дыбольда Шылінга-Малодшага. Бітва пад Грунвальдам]] У той час, як літоўскія войскі адступалі, пачалася сеча паміж польскімі і тэўтонскімі сіламі. Крыжакі пад камандаваннем [[Вялікі комтур|вялікага комтура]] [[Куна фон Ліхтэнштайн]]а сканцэнтраваліся на правым польскім флангу. Шэсць харугваў [[Конрад фон Валенрод|фон Валенрода]] не пагналіся за адступаючымі літоўцамі, а далучыліся да атакі на правы фланг<ref name=kiaupa2002/>. Асабліва каштоўным трафеем была харугва [[Кракаў|Кракава]]. Здавалася, што крыжакі пачалі браць верх, і ў адзін момант каралеўскі [[Харунжы вялікі каронны|каронны харунжы]] [[Марцін з Врацімавіц]] выраніў кракаўскую харугву<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=83}}</ref>. Але яе тут жа падхапілі, і сеча прадоўжылася. [[Файл:Sypniewski Feliks - Bitwa pod Grunwaldem.jpg|250px|міні|{{нп3|Фелікс Сыпнеўскі||pl|Feliks Sypniewski}}. «Бітва пад Грунвальдам», каля 1848—1850]] [[Ягайла]] разгарнуў свае рэзервы — другую лінію свайго войска<ref name=kiaupa2002/>. Вялікі магістр [[Тэўтонскі ордэн|Ордэна]] [[Ульрых фон Юнгінген]] асабіста павёў 16 харугваў (прыкладна трэць крыжацкага войска) да правага фланга палякаў<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=53}}</ref>. Ягайла разгарнуў свае апошнія сілы, трэцюю лінію сваёй арміі<ref name=kiaupa2002/>. Рукапашны бой дайшоў да польскага камандавання, і адзін крыжак, пазней ідэнтыфікаваны як Лупольд ці Дыпольд Кёкерыц, кінуўся прама на караля Ягайлу<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=61}}</ref>. Сакратар Ягайлы [[Збігнеў Алясніцкі]] выратаваў каралю жыццё. Атрымаўшы каралеўскую ласку, пазней ён стаў адным з самых уплывовых людзей у Польшчы<ref name=stone16/>. === Заканчэнне бітвы === [[Файл:Grunwald (end) Lithuanian.svg|thumb|Схема ваенных пазіцый у канцы бою.]] У гэты час літоўскія атрады перастроіліся і прыйшлі на дапамогу палякам, ударыўшы па крыжаках з тылу<ref name=turn64/>. Пасланыя ў абход польскія аддзелы пачалі акружаць правы фланг крыжакоў з захаду. [[Ульрых фон Юнгінген]] паспрабаваў прабіцца скрозь літоўскія рады, але быў забіты<ref name=turn64>{{harvnb|Turnbull|2003|p=64}}</ref>. Паводле [[Хроніка канфлікту|Cronica conflictus]], Дабеслаў з Алешніцы сваёй дзідай прабіў шыю вялікаму магістру<ref name=turn64/>. Длугаш сцвярджаў, што магістра забіў [[Мшчуй са Скрынна]]. Геройскую смерць у баі прынялі амаль усе саноўнікі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], за выключэннем трох комтураў, што збеглі з поля бітвы. Акрамя Вялікага магістра [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]] загінуў і вялікі маршал [[Фрыдрых фон Валенрод]]<ref>Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 2. с. 131.</ref>. Пад націскам, страціўшы кіраўніцтва, тэўтонскія рыцары пачалі адступаць да свайго лагера. Гэта абярнулася супраць саміх крыжакоў, калі абозная чэлядзь паўстала супраць сваіх гаспадароў і далучылася да аблавы<ref name=turn66>{{harvnb|Turnbull|2003|p=66}}</ref>. Рыцары паспрабавалі пабудаваць т.зв. [[вагенбург]]: яны акружылі ўвесь лагер умацаванымі вазамі<ref name=turn66/>. Зрэшты, абарона была хутка разбіта, і лагер быў спустошаны. Паводле [[Хроніка канфлікту|Cronica conflictus]], больш рыцараў памерла там, чым на полі бою<ref name=turn66/>. Бітва доўжылася дзесяць гадзін<ref name=kiaupa2002/>. Тэўтонскія рыцары спісалі паражэнне на здраду [[Мікалаус фон Рэніс|Мікалауса фон Рэніса]] (Мікалая з Рыньска), камандзіра [[Хелмна|хелмінскай]] харугвы, які пазней быў абезгалоўлены без суда<ref name=urban168>{{harvnb|Urban|2003|p=168}}</ref>. Ён быў заснавальнікам і лідарам «[[Саюз Яшчаркі|Саюзу Яшчаркі]]» — групы крыжакоў, якія сімпатызавалі Польшчы. Паводле меркавання тэўтонаў, фон Рэніс апусціў сваю харугву, што было прынята за сігнал да здачы і прывяло да панічнага адступлення<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=79}}</ref>. Легенда, што крыжакоў «ударылі нажом у спіну», адгукнулася пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[Легенда пра ўдар нажом у спіну|легендзе пра ўдар нажом у спіну]] і займала нямецкую гістарыяграфію аж да [[1945]] года<ref name=urban168/>. == Вынікі == === Страты і ваеннапалонныя === [[Файл:Reliquary made in Elbing in 1388 for Teutonic komtur Thiele von Lorich, military Trophy of King of Poland, Grand Duke of Lithuania Jogaila (Ladislaus II) in 1410.png|thumb|[[Рэлікварый]] крыжака, захоплены палякамі ў якасці трафея ў бітве пад Грунвальдам]] Паражэнне тэўтонскіх рыцараў было нечуваным. Каля 8 тысяч тэўтонскіх воінаў было забіта<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=157}}</ref> і яшчэ 14 тысяч было ўзята ў палон<ref name=turn68>{{harvnb|Turnbull|2003|p=68}}</ref>. Паводле тэўтонскай плацежнай ведамасці, толькі 1427 чалавек вярнулася ў Марыенбург патрабаваць сваю грашовую выплату<ref name=turn68/>. З 1 200 чалавек, пасланых з Данцыга, вярнулася толькі 300<ref name="Jučas 2009 56"/>. Паводле розных крыніц, ад 200 да 400 братоў Ордэна было забіта, уключаючы большасць тэўтонскага камандавання — вялікі магістр [[Ульрых фон Юнгінген]], вялікі маршал [[Фрыдрых фон Валенрод]], [[вялікі комтур]] [[Куна фон Ліхтэнштайн]], вялікі скарбнік Томас фон Мергайм, маршал забяспечваючых войск Альбрэхт фон Шварцбург і дзесяць [[комтур]]аў<ref>{{harvnb|Jučas|2009|pp=85–86}}</ref>. Пасля бітвы трое рыцараў Ордэна — [[Марквард фон Зальцбах]], комтур [[Ушакова, Калінінградская вобласць|Брандэнбурга]] (цяпер пасёлак [[Ушакова, Калінінградская вобласць|Ушакова]]), Генрых Шаўмбург, [[Войт|фогт]] [[Самбія|Самбіі]], і Юрген Маршалк, збраяносец вялікага магістра, былі пакараны смерцю паводле загаду Вітаўта за іх «абразлівыя паводзіны пасля ўзяцця ў палон»<ref name=turn68/>. Пра Маркварда фон Зальцбаха вядома, што аднойчы, яшчэ задоўга да бітвы, ён сказаў непрыстойнасць пра Вітаўтаву маці ў прысутнасці самога Вітаўта<ref name=turn68/>. І цяпер Вітаўт, убачыўшы сярод палонных Маркварда, звярнуўся да яго і прыпомніў той выпадак, разлічваючы, што крыжак папросіць прабачэння. Але той пачаў фанабэрыцца і дзёрзка сябе паводзіць<ref>Длугош. Грюнвальдская битва. 1962. с. 110.</ref>. Ягайла ўгаворваў Вітаўта супакоіцца і не караць Маркварда, але крыжак усё роўна працягваў лезці на ражон. У выніку комтура адвялі ў жыта і абезгаловілі<ref name=turn68/>. Целы фон Юнгінгена і іншых высокапастаўленых кіраўнікоў Ордэна былі перавезены для пахавання ў [[Замак Мальбарк|Марыенбургскі замак]] [[19 ліпеня]] [[1410]] года<ref name=ju87>{{harvnb|Jučas|2009|p=87}}</ref>. Целы ніжэйшых чыноў Ордэна і дванаццаці польскіх рыцараў былі пахаваны ў Таненбергскай царкве<ref name=ju87/>. Астатніх памерлых пахавалі ў некалькіх брацкіх магілах. Адзіным прадстаўніком вышэйшага тэўтонскага камандавання, які ўцёк з поля бою, быў Вернер фон Тэтынгер, комтур Эльбінга ([[Эльблонг]])<ref name=turn68/>. Польскія і літоўскія сілы ўзялі некалькі тысяч палонных. Сярод іх былі князі [[Конрад VII Белы]] з [[Алесніца|Алесніцы]] і [[Казімір V Памеранскі|Казімір V]] з [[Памеранія|Памераніі]]<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=69}}</ref>. Большасць простых воінаў і наёмнікаў была вызвалена неўзабаве пасля бітвы на ўмове, што яны прыбудуць у [[Кракаў]] [[11 лістапада]] [[1410]] года<ref>{{harvnb|Jučas|2009|p=88}}</ref>. У палоне затрымалі толькі тых, ад каго можна было чакаць выплаты выкупу. Былі назначаны істотныя выкупы: напрыклад, найміт Гольбрахт фон Лойм павінен быў заплаціць «шэсцьдзесят разоў суму ў 150 [[Пражскі грош|пражскіх грошай]]», што адпавядала больш чым 30 кілаграмам срэбрам<ref>{{harvnb|Pelech|1987|pp=105–107}}</ref>. === Далейшая кампанія і мір === {{Галоўны артыкул|Аблога Марыенбурга, 1410|Торунскі мір, 1411}} [[Файл:Castillo de Malbork, Polonia, 2013-05-19, DD 04.jpg|thumb|Пасля бітвы [[Замак Мальбарк|замак Марыенбурга]], сталіца [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], быў два месяцы [[Аблога Марыенбурга (1410)|абложаны]] польска-літоўскім войскам]] Пасля бітвы польскія-літоўскія войскі адклалі сваю атаку на тэўтонскую сталіцу ў Марыенбургу ([[Мальбарк]]), застаўшыся на полі бою яшчэ на тры дні, і толькі пасля рушылі да сталіцы Тэўтонскай дзяржавы, праходзячы ў сярэднім па 15 км за дзень<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=162}}</ref>. Асноўныя саюзныя сілы прыбылі к добра ўмацаванаму Марыенбургу толькі [[26 ліпеня]] [[1410]] года. Гэтая затрымка дала [[Генрых фон Плаўэн|Генрыху фон Плаўэну]] дастаткова часу для арганізацыі абароны. Ягайла таксама пасылаў свае палкі да іншых тэўтонскіх замкаў, якія часта здаваліся без супраціўлення<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=164}}</ref>, уключаючы такія значныя гарады, як Данцыг ([[Гданьск]]), Торн ([[Торунь]]) і Эльбінг ([[Эльблонг]])<ref>{{harvnb|Stone|2001|p=17}}</ref>. Толькі восем замкаў засталіся ў руках тэўтонцаў<ref>{{harvnb|Ivinskis|1978|p=342}}</ref>. Асаджаючыя войскі чакалі скорай капітуляцыі свайго ворага і не былі падрыхтаваны да працяглай аблогі з-за нястачы амуніцыі, баявога духу і эпідэміі дызентэрыі<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=75}}</ref>. Крыжакі звярнуліся па дапамогу да сваіх саюзнікаў. [[Жыгімонт Люксембургскі|Жыгімонт Венгерскі]], [[Вацлаў IV]], кароль рымскі і чэшскі, і [[Лівонскі ордэн]] паабяцалі фінансавую падтрымку і ваеннае падмацаванне<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=74}}</ref>. Аблога была знята [[19 верасня]] 1410 года. Польска-літоўскія войскі пакінулі гарнізоны ў захопленых раней замках і вярнуліся дадому. Але крыжакі скора адваявалі гэтыя замкі. К канцу кастрычніка ў руках палякаў заставалася толькі чатыры крыжацкія замкі ўздоўж мяжы<ref>{{harvnb|Urban|2003|p=166}}</ref>. Ягайла сабраў новае войска і нанёс чарговае паражэнне крыжакам у [[Бітва пад Карановам|бітве пад Карановам]] [[10 кастрычніка]] [[1410]] года. Пасля некалькіх драбнейшых стычак абодва бакі згадзіліся на перагаворы. [[Файл:The Battle of Grunwald. The 600th Anniversary 20 rubl (gold coins) r.gif|thumb|170px|Памятная манета Нацыянальнага банка Беларусі да 600-годдзя Грунвальдаскай бітвы]] [[Торунскі мір 1411 года|Торунскі мір]] быў падпісаны ў 1411 годзе. Згодна з яго ўмовамі крыжакі саступалі [[Добжынская зямля|Добрынскую (Добжынскую) зямлю]] Польшчы і згаджаліся пакінуць свае прэтэнзіі на [[Жамойць]] пры жыцці Ягайлы і Вітаўта<ref name=chris228>{{harvnb|Christiansen|1997|p=228}}</ref>, хаця дзве іншыя вайны — [[Галодная вайна]] 1414 года і [[Голубская вайна]] 1422 года — пасля вяліся да падпісання [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]], які назаўсёды вырашыць тэрытарыяльныя спрэчкі<ref>{{harvnb|Kiaupa|Kiaupienė|Kuncevičius|2000|pp=142–144}}</ref>. Палякі і літвіны не змаглі пераўтварыць сваю ваенную перамогу ў тэрытарыяльную і дыпламатычную выгаду. Аднак, Торунскі мір лёг цяжкім фінансавым цяжарам на крыжакоў, ад якога яны так і не акрыялі. Крыжакі павінны былі выплачваць кантрыбуцыю срэбрам. Па ацэнках, іх сума складала дзесяцікратны гадавы даход караля Англіі, разбіты па чатырох гадавых выплатах<ref name=chris228/>. Каб пакрыць гэтыя выплаты, крыжакі пачалі інтэсіўна пазычаць грошы, канфіскоўваць золата і срэбра з цэркваў і павышаць падаткі. Два галоўныя прускія гарады, Данцыг ([[Гданьск]]) і Торн ([[Торунь]]), паднялі паўстанне супраць павышэння падаткаў<ref>{{harvnb|Turnbull|2003|p=78}}</ref>. Пасля паражэння пад Грунвальдам у тэўтонскіх рыцараў было недастаткова сіл, каб абараніць тыя землі, што засталіся. Пасля таго, як [[Жамойць]] стала афіцыйна хрысціянскай, тады як Польшча і Літва былі хрысціянскімі краінамі ўжо доўгі час, тэўтонцам стала складаней набіраць новых крыжакоў-добраахвотнікаў<ref>{{harvnb|Christiansen|1997|pp=228–230}}</ref>. У выніку, Вялікія Магістры былі вымушаны спадзявацца на атрады наёмнікаў, што дорага абыходзілася іх і без таго вычарпанаму бюджэту. Унутраныя канфлікты, эканамічны заняпад і павышэнне падаткаў прывялі да нестабільнасці краіны і заснавання [[Пруская канфедэрацыя|Прускай канфедэрацыі]] ў 1441 годзе. Пазней гэта прывяло да шэрагу канфліктаў, якія выліліся ў [[Трынаццацігадовая вайна 1454—1466 гадоў|Трынаццацігадовую вайну 1454—1466 гадоў]]<ref>{{harvnb|Stone|2001|pp=17–19}}</ref>. == Цікавыя факты == Падчас бітвы гераічна праявіў сябе рыцар {{нп5|Мацей Грушэцкі|Мацей|be-x-old|Мацей Грушэцкі}}<ref>[http://polishgenealogy.blogspot.com/2009/10/gruszecki.html Polski Słownik Biograficzno-Genealogiczy/Gruszecki]</ref>, за што кароль Ягайла зрабіў яго [[харунжы вялікі каронны|каронным харунжым]] і падарыў землі пад [[Люблін]]ам, у т.л. {{нп5|вёска Грушка-Дужа|вёску Грушкі|ru|Грушка-Дужа}}, пасля чаго Мацей атрымаў прозвішча Грушэцкі і з’явіўся родапачынальнікам шляхецкага i дваранскага роду [[Грушэцкія герба «Любіч»|Грушэцкіх]]. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Бібліяграфія == ; Найбольш актуальныя выданні * ''Jóźwiak S.'', ''Kwiatkowski K.'', ''Szweda A.'', ''Szybkowski S.'' Wojna Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim w latach 1409—1411. — Malbork, 2010. * ''Ekdahl S.'' Die Schlacht bei Tannenberg 1410 Quellenkritische Untersuchungen. Band I: Einführung und Quellenlage. — Berlin: Duncker & Humblot, 1982. * ''Kwiatkowski K.'' Zakon niemiecki jako «Corporatio Militaris», cz. I. — Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 2012. — 602 s. ISBN 978-83-231-2959-2 ; Першакрыніцы * ''Ян Длугош''. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/dlugosz_gr/Ян_Длугош._Грюнвальдская_битва.html Грюнвальдская битва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120201205844/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/dlugosz_gr/%D0%AF%D0%BD_%D0%94%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%88._%D0%93%D1%80%D1%8E%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0.html |date=1 лютага 2012 }}. М.: Изд. АН СССР, 1962. (перавыданне — СПб.: Наука, 2007). * ''Ян Длугош''. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Ordena/Deutsche_Orden/XV/1400-1420/Banderia_Prutenorum/index.htm Прусские хоругви] / пер. с лат. И. Дьяконова, с нем. Thietmar. — Сайт «[[Восточная литература, сайт|Восточная литература]]». Приведено по изданию: ''Ekdahl S.'' Die «Banderia Prutenorum» des Jan Długosz: eine Quelle zur Schlacht bei Tannenberg 1410: Untersuchungen zu Aufbau, Entstehung und Quellenwert der Handschrift: mit einem Anhand, Farbige Abbildungen der 56 Banner mit Transkription und Erläuterungen des Textes. — Vandenhoeck und Ruprecht, 1976. — 315 p. * Johann von Posilge: ''Chronik des Landes Preussen''; завершана ў 1418 годзе. * ''Cronica conflictus Wladislai regis Poloniae cum cruciferis, Anno Christi 1410''; спасылка: [http://www.laborunion.lt/memo/modules/sections/index.php?op=viewarticle&artid=4 Z. Celichowski, Poznań 1911] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141214194903/http://www.laborunion.lt/memo/modules/sections/index.php?op=viewarticle&artid=4 |date=14 снежня 2014 }} {{ref-la}} ; Дадаткова * {{cite book| last=Разин |first=Е. А. |title=История военного искусства VI – XVI вв |volume=2 | publisher=Издательство Полигон |year=1999 |isbn=5-89173-041-3 }} {{ref-ru}} * {{cite book | first=Norman |last=Davies |author-link=Норман Дэвіс |title=God's Playground. A History of Poland. The Origins to 1795 |volume=I |edition=Revised |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-925339-5 }} * {{cite journal |first=Sven |last=Ekdahl |year=1963 |title=Die Flucht der Litauer in der Schlacht bei Tannenberg |url=http://www.laborunion.lt/memo/modules/sections/index.php?op=viewarticle&artid=7 |journal=Zeitschrift für Ostforschung |issue=12 |volume=1 |accessdate=14 лістапада 2013|lang=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718053953/http://www.laborunion.lt/memo/modules/sections/index.php?op=viewarticle&artid=7 |archivedate=18 ліпеня 2011 |url-status=dead }} * {{cite book| first=Sven |last=Ekdahl |chapter=The Battle of Tannenberg-Grunwald-Žalgiris (1410) as reflected in Twentieth-Century monuments| editor=Victor Mallia-Milanes |title=The Military Orders: History and Heritage |volume=3 |publisher= Ashgate Publishing, Ltd. |year=2008 |isbn= 978-0-7546-6290-7 |url=http://books.google.com/books?id=dSM_w4Q1sUwC&pg=PA175}} {{ref-en}} * {{cite book |first=Zenonas |last=Ivinskis |title=Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties |year=1978 |location=Rome |publisher=Lietuvių katalikų mokslo akademija |oclc=70309981 |language=lt}} * {{cite book| last=Johnson |first=Lonnie |title=Central Europe: Enemies, Neighbors, Friends |url=http://books.google.com/books?id=e_m13Hk3AFEC&pg=PA43 |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=0-19-510071-9}} {{ref-en}} * {{citation| last=Kiaupa | first=Zigmantas |first2=Jūratė|last2=Kiaupienė|first3=Albinas|last3=Kuncevičius | title=The History of Lithuania Before 1795| year=2000 | publisher=Lithuanian Institute of History | location=Vilnius | isbn=9986-810-13-2}} * {{cite book | last=Kiaupa | first=Zigmantas | title=Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės | url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | year=2002 | publisher=Elektroninės leidybos namai | location=Vilnius | isbn=9986-9216-9-4 | chapter=Didysis karas su Kryžiuočiais | chapter-url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/?id=844 | accessdate=14 лістапада 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | archivedate=3 сакавіка 2008 |url-status=dead}} {{ref-lt}} * {{cite book |first=Stephen M. |last=Kuczynski |title=The Great War with the Teutonic Knights in the years 1409–1411 |url=https://books.google.com/books?id=FjfRAAAAMAAJ&q=Bydgoszcz |year=1960 |publisher=Ministry of National Defence |oclc=20499549 }} * {{cite journal |first=Markian |last=Pelech |title=W sprawie okupu za jeńców krzyżackich z Wielkiej Wojny (1409–1411) |year=1987 |journal=Zapiski Historyczne |volume=2 |issue=52 |url=http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Zobowiazanie_rycerza_krzyzackiego_do_zaplacenia_wykupu_z_niewoli_polskiej_z_dnia_20_XII_1410_roku,gid,110012,cid,1918.htm?body=desc |language=pl |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928220335/http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Zobowiazanie_rycerza_krzyzackiego_do_zaplacenia_wykupu_z_niewoli_polskiej_z_dnia_20_XII_1410_roku,gid,110012,cid,1918.htm?body=desc |archive-date=28 September 2011 |url-status=dead }} * {{cite book| first=Daniel |last=Stone |title=The Polish-Lithuanian state, 1386-1795|url=http://books.google.com/books?id=LFgB_l4SdHAC&pg=PA16 |publisher=University of Washington Press |year=2001 |isbn=978-0-295-98093-5}} {{ref-en}} * {{citation| first=Mečislovas |last=Jučas | title=The Battle of Grünwald | year=2009 | location=Vilnius | publisher=National Museum Palace of the Grand Dukes of Lithuania | isbn=978-609-95074-5-3}} * {{citation |first=Eric |last=Christiansen |title=The Northern Crusades |publisher=Penguin Books |year=1997 |edition=2nd |isbn=0-14-026653-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/northerncrusades00eric }} * {{cite book| first=Stephen |last=Turnbull |title=Tannenberg 1410: Disaster for the Teutonic Knights |year=2003 |location=London |publisher=Osprey |series=Campaign Series |volume=122 |isbn=978-1-84176-561-7}} {{ref-en}} * {{cite book| first=William |last=Urban |title=Tannenberg and After: Lithuania, Poland and the Teutonic Order in Search of Immortality |publisher=Lithuanian Research and Studies Center |location=Chicago | year=2003 |edition = Revised | isbn=0-929700-25-2}} {{ref-en}} == Літаратура == * ''Велько А. В.'', ''Мартинович М. В.'' Грюнвальдская битва. — {{Мн.}}: ИБЭ, 2010. — 80 с. — ISBN 978-985-511-289-2. * {{кніга|загаловак=Гісторыя Беларусі: у 6 т. Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага|адказны = М. Касцюк|выдавецтва=Экоперспектива|месца=Мінск|год=2008|старонак=688|старонкі=105—137}} * [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч Анатоль]]. [http://kamunikat.org/download.php?item=14912-1.pdf&pubref=14912 Грунвальд напамін, што мы нацыя рыцараў і асілкаў]{{Недаступная спасылка}} // {{нп5|Брылёўскі летапіс|«Брылёўскі летапіс»|be-tarask|Брылёўскі летапіс}} — № 15, май 2010. — стар. 2-3. * {{артыкул |аўтар=Сагановіч Генадзь|загаловак=Грунвальд у беларускай гістарыяграфіі |спасылка=http://www.belhistory.eu/henadz-sahanovich-grunvald-u-belaruskaj-gistaryyagrafii |выданне=Беларускі гістарычны агляд |том=9. Сш. 1—2 |год=2002 |старонкі=164—166}} * ''Сагановіч Г.'' [https://www.academia.edu/39780757/%D0%93%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%A1%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D1%84%D0%B0_-_full_text_version Грунвальд у беларускай гісторыі: Спроба разбору палітычнага міфа] / Генадзь Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2015. — 416 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»). — Папярэд. выд.: Вільнюс : выдавецтва Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта, 2015. — 320 с. ISBN 978-985-7136-02-5. * ''Шаланда А.'' Да пытання ўдзелу жамойтаў у бітве пад Грунвальдам 1410 г.: геральдычны аспект // Архіварыус : зборнік навуковых паведамленняў і артыкулаў / Дэпартамент па архівах і справаводству Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. — Мінск, 2011. ― [https://niab.by/arhivarius/Archivaryus_09_web.pdf Вып. 9] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231106155601/https://niab.by/arhivarius/Archivaryus_09_web.pdf |date=6 лістапада 2023 }}. — С. 208―211. == Спасылкі == {{commons|Battle of Grunwald}} * [http://thiswas.ru/srednie-veka/gryunvaldskaya-bitva-1410.html Грунвальдская бітва. Падрабязнае апісанне бітвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120331090823/http://thiswas.ru/srednie-veka/gryunvaldskaya-bitva-1410.html |date=31 сакавіка 2012 }} * [http://orel.rsl.ru/nettext/scan/atlas2/original/49a.jpg Схема Грунвальдскай бітвы] {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Бітвы Польшчы]] [[Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна]] [[Катэгорыя:Грунвальдская бітва| ]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1410 года]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:1410 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1410 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікай вайны 1409—1411 гадоў]] [[Катэгорыя:XV стагоддзе ў Польшчы]] 8z6lzuyzfysblbsh5w9pjchl72ldxu0 Геранёны 0 20022 5149628 5107241 2026-06-01T15:50:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149628 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Геранёны |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Геранёнскі |першае згадванне = }} '''Геранёны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hieraniony}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Геранёнскі сельсавет|Геранёнскага сельсавета]]. Размешчана за 22 км на паўночны захад ад [[Іўе|Іўя]], за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Гаўя (станцыя)|Гаўя]], шашой злучаны з Іўем. == Назва == У XV i XVI стагоддзі выкарыстоўваліся формы тыпу ''Gieranoyny'', ''У Кгереноинех,'' ''Geranoyny'' (у Літоўскай Метрыцы, у панегірыку Альберту Гаштольду). Гэта адпавядае ўжыванай літоўскай форме ''[[:lt:Geranainys|Geranainys]]''. Фіксаваліся горадзенскія прозвішчы Гераневіч, Герановіч, было [[Тракай|троцкае]] Геран.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSJ-7?i=1015&cat=1046002</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-N3JS-C?i=109&cat=1046002</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS6P-T?i=551&cat=2317996</ref> Ёсць латышскае ''Gerans''<ref>https://uzvardi.lv/surname/826332</ref>. == Гісторыя == Першапачаткова Геранёнамі называліся некалькі размешчаных паблізу вёсак — існавалі Манівідавы Геранёны (цяперашнія [[Суботнікі]]), Жыгімонтавы Геранёны (цяпер [[Зыгмунцішкі]]) і Гаштольдаўскія, альбо Мураваныя, Геранёны, за якімі ўрэшце і засталася назва. Згадку аб тым, што ў 1411 годзе будучы вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] фундаваў у Геранёнах касцёл<ref>Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wilenskiej / Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon Dioeceseos Vilnensis. T. 1, Kraków, 1948. Дакумент № 56</ref>, сучасныя даследчыкі звязваюць звычайна не з Мураванымі Геранёнамі, а з Зыгмунцішкамі. У 1433 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Кейстутавіч]] падараваў двор Геранёны [[Ян Гаштольд|Яну Гаштольду]]. Каля 1458 года тут пабудаваны касцёл. На мяжы XV—XVI стагоддзяў ваявода віленскі і канцлер вялікі літоўскі [[Альбрэхт Гаштольд]] пабудаваў [[Геранёнскі замак]], а ў 1519 годзе — [[Касцёл Святога Мікалая (Геранёны)|Мікалаеўскі касцёл]]. У 1520 годзе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. Пасля смерці [[Станіслаў Гаштольд|Станіслава Гаштольда]] Геранёны — уласнасць вялікіх князёў літоўскіх. У 1575 годзе, у час «бескаралеўя», тут адбылося некалькі з’ездаў шляхты. У XVII—XVIII стагоддзях цэнтр староства, у 1625 годзе заснаваны шпіталь. У 1670 годзе гетман вялікі літоўскі [[Міхал Казімір Пац|Міхал Пац]] запісаў Геранёны на ўтрыманне літоўскай артылерыі і віленскага арсенала. У XVIII стагоддзі старостамі геранёнскімі былі [[Мнішкі]], [[Салагубы]], [[Браніцкія]]. У першай палове XVIII стагоддзя ў Геранёнах некаторы час знаходзілася рэзідэнцыя віленскіх піяраў, пры якой у 1730—1738 гадах дзейнічала школа. Пры каралю [[Аўгуст Саксонскі|Аўгусце III]] (1733—1763) Геранёны атрымалі [[магдэбургскае права]] (паводле іншых крыніц, у 1630-я гады), мелі герб «Няўдзячнае сэрца» (з 1792 года, у зялёным полі пранізанае мячом сэрца). З 1795 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]]. Уласнасць Корвін-Мілеўскіх. У 1880-я гады 243 жыхары, 27 двароў, касцёл, багадзельня, бровар, карчма. У пачатку XX стагоддзя 316 жыхароў. У маёнтку багатая калекцыя твораў мастацтва. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915—1918 гадах акупіраваны германскім войскам, у 1919—1920 гадах займаліся Чырвонай арміяй, польскім войскам. У 1920—1922 гадах у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года — у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]], у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]]. З 1939 года ў [[БССР]], у Іўеўскім раёне, з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета. У 1941—1944 гадах акупіраваны нацысцкім войскам. З 15 мая 1963 года па 6 жніўня 1979 года ў [[Жылеўскі сельсавет|Жылеўскім сельсавеце]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref><ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 6 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. У 1993 годзе 1201 жыхар, 403 двары. <center><gallery caption="Старыя графічныя выявы Геранён" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Kanut Rusiecki. Gieraniony.jpg|Замак і касцёл. [[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1846 г. Выява:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877) (2).jpg|Замак Гаштольдаў. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1875 г. Выява:Gieraniony, Napaleon Orda.jpg|Касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], XIX ст. Выява:Gieraniony. Геранёны (XIX).jpg|Панарама мястэчка, XIX ст. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1940 год — 312 чал. * 1970 год — 397 чал. * 1999 год — 1396 чал. * 2015 год — 1404 чал. == Гаспадарка == Цэнтр сельгаспрадпрыемства «Ніва». Сярэдняя школа, Дом культуры, магазіны. == Славутасці == [[File:36 Геранены.JPG|thumb|Рэшткі замка]] * Гарадзішча перыяду позняга Сярэднявечча (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|413В000291}} * [[Геранёнскі замак|Замак Гаштольдаў]] (XV—XVI стст.; руіны) — {{ГККРБ 4|412Г000292}} * Капліца прыдарожная (XIX ст.) * [[Касцёл Святога Мікалая (Геранёны)|Касцёл Святога Мікалая]] (1529) — {{ГККРБ 4|412Г000293}} * Фальварак Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * Сядзіба Корвінаў-Мілеўскіх (XIX ст.) * Царква == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Аляксандравіч Баум]] (1922—2018) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі]] (1846—1926) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Уладзімір Міхайлавіч Малец]] (нар. 1955) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Геранёны|Шаблюк В.}} * {{Крыніцы/ГВБ|9-2|Геранёны}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://szlachta.io.ua/album47472 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Касцёл у Геранёнах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163643/http://szlachta.io.ua/album47472 |date=24 мая 2012 }} {{Геранёнскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геранёнскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Геранёны| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 38zheinxdgt2b98igzvc9wumuu99j31 Канстанцін Барысавіч Езавітаў 0 21996 5149599 5146014 2026-06-01T14:12:57Z Lš-k. 16740 /* Міжваенная Латвія */ 5149599 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Канстанці́н Бары́савіч Езаві́таў''' або '''Касту́сь Езаві́таў''' ([[17 лістапада|5 (17) лістапада]] [[1893]], [[Даўгаўпілс|Дзвінск]], [[Віцебская губерня]]— [[23 мая|23 траўня]] [[1946]], [[Мінск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — [[Беларусы|беларускі]] ваенны, палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог. Актыўны ўдзельнік беларускага нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}, дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], арганізатар беларускай дзейнасці ў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады === [[Файл:Kastuś Jezavitaŭ. Кастусь Езавітаў (1916).jpg|злева|міні|150пкс|Кастусь Езавітаў сярод выпуску Паўлаўскага вучылішча, 1916 г.]] Нарадзіўся ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ў беларускай праваслаўнай сям’і{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. У 1908 годзе скончыў 2-е гарадское Дзвінскае 6-гадовае вучылішча, у тым жа годзе скончыў агульна-асветныя курсы пры прагімназіі Кацярыны Смірновай. У 1910 годзе вытрымаў экзамен у Грыве-Земгальскай (цяпер у межах Дзвінска) на настаўніка пачатковых школ{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. У 1911—1913 гадах працаваў настаўнікам у [[Ліксна|Ліксне]] ([[Латгалія]], цяпер у межах [[Латвія|Латвіі]]){{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. У 1913 годзе паступіў у віцебскае аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]], адначасова слухаў курс у [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебскім настаўніцкім інстытуце]], скончыў апошні ў 1916 годзе{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. У 1913 годзе стаў сябрам [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў 1916 годзе скончыў [[Паўлаўскае ваеннае вучылішча]], пакінуты ў ім малодшым афіцэрам. З 1917 года на [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночным фронце]]. Праводзіў прабеларускую агітацыю сярод жаўнераў-беларусаў. Дэлегаваны воінамі-беларусамі на ўдзел у [[З’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту|З’ездзе беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту]], які прайшоў у лістападзе 1917 года ў [[Віцебск]]у, стаў сябрам прэзідыума з’езда, потым сябра Камітэта воінаў-беларусаў фронту. З’ездам абраны сябрам [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]] (ЦБВР). Па прыбыцці ў [[Мінск|Менск]] у Цэнтральную беларускую вайсковую раду быў абраны намеснікам старшыні выканаўчага камітэта і сакратаром ваеннага аддзела ЦБВР. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў снежні 1917 года ў Менску{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. У студзені 1918 года за ўдзел у рабоце Усебеларускага з’езда і дзейнасць па стварэнні беларускіх вайсковых фармаванняў быў арыштаваны бальшавіцкімі ўладамі [[Аблвыканкамзах]]а{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. === Беларуская Народная Рэспубліка === [[Файл:Dziejačy BNR. Дзеячы БНР (1918).jpg|міні|300пкс|Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі, лета 1918 г. Злева направа, сядзяць: [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алесь Бурбіс]], [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]]; стаяць: [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётра Крачэўскі]], Кастусь Езавітаў, [[Антон Аўсянік]], [[Лявон Заяц]].|злева]] 19 лютага 1918 з адступленнем бальшавікоў уцёк з пад варты. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам Рады Усебеларускага з’езда]] прызначаны камендантам Менска і Менскага гарнізона. Актыўны ўдзельнік [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года|супрацьстаяння ў Менску 19—21 лютага]]. 25 сакавіка 1918 года браў удзел у [[Трэцяя Устаўная грамата|абвяшчэнні незалежнасці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР), уваходзіў у склад [[Рада БНР|Рады БНР]]. Займаў пасаду народнага сакратара ваенных спраў у 1-м урадзе БНР, атрымаў званне палкоўніка{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. Браў удзел у фармаванні беларускага войска, арганізацыі беларускіх школ і настаўніцкіх курсаў. Па расколе [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] стаў адным з заснавальнікаў [[Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў|Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў]]{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. З 10 траўня па 25 чэрвеня 1918 года быў у камандзіроўцы ў занятым бальшавікамі Віцебску, дзе вёў выведку і агітацыю{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. [[Файл:Members_of_the_1st_Belarusian_Regiment_of_the_Lithuanian_Armed_Forces_in_a_balcony_decorated_with_the_coat_of_arms_of_Lithuania_(Vytis)_and_national_flags_of_Lithuania_and_Belarus_in_Gardinas,_1919.jpg|міні|злева|300пкс|Камендатура места Гродна (Горадна), 18 красавіка 1919 года. Стаяць сябры надзвычайнай літоўскай місіі ў Варшаве: Канстанцін Езавітаў (другі злева; камандзір 1-га беларускага палка), сябра [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] і кіраўнік надзвычайнай літоўскай місіі ў Варшаве [[Юргіс Шаўліс]], былы міністр абароны Літвы Міколас Велікіс, старшыня французскай вайскова-палітычнай місіі ў Коўне палкоўнік Канстанцін Рэбуль.]] Праз наступ бальшавікоў на Менск, 7 снежня 1918 года разам з іншымі дзеячамі БНР эвакуяваўся ў [[Вільня|Вільню]]. Са снежня 1918 года ў распараджэнні [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай рады]], прызначаны камісарам [[Беласток]]а, Плантава-Шчучынскага ўчастка, камандзірам [[1-ы беларускі полк|1-га Гродзенскага беларускага пяхотнага палка]] пад літоўскім камандаваннем. У сакавіку 1919 года выдаваў у Гродне газету «[[Бацькаўшчына (газета, 1919)|Бацькаўшчына]]». З лета 1919 года ў [[Коўна|Коўне]] ([[Літва]]), начальнік канцылярыі [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрства беларускіх спраў]] ва ўрадзе Літвы{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. У 1919—1920 гадах быў кіраўніком [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]. Паводле даручэння ўрада БНР наладзіў дыпламатычныя сувязі з урадамі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украіны]], [[Літва|Літвы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], звяртаўся па ваенную дапамогу да ўрада [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Праводзіў працу па арганізацыі беларускага войска, пошуку сродкаў на яго ўзбраенне. Арганізаваў пераход на службу БНР корпуса [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ([[Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі]]). У траўні 1920 года «''за выдатную працу на карысць Беларускай Народнай Рэспублікі, выкананую ім за граніцай''» атрымаў званне [[генерал-маёр]]а{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. === Міжваенная Латвія === [[Файл:Рада беларускай калоніі ў Латвіі.jpg|300px|міні|Рада беларускай калоніі ў Латвіі. Сядзяць (справа налева): консул БНР у Рызе Б. Шымковіч, намеснік старшыні Рады А. Сыдзяпура, шэф Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі К. Езавітаў, старшыня Рады Я. Данілюк, прадстаўнік асобага аддзелу БНР у Эстоніі [[Мінгрэльскі]]; стаяць сябры Рады: Я. Спіцын, В. Найдзёнаў, П. Цвяткоў, В. Быкаў, Р. Казячы, Д. Кадаўва, В. Дзюбанаў, А. Калмановіч. Рыга, 1920 г. (НАРБ).]] З 1921 года жыў у [[Рыга|Рызе]] ([[Латвія]]), неўзабаве паводле дазволу ўрада БНР прыняў латвійскае грамадзянства. Займаўся грамадска-палітычнай і культурна-асветніцкай дзейнасцю сярод беларусаў. Удзельнічаў у арганізацыі [[Беларускае прэс-бюро|Беларускага прэс-бюро]]. Арганізаваў таварыства «[[Бацькаўшчына (Рыга)|Бацькаўшчына]]», намеснік старшыні таварыства ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Выдаваў часопісы «[[На чужыне]]», «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]», газету «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]». Інспектар школ Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы Латвіі. У 1923—1924 гадах быў дырэктарам [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]. У розныя гады быў арганізатарам і кіраўніком у Латвіі выдавецтва Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў, Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. У 1924 годзе арыштаваны латвійскімі ўладамі і абвінавачаны ва ўдзеле «ў злачынным таварыстве ў Латгаліі, якое ставіла сабе на мэту сілаю адарваць ад Латвійскай дзяржавы тэрыторыю [[Дзвінскі павет|Дзвінскага]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкага]], [[Люцынскі павет|Люцынскага]] і часткова [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага]] паветаў і далучыць іх да Беларускай дзяржавы». Праз 11 месяцаў апраўданы і вызвалены з Дзвінскай турмы. Пазней яшчэ 3 разы арыштоўваўся (у 1930, 1933 і 1935) Удзельнік [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Усебеларускай канферэнцыі]] ([[Прага]], верасень 1921) і [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцый]] (Берлін, кастрычнік 1925), на апошняй падпісаў дакумент аб ліквідацыі [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|Урада БНР]] на карысць [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]]. Удзельнік [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў 1926 годзе ў [[Мінск|Менску]]. У 1930 годзе Езавітаў разам з [[Пятро Журкоўскі|Пятром Журкоўскім]] стаў суаўтарам праграмнага артыкула аб дзейнасці [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ){{sfn|Грыбоўскі (Журкоўскі)|с=42}}. З 1932 года ён узначаліў новаўтворанае [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ), якое актыўна займалася зборам фальклору і этнаграфічных матэрыялаў{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|с=55—56}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года Езавітаў быў арыштаваны палітычнай паліцыяй як дзеяч [[Левыя (палітыка)|левых]] поглядаў і ўтрымліваўся ў турме да 20 жніўня 1934 года. Таксама ён быў звольнены з пасады выкладчыка [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=594}}{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}. Пазбаўлены магчымасці займацца педагагічнай і грамадскай працай, Езавітаў быў вымушаны пакінуць Рыгу і 1 кастрычніка 1934 года выехаў у Лібаўскі раён, дзе пачаў займацца будовай рыбных сажалак і гадоўляй карпаў{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=608}}. Нягледзячы на гэта, ён працягваў падтрымліваць карэспандэнцыю з беларускімі дзеячамі за мяжой (у прыватнасці, з [[Васіль Іванавіч Захарка|Васілём Захаркам]]){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=610}}. У 1939 годзе вярнуўся ў Рыгу, дзе далучыўся да легальнага [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=618}}. Вясной і летам 1940 года чытаў публічныя лекцыі, прысвечаныя [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] і іншым дзеячам беларускага адраджэння{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=620}}. === Другая сусветная вайна === [[Файл:Кастусь Езавітаў і Ўладзімер Сядура (1942).jpg|міні|Кастусь Езавітаў і [[Уладзімір Сядура]]. Рыга, 1942 г.|злева]] З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], пасля [[Савецкая акупацыя Латвіі|акупацыяй Латвіі]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]], працаваў настаўнікам, загадчыкам культурна-асветнага аддзела Цэнтральнага праўлення прафсаюза работнікаў асветы [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]]. У жніўні 1941 года ва ўмовах нямецкай акупацыі стварыў і ўзначаліў у Рызе Беларускі цэнтральны камітэт (у 1942 годзе пераўтвораны ў Беларускае нацыянальнае аб’яднанне), які займаўся аднаўленнем і арганізацыяй беларускіх школ у Латвіі. У чэрвені 1944 года ў Менску на [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]] абраны ў склад пранямецкай [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] (БЦР), дзе ўзначаліў галоўнае ваеннае ўпраўленне, быў генеральным інспектарам Беларускага вызваленчага войска, якое фарміравалася на тэрыторыі [[Трэці рэйх|Германіі]]. 1 жніўня 1944 года эвакуяваўся з Рыгі ў [[Берлін]]. Пасля рэарганізацыі БЦР у студзені 1945 года і ўтварэння Рады міністраў — міністр ваенных спраў. 26 красавіка 1945 года затрыманы [[СМЕРШ]] 1-га Украінскага фронту ў Германіі і перапраўлены ў [[Масква|Маскву]]. У лістападзе 1945 года пераведзены ў Мінск. Падчас следства ў Мінску напісаў паказанні пра сваю дзейнасць (упершыню апублікаваныя ў часопісе «[[Полацак (часопіс)|Полацак]]» 1992 № 6—10). Паводле афіцыйнай версіі, памёр у турэмнай бальніцы «''ад сухотаў пры дыстрафіі 3-й ступені''»{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. == Сям’я == Бацька — Барыс Анупрэевіч, афіцэр [[Руская імператарская армія|Расійскай арміі]], праваслаўны, з сялян [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. Маці — Стэфаніда Данілаўна з сям’і Брадоўскіх-Брадвінскіх, беларусаў-чыгуначнікаў з Полацкага павета{{Sfn|Езавітаў К.|1999|с=}}. Апроч Канстаціна ў было сям’і яшчэ некалькі сыноў. Міхаіл Барысавіч памёр у 1986 годзе ў Маскве Малодшы брат Канстанціна — Мікалай Барысавіч (6 (19) лістапада 1907, Дзвінск — пасля 1985), навуковец у ветэрынарыі. Заслужаны ветэрынарны ўрач РСФСР (1968). Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1929). Спецыялізаваўся на інфекцыйных і паразітарных захворваннях свойскіх жывёл. Працаваць пачаў у Горацкім раёне. З 1931 года супрацоўнік Самарскай (Куйбышаўскай) абласной навукова-даследчай ветэрынарнай станцыі, цягам 15 гадоў яе дырэктар. У час Другой сусветнай вайны ў Чырвонай Арміі (ліпень 1941 — красавік 1948), маёр, потым падпалкоўнік ветэрынарнай службы, эпізаатолаг [[Асобная Прыморская армія|Асобнай Прыморскай арміі]]. Узнагароджаны ордэнамі Чырвонай Зоркі і Айчыннай вайны II ступені. У 1948 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па пытаннях паразіталогіі коней. Аўтар навуковых прац па ветэрынарнай эпізааталогіі і паразіталогіі. Жыў яшчэ ў 1985 годзе, пазнейшых звестак пра яго няма<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1659265141888923/|title=Неизвестный Езовитов|author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]]|website=Запісы беларусавела|date=2026-04-26}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Езавітаў. Беларуская школа.jpg|міні|К. Езавітаў, «Беларуская школа. Першая пасля лемантара кніга для чытаньня». Рыга, 1926 г.]] Публікаваўся пад псеўданімамі і крыптанімамі: ''Кастусёнак''; ''К-нак''; ''К. Е.''; ''К. Ез.'' Канстанцін Езавітаў напісаў шэраг кніг і артыкулаў па гісторыі нацыянальна-вызваленчага руху, беларусазнаўстве, аўтар лірычных вершаў, укладальнік школьных дапаможнікаў. Меў багаты кнігазбор, падрыхтаваў да друку невядомыя раней творы [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]]. Укладальнік біяграфічнага слоўніка дзеячаў беларускага нацыянальнага адраджэння, апекаваўся стварэннем архіва беларускага нацыянальна-вызваленчага руху{{Sfn|Міхнюк У.|1996|с=346}}. Аўтар артыкулаў пра [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], [[Сяргей Палуян|Сяргея Палуяна]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Сахарава]], па гісторыі беларускага тэатра, фальклоры беларусаў [[Латгалія|Латгаліі]]. Перапісваўся з вядомымі беларускімі палітычнымі і культурнымі дзеячамі: [[Мікола Абрамчык|Міколам Абрамчыкам]], [[Максім Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]], [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], [[Гальяш Леўчык|Гальяшам Леўчыкам]], [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімахам-Шыпілам]] і інш. У 1940 годзе Кастусь Езавітаў выступіў рэдактарам першага тома зборніка «Народная творчасць Латгальскіх і Ілукстэнскіх беларусаў», сабранага [[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], у які ўвайшлі звыш 400 народных песень{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=621}}. Архіў Канстанціна Езавітава захоўваецца ў Беларускім дзяржаўным архіве. == Публікацыі == * [https://archive.org/details/book-kezavitaubielaruskajaskola1913.pdf/mode/1up Беларуская школа. Першая чытанка пасля лемантара.] 3-я выданьне. — Рыга, 1943. — 160 стр. == Памяць == [[Мікалай Лаўрэнцьевіч Несцярэўскі|Мікола Несцярэўскі]] стварыў рэльеф Кастуся Езавітава<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=609&Itemid=491 Кастусь Езавітаў]</ref>. Выведзены ў рамане [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрыха Далідовіча]] «Свой дом» пад імем Язэп Еўзікаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=204883 18—21 лютага 1918 года — дні гістарычнага пералому]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Герасімаў В.'' Да праўды светлай, братка, йдзі! // Полымя. 1994, № 2. * {{артыкул|аўтар= Езавітаў К.|загаловак= Кароткі жыцьцяпіс і праходжаньне службы|арыгінал= |спасылка= http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10206_2/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B.html|аўтар выдання= |выданне= Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі|тып= |месца= Нью-Ёрк|выдавецтва= |год= 1999|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= 186—192|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Езавітаў К.|archiveurl= |archivedate=}} * ''Езовитов К. Б.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10206_1/Воспоминания.html Воспоминания] / Предисловие А. Хацкевича // Нёман. 1993. № 3. — С. 132—162. * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Канстанцін Барысавіч Езавітаў|[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У]].|346—347|ref=Міхнюк У.}} * ''Міхнюк У., Паўлаў Я.'' Канстанцін Езавітаў: матэрыялы да біяграфіі // Маладосць. 1995, № 1. * ''Чэмер А.'' [Анішчык А.]. Партрэты. Вільнюс, 2001. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Езавітаў Канстанцін Барысавіч}}, Т. 6. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Пятро Журкоўскі – дзеяч беларускага руху ў міжваеннай Латвіі |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 38—52 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pyatro-zhurko-ski-dzeyach-belaruskaga-ruhu-mizhvaennay-latvii |ref=Грыбоўскі (Журкоўскі)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Езавітаў Канстанцін Барысавіч}} [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Міністры па ваенных справах БНР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] tqzt0ag9zbzj0gsz9eughsk2ufxrmsv Рыгор Раманавіч Шырма 0 23855 5149601 5148813 2026-06-01T14:16:01Z Lš-k. 16740 5149601 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыго́р Рама́навіч Шы́рма''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі харавы {{дырыжор|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, {{кампазітар|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, {{музычны педагог|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], грамадскі дзеяч, [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[Літаратуразнаўства|літаратуразнавец]]. Дзеяч беларускага культурнага і палітычнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], арганізатар беларускіх хораў у [[Вільнюс|Вільні]]. Мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай акадэмічнай харавой капэлы БССР]] (1939—1970). Сабраў больш за 2 тысячы беларускіх народных песень. Выдаў першыя зборнікі [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Сяргей Міхайлавіч Крывец|Сяргея Крыўца]]. == Біяграфія == === Маладыя гады === Нарадзіўся 8 (20) студзеня 1892 года ў вёсцы [[Шакуны]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]<ref>{{артыкул|аўтар=Васіль Жураў.|загаловак=Рыгор Шырма: вялікі ў славе і просты ў жыцці|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/anons/index.php?id=37681|выданне=[[Звязда]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324223615/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/anons/index.php?id=37681|archive-date=24 сакавіка 2012}}</ref>. У вялікай сям’і Рыгора Шырмы спевакамі былі ўсе, пачынаючы з бондара дзеда Васіля па мянушцы Майстровіч. Добра спявалі дзянна<ref>дзядзькава жонка</ref> Ганна Іванаўна Шырма, яе дачка Алеся. Найлепшыя калыханкі Шырма пачуў ад маці Тэадоры Дзям’янаўны. Таленавітым выканаўцам быў бацька Раман Васільевіч (~1863—1947), які двойчы прызываўся ў расійскую армію і ведаў багата казацкіх, рэкруцкіх і салдацкіх песень. Праз беднасць сям’і з шасцігадовага ўзросту Рыгору Шырму даводзілася працаваць па найме, першую асвету атрымаў у «школе граматы», дзе працавалі найманыя настаўнікі. Адзін з настаўнікаў-семінарыстаў добра ведаў спевы, і Рыгор у гэты час пачаў спяваць у хоры. У 1904 употай ад бацькі з 15 капейкамі ў кішэні Шырма пешкі накіраваўся ў [[Пружаны]], каб паступіць у {{нп5|Пружанская другакласная школа|гарадское вучылішча|be-x-old|Пружанская другаклясная школа}}. Праз год стаў найлепшым вучнем, іграў на струнных інструментах і ўдзельнічаў у аркестры і хоры вучылішча. На светапоглядзе Шырмы адбілася тое, што ў хоры не спявалі беларускія песні<ref>{{кніга|загаловак = Рыгор Шырма|адказны = складальнік В. Дз. Ліцьвінка|месца = Мн.|выдавецтва = «Беларусь»|год = 1990|старонкі = 5}}</ref>. Скончыў школу на выдатна. Цягу Шырмы да народнай паэзіі заўважыў настаўнік літаратуры Манцэвіч, ён заахвоціў вучня запісваць песні. Спачатку гэта былі запісы ад Ганны Дудзейкі, у якой кватараваў юнак, пазней і ад іншых спевакоў. У 1907 годзе, у час летніх вакацый, Рыгор Шырма пешшу адправіўся ў сваю першую фальклорную вандроўку па [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], дзе запісаў беларускія народныя песні «''Ой, не вылятай, сіва зязюлька''», «''Я з казаком стаяла''», «''Там за гаем''». Добрай песенніцай была бацькава сястра Захвея Васілеўна (па мужы Хвораст, маці [[Янка Хвораст|Янкі Хвораста]]) з вёскі [[Кацёлкі]]. Звычайна яе запрашалі на ўсе ўрачыстасці як першую спявачку. Акрамя такіх народных песень, як восеньская «''Ой, не вылятай, сіва зязюлька''», Шырма запісаў ад яе радзінны і вясельны абрады. Пра багацце паэтычнай душы цёткі Захвеі ён напіша ў 1941 годзе ў артыкуле «''Выдатная песенніца з народу''». Агулам Шырма запісаў ад яе 150 песень. Падчас навучання на двухгадовых настаўніцкіх курсах у [[Швянчоніс|Свянцянах]] у 1911—1912 гадах Шырма праходзіць сальфеджыа, вучыцца іграць на скрыпцы, арганізуе настаўніцкі хор. Адначасова ён спрабуе запісваць мелодыі. Пасля сканчэння курсаў настаўнічаў у [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім]] і [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім]] (вёска Ганута сённяшняга [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]])<ref name="Naraczanka">{{Крыніцы/Нарачанка і яе берагі|649}}</ref> паветах. Больш плённа канцэртная работа працягнулася ў Седлецкім настаўніцкім інстытуце (1914), які на той час быў эвакуіраваны спачатку ў [[Масква|Маскву]] і [[Яраслаўль]], а потым у [[Варонеж]] (скончыў у 1918). Ладзячы канцэрты, яго засмучала тое, што ён не мог знайсці аніводнай апрацоўкі беларускай народнай песні. Усе запісы, зробленыя Шырмам да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], згарэлі разам з хатай у [[Шакуны|Шакунах]]. === Настаўніцкая дзейнасць === У канцы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|расійскую армію]], скончыў {{нп5|Чугуеўскае ваеннае вучылішча||ru|Чугуевское военное училище}} на Харкаўшчыне. Служыў у званні прапаршчыка ў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестане]]. У 1918 годзе па накіраванні [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]] едзе арганізоўваць школу ў сяле {{нп5|Сяло Навагольскае|Навагольскім|ru|Новогольское}} {{нп5|Новахапёрскі павет|Новахапёрскага павета|ru|Новохопёрский уезд}} [[Варонежская губерня|Варонежскай губерні]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расіі]], куды выехалі перад вайной яго бацькі. Выкладаў псіхалогію, педагогіку і славеснасць, адначасова загадваў валаснымі аддзеламі адукацыі і культуры (да лета 1922<ref name="psalom">{{Спасылка|аўтар = Евгений Днепровский.| url = http://brama.brestregion.com/nomer25/artic16.shtml| загаловак = Красный псаломщик| выдавец = Гістарычная брама №1 (25) 2010 г.| дата = 11 студзеня 2012 | мова = ru}}</ref>). Сабраў і арганізаваў школьную бібліятэку, хор, драматычны гурток, ладзіў літаратурныя вечары. «''Светам свайго юнацтва''» назваў яго навагольскі вучань, расійскі пісьменнік, аўтар аповесці «{{нп5|Белы Бім Чорнае вуха||ru|Белый Бим Чёрное ухо (книга)}}» [[Гаўрыіл Мікалаевіч Траяпольскі|Гаўрыіл Траяпольскі]]<ref name="ПЖ">{{Спасылка| аўтар = Владимир| прозвішча = Глазов| url = http://bk-brest.by/ru/112/history/3124/| загаловак = Партитура жизни Рыгора Ширмы. К 120-летию уроженца музыкальной Пружанщины| выдавец = [[Брестский курьер]]| дата = 25 студзеня 2012| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 29 ліпеня 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20140417021916/http://www.bk-brest.by/ru/112/history/3124/| archive-date = 17 красавіка 2014| url-status = dead}}</ref> і казаў, што «''не стаў бы пісьменнікам, калі б не сустрэў Рыгора Раманавіча. Ён навучыў нас думаць над прачытаным''»<ref name="ТКК">{{Спасылка| url = http://old.tvkultura.ru/news.html?id=76078&cid=110| загаловак = Троепольский Гавриил: "Ищите друга!"| выдавец = [[Тэлеканал Культура]]| дата = 29 лістапада 2005| мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="ГТ">{{Спасылка| url = http://www.pereplet.ru/podiem/n11-05/Troe.shtml| загаловак = Гавриил ТРОЕПОЛЬСКИЙ. ВЕРЮ В СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ЧЕЛОВЕКА| мова = ru}}</ref>. На другі год існавання школы Рыгора Шырму прызвалі ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], але неўзабаве вярнуўся да настаўніцкай дзейнасці. У Навагольскім Рыгор Шырма пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, таксама школьнай настаўніцай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай. Пасля шлюбу яна сваё жыццё звязала з беларускай народнай песняй, трыццаць гадоў праспявала ў капэле<ref name="budni9469">{{Артыкул|аўтар = Васіль Ліцьвінка.|загаловак = Шырма расказвае пра сябе… Ч. 2|выданне = [[Раённыя будні]]|год = 21 сакавіка 2012|нумар = 23 (9469)|старонкі = 5}}</ref>. === Вяртанне на радзіму === Улетку 1922 вярнуўся ў родныя [[Шакуны]] [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскага павета]], якія пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага падзелу]] адышлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Тут уключыўся ў палітычную дзейнасць, вёў работу ў Беларускім выбарчым камітэце. Каб пракарміць сям’ю (у іх з жонкай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай 22 верасня нарадзілася дачка Алена), давялося пэўны час працаваць на лесараспрацоўцы, аднак неўзабаве і адтуль Шырма быў звольнены за беларускую дзейнасць і «''дрэнны ўплыў на рабочых''»<ref name="budni9469" />. Пад канец 1922 года Шырма прыняў прапанову стаць [[рэгент]]ам хору [[Пружаны|пружанскага]] [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Пружаны)|Аляксандра-Неўскага сабора]]<ref name="psalom" />. У 1924 годзе Шырма арганізаваў у Пружанах хор, запісвае народныя песні і заахвочвае да гэтай працы здольных людзей, ладзіць канцэрты, пераносіць на [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускую]] глебу «Беларускія вечарынкі». Каб паліцыя не магла іх забараніць, яны ладзіліся пад выглядам «Вечароў славянскай песні», а ў праграму ўключаліся і польскія народныя спевы. Хутка выступы хору і імя яго кіраўніка становяцца вядомымі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Паваротным для Шырмы стаў канцэрт у [[Пружаны|Пружанах]], на якім прысутнічаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], кіраўнік [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. Пазнаёміўшыся з фальклорнымі запісамі Шырмы, сам вядомы філолаг, Тарашкевіч убачыў у Шырму чалавека, здольнага весці культурна-асветную працу ў Заходняй Беларусі. === Віленскі перыяд === У 1925 годзе Шырма атрымаў [[Пашпарт грамадзяніна Польшчы|польскі пашпарт]] (дзе быў запісаны «[[Палешукі|палешуком]]») і дазвол на выкладанне ў пачатковых школах Закону Божага. У 1926 пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. Працуе ў сакратарыяце [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], выхавацелем у інтэрнаце для хлопчыкаў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. З 1926 года выкладае ў Віленскай беларускай гімназіі спевы і арганізуе хор. У гэтым самым годзе стаў першым кіраўніком народнай капэлы ў [[Дзяляцічы|Дзяляцічах]] ля [[Навагрудак|Наваградка]]<ref>{{Спасылка|url = http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaSuchasnost.htm|загаловак = Народная Дзяляціцкая капэла|назва праекту = Культура|выдавец = Замкавая гара|дата = 13 лютага 2012|title = Архіўная копія|access-date = 29 ліпеня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20060503181306/http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaSuchasnost.htm|archive-date = 3 мая 2006|url-status = dead}}</ref>. Пазней некаторыя яе ўдзельнікі трапілі ў хор Рыгора Шырмы. Пасля таго, як яго звольнілі з гімназіі, працаваў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="budni9469" />, стварыў хор [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] пры ім. Будучы паплечнік і найбольш паслядоўны вучань Шырмы, арганізатар [[Дзяржаўны акадэмічны народны хор БССР|Дзяржаўнага акадэмічнага народнага хору БССР]] [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] напіша: {{пачатак цытаты}}1926 год… Мая першая віленская восень. Бязмэтна блукаю па квадраце сціснутага манастырскімі сценамі двара. І раптам з напаўадчыненага акна палілася беларуская народная песня, за ёю другая, трэцяя. Чымсьці родным, блізкім дыхнула на мяне. «Сасна»? Ды гэтую ж песню і ў нас спяваюць… Але тут прыгажэй! «Перапёлачку» я ўжо слухаю ў зале, захаваўшыся ў далёкім вугалку, — таму што перад хорам строгі рэгент… Закончылася гэта генеральная рэпетыцыя, і куды дзелася сур’ёзнасць кіраўніка. Ён стаіць цяпер з дабрадушнай усмешкай у акружэнні моладзі, а тую дзяўчыну, што запявала «Зязюльку», па-бацькоўску нават па галоўцы пагладзіў. Ад выходзячых я даведаўся, што гэты рэгент — Шырма, беларускі пясняр. Сказалі гэта, ды яшчэ на мяне насмешліва: маўляў, хто ты такі, што Шырмы не знаеш!{{канец цытаты}} [[Файл:Chor Pračyśćenskaha saboru (Wilnia) with Ryhor Šyrma.jpg|250px|thumb|Хор Прачысценскага сабора ў Вільні. Сядзіць крайні справа — Рыгор Шырма.]] [[Файл:Вільня. Майронё, 13. Тут здымаў кватэру Рыгор Шырма. Архітэктар - Лявон Вітан-Дубейкаўскі (02).jpg|міні|злева|Дом па [[вуліца Майронё (Вільнюс)|вул. Св. Ганны]], 13, у якім жыў Рыгор Шырма.]] [[Файл:Галоўная ўправа ТБШ.jpg|250px|thumb|Галоўная ўправа [[Таварыства беларускай школы]]. Стаіць крайні злева — Рыгор Шырма]] Каб захаваць Шырму для культурна-асветнай легальнай працы (паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага дагавора]] Польшча абавязалася захаваць культурную аўтаномію нацыянальных меншасцяў), [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] рэкамендаваў яму не ўступаць афіцыйна ні ў [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], ні ў [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]]. З 1927 года Шырма ўзначаліў [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ) і заставаўся сакратаром Галоўнай управы аж да забароны арганізацыі ў 1936 годзе. За гэты час ён аб’ехаў усю Заходнюю Беларусь, наладжваў гурткі ТБШ і хоры, школы з беларускай мовай навучання, дапамагаў ставіць спектаклі. Адначасна служыў рэгентам у віленскім [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Прачысценскім саборы]], ад якога атрымаў кватэру на першым паверсе хаты па адрасе [[вуліца Майронё (Вільнюс)|вул. Святой Ганны]], 13. На гэтым будынку цяпер вісіць памятная дошка<ref name="nv127">{{Артыкул|аўтар = Андрэй Вашкевіч.|загаловак = Віктар Роўда: «Шырма „пілаваў“ на скрыпцы, аднак хор у яго спяваў ідэальна»|спасылка = http://www.nv-online.info/by/39/80/6976/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%A0%D0%BE%D1%9E%D0%B4%D0%B0-%E2%80%9C%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0-%E2%80%9C%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9E%E2%80%9D-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%86%D1%8B-%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%85%D0%BE%D1%80-%D1%83-%D1%8F%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BF%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%9E-%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%E2%80%9D.htm?tpl=127|выданне = [[Народная воля]]|год = 20 студзеня 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20110720072436/http://www.nv-online.info/by/39/80/6976/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%A0%D0%BE%D1%9E%D0%B4%D0%B0-%E2%80%9C%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0-%E2%80%9C%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9E%E2%80%9D-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%86%D1%8B-%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%85%D0%BE%D1%80-%D1%83-%D1%8F%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BF%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%9E-%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%E2%80%9D.htm?tpl=127|archive-date = 20 ліпеня 2011}}</ref>. У часе царкоўных святаў хор пад кіраўніцтвам Шырмы выконваў беларускія рэлігійныя песні ў [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Прачысценскім саборы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://elibrary.mab.lt/handle/1/2361|загаловак=Хроніка|год=1931|мова=be|выданне=Голас Праваслаўнага Беларуса|тып=часопіс|месяц=12|чысло=-|том=-|нумар=2|старонкі=22}}</ref>. Шырма шукаў кампазітараў для апрацоўкі народных песень, знайшоў для гэтага такіх майстроў як расійскі кампазітар [[Аляксандр Ціханавіч Грачанінаў|Аляксандр Грачанінаў]] у [[Парыж]]ы і ўкраінскіх {{нп5|Аляксандр Антонавіч Кошыц|Аляксандра Кошыца|uk|Кошиць Олександр Антонович}} і {{нп5|Міхаіла Орэст Гайваронскі|Міхайлу Гайваронскага|uk|Гайворонський Михайло Орест}} ў [[Нью-Ёрк]]у<ref name="ПЖ" />. Аляксандр Грачанінаў актыўна ліставаўся з Рыгорам Шырмам, захаваліся 17 ягоных апрацовак беларускіх народных песень для голасу і фартэпіяна, і яшчэ 11 для мяшанага хору. Ён таксама напісаў «''Беларускую рапсодыю''» для сімфанічнага аркестру, п’есу для скрыпкі на тэму калядкі з Пружанскага павета «Дар Белай Русі», музыку для п’есы [[Васіль Антонавіч Шашалевіч|Васіля Шашалевіча]] «[[Апраметная (п’еса)|Апраметная]]» (пастаўленая ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|БДТ-2]] у 1926). [[Файл:Vilnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Вільня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1931).jpg|міні|250пкс|Вільня, [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]], 1931 г. Удзельнікі хору [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] пад кіраваннем Рыгора Шырмы і з удзелам [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. На фоне беларускі нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] і герб [[Пагоня]]]] У Вільні Рыгор Шырма сябраваў з беларускім кампазітарам [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі|Канстанцінам Галкоўскім]], які апрацаваў чатыры беларускія песні — «''Там пад гаем зеляненькім''», «''Ой, маці, маці''», «''Пайшла дзяўчынка ў лес за грыбамі''», «''Ой, чумача, чумача''» — запісаныя Шырмам у Шакунах. Атрыманыя ад гэтых асоб апрацоўкі адразу правяраліся ў хорах гімназіі ў другой палове 1920-х і [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага саюза студэнтаў]] у 1930-я гады. Апошні, заснаваны Шырмам у 1931 годзе, пасля таго, як з ім стаў выступаць [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]]<ref name="ПЖ" />, стаў папулярным у Заходняй Беларусі. Хор студэнцкага саюза часта выступаў у Вільні для моладзі, вернікаў розных рэлігій, простых гараджан. Шырма выдаў для школьных і самадзейных хораў зборнікі «''Беларускія народныя песні''» (1929) і «''Наша песня''» (1938). У 1927 годзе выпусціў зборнік вершаў «''Шум баравы''», а ў 1936 годзе — «''З сялянскіх ніў''» папулярнага ў Заходняй Беларусі паэта [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]. Выдаў першы зборнік [[Максім Танк|Максіма Танка]] «''На этапах''» (1936), а затым два наступныя зборнікі «''Журавінавы цвет''» (1937) і «''Пад мачтай''» (1938). Прапагандаваў творчасць сваіх вучняў-гімназістаў [[Алесь Салагуб|Алеся Салагуба]] і [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянціна Таўлая]], выдаваў таксама кнігі [[Сяргей Міхайлавіч Крывец|Сяргея Крыўца]]. Рыгор Шырма за беларускую і сацыялістычную дзейнасць пераследаваўся польскімі ўладамі. У 1928 годзе звольнены з [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] «''за наладжванне камсамольскіх ячэек''», тройчы трапляў у судовыя працэсы ў першай палове 1930-х гадоў. З 16 кастрычніка да 22 снежня 1930 года быў пад арыштам па абвінавачванні ў антыдзяржаўнай дзейнасці<ref>[https://polona.pl/item/sprawozdanie-z-zycia-mniejszosci-narodowych-1930-4-kwartal-wyd-1931,NzM0NDU5MjA/0/#info:metadata Sprawozdanie z życia mniejszości narodowych za IV kwartał 1930 roku. Wyd. 1931]. — s. 64.</ref>. [[Файл:Harbatka,_Anton_Niekanda-Trepka._Гарбатка,_Антон_Неканда-Трэпка_(1936).jpg|злева|міні|«Літаратурная гарбатка» на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 г. Злева направа: 1-шы шэраг— [[Мікалай Шчорс|Мікола Шчорс]], невядомая; 2-гі шэраг — [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Вячаслаў Багдановіч]], [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі|Канстанцін Галкоўскі]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]], Рыгор Шырма, [[Антон Луцкевіч]]; 3-ці шэраг — [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], [[Максім Танк]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], а. [[Станіслаў Глякоўскі]], [[Ян Станкевіч]].]] За выхад з ТБШ Шырму прапаноўвалі пэўныя выгоды. Паводле Шырмы віленскі ваявода Бацянскі прапанаваў яму прадаць фальклорныя запісы, каб перакласці іх і выдаць як польскія, на што збіральнік гнеўна адказаў: «''Каб перакласці народныя песні, трэба геній Адама Міцкевіча, а так як у вас яго няма, то гэта будзе тое самае, што абліць гэты белы абрус атрамантам!''». У пэўны час была выдадзеная фальсіфікацыя, што Шырма з’яўляецца агентам [[Дэфензіва|дэфензівы]], але прагрэсіўная грамадскасць на яе не паддалася. Судовыя акцыі, пераследы цягнуліся да далучэння Заходняй Беларусі да БССР. Сядзеў у вядомай турме «[[Лукішская турма|Лукішкі]]». Паводле Шырмы, пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] польскія баевікі паводле загаду эміграцыйнага [[Урад Польшчы ў выгнанні|лонданскага ўраду]] нібыта намагаліся забіць яго, але не здолелі знайсці яго на здымнай кватэры ў [[Беласток]]у, ані ў Шакунах<ref name="budni9469" />. З літаратуразнаўчымі артыкуламі і рэцэнзіямі пачаў выступаць у друку з 1933 года. У 1933 годзе разам з [[Фелікс Іванавіч Стацкевіч|Феліксам Стацкевічам]] пачаў выдаваць часопіс «Летапіс ТБШ» (з 1936 «[[Беларускі летапіс (часопіс)|Беларускі летапіс]]»), у 1939 годзе стаў супрацоўнікам «[[Калоссе (часопіс)|Калосся]]». Наладжваў беларускія музычныя перадачы на польскім радыё, у сярэдзіне 1930-х адным падтрымаў праграму антыфашысцкага Народнага фронту, актыўна супрацоўнічаў як публіцыст з газетай КПЗБ «[[Наша воля (1935)|Наша воля]]». === Савецкі перыяд === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]], які пачаўся 17 верасня 1939 года, гэтыя тэрыторыі былі далучаныя да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. З1 лістапада 1939 года савецкія ўлады ўручылі Рыгору Шырму мандат на стварэнне прафесійнага калектыву. Шырма збірае вакол сябе таленавітых спевакоў, у тым ліку і многіх былых удзельнікаў віленскіх хораў, і пачынае мэтанакіраваную працу з імі ў [[Беласток]]у (тагачасны цэнтр [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]). У канцы 1940 года Беларускі ансамбль песні і танцу пад яго кіраўніцтвам выступае ў [[Мінск]]у, а ў траўні 1941 года — на [[Дэкада беларускага мастацтва|Дэкадзе беларускага мастацтва]] ў [[Масква|Маскве]]. [[Файл:Savieckaja, 19 building.jpg|thumb|250px|[[Дом Уніхоўскага]] ў Мінску на плошчы Незалежнасці, у якім жыў Рыгор Шырма]] У час нападу [[Трэці рэйх|Германіі]] на СССР калектыў быў на гастролях у [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], адкуль паехалі на [[Каўказ]], а пасля ў [[Краснаярск]]. Тут Рыгор Шырма быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] і сядзеў у турме да сакавіка 1942 года. Пасля перавезены на {{нп5|Будынак органаў дзяржбяспекі на Лубянцы|Лубянку|ru|Здание органов госбезопасности на Лубянке}}, дзе допыты ладзіліся да жніўня. Вызвалены паводле хадайніцтва [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] перад [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]] і высланы пад нагляд органаў НКУС у Паўночны Казахстан, дзе працаваў настаўнікам сярэдняй школы. У 1943 годзе Рыгор Шырма атрымаў дазвол выехаць да жонкі, якая была з капэлай на гастролях. У ліпені 1944 года ансамбль вярнуўся ў Мінск. З восені 1944 плённа працуе ў [[Гродна|Гродне]]. Шырма заняўся падрыхтоўчай працай па пераўтварэнні ансамбля ў акадэмічны хор. Ён прыцягнуў да мастацкай апрацоўкі народных песень беларускіх кампазітараў [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалая Аладава]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоля Багатырова]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўгена Цікоцкага]], [[Пётр Пятровіч Падкавыраў|Пятра Падкавырава]], [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгора Пукста]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзіміра Алоўнікава]], [[Васіль Аляксандравіч Яфімаў|Васіля Яфімава]], [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Несцера Сакалоўскага]], [[Самуіл Уладзіміравіч Палонскі|Самуіла Палонскага]], [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Дзмітрыя Лукаса]], [[Эдзі Майсееўна Тырманд|Эдзі Тырманд]], [[Іван Іванавіч Кузняцоў|Івана Кузняцова]], а таксама прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў [[Васіль Андрэевіч Залатароў|Васіля Залатарова]], {{нп5|Вісарыён Якаўлевіч Шабалін|Вісарыёна Шабаліна|ru|Шебалин, Виссарион Яковлевич}}, [[Андрэй Піліпавіч Пашчанка|Андрэя Пашчанкі]], {{нп5|Дзмітрый Сцяпанавіч Васільеў-Буглай|Дзмітрыя Васільева-Буглая|ru|Васильев-Буглай, Дмитрий Степанович}}, [[Рыгор Рыгоравіч Лабачоў|Рыгора Лабачова]], [[Аляксей Копасаў|Аляксея Копасава]], {{нп5|Мікалай Філарэтавіч Калеса|Мікалая Калесу|ru|Колесса, Николай Филаретович}}, {{нп5|Міхаіл Іванавіч Верыкоўскі|Міхаіла Верыкоўскага|uk|Вериківський Михайло Іванович}}, [[Аляксандр Сцяпанавіч Ленскі|Аляксандра Ленскага]], {{нп5|Аляксандр Георгіевіч Фляркоўскі|Аляксандра Фляркоўскага|ru|Флярковский, Александр Георгиевич}}, [[Галіна Канстанцінаўна Смірнова|Галіну Смірнову]], [[Віктар Аркадзевіч Белы|Віктара Белага]], {{нп5|Якаў Сямёнавіч Саладуха|Якава Саладуху|ru|Солодухо, Яков Семёнович}}, {{нп5|Марыян Віктаравіч Каваль|Марыяна Каваля|ru|Коваль, Мариан Викторович}}, {{нп5|Яніс Мядзіньш|Яніса Мядзіньша|en|Jānis Mediņš}} і інш<ref>{{Спасылка|url = http://hor.by/conductors/shirma-gr/|загаловак = ШИРМА Григорий Романович|назва праекту = Белорусский хоровой портал|дата = 13 лютага 2012|мова = ru}}</ref>. У 1950 годзе хор рэарганізаваны ў [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|Дзяржаўны хор БССР]]. У 1952 годзе Дзяржаўны хор пераязджае ў [[Мінск]], а ў 1955 годзе з поспехам выступае на [[Дэкада беларускага мастацтва|Дэкадзе беларускага мастацтва]] ў [[Масква|Маскве]], пасля якой Шырму было прысвоена званне [[Народны артыст Беларусі|Народнага артыста БССР]]. Яго ансамбль атрымаў назву Дзяржаўная харавая капэла Беларускай ССР (з 1957 — [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР]]). У 1964 годзе стаў адным з заснавальнікаў грамадскай арганізацыі «[[Беларускае таварыства па сувязях з суайчыннікамі за рубяжом]]». У 1970 годзе пад ціскам вымушаны быў падаць на звальненне з пасады мастацкага кіраўніка капэлы<ref name="budni9473">{{Артыкул|аўтар=Васіль Ліцьвінка.|загаловак=Шырма расказвае пра сябе… Ч. 3|выданне=[[Раённыя будні]]|год=4 красавіка 2012|нумар=27 (9473)|старонкі=5}}</ref>. У адным са сваіх інтэрв’ю палітык [[Зянон Пазняк]] згадвае, як у сярэдзіне 1970-х прыйшоў да Рыгора Шырмы з просьбай падпісаць зварот да [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжнева]] ў абарону ад зруйнавання старога Мінска. Шырма не адмовіўся ад подпісу, нягледзячы на тое, што яго сяброўскія стасункі з [[Пётр Міронавіч Машэраў|Машэравым]], тагачасным першым сакратаром [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КПБ]], пагоршыліся, але руйнаванне спынілася<ref name="ПЖ" />. У 1966—1978 гадах старшыня праўлення [[Саюз кампазітараў БССР|Саюза кампазітараў БССР]] і сакратар праўлення {{нп5|Саюз кампазітараў СССР|Саюза кампазітараў СССР|ru|Союз композиторов СССР}}. Выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 4 — 9 скліканняў (1955—1978). Сябра [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1966 года. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Прозвішча == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], беларускае прозвішча Шырма ўтворана ад асновы [[шырма]]. У беларускай антрапаніміі у XVI—XVII стст. сустракаецца ''Ширма''<ref>''М. В. Бірыла''. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 492.</ref>. Ёсць літоўскія антрапонімы (прозвішчы) ''Šìrma (Širmà), Širmelis, Širmulis, Širmonis'', якія звязаныя з літоўскім ''širmas'' «сівы; шэраваты»<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 937—938.</ref>. == Узнагароды == * [[Народны артыст Беларусі|Народны артыст БССР]] (1949) * [[Народны артыст СССР]] (1955) * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (2 лютага 1977) * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1946) * два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (1967, 1977) * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1971) * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1962) * ордэн «[[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Знак Пашаны]]» (1944) * балгарскі [[Ордэн Кірыла і Мяфодзія]] II ступені * медалі * лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўных прэмій БССР]] за канцэртна-выканаўчую дзейнасць (1966) і за «Беларускія народныя песні ў апрацоўках для хору» (1974). == Бібліяграфія == [[Файл:Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні Я. Горыда.png|thumb|злева|Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні [[Язэп Міхайлавіч Горыд|Язэпа Горыда]]]] * «Беларускія народныя песні» (1929) * «Наша песня» (1938) * «Беларускія народныя песні, загадкі і прыказкі» (1947) * «Беларускія песні» (1955) * «Школьны спеўнік» (1957) * «Выбраныя песні з рэпертуару Дзяржаўнага хору БССР» (1958) * «Дзвесце беларускіх народных песень» (1958) * «Беларускія народныя песні» (т. 1, 1959; т. 2, 1960; т. 3, 1962; т. 4, 1976) * «Спявае Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР» (1966) * «Беларускія народныя песні (для хору)» (т. 1, 1971; т. 2, 1973)<ref>{{кніга|загаловак = Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Пружанскага раёна|адказны = Рэдкал. [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш.; Маст. А. М. Хількевіч|месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн|год = 1992|старонкі = 406}}</ref> * «Песня — душа народа: Публіцыстыка; Фальклёр; Музыка; Літаратура: 1929—1939; 1944—1974» — Мн., 1976; * «Песня — душа народа: З літаратурнай спадчыны». Мн., 1993. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Вільня. Майронё, 13. Тут здымаў кватэру Рыгор Шырма. Архітэктар - Лявон Вітан-Дубейкаўскі (04).jpg|thumb|Памятная дошка на доме па вул. Св. Ганны ў Вільні, дзе жыў Рыгор Шырма]] Заснаваная Рыгорам Шырмам [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|харавая капэла]] ў 1978 годзе атрымала ягонае імя. Імя Рыгора Раманавіча Шырмы носяць [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі]], [[Пружанская дзіцячая школа мастацтваў]]<ref name="dmš">{{Артыкул|аўтар = Інеса Галаўніцкая.|загаловак = Дзве пяцёркі прафесіяналаў|спасылка = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=3576|выданне = [[Культура (газета)|Культура]]|archive-date = 5 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305190712/http://kimpress.by/index.phtml?id=3576&page=2}}</ref>, Дзіцячая музычная школа мастацтваў № 8 г. Мінска<ref>http://uk.minsk.gov.by/shkoly/185-guo-detskaya-muzykalnaya-shkola-iskusstv-8-im-g-r-shirmy-g-minska {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210608102515/http://uk.minsk.gov.by/shkoly/185-guo-detskaya-muzykalnaya-shkola-iskusstv-8-im-g-r-shirmy-g-minska |date=8 чэрвеня 2021 }} ДУА «Дзіцячая музычная школа мастацтваў № 8 імя Г. Р. Ширмы г. Мінска»</ref> і [[Брэсцкі дзяржаўны музычны каледж імя Рыгора Шырмы|Брэсцкі музычны каледж]]<ref>{{Спасылка|url = http://www.levonevski.net/pravo/temy/tema33/char24/dokz3528.html|загаловак = Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 12 августа 1994 г. №14 «О присвоении имени Григория Ширмы Брестскому музыкальному колледжу».|назва праекту = Права — заканадаўства Рэспублікі Беларусь|выдавец = [[Валерый Леванеўскі]]|дата = 13 лютага 2012|мова = ru}}</ref>. [[Якаў Сямёнавіч Малайчук|Якаў Малайчук]] стварыў у Пружанах музей Рыгора Шырмы<ref name="dmš" />, у [[Сярэдняя школа №150 (Мінск)|сярэдняй школе № 150]] Мінска харавой спецыялізацыяй створаная экспазіцыя, прысвечаная кампазітару. Адна з цэнтральных [[Вуліца Рыгора Шырмы (Пружаны)|вуліц]] [[Пружаны|Пружанаў]] носіць яго імя, у 2008 годзе імем Рыгора Шырмы названая [[Вуліца Рыгора Шырмы (Мінск)|вуліца]] ў Мінску. Мемарыяльныя дошкі месцяцца на дамах, дзе ён жыў, у Вільні, Гродне<ref>{{Спасылка|аўтар = Віктар Парфёненка, Ганна Васілевіч.|дата публікацыі = 20 студзеня 2012|url = http://new.racyja.by/news/rygoru-shyrme-%E2%80%93-120-gadou-fota|загаловак = Рыгору Шырму — 120 гадоў|выдавец = [[Радыё Рацыя]]|дата = 13 лютага 2012}}</ref>, Мінску. Шырму прысвечаны верш [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]] «''Сэрца дзядзькі Рыгора''»<ref>[http://p-shkola.by/ru/psh?art_id=1220 Песняю песень у сэрцы — Радзiма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004913/http://p-shkola.by/ru/psh?art_id=1220 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> == У філатэліі == <center><gallery> 1992. Stamp of Belarus 0002.jpg 1997. Stamp of Belarus 0222.jpg 136 (125 hadoŭ z dnia naradžennia Ryhora Šyrmy).jpg 136 (125 hadoŭ z dnia naradžennia Ryhora Šyrmy) - Special postmark.png </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat|Ryhor Szyrma}} * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Нисневич И. Г. Г. Р. Ширма: Очерк жизни и творчества. 2 изд. Л., 1971. * Песня на ўсё жыццё: Успаміны пра Р. Р. Шырму. Мн., 1983. * Рыгор Шырма: (Фотаальбом) / Аўтар-склад. В.Ліцвінка. Мн., 1990. * {{крыніцы/БП (1992-95)|6|Шырма Рыгор Раманавіч}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шырма Рыгор Раманавіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне]] [[Катэгорыя:Фалькларысты СССР]] [[Катэгорыя:Народныя артысты СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза кампазітараў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай школы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Рыгор Шырма| ]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Харавыя дырыжоры Беларусі]] rb94g7n8tgpdisxh2rpvagdm9ifzgou Геракл 0 25918 5149625 4491169 2026-06-01T15:40:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149625 wikitext text/x-wiki [[Выява:Hercules Farnese 3637104088 9c95d7fe3c b.jpg|thumb|250px|Геркулес, рымская копія з грэчаскай скультптуры]] '''Гера́кл''' ({{lang-grc|Ἡρακλῆς}}, {{lang-la|Herculēs}}, Геркуле́с) у [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]<ref>[[Міфы народаў свету (энцыклапедыя)|Мифы народов мира]]. М., 1991-92. В 2 т. Т. 1. С.277-283, [[Фрыдрых Любкер|Любкер Ф.]] [[Рэальны слоўнік класічных старажытнасцяў|Реальный словарь классических древностей]]. М., 2001. В 3 т. Т. 2. С. 108—114; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 3, 2 далей</ref> — герой, сын бога [[Зеўс]]а і {{нп3|Алкмена|Алкмены|ru|Алкмена}}<ref>Гесиод. Теогония 943—944.</ref> — жонкі [[Фівы (Грэцыя)|фіванскага]] цара {{нп3|Амфітрыён|Амфітрыёна|ru|Амфитрион}}. Пры нараджэнні быў названы Алкідам ({{lang-grc2|Ἀλκείδης}}). Пазней быў вядомы як Геракл («слава [[Гера|Геры]]»). Неаднаразова згаданы ўжо ў «[[Іліяда|Іліядзе]]» (II 658 і інш.). Сярод шматлікіх [[міф]]аў пра Геракла найбольш вядомы цыкл паданняў пра 12 подзвігаў, здзейсненых на службе ў [[Мікены|мікенскага]] цара [[Еўрысфей|Еўрысфея]]. Культ Геракла быў вельмі папулярны ў [[Грэцыя|Грэцыі]], праз грэчаскіх каланістаў ён рана распаўсюдзіўся ў [[Італія|Італіі]], дзе Геракл шанаваўся пад імем Геркулеса. У паўночнай сферы неба бачна сузор’е [[Сузор’е Геркулес|Геркулес]]. Адным з нашчадкаў Геракла лічыў сябе цар [[Спарта|Спарты]] легендарны [[Леанід I|Леанід]]. Філосафы-стоікі эліністычнай і рымскай эпохі бачылі ў героі ідэал мужнасці і дабрадзейнасці. == Міфічная біяграфія == === Нараджэнне і першыя подзвігі === [[Выява:Herakles snake Musei Capitolini MC247.jpg|thumb|220px|Маленькі Геракл забівае змяю, рымская скульптура, ІІ ст. да н.э.]] Царыца [[Алкмена]] была вернай свайму мужу [[Амфітрыён]]у, але Зеўс падмануў жанчыну з’явіўшыся ў яго вобразе. Геракла часта называюць Амфітрыанідам («сын Амфітрыёна») ці Алкідам (ад імя «Алкей» — так звалі бацьку Амфітрыёна). Яшчэ ў зыбцы Геракл задушыў двух змеяў, якіх паслала раўнівая багіня Гера — жонка Зеўса, каб забіць будучага героя немаўлём. Геракл з вялікай ахвотай вучыўся страляць з лука. [[Лін (міфалогія)|Лін]], які вучыў яго музыцы, адважыўся пакараць юнака, за што той у лютасці забіў настаўніка кіфарай. У пакаранне Амфітрыён паслаў сына пасвіць скаціну на гары Кіферон. Там Геракл забіў [[Леў|льва]], які спусташаў наваколлі, і пазней насіў скуру гэтага звера замест плашча — з галавою льва замест шлема. Паводле іншых версій, ён насіў шкуру [[Нямейскі леў|Нямейскага льва]]. У прыгожай алегорыі [[Сафізм|сафіста]] [[Продык]]а герой быў перад выбарам, які пазней назвалі [[Выбар Геракла|«выбарам Геракла»]], перад ім сталі дзве жанчыны — Асалода і Адвага. Першая абяцала жыццё ў раскошы і багацці, другая — цяжкі лёс, напоўнены прыгодамі і славаю. Геракл абраў апошнюю. Вярнуўшыся ў [[Фівы (Грэцыя)|Фівы]], ён вызваліў горад ад даніны суседняму гораду Архамену, пасля чаго фіванскі цар Краёнт аддаў Гераклу ў жонкі сваю дачу [[Мегара|Мегару]]. Але багіня Гера працягвала помсціць герою, праз некалькі гадоў па шлюбе з царэўнай яна наслала на Геракла памутненне розуму і ён забіў сваю жонку і дзяцей. Каб адкупіць гэтае злачынства, ён на працягу 12 гадоў служыў [[Тырынф|тырынфскаму]] цару [[Еўрысфей|Еўрысфею]], за гэты час і здзейсніў свае 12 подзвігаў. Паводле іншых версій, ён вярнуўся ў Фівы толькі пасля сваіх асноўных подзвігаў, і толькі тады звар’яцеў і забіў сваю жонку з дзецьмі. === 12 подзвігаў === * Тырынфскі цар Еўрысфей, якому павінен быў служыць Геракл, ненавідзеў героя і даваў як мага болей складаныя заданні, спадзяючыся, што той загіне. Першым патрабаваннем было забіць [[Нямейскі леў|Нямейскага льва]], якога герой задушыў голымі рукамі. * Наступным подзвігам было забойства [[Лярнейская гідра|Лярнейскай гідры]], якая мела 9 галоў. Калі Геракл адсякаў адну з іх на яе месцы вырасталі дзве новыя. Прычым адна з галоў была наогул бессмяротная, і не было ніякай магчымасці яе адсячы. Але [[Іалай]], пляменнік Геракла, дапамог яму — прыпякаў факелам шыі, з якіх герой засякаў галовы, і на іх месцы ўжо нішто не адрастала. На дапамогу гідры прыйшоў пачварны [[Крабы|краб]], які ўпіўся клюшняй у нагу героя, але Іалай забіў гэтую істоту. Геракл адсек гідры усе галовы, апроч апошняй — бессмяротнай, на якую абваліў скалу. * Трэцім подзвігам быў адлоў [[Эрыманскі вяпрук|Эрыманскага дзіка]], якога Геракл прынёс Еўрысфею. Баязлівы цар настолькі спужаўся, што залез у склеп і адтуль глядзеў на звера. * Геракл даганяе [[Керынейская лань|Керынейскую лань]] з меднымі рогамі, якую ён праследаваў па ўсёй [[Грэцыя|Грэцыі]] цэлы год. * Геракл знішчае [[Стымфалійскія птушкі|Стымфалійскіх птушак]], з жалезным пер’ем, якое падала на зямлю і забівала людзей. * Еўрысфей загадвае герою ачысціць [[Аўгіевы стайні|стайні элідскага цара Аўгія]], які меў 3 000 галоў быдла, а стайні не чысцілі ўжо 30 гадоў. Цар думаў, што, нават калі Геракл выканае гэта заданне, то прынізіць сябе ганебнай працай. Але герой скіраваў у Аўгіевы стайні воды рэк [[Алфея|Алфеі]] і [[Пянея|Пянеі]], якія вымылі гной. * Геракл ловіць [[Крыцкі бык|Крыцкага быка]], якога бог [[Пасейдон]] паслаў цару [[Мінас]]у. Геракл прывёз быка ў Грэцыю, дзе яго пазней забіў [[Тэсей]] у ваколіцах [[Марафон]]а. * Геракл сагнаў коней цара Дыямеда, якія харчаваліся толькі чалавечым мясам. Самога Дыямеда герой забіў, а цела кінуў на з’ядзенне коням. Пасля гэтага яны зрабіліся ручнымі, і Геракл пагнаў іх у Мікены. * Геракл здабывае пояс царыцы амазонак Іпаліты, атрыманы ёю ад бога Арэса, бо рэч хацела атрымаць дачка цара Еўрысфея — Адмета. Але багіня Гера настройвае амазонак супраць героя, пачынаецца бітва. Царыца Іпаліта гіне, пояс, які Геракл мог атрымаць мірна, каштаваў шматлікіх людскіх страт. * Геракл здабывае кароў трохгаловага велікана [[Герыён]]а, які жыў на заходнім краі свету. Плывучы на захад Геракл пракапаў [[Гібралтарскі праліў]] і пабудаваў на яго берагах 2 гары — [[Геркулесавы слупы|«Геркулесавы слупы»]]. Герой дачакаўся чоўна бога Сонца [[Геліяс]]а і пераплыў на ім на востраў, дзе жыў Герыён. Геракл забіў пастуха і двухгаловага сабаку, якія вартавалі статак кароў, забіў самога Герыёна, а скаціну сагнаў да Еўрысфея, які адразу загадаў прынесці кароў у ахвяру. * Геракл здабыў [[яблыкі Геспярыд]]. Не ведаючы, дзе шукаць яблыкі, герой накіраваўся абы куды. Дарогай ён наведаў [[Каўказ]], дзе выратаваў тытана [[Праметэй|Праметэя]], [[Афрыка|Афрыку]], дзе перамог войска [[Пігмеі, міфалогія|пігмеяў]]. Дабраўшыся да [[Рыфейскія горы|Рыпейскіх гор]] (верагодна, [[Урал]]), Геракл сустрэў [[Тытаны|тытана]] [[Атлант]]а, які трымаў нябесны купал. Атлант сам здабыў яблыкі Геспярыд, якія перадаў герою. Пры гэтым тытан хацеў падмануць Геракла, збегчы і вымусіць яго вечна трымаць нябесны купал. * Апошні подзвіг — самы цяжкі — адлоў [[Цэрбер]]а, трохгаловага сабакі, які вартаваў уваход у [[Аід]] (старажытнагрэчаскі замагільны свет). У гэтым яму дапамаглі багі [[Гермес]] і [[Афіна]]. === Іншыя подзвігі === [[Выява:Herakles och Antaios, Nordisk familjebok.png|thumb|250px|Геракл і [[Антэй]]]] * Забойства велікана Антэя. * Удзел у плаванні [[Арганаўты|арганаўтаў]]. * Забойства [[Егіпет|егіпецкага]] цара Бусірыса. * Першы захоп [[Троя|Троі]]. * Вызваленне афінскага цара [[Тэсей|Тэсея]]. * Каб адкупіць забойства свайго сябра Іфіта, добраахвотна робіцца рабом лідыйскай царыцы [[Амфала|Амфалы]]. * Перамог рачнога бога [[Ахелой|Ахелоя]], у выніку чаго ажаніўся з Дыянірай, дачкой Анейяны. * Падчас вайны багоў з гігантамі — [[Гігантамахія|Гігантамахіі]], — знішчыў веліканаў, якія хацелі захапіць Алімп. * Цар Фаспій прымаў Геракла ў сваім палацы і кожную ноч накіроўваў да яго адну са сваіх пяцідзесяці дачок, і ўсе яны потым нарадзіліся ад героя 50 сыноў. Паводле іншай версіі, Геракл задаволіў усіх дзяўчын за адну ноч. Рыгор Багаслоў жартоўна называў гэты акт «трынаццатым подзвігам Геракла». === Смерць героя === [[Выява:Giambologna- Hercules beating Centaur Nesso-Loggia dei Lanzi.jpg|thumb|250px|Геракл забівае кентаўра Неса, праца [[Джамбалонья]]]] [[Кентаўр]] Нес хацеў згвалціць Дыяніру, жонку Геракла, у час пераправы, але быў забіты стралою героя. Страла, калісьці атручаная крывёю Лярнейская гідры, атруціла кроў самога Неса. Той хацеў адпомсціць Гераклу і параіў Дыяніры прамачыць крывёю адзенне Геракла, кажучы, што яна быццам мае сілу эліксіру кахання. Дыяніра так і зрабіла, Геракл паміраў у пакутах і загадаў аднесці сябе на пахавальны касцёр, каб паскорыць смерць. Быў узнесены багамі на [[Алімп]]. З таго часу шанаваўся ў Грэцыі як герой і як боства. Багі аддалі за яго вечна маладую багіню [[Геба|Гебу]]. Геракл знаходзіцца на Алімпе, а яго душа быццам жыве ў Аідзе. Пазней [[Гея (багіня)|Гея, багіня]] зямлі, у шлюбе са змрочнай прорвай [[Тартар]] нараджае стагаловую пачвару [[Тыфон]]а, каб скінуць алімпійскіх багоў. Тыя, перапужаныя, бягуць у Егіпет, абярнуўшыся рознымі жывёламі. Геракл абарочваецца [[Алень|аленем]] і вяртаецца на Алімп толькі тады, калі Зеўс знішчае Тыфона. З таго часу егіпцяне абагаўляюць некаторых жывёл. == Гл. таксама == * [[Макарыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/node/42444 Геракл у энцыклапедыі «Кругасвет» (русск)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305003041/http://www.krugosvet.ru/node/42444 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Геракл}} {{Арганаўты}} {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міфы пра Геракла|*]] [[Катэгорыя:Арганаўты]] [[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]] [[Катэгорыя:Геракл| ]] 6ny18nipgvn10y6jujzlqx0w5dvwtja Ядвігін Ш. 0 31050 5149641 5104451 2026-06-01T16:08:32Z JerzyKundrat 174 /* Раннія гады і адукацыя */ 5149641 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лявіцкі}} {{Пісьменнік}} '''Ядвігін Ш.''', сапраўднае імя '''Антон Іванавіч Ляві́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{празаік|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{публіцыст|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, фельетаніст, {{драматург|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{паэт|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{перакладчык|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, [[літаратуразнавец]], палітык, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы<ref name="БС">{{кніга |частка = Ядвигин Ш. |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 715 |старонак = 737 }}</ref>. Яго літаратурная творчасць шматжанравая. Ён вядомы як аўтар баек у прозе, лірычнага апавядання, сатырычнай замалёўкі, дарожных нататкаў, фельетона, мастацкай публіцыстыкі, мемуараў. Вялікае значэнне для станаўлення буйной празаічнай формы беларускай літаратуры меў яго раман «Золата». Творчасць Ядвігіна Ш. адыграла значную ролю ў фарміраванні норм беларускай літаратурнай мовы, удасканаленні сістэмы яе стылістычных сродкаў, пашырэнні выяўленчых магчымасцей. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Karpiłaŭka by Hałubok.jpg|thumb|left|Пагорак пры сядзібе Лявіцкіх. Малюнак зроблены [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславам Галубком]] [[14 лістапада]] [[1916]] года.]] Нарадзіўся 4 студзеня 1869 года (паводле Юліянскага календара) у маёнтку [[Добасна (аграгарадок)|Добасна]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] (цяпер — [[Кіраўскі раён]]) у сям’і Яна і Вольгі Лявіцкіх, якія мелі таксама дачку Эву<ref>{{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183}}</ref>, Ян служыў эканомам маёнтка<ref name=ref1>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=9}}</ref>. Пазней у 1870-я гады бацька быў ляснічым графа [[Тышкевічы|Тышкевіча]] і жыў у [[Пяршаі|Пяршаях]] цяперашняга [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]<ref name=rubl>{{Спасылка| аўтар = [[Людміла Рублеўская]]| дата публікацыі = 23 лютага 2009| url = http://sb.by/post/79963/| загаловак = Ядвигин Третий и единственный| выдавец = [[Советская Белоруссия]]| дата = 2 жніўня 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 21 снежня 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/| archive-date = 20 верасня 2011| url-status = dead}}</ref>. Тут у 1877—1878 гадах Антон Лявіцкі вучыўся ў нелегальнай школе ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], якую арганізавала дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] — Цэзарына. Пазней пра гэты пэрыяд ён успамінаў: {{Цытата|Шасцёра нас там было… я быў найменшым — гадкоў сем меў; вучылі нас розных навук, нават і музыкі. Наша вучыцелька (вечны ёй ужо пакой!) і яе бацькі так умелі падахвочываць нас да навукі, што кожны з нас наперабой браўся да яе… памятаю цікавыя апавяданні аб роднай бацькаўшчыне і аб далёкіх халодных краях, куды злая доля заганяе шмат людзей…}} Неўзабаве сям’я Лявіцкіх пераехала ў [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]] на Міншчыне. Пасля паспяхова скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую губернскую гімназію]] і паступіў на {{нп3|Першы Маскоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. М. Сечанава|медыцынскі факультэт|ru|Первый Московский государственный медицинский университет имени И. М. Сеченова}} [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]<ref name="БС"/>. [[Файл:Jadvihin Š.2.jpg|міні|злева|Вокладка кнігі Усевалада Гаршына «Сігнал» з аўтографам Ядвігіна Ш. [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Міколу Янчуку]]]] [[8 сакавіка]] 1890 года за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях быў арыштаваны і зняволены на некалькі месяцаў у {{нп3|Бутырскай турма|Бутырскую турму|ru|Бутырская тюрьма}}, за чым паследавала выключэнне з універсітэта<ref name="БС"/><ref name=ref1/>. У турме ён пераклаў папулярнае на той час апавяданне {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} «Сігнал»<ref name="БС"/>, выдадзенае ў [[Масква|Маскве]] ў 1891 годзе<ref name=ref2>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=10}}</ref>. У часе зняволення стаў сведкам зладжанага студэнтамі-араштантамі канцэрту, на якім са сваімі нацыянальнымі песнямі і танцамі выступалі [[рускія]], [[украінцы]], [[літоўцы]], [[латышы]], каўказцы і [[палякі]]<ref name=bel416>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 416|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Пасля канцэрту члены Мінскага зямляцтва вырашаюць заснаваць першы беларускі гурток моладзі ў [[Масква|Маскве]]<ref name=bel416/>. Па вызваленні з турмы Антон Іванавіч Лявіцкі не дамагаецца аднаўлення ва ўніверсітэце. Ён здае экзамен на аптэкарскага практыканта, праходзіць практыку ў адной з маскоўскіх аптэк і выяжджае на Беларусь, дадому ў фальварак Карпілаўку. Тут ад цяжкай хваробы памірае яго бацька, а неўзабаве здараецца пажар, які знішчыў бацькоўскі дом. Тут ён будуе для сям’і невялікую хатку з двух пакояў і кухні, а сам адпраўляецца ў [[Мінск]] і здае экзамен на аптэкара<ref name=ref2/>. Пасля непрацяглай практыкі пераводзіцца ў [[Радашковічы]], дзе працуе памочнікам правізара і будуе Карпілаўскі дом<ref name=ref2/>. === Радашковіцкі гурток інтэлігенцыі === [[Файл:Jadvihin.jpg|міні|Памятная шыльда ў гонар пісьменніка ў [[Гарадскі пасёлак Радашковічы|Радашковічах]]. Надпіс: ''У Радашковічах у 1891—1897 гг. жыў і працаваў памочнікам аптэкара вядомы беларускі пісьменнік, адзін з пачынальнікаў нацыянальнай мастацкай прозы Ядвігін Ш. (Антон Іванавіч Лявіцкі 1868—1922 гг.)<ref>Паводле старога стылю</ref>'']] У Радашковічах Ядвігін Ш. стаў сябрам гуртка мясцовай інтэлігенцыі, браў удзел у літаратурных вечарынах — дэкламаваў вершы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. У 1892 (паводле іншых звестак у 1893) напісаў камедыю «Злодзей», якую з ініцыятывы [[Ян Якуб Офенберг|Яна Якуба Офенберга]], аднаго з арганізатараў Радашковіцкага гуртка беларусаў-інтэлігентаў, меркавалася паставіць на платнай маёўцы, а збор са спектаклю перадаць на адкрыццё местачковай лякарні<ref name=ref2/>. Сакратар Маскоўскага этнаграфічнага таварыства [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. Янчук]], які спрыяў справе культурнага адраджэння беларусаў і трымаў сувязь са студэнцкімі зямляцтвамі ўніверсітэта і сельскагаспадарчай акадэміі (студэнтам апошняй быў Ядвігін Ш.), імкнуўся атрымаць дазвол цэнзуры на выданне п’есы і на пастаноўку яе на сцэне, аднак так і не дамогся гэтага<ref name=dyla>{{Кніга|аўтар = Язэп Дыла|частка = Тэатральная «задума» 1892 г. у Радашковічах|загаловак = Творы|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Маст. літ.]]|год = 1981 |старонкі = 294|старонак = 351}}</ref>. Тым не менш, у 1892 годзе было вырашана паставіць п’есу без цэнзурнага дазволу. За колькі дзён да маёўкі была празначана генеральная проба. Але да судовага следчага, нібыта ў госці, прыехаў з [[Вілейка|Вілейкі]] павятовы пракурор, які дазнаўся пра пастаноўку п’есы, што не прайшла цэнзуры. Пракурор даў зразумець следчаму, што спектакль, яшчэ і на забароненай тады беларускай мове, можа прынесці ўсёй мясцовай адміністрацыі вялікія прыкрасці<ref name=dyla/>. Пасля такога папярэджання пракурора спектакль так і не адбыўся<ref name=dyla/>. Сама камедыя ў свой час не была надрукаваная, а рукапіс не захаваўся<ref name=ref2/>. Як адзначаў беларускі драматург [[Францішак Аляхновіч]] у сваёй манаграфіі «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]», рукапіс камедыі да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] захоўваўся ў архіве [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]]<ref>Аляхновіч, Ф.. Беларускі тэатр // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 37.</ref><ref>[[:s:Беларускі тэатр|Беларускі тэатр]]</ref>. === Шлюб і вяртанне ў Карпілаўку === [[Файл:Шлюбнае фота Ядвігіна Ш.png|злева|міні|Шлюбнае фота Антона і Люцыі]] У 1894 годзе Антон Лявіцкі пабраўся шлюбам з радашковіцкай швачкай [[Люцыя Аляксандраўна Лявіцкая|Люцыяй Аляксандраўнай Гнатоўскай]], якая па сканчэнні віленскай школы крою і шыцця працавала ў мястэчку<ref name=ref2/>. Па ўспамінах дачкі, [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]], Люцыя была маладзейшая за свайго мужа на пяць гадоў. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванда]], Лявон, Вацлаў і Казімір. Тым часам Антон Лявіцкі ужо загадваў крамай-каапэрацыяй запаснога насення землеўласнікаў, бо па стане здароўя мусіў адмовіцца ад аптэкарства. Аднак, пагарэўшы на пасадзе крамніка, даклаўшы, каб развязацца з ёю, нямала сваіх грошай, Ядвігін Ш. пераехаў назад у [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]], дзе пачаў займацца садоўніцтвам і літаратурнаю творчасцю<ref name=ref2/>. У 1903—1904 гадах супрацоўнічаў з мінскімі і віленскімі прагрэсіўнымі выданнямі: выступаў з апавяданнямі, публіцыстычнымі артыкуламі і карэспандэнцыямі мясцовага характару на рускай і польскай мовах, дзе закранаў пытанні нацыянальнага кшталту, праблему перыядычных выданняў на роднай мове, сялянскага жыцця і інш., якія, аднак, асаблівай вядомасці яму не прынеслі<ref name=ref2/>. Першае апавяданне Ядвігіна Ш. на беларускай мове, якое мела назву «Суд»<ref name="БС"/>, было надрукаванае ў трэцім нумары газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» 20 верасня 1906 года<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 Ядвігін Ш.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807040228/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 |date=7 жніўня 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}</ref>, якое ў 1910 годзе было перакладзена на ўкраінскую мову з прыхільнымі водгукамі аб аўтары як аб арыгінальным беларускім празаіку<ref name=ref2/>. Таксама тагачасная беларуская крытыка не ўнікнула адзначыць у ім талент сатырыка і гумарыста<ref name=ref2/>. Маёнтак Ядвігіна Ш. часта наведваў сын суседа-арандатара Дамініка Луцкевіча па імені Ян, які пазней стане буйнейшым беларускамоўным паэтам XX стагоддзя пад псеўданімам [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. Пра сустрэчы з Антонам Лявіцкім ён пазней успамінаў: {{Цытата|У перыяд 1904—1906 гг. …я пазнаёміўся з Ядвігіным Ш. (жылі мы па суседстве). Гэта была для мяне вялікая падзея. Я ўпершыню сутыкнуўся з чалавекам, які быў не толькі пісьменнікам, але і пісаў па–беларуску. 3 ім я вельмі зблізіўся. Ён мне шмат расказваў пра незнаёмыя мне дагэтуль пісьменніцкія справы і г. д. Чалавек ён быў з вышэйшай адукацыяй (праўда, універсітэту з-за рэвалюцыйных справаў не закончыў), прытым вельмі цікавым і дасціпным субяседнікам.<ref>''Купала Я.'' Зб. тв.: У 7т. Т. 7.С. 431—432</ref>}} Адзіная дачка Ядвігіна Ш., [[Ванда Лявіцкая]], пра сустрэчы яе бацькі з Янкам Купалам успамінала: {{Цытата|Купала прыходзіў да нас браць кнігі. Чытаў тату свае вершы і ў хуткасці стаў друкаваць іх у «[[Наша ніва (1906)|Нашай ніве]]». 3 татам яны вялі доўгія гутаркі…}} === Сталая літаратурная дзейнасць === [[Файл:Ядвігін Ш.png|міні|Ядвігін Ш. у 1894 годзе]] [[Файл:Vanda Lavickaja family.jpg|міні|Дачка Ядвігіна Ш. [[Ванда Лявіцкая]] з мужам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]] і дзецьмі Юрасём, Люцыяй і Алесяй]] У 1909—1910 г. жыў у Вільні, працаваў сакратаром, а затым — загадчыкам літаратурнага аддзела «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]». Шмат піша і друкуецца. У 1913 г. працаваў у рэдакцыі газеты «[[Беларус (1913)|Беларус]]». На гэты час прыпадае найбольш плённы ў жыцці пісьменніка перыяд 1906—1914 гадоў<ref name=ref2/>. Увесну 1910 года пісьменнік здзяйсняе сваю даўнюю мару — павандраваць пешшу па Беларусі. Ён пешшу з Вільні да Карпілаўкі праходзіць больш за 500 км<ref name=marakou/>. У сваіх падарожных нататках, апублікаваных у «Нашай Ніве» пад назваю «Лісты з дарогі», Ядвігін Ш. распавядае пра мястэчкі і вёскі, цікавых людзей, што сустракаліся яму на шляху, а таксама разважае над эканамічнымі і сацыяльнымі праблемамі беларускага сялянства<ref name="БС"/>, выказвае шмат думак пра родную мову і народную асвету<ref name=ref5>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=12}}</ref>. Адзін за адным — у 1912 годзе «Бярозкі», а ў 1914 годзе «Васількі» — выйшлі два зборнікі апавяданняў пісьменніка<ref name=ref2/>. Апошні з іх быў выдадзены ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] пры грашовай падтрымцы княгіні [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]]<ref name=bagd>{{Спасылка| аўтар = Уладзімір Содаль| url = http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm| загаловак = Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч| выдавец = [[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]| дата = 2 жніўня 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref> З лістапада 1913 года да студзеня 1915 года Ядвігін Ш. пераяжджае з Вільні ў [[Мінск]], дзе арганізоўвае і становіцца тэхнічным рэдактарам штомесячных беларускіх часопісаў: сельскагаспадарчага «[[Саха (1912)|Саха]]» і для дзяцей і моладзі «[[Лучынка (1914)|Лучынка]]». У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працуе ў Мінскім цэнтральным бюро працы і кіраўніком швацкіх майстэрняў вайсковага рыштунку<ref name=ref5/>. Арганізаваў беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны, дзе пазнаёміўся з [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максімам Багдановічам]]<ref name=rubl/>, ставіў спектаклі. З восені 1916 да лютага 1917 года Ядвігін Ш. і [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]] сустракаліся амаль штодня: у беларускай кнігарні, у «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]» і на вуліцах Мінска. Пазней ён наведаў маёнтак пісьменніка ў Карпілаўцы. М. Багдановіч перакладаў на ўкраінскую мову творы Ядвігіна Ш.: «Зарабляюць», «З бальнічнага жыцця», «Падласы», «Рабы», «Вяселле», «Скакатушка», «Васількі», «Гадунец», «Чортава ласка», «Дачэсныя», «Ліст сабакі» да рэдакцыі «Нашай Нівы», «Сіло», «Награда» і «Сабачая служба»<ref name=bagd/>. Падчас Першай сусветнай вайны ў Карпілаўцы працаваў прытулак для дзяцей бежанцаў, дзе ўся праца з дзецьмі вялася па-беларуску. Ёсць меркаванне, што менавіта паездка ў Карпілаўку падштурхнула [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] да пачатку працы па напісанні беларускага буквара<ref name="БЛД">Беларуская літаратура: Падручнік для 10 кл. /[[В. Я. Ляшук]], [[А. А. Майсейчык]], [[К. М. Мароз]] і інш. Пад рэд. В. Я. Ляшук. — Мн.: Рэдакцыя часопіса «Крыніца», 1997. — 608 с.: іл.</ref>. У часе вайны Ядвігін Ш. захварэў на [[сухоты]] горла. У 1918 годзе яго стан рэзка пагоршыўся, што вымусіла яго легчы на лячэнне ў Мінскі шпіталь, а потым выехаць на жыхарства ў Карпілаўку. Праз некаторы час пісьменнік пачынае супрацоўнічаць з газетай «[[Беларус (1913)|Беларус]]», друкуе там свой раман «[[Золата (раман)|Золата]]» (1920) — адзін з першых твораў буйнога эпічнага жанру ў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]<ref name="БС"/><ref name=bel418>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998 |старонкі = 418|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Увосені 1920 года Ядвігін Ш. прыязджае ў Вільню і рыхтуе да выдання свае «Успаміны», першую частку якіх выдае ў 1921 годзе<ref name=ref5/>. У пачатку 1922 года здароўе пісьменніка значна пагоршылася і 24 лютага ў адным са шпіталяў Вільні ён памёр. Пахаваны ў Вільні на [[Роса|могілках Росы]] на літарацкай горцы<ref name=ref5/>. === Палітычная дзейнасць === У сакавіку 1917 году Антон Лявіцкі ўдзельнічаў у [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх арганізацый]], працаваў у яго камісіі друку і земскай камісіі. У ліпені 1917 — актыўны ўдзельнік [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|З’езду беларускіх арганізацый і партый]], абраны ў выканаўчы камітэт [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай Рады Беларускіх Арганізацый]]. У кастрычніку 1917 стаў сябрам выканаўчага камітэту [[Вялікая беларуская рада|Вялікай Беларускай Рады]]. З сакавіка 1918 года — сябра [[Рада БНР|Рады БНР]]. Адзін з заснавальнікаў [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]] і [[Беларуская сялянская партыя Зялёны Дуб|партыі «Зялёны Дуб»]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/28577810.html Яны былі першыя: Антон Лявіцкі]</ref> == Псеўданім == Паходжанне псеўданіма Антона Лявіцкага — Ядвігін Ш. — у 1968 годзе раскрыла дачка пісьменніка [[Ванда Лявіцкая]]. Яна паведаміла, што ў маладосці бацька быў моцна закаханы ў нейкую Ядвігу Шабуневіч з Радашковічаў. Пасля яны рассталіся. Першае каханне асела назаўсёды, і калі ён пачаў друкавацца, не раздумваючы ўзяў сабе за псеўданім імя і скарочанае да адной літары прозвішча былой каханай<ref name=ps>{{артыкул|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Ядвігін Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2009|нумар=1}}</ref>. Зрэшты, у літаратуразнаўстве існавалі і іншыя версіі. Паводле [[Уладзімір Ільіч Содаль|Уладзіміра Содаля]], пасля публікацыі абразка «Суд», на пытанне чаму ён падпісаны такім псеўданімам аўтар жартаўліва<ref name=sod71/> адказваў: «Вот я вам кажу ў хаце — ша! Дык і — Ша…»<ref name=sod71>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=71}}</ref>. Прыяцелька Антона Лявіцкага [[Зоська Верас]] расказвала, што нібыта яму вельмі падабалася адна з унучак [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] ці хтось іншы ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], каго звалі Ядвіга<ref name=sod72>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=72}}</ref>. Закахаўшыся яшчэ ў гады навучання ў школе [[Каміла Марцінкевіч|Камілы Марцінкевіч]], ужо дзецюком ён нібыта наведваўся да той Ядвігі. Найчасцей позна ўвечары, калі ў хаце ўсе спалі. Патрывожаная Ядвіга скрозь сон пыталася «Хто тут?». Малады Лявіцкі, прыклаўшы палец да вуснаў шаптаў «Ядвіга, ша, ціха… Гэта я…»<ref name=sod72/>. Гэтак жа тлумачыць гісторыю псеўданіма і [[Хведар Ільяшэвіч]], аўтар кнігі «Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць». Згадваючы запісы Ядвігіна Ш. у «Лістах з дарогі», даследнік звяртае ўвагу на цікавае прызнанне Лявіцкага: {{Цытата|Бывае находзяць думкі — іншы раз вясёлыя, то зноў сумныя, але такія дарагія, такія патайныя, што ажно аглядаешся, быццам баішся, каб хто не падслухаў, не падгледзеў, не дагадаўся іх, бо іх ведаць ніхто не павінен<ref name=f1>{{Кніга|аўтар = [[Хведар Ільяшэвіч|Ільяшэвіч Х.]]|загаловак = Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць|месца = [[Вільня]]|год = 1933|старонкі = 11}}</ref>.}} Перачытваючы згаданы запіс, Хведар Ільяшэвіч выказаў меркаванне: {{Цытата|Апошнія словы даюць повад думаць, што будучы пісьменнік… перажыў у Люцінцы нешта глыбокае. Можа гэта было першае дзіцячае каханне? Можа тут ужо зачаравалі яго, «як васількі», вочы? Можа гэта была Ядвіга? І адсюль паўстане псеўданім пісьменніка?<ref name=f1/>}} Часам Ядвігін Ш. вар’іраваў свой псеўданім, скарачаў яго да ініцыялаў, падпісваў творы ды розныя допісы аднымі толькі ініцыяламі — «Я. Ш.», «Ja.», «Sz.», «Ja.», «Š», «Ša», «Sz»<ref name=sod72/>. Як адзначае [[Янка Саламевіч]], цікавым фактам з’яўляецца тое, што некаторыя чыноўнікі Міністэрства культуры памылкова вымаўлялі яго псеўданім як Ядвігін Трэці<ref name=ps/>. == Сям’я == [[Файл:Вацлаў Лявіцкі.jpg|міні|Ссыльны здымак Вацлава Лявіцкага (справа) з дарчым надпісам па-беларуску: ''На памяць даражэнькай мамачцы і сястрыцы ад В. Лявіцкага. 38 года X. 26'']] З жонкай Люцыяй Аляксандраўнай Лявіцкай (народжанай Гнатоўскай; 1874, [[Вільня]] — 20.4.1945, [[Ніжын|Нежын]]) мелі чатырох дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванду]], Лявона, Вацлава і Казіміра. Пасля смерці пісьменніка ў 1928 годзе яго жонку раскулачылі<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=158 Ядвігін Ш.] // spadchyna.net</ref>, яна памерла ў 1945 годзе ў вялікай галечы ў [[Ніжын|Нежыне]]<ref name=rubl/>. Сыны Ядвігіна Ш. — Вацлаў і Казімір — былі сасланыя і на [[Беларусь]] не вярнуліся. Старэйшы сын Лявон загінуў у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Адзіная дачка пісьменніка, [[Ванда Лявіцкая]], якая ўвосені 1917 года пабралася шлюбам з беларускім нацыянальным дзеячам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], загінулым у 1940 годзе ў саратаўскай турме, адправілася за мужам у ссылку<ref name=rubl/>. У іх было трое дзяцей: Юрась, інжынер-энергетык, жыў у [[Армавір (Расія)|Армавіры]]; Алеся, настаўніца, — у мястэчку {{нп3|Сяло Татарка, Стаўрапольскі край|Татарка|ru|Татарка (Ставропольский край)}} [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага края]]; Люцыя, настаўніца, — у [[Ліпецк]]у<ref name="sod73">{{артыкул|аўтар=Содаль, У.|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=73}}</ref>. Хросным бацькам дзяцей Ванды — Люцыі і Алесі — быў [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. У 1992 годзе Люцыя і Алеся прыязджалі на месца колішняга радавога маёнтку Карпілаўкі<ref name="sod73" />. == Творчасць == Духоўны свет пісьменніка напоўнены пачуццём нацыянальнага самаадчування, нацыянальнай самасвядомасці. Яшчэ ў камеры Бутырскай турмы, пад беларускія песні студэнтаў Мінскага і Віленскага зямляцтваў, паводле яго слоў, «пазнаў я сябе беларусам». 3 захапленнем ён пісаў пра «выдатныя вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]]» і "цудоўныя вершы «[[Дудка беларуская|Беларускай дудкі]]». Думку пра тое, што жывая [[беларуская мова]] «гладкая, пявучая, лірычная, багатая ў словы і звароты, каторых хватае выказаць нават такія чароўныя творы, як [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]]», Ядвігін Ш. пацвердзіў сваёй мастацкай творчасцю. Літаратурную дзейнасць пачаў у турме: пераклаў на беларускую мову апавяданне У. Гаршына «Сігнал» (выдадзена ў Маскве ў 1891). У 1892 напісаў камедыю «Злодзей» (пастаноўка забаронена паліцыяй, рукапіс згубіўся). Першае апавяданне на беларускай мове «Суд» апублікаваў у 1906 («[[Наша доля (1906)|Наша доля]]»). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Бярозка» (Вільня, 1912, 1923), «Васількі» (Вільня, 1914), «Апавяданні» (1940, 1946), падарожнага нарыса «Дзед Завала» (Вільня, 1910), кнігі «Успаміны» (Вільня, 1921), няскончанага рамана «Золата». Таксама аўтар шэрага рэцэнзій і літаратурна-крытычных артыкулаў. [[Файл:ВасількіЯдвігінШ.jpg|thumb|Вокладка кнігі «Васількі»]] Ядвігін Ш. увайшоў у беларускую літаратуру як навеліст, нарысіст, фельетаніст, [[перакладчык]], аўтар аднаго з першых беларускіх раманаў. Пісаў ён на беларускай, польскай і рускай мовах. Першыя апавяданні пісьменніка лічацца мастацкімі апрацоўкамі, інтэрпрэтацыямі народных жартаў, анекдотаў, гутарак, казак, нагадваюць байкі ў прозе і характарызуюцца вострай сатырычнай скіраванасцю. У іх выкрываюцца зайздрасць, сквапнасць, празмерная цікаўнасць, забабоннасць і іншыя заганы чалавечай натуры. Героямі іх у большасці выпадкаў з’яўляюцца простыя людзі, сяляне, якім аўтар спачувае і якіх павучае з пазіцый народнай маралі. Так у серыі гумарыстычных навел «Вучоны бык», «З маленькім білецікам», «Пазыка», «Заморскі звер», «Цырк» сяляне трапляюць у даволі кур’ёзныя сітуацыі гарадскога жыцця, дзе паводзяць сябе па-дзіцячы наіўна, даверліва, неразважліва, часам без усякай логікі. Апавяданне «Рабы» з’яўляецца вострай крытыкай на людское хамства, блізарукае жыццё, «Падласенькі» — сатырай на тых прадстаўнікоў інтэлігенцыі, якія, вывучыўшыся на бацькоўскія грошы, адракаліся ад іх, «Важная фіга» — высмейваннем злых і сварлівых свякрух, «Дачэсныя» — выкрыццём сквапнасці, несумленнасці, няўдзячнасці, ашуканства. Пазнейшыя творы пісьменніка характарызуюцца большай рэалістычнасцю, сацыяльнай завостранасцю. Цяжкая доля вясковай жанчыны паказваецца ў апавяданнях «Гаротная» (пра шматпакутнае жыццё Тамачыхі), «Бярозка» (аб нялюбым замужжы і горкім лёсе Марыські), «Шчаслівая» (аб сквапнай жонцы, якая, падманутая мужам, памірае з думкай аб золаце ў гаршчку, дзе на самай справе знаходзілася ўсялякае смецце). Казачны сюжэт, зачын і паўторы, сказавая манера пісьма і многія іншыя прыкметы фальклорнай паэтыкі, псіхалагічная заглыбленасць, прытчавая форма асэнсавання праблем чалавечага быцця арганічна спалучаюцца ў апавяданні «Дуб-дзядуля». Змест твора складае сон-сімвал. Змучаны цяжкай працай селянін прылёг адпачыць у цяні дуба і заснуў. У сне ён шукае ваду старому дубу. Пошукі прыводзяць селяніна да трох азёр, ля якіх ён сустракае трох бабуль — Працу, Бяду і Цярпенне. Бабулі хочуць дапамагчы людзям, але іх вялікія намаганні не могуць пазбавіць чалавека поту, слёз і крыві. У апавяданні паказваецца цяжкі лёс беларускага селяніна, выказваецца шчырае спачуванне народу, мара аб яго лепшым будучым. Раман Ядвігіна Ш. «[[Золата (раман)|Золата]]» спалучае ў сябе рэалістычныя, рамантычныя і дэтэктыўныя прыёмы і сродкі і раскрывае тэму ўлады грошай, іх згубнага ўплыву на чалавека. Наватарская заслуга Ядвігіна Ш. і ў развіцці жанру мемуараў. У асобе апавядальніка чытач бачыць не раўнадушнага фактографа, а чалавека, ахопленага самымі рознымі пачуццямі: то светлай журбой, то пафасам народнага заступніцтва, то дасціпным гумарам. У гутарковую апавядальную плынь натуральна ўключаюцца фразеалагізмы. Яго адзначае своеасаблівая стылявая манера, для якой характэрна чуласць да народнага слова і вобраза, дынамічнае, не застылае ў сваіх сувязях і значэннях слова, змястоўнасць формы. Сваёй творчасцю Ядвігін Ш., пісьменнік з «''пэўна скрышталізаванай індывідуальнасцю і для беларускай літаратуры характэрнай''»<ref>Багдановіч М. Зб. тв. — Мн., 1968. Т. 2. С. 125</ref>, заклаў традыцыі, якія знайшлі далейшае развіццё ў творах майстроў мастацкага слова. == Бібліяграфія == * Сігнал. Пераклад {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}}. (Масква, 1891). * «Злодзей» (камедыя, 1892, не захавалася) * «Суд» (апавяданне, 20 верасня 1906) * Дзед Завала. (нарыс, Вільня, 1910). * «Лісты з дарогі» (1910) * Зборнік апавяданняў «Бярозка». (Вільня, 1912, 1923). * Зборнік апавяданняў «Васількі». (Вільня, 1914). * Зборнік апавяданняў «Беларускія жарты». (1914). * «[[Золата (раман)|Золата]]» (раман, 1920) * Успаміны. (Вільня, 1921). * Зборнік «Апавяданні». (1940, 1946). * Выбраныя творы. (1976). * Выбраныя творы. (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006. 289 с.) == Памяць == Партрэт Ядвігіна Ш. у 1994 годзе стварыў [[Анатоль Змітравіч Крывенка]]<ref>[http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/yadvigin.html Ядвігін Ш.]</ref>. {{зноскі|2}} == Літаратура == * ''Дышлевіч А. А.'' На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш. // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 1. — С. 10. * ''Лойка А. А.'' Ядвігін Ш. (1868—1922) // Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 выд. — Мн., 1989. Ч. 2. * ''Праскаловіч В. У.'' Ядвігін Ш. // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8 * ''Пятуховіч М.'' Ядвігін Ш. (Антон Лявіцкі): Жыцьцё і літаратурная дзейнасьць // Запіскі аддзелу гуманітарных навук Інстытуту Беларускае Культуры. Кн. 2. Працы клясы філёлёгіі. Т. 1. Менск, 1928. С. 276—290. * {{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу: Малавядомыя старонкі з біяграфіі Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183—184}} * ''Старычонак В. Дз.'' Беларуская літаратура ад А да Я. — Мн.: Выш. шк., 1998. с. 510—512. * ''Шкраба І.'' Ядвігін Ш. // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 642—644 ISBN 5-85700-126-9. * Ядвігін Ш. // {{крыніцы/БП 1917-90}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Ядвігін Ш.}} * ''[[Мікола Трус|Трус М.]]'' Апавяданне «Сігнал» Усевалада Гаршына ў перакладзе Ядвігіна Ш.: архіўны дыскурс // Роднае слова. ‒ 2024. ‒ № 1. ‒ С. 11-16. * ''Трус М.'' Эпісталярны канвалют: Ядвігін Ш. у сямейна-творчым інтэр’еры // Маладосць. ‒ 2024. ‒ № 3. ‒ С. 79‒88. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240208/1707403088-zhyccyapisnye-epizody-i-tvorchaya-spadchyna-yadzvigina-sh <nowiki>Пад пытаннем [Імаверны здымак сям’і пісьменніка Ядвігіна Ш.]</nowiki>] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.02.2024. — № 6 (5267). — С. 11. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240808/1723122996-z-gistoryi-zdymka-yadvigina-sh Пацверджана (З гісторыі здымка Ядвігіна Ш.)] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.08.2024. — № 30 (5291). — С. 5. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://knihi.com/Jadvihin_S/ Творы — «Беларуская Палічка»] * [https://www.svaboda.org/a/jadvihin-s/29691843.html 150 гадоў Ядвігіну Ш. — «Радыё Свабода»] * [http://sb.by/post/79963/ «Ядвигин Третий и единственный» — Артыкул Людмілы Рублеўскай, «Советская Белоруссия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/ |date=20 верасня 2011 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/01011b/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%AF%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A8..html Талочка Ул. Пасмяротныя ўспаміны пра Ядвігіна Ш. // НАША СЛОВА № 5 (1468), 29 студзеня 2020.] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1937sz/%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D1%87%D1%8D%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C_%D1%8F%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D1%88..html Урачыстасьці ў чэсьць Ядвігіна Ш. // Шлях Моладзі. 1937. № 15(114). С. 4-7.] // на [[pawet.net]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Байкапісцы]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] o2p93txkmw0t5zgz4vkadnfu6p5tbm5 5149648 5149641 2026-06-01T16:24:05Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5149648 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лявіцкі}} {{Пісьменнік}} '''Ядвігін Ш.''', сапраўднае імя '''Антон Іванавіч Ляві́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{празаік|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{публіцыст|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, фельетаніст, {{драматург|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{паэт|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{перакладчык|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, [[літаратуразнавец]], палітык, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы<ref name="БС">{{кніга |частка = Ядвигин Ш. |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 715 |старонак = 737 }}</ref>. Яго літаратурная творчасць шматжанравая. Ён вядомы як аўтар баек у прозе, лірычнага апавядання, сатырычнай замалёўкі, дарожных нататкаў, фельетона, мастацкай публіцыстыкі, мемуараў. Вялікае значэнне для станаўлення буйной празаічнай формы беларускай літаратуры меў яго раман «Золата». Творчасць Ядвігіна Ш. адыграла значную ролю ў фарміраванні норм беларускай літаратурнай мовы, удасканаленні сістэмы яе стылістычных сродкаў, пашырэнні выяўленчых магчымасцей. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Karpiłaŭka by Hałubok.jpg|thumb|left|Пагорак пры сядзібе Лявіцкіх. Малюнак зроблены [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславам Галубком]] [[14 лістапада]] [[1916]] года.]] Нарадзіўся 4 студзеня 1869 года (паводле Юліянскага календара) у маёнтку [[Добасна (аграгарадок)|Добасна]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] (цяпер — [[Кіраўскі раён]]) у сям’і Яна і Вольгі Лявіцкіх, якія мелі таксама дачку Эву<ref>{{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183}}</ref>, Ян служыў эканомам маёнтка<ref name=ref1>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=9}}</ref>. Пазней у 1870-я гады бацька быў ляснічым графа [[Тышкевічы|Тышкевіча]] і жыў у [[Пяршаі|Пяршаях]] цяперашняга [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]<ref name=rubl>{{Спасылка| аўтар = [[Людміла Рублеўская]]| дата публікацыі = 23 лютага 2009| url = http://sb.by/post/79963/| загаловак = Ядвигин Третий и единственный| выдавец = [[Советская Белоруссия]]| дата = 2 жніўня 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 21 снежня 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/| archive-date = 20 верасня 2011| url-status = dead}}</ref>. Тут у 1877—1878 гадах Антон Лявіцкі вучыўся ў нелегальнай школе ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], якую арганізавала дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] — Цэзарына. Пазней пра гэты пэрыяд ён успамінаў: {{Цытата|Шасцёра нас там было… я быў найменшым — гадкоў сем меў; вучылі нас розных навук, нават і музыкі. Наша вучыцелька (вечны ёй ужо пакой!) і яе бацькі так умелі падахвочываць нас да навукі, што кожны з нас наперабой браўся да яе… памятаю цікавыя апавяданні аб роднай бацькаўшчыне і аб далёкіх халодных краях, куды злая доля заганяе шмат людзей…}} Неўзабаве сям’я Лявіцкіх пераехала ў [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]] на Міншчыне. Пасля паспяхова скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую губернскую гімназію]] і паступіў на {{нп3|Першы Маскоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. М. Сечанава|медыцынскі факультэт|ru|Первый Московский государственный медицинский университет имени И. М. Сеченова}} [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]<ref name="БС"/>. [[Файл:Jadvihin Š.2.jpg|міні|злева|Вокладка кнігі Усевалада Гаршына «Сігнал» з аўтографам Ядвігіна Ш. [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Міколу Янчуку]]]] [[8 сакавіка]] 1890 года за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях быў арыштаваны і зняволены на некалькі месяцаў у {{нп3|Бутырскай турма|Бутырскую турму|ru|Бутырская тюрьма}}, за чым паследавала выключэнне з універсітэта<ref name="БС"/><ref name=ref1/>. У турме ён пераклаў папулярнае на той час апавяданне {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} «Сігнал»<ref name="БС"/>, выдадзенае ў [[Масква|Маскве]] ў 1891 годзе<ref name=ref2>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=10}}</ref>. У часе зняволення стаў сведкам зладжанага студэнтамі-араштантамі канцэрту, на якім са сваімі нацыянальнымі песнямі і танцамі выступалі [[рускія]], [[украінцы]], [[літоўцы]], [[латышы]], каўказцы і [[палякі]]<ref name=bel416>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 416|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Пасля канцэрту члены Мінскага зямляцтва вырашаюць заснаваць першы беларускі гурток моладзі ў [[Масква|Маскве]]<ref name=bel416/>. Па вызваленні з турмы Антон Іванавіч Лявіцкі не дамагаецца аднаўлення ва ўніверсітэце. Ён здае экзамен на аптэкарскага практыканта, праходзіць практыку ў адной з маскоўскіх аптэк і выяжджае на Беларусь, дадому ў фальварак Карпілаўку. Тут ад цяжкай хваробы памірае яго бацька, а неўзабаве здараецца пажар, які знішчыў бацькоўскі дом. Тут ён будуе для сям’і невялікую хатку з двух пакояў і кухні, а сам адпраўляецца ў [[Мінск]] і здае экзамен на аптэкара<ref name=ref2/>. Пасля непрацяглай практыкі пераводзіцца ў [[Радашковічы]], дзе працуе памочнікам правізара і будуе Карпілаўскі дом<ref name=ref2/>. === Радашковіцкі гурток інтэлігенцыі === [[Файл:Jadvihin.jpg|міні|Памятная шыльда ў гонар пісьменніка ў [[Гарадскі пасёлак Радашковічы|Радашковічах]]. Надпіс: ''У Радашковічах у 1891—1897 гг. жыў і працаваў памочнікам аптэкара вядомы беларускі пісьменнік, адзін з пачынальнікаў нацыянальнай мастацкай прозы Ядвігін Ш. (Антон Іванавіч Лявіцкі 1868—1922 гг.)<ref>Паводле старога стылю</ref>'']] У Радашковічах Ядвігін Ш. стаў сябрам гуртка мясцовай інтэлігенцыі, браў удзел у літаратурных вечарынах — дэкламаваў вершы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. У 1892 (паводле іншых звестак у 1893) напісаў камедыю «Злодзей», якую з ініцыятывы [[Ян Якуб Офенберг|Яна Якуба Офенберга]], аднаго з арганізатараў Радашковіцкага гуртка беларусаў-інтэлігентаў, меркавалася паставіць на платнай маёўцы, а збор са спектаклю перадаць на адкрыццё местачковай лякарні<ref name=ref2/>. Сакратар Маскоўскага этнаграфічнага таварыства [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. Янчук]], які спрыяў справе культурнага адраджэння беларусаў і трымаў сувязь са студэнцкімі зямляцтвамі ўніверсітэта і сельскагаспадарчай акадэміі (студэнтам апошняй быў Ядвігін Ш.), імкнуўся атрымаць дазвол цэнзуры на выданне п’есы і на пастаноўку яе на сцэне, аднак так і не дамогся гэтага<ref name=dyla>{{Кніга|аўтар = Язэп Дыла|частка = Тэатральная «задума» 1892 г. у Радашковічах|загаловак = Творы|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Маст. літ.]]|год = 1981 |старонкі = 294|старонак = 351}}</ref>. Тым не менш, у 1892 годзе было вырашана паставіць п’есу без цэнзурнага дазволу. За колькі дзён да маёўкі была празначана генеральная проба. Але да судовага следчага, нібыта ў госці, прыехаў з [[Вілейка|Вілейкі]] павятовы пракурор, які дазнаўся пра пастаноўку п’есы, што не прайшла цэнзуры. Пракурор даў зразумець следчаму, што спектакль, яшчэ і на забароненай тады беларускай мове, можа прынесці ўсёй мясцовай адміністрацыі вялікія прыкрасці<ref name=dyla/>. Пасля такога папярэджання пракурора спектакль так і не адбыўся<ref name=dyla/>. Сама камедыя ў свой час не была надрукаваная, а рукапіс не захаваўся<ref name=ref2/>. Як адзначаў беларускі драматург [[Францішак Аляхновіч]] у сваёй манаграфіі «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]», рукапіс камедыі да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] захоўваўся ў архіве [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]]<ref>Аляхновіч, Ф.. Беларускі тэатр // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 37.</ref><ref>[[:s:Беларускі тэатр|Беларускі тэатр]]</ref>. === Шлюб і вяртанне ў Карпілаўку === [[Файл:Шлюбнае фота Ядвігіна Ш.png|злева|міні|Шлюбнае фота Антона і Люцыі]] У 1894 годзе Антон Лявіцкі пабраўся шлюбам з радашковіцкай швачкай [[Люцыя Аляксандраўна Лявіцкая|Люцыяй Аляксандраўнай Гнатоўскай]], якая па сканчэнні віленскай школы крою і шыцця працавала ў мястэчку<ref name=ref2/>. Па ўспамінах дачкі, [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]], Люцыя была маладзейшая за свайго мужа на пяць гадоў. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванда]], Лявон, Вацлаў і Казімір. Тым часам Антон Лявіцкі ужо загадваў крамай-каапэрацыяй запаснога насення землеўласнікаў, бо па стане здароўя мусіў адмовіцца ад аптэкарства. Аднак, пагарэўшы на пасадзе крамніка, даклаўшы, каб развязацца з ёю, нямала сваіх грошай, Ядвігін Ш. пераехаў назад у [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]], дзе пачаў займацца садоўніцтвам і літаратурнаю творчасцю<ref name=ref2/>. У 1903—1904 гадах супрацоўнічаў з мінскімі і віленскімі прагрэсіўнымі выданнямі: выступаў з апавяданнямі, публіцыстычнымі артыкуламі і карэспандэнцыямі мясцовага характару на рускай і польскай мовах, дзе закранаў пытанні нацыянальнага кшталту, праблему перыядычных выданняў на роднай мове, сялянскага жыцця і інш., якія, аднак, асаблівай вядомасці яму не прынеслі<ref name=ref2/>. Першае апавяданне Ядвігіна Ш. на беларускай мове, якое мела назву «Суд»<ref name="БС"/>, было надрукаванае ў трэцім нумары газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» 20 верасня 1906 года<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 Ядвігін Ш.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807040228/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 |date=7 жніўня 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}</ref>, якое ў 1910 годзе было перакладзена на ўкраінскую мову з прыхільнымі водгукамі аб аўтары як аб арыгінальным беларускім празаіку<ref name=ref2/>. Таксама тагачасная беларуская крытыка не ўнікнула адзначыць у ім талент сатырыка і гумарыста<ref name=ref2/>. Маёнтак Ядвігіна Ш. часта наведваў сын суседа-арандатара Дамініка Луцкевіча па імені Ян, які пазней стане буйнейшым беларускамоўным паэтам XX стагоддзя пад псеўданімам [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. Пра сустрэчы з Антонам Лявіцкім ён пазней успамінаў: {{Цытата|У перыяд 1904—1906 гг. …я пазнаёміўся з Ядвігіным Ш. (жылі мы па суседстве). Гэта была для мяне вялікая падзея. Я ўпершыню сутыкнуўся з чалавекам, які быў не толькі пісьменнікам, але і пісаў па–беларуску. 3 ім я вельмі зблізіўся. Ён мне шмат расказваў пра незнаёмыя мне дагэтуль пісьменніцкія справы і г. д. Чалавек ён быў з вышэйшай адукацыяй (праўда, універсітэту з-за рэвалюцыйных справаў не закончыў), прытым вельмі цікавым і дасціпным субяседнікам.<ref>''Купала Я.'' Зб. тв.: У 7т. Т. 7.С. 431—432</ref>}} Адзіная дачка Ядвігіна Ш., [[Ванда Лявіцкая]], пра сустрэчы яе бацькі з Янкам Купалам успамінала: {{Цытата|Купала прыходзіў да нас браць кнігі. Чытаў тату свае вершы і ў хуткасці стаў друкаваць іх у «[[Наша ніва (1906)|Нашай ніве]]». 3 татам яны вялі доўгія гутаркі…}} === Сталая літаратурная дзейнасць === [[Файл:Ядвігін Ш.png|міні|Ядвігін Ш. у 1894 годзе]] [[Файл:Vanda Lavickaja family.jpg|міні|Дачка Ядвігіна Ш. [[Ванда Лявіцкая]] з мужам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]] і дзецьмі Юрасём, Люцыяй і Алесяй]] У 1909—1910 г. жыў у Вільні, працаваў сакратаром, а затым — загадчыкам літаратурнага аддзела «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]». Шмат піша і друкуецца. У 1913 г. працаваў у рэдакцыі газеты «[[Беларус (1913)|Беларус]]». На гэты час прыпадае найбольш плённы ў жыцці пісьменніка перыяд 1906—1914 гадоў<ref name=ref2/>. Увесну 1910 года пісьменнік здзяйсняе сваю даўнюю мару — павандраваць пешшу па Беларусі. Ён пешшу з Вільні да Карпілаўкі праходзіць больш за 500 км<ref name=marakou/>. У сваіх падарожных нататках, апублікаваных у «Нашай Ніве» пад назваю «Лісты з дарогі», Ядвігін Ш. распавядае пра мястэчкі і вёскі, цікавых людзей, што сустракаліся яму на шляху, а таксама разважае над эканамічнымі і сацыяльнымі праблемамі беларускага сялянства<ref name="БС"/>, выказвае шмат думак пра родную мову і народную асвету<ref name=ref5>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=12}}</ref>. Адзін за адным — у 1912 годзе «Бярозкі», а ў 1914 годзе «Васількі» — выйшлі два зборнікі апавяданняў пісьменніка<ref name=ref2/>. Апошні з іх быў выдадзены ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] пры грашовай падтрымцы княгіні [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]]<ref name=bagd>{{Спасылка| аўтар = Уладзімір Содаль| url = http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm| загаловак = Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч| выдавец = [[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]| дата = 2 жніўня 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref> З лістапада 1913 года да студзеня 1915 года Ядвігін Ш. пераяжджае з Вільні ў [[Мінск]], дзе арганізоўвае і становіцца тэхнічным рэдактарам штомесячных беларускіх часопісаў: сельскагаспадарчага «[[Саха (1912)|Саха]]» і для дзяцей і моладзі «[[Лучынка (1914)|Лучынка]]». У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працуе ў Мінскім цэнтральным бюро працы і кіраўніком швацкіх майстэрняў вайсковага рыштунку<ref name=ref5/>. Арганізаваў беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны, дзе пазнаёміўся з [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максімам Багдановічам]]<ref name=rubl/>, ставіў спектаклі. З восені 1916 да лютага 1917 года Ядвігін Ш. і [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]] сустракаліся амаль штодня: у беларускай кнігарні, у «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]» і на вуліцах Мінска. Пазней ён наведаў маёнтак пісьменніка ў Карпілаўцы. М. Багдановіч перакладаў на ўкраінскую мову творы Ядвігіна Ш.: «Зарабляюць», «З бальнічнага жыцця», «Падласы», «Рабы», «Вяселле», «Скакатушка», «Васількі», «Гадунец», «Чортава ласка», «Дачэсныя», «Ліст сабакі» да рэдакцыі «Нашай Нівы», «Сіло», «Награда» і «Сабачая служба»<ref name=bagd/>. Падчас Першай сусветнай вайны ў Карпілаўцы працаваў прытулак для дзяцей бежанцаў, дзе ўся праца з дзецьмі вялася па-беларуску. Ёсць меркаванне, што менавіта паездка ў Карпілаўку падштурхнула [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] да пачатку працы па напісанні беларускага буквара<ref name="БЛД">Беларуская літаратура: Падручнік для 10 кл. /[[В. Я. Ляшук]], [[А. А. Майсейчык]], [[К. М. Мароз]] і інш. Пад рэд. В. Я. Ляшук. — Мн.: Рэдакцыя часопіса «Крыніца», 1997. — 608 с.: іл.</ref>. У часе вайны Ядвігін Ш. захварэў на [[сухоты]] горла. У 1918 годзе яго стан рэзка пагоршыўся, што вымусіла яго легчы на лячэнне ў Мінскі шпіталь, а потым выехаць на жыхарства ў Карпілаўку. Праз некаторы час пісьменнік пачынае супрацоўнічаць з газетай «[[Беларус (1913)|Беларус]]», друкуе там свой раман «[[Золата (раман)|Золата]]» (1920) — адзін з першых твораў буйнога эпічнага жанру ў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]<ref name="БС"/><ref name=bel418>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998 |старонкі = 418|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Увосені 1920 года Ядвігін Ш. прыязджае ў Вільню і рыхтуе да выдання свае «Успаміны», першую частку якіх выдае ў 1921 годзе<ref name=ref5/>. У пачатку 1922 года здароўе пісьменніка значна пагоршылася і 24 лютага ў адным са шпіталяў Вільні ён памёр. Пахаваны ў Вільні на [[Роса|могілках Росы]] на літарацкай горцы<ref name=ref5/>. === Палітычная дзейнасць === У сакавіку 1917 году Антон Лявіцкі ўдзельнічаў у [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх арганізацый]], працаваў у яго камісіі друку і земскай камісіі. У ліпені 1917 — актыўны ўдзельнік [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|З’езду беларускіх арганізацый і партый]], абраны ў выканаўчы камітэт [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай Рады Беларускіх Арганізацый]]. У кастрычніку 1917 стаў сябрам выканаўчага камітэту [[Вялікая беларуская рада|Вялікай Беларускай Рады]]. З сакавіка 1918 года — сябра [[Рада БНР|Рады БНР]]. Адзін з заснавальнікаў [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]] і [[Беларуская сялянская партыя Зялёны Дуб|партыі «Зялёны Дуб»]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/28577810.html Яны былі першыя: Антон Лявіцкі]</ref> == Псеўданім == Паходжанне псеўданіма Антона Лявіцкага — Ядвігін Ш. — у 1968 годзе раскрыла дачка пісьменніка [[Ванда Лявіцкая]]. Яна паведаміла, што ў маладосці бацька быў моцна закаханы ў нейкую Ядвігу Шабуневіч з Радашковічаў. Пасля яны рассталіся. Першае каханне асела назаўсёды, і калі ён пачаў друкавацца, не раздумваючы ўзяў сабе за псеўданім імя і скарочанае да адной літары прозвішча былой каханай<ref name=ps>{{артыкул|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Ядвігін Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2009|нумар=1}}</ref>. Зрэшты, у літаратуразнаўстве існавалі і іншыя версіі. Паводле [[Уладзімір Ільіч Содаль|Уладзіміра Содаля]], пасля публікацыі абразка «Суд», на пытанне чаму ён падпісаны такім псеўданімам аўтар жартаўліва<ref name=sod71/> адказваў: «Вот я вам кажу ў хаце — ша! Дык і — Ша…»<ref name=sod71>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=71}}</ref>. Прыяцелька Антона Лявіцкага [[Зоська Верас]] расказвала, што нібыта яму вельмі падабалася адна з унучак [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] ці хтось іншы ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], каго звалі Ядвіга<ref name=sod72>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=72}}</ref>. Закахаўшыся яшчэ ў гады навучання ў школе [[Каміла Марцінкевіч|Камілы Марцінкевіч]], ужо дзецюком ён нібыта наведваўся да той Ядвігі. Найчасцей позна ўвечары, калі ў хаце ўсе спалі. Патрывожаная Ядвіга скрозь сон пыталася «Хто тут?». Малады Лявіцкі, прыклаўшы палец да вуснаў шаптаў «Ядвіга, ша, ціха… Гэта я…»<ref name=sod72/>. Гэтак жа тлумачыць гісторыю псеўданіма і [[Хведар Ільяшэвіч]], аўтар кнігі «Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць». Згадваючы запісы Ядвігіна Ш. у «Лістах з дарогі», даследнік звяртае ўвагу на цікавае прызнанне Лявіцкага: {{Цытата|Бывае находзяць думкі — іншы раз вясёлыя, то зноў сумныя, але такія дарагія, такія патайныя, што ажно аглядаешся, быццам баішся, каб хто не падслухаў, не падгледзеў, не дагадаўся іх, бо іх ведаць ніхто не павінен<ref name=f1>{{Кніга|аўтар = [[Хведар Ільяшэвіч|Ільяшэвіч Х.]]|загаловак = Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць|месца = [[Вільня]]|год = 1933|старонкі = 11}}</ref>.}} Перачытваючы згаданы запіс, Хведар Ільяшэвіч выказаў меркаванне: {{Цытата|Апошнія словы даюць повад думаць, што будучы пісьменнік… перажыў у Люцінцы нешта глыбокае. Можа гэта было першае дзіцячае каханне? Можа тут ужо зачаравалі яго, «як васількі», вочы? Можа гэта была Ядвіга? І адсюль паўстане псеўданім пісьменніка?<ref name=f1/>}} Часам Ядвігін Ш. вар’іраваў свой псеўданім, скарачаў яго да ініцыялаў, падпісваў творы ды розныя допісы аднымі толькі ініцыяламі — «Я. Ш.», «Ja.», «Sz.», «Ja.», «Š», «Ša», «Sz»<ref name=sod72/>. Як адзначае [[Янка Саламевіч]], цікавым фактам з’яўляецца тое, што некаторыя чыноўнікі Міністэрства культуры памылкова вымаўлялі яго псеўданім як Ядвігін Трэці<ref name=ps/>. == Сям’я == [[Файл:Вацлаў Лявіцкі.jpg|міні|Ссыльны здымак Вацлава Лявіцкага (справа) з дарчым надпісам па-беларуску: ''На памяць даражэнькай мамачцы і сястрыцы ад В. Лявіцкага. 38 года X. 26'']] З жонкай Люцыяй Аляксандраўнай Лявіцкай (народжанай Гнатоўскай; 1874, [[Вільня]] — 20.4.1945, [[Ніжын|Нежын]]) мелі чатырох дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванду]], Лявона, Вацлава і Казіміра. Пасля смерці пісьменніка ў 1928 годзе яго жонку раскулачылі<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=158 Ядвігін Ш.] // spadchyna.net</ref>, яна памерла ў 1945 годзе ў вялікай галечы ў [[Ніжын|Нежыне]]<ref name=rubl/>. Сыны Ядвігіна Ш. — Вацлаў і Казімір — былі сасланыя і на [[Беларусь]] не вярнуліся. Старэйшы сын Лявон загінуў у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Адзіная дачка пісьменніка, [[Ванда Лявіцкая]], якая ўвосені 1917 года пабралася шлюбам з беларускім нацыянальным дзеячам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], загінулым у 1940 годзе ў саратаўскай турме, адправілася за мужам у ссылку<ref name=rubl/>. У іх было трое дзяцей: Юрась, інжынер-энергетык, жыў у [[Армавір (Расія)|Армавіры]]; Алеся, настаўніца, — у мястэчку {{нп3|Сяло Татарка, Стаўрапольскі край|Татарка|ru|Татарка (Ставропольский край)}} [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага края]]; Люцыя, настаўніца, — у [[Ліпецк]]у<ref name="sod73">{{артыкул|аўтар=Содаль, У.|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=73}}</ref>. Хросным бацькам дзяцей Ванды — Люцыі і Алесі — быў [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. У 1992 годзе Люцыя і Алеся прыязджалі на месца колішняга радавога маёнтку Карпілаўкі<ref name="sod73" />. == Творчасць == Духоўны свет пісьменніка напоўнены пачуццём нацыянальнага самаадчування, нацыянальнай самасвядомасці. Яшчэ ў камеры Бутырскай турмы, пад беларускія песні студэнтаў Мінскага і Віленскага зямляцтваў, паводле яго слоў, «пазнаў я сябе беларусам». 3 захапленнем ён пісаў пра «выдатныя вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]]» і "цудоўныя вершы «[[Дудка беларуская|Беларускай дудкі]]». Думку пра тое, што жывая [[беларуская мова]] «гладкая, пявучая, лірычная, багатая ў словы і звароты, каторых хватае выказаць нават такія чароўныя творы, як [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]]», Ядвігін Ш. пацвердзіў сваёй мастацкай творчасцю. Літаратурную дзейнасць пачаў у турме: пераклаў на беларускую мову апавяданне У. Гаршына «Сігнал» (выдадзена ў Маскве ў 1891). У 1892 напісаў камедыю «Злодзей» (пастаноўка забаронена паліцыяй, рукапіс згубіўся). Першае апавяданне на беларускай мове «Суд» апублікаваў у 1906 («[[Наша доля (1906)|Наша доля]]»). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Бярозка» (Вільня, 1912, 1923), «Васількі» (Вільня, 1914), «Апавяданні» (1940, 1946), падарожнага нарыса «Дзед Завала» (Вільня, 1910), кнігі «Успаміны» (Вільня, 1921), няскончанага рамана «Золата». Таксама аўтар шэрага рэцэнзій і літаратурна-крытычных артыкулаў. [[Файл:ВасількіЯдвігінШ.jpg|thumb|Вокладка кнігі «Васількі»]] Ядвігін Ш. увайшоў у беларускую літаратуру як навеліст, нарысіст, фельетаніст, [[перакладчык]], аўтар аднаго з першых беларускіх раманаў. Пісаў ён на беларускай, польскай і рускай мовах. Першыя апавяданні пісьменніка лічацца мастацкімі апрацоўкамі, інтэрпрэтацыямі народных жартаў, анекдотаў, гутарак, казак, нагадваюць байкі ў прозе і характарызуюцца вострай сатырычнай скіраванасцю. У іх выкрываюцца зайздрасць, сквапнасць, празмерная цікаўнасць, забабоннасць і іншыя заганы чалавечай натуры. Героямі іх у большасці выпадкаў з’яўляюцца простыя людзі, сяляне, якім аўтар спачувае і якіх павучае з пазіцый народнай маралі. Так у серыі гумарыстычных навел «Вучоны бык», «З маленькім білецікам», «Пазыка», «Заморскі звер», «Цырк» сяляне трапляюць у даволі кур’ёзныя сітуацыі гарадскога жыцця, дзе паводзяць сябе па-дзіцячы наіўна, даверліва, неразважліва, часам без усякай логікі. Апавяданне «Рабы» з’яўляецца вострай крытыкай на людское хамства, блізарукае жыццё, «Падласенькі» — сатырай на тых прадстаўнікоў інтэлігенцыі, якія, вывучыўшыся на бацькоўскія грошы, адракаліся ад іх, «Важная фіга» — высмейваннем злых і сварлівых свякрух, «Дачэсныя» — выкрыццём сквапнасці, несумленнасці, няўдзячнасці, ашуканства. Пазнейшыя творы пісьменніка характарызуюцца большай рэалістычнасцю, сацыяльнай завостранасцю. Цяжкая доля вясковай жанчыны паказваецца ў апавяданнях «Гаротная» (пра шматпакутнае жыццё Тамачыхі), «Бярозка» (аб нялюбым замужжы і горкім лёсе Марыські), «Шчаслівая» (аб сквапнай жонцы, якая, падманутая мужам, памірае з думкай аб золаце ў гаршчку, дзе на самай справе знаходзілася ўсялякае смецце). Казачны сюжэт, зачын і паўторы, сказавая манера пісьма і многія іншыя прыкметы фальклорнай паэтыкі, псіхалагічная заглыбленасць, прытчавая форма асэнсавання праблем чалавечага быцця арганічна спалучаюцца ў апавяданні «Дуб-дзядуля». Змест твора складае сон-сімвал. Змучаны цяжкай працай селянін прылёг адпачыць у цяні дуба і заснуў. У сне ён шукае ваду старому дубу. Пошукі прыводзяць селяніна да трох азёр, ля якіх ён сустракае трох бабуль — Працу, Бяду і Цярпенне. Бабулі хочуць дапамагчы людзям, але іх вялікія намаганні не могуць пазбавіць чалавека поту, слёз і крыві. У апавяданні паказваецца цяжкі лёс беларускага селяніна, выказваецца шчырае спачуванне народу, мара аб яго лепшым будучым. Раман Ядвігіна Ш. «[[Золата (раман)|Золата]]» спалучае ў сябе рэалістычныя, рамантычныя і дэтэктыўныя прыёмы і сродкі і раскрывае тэму ўлады грошай, іх згубнага ўплыву на чалавека. Наватарская заслуга Ядвігіна Ш. і ў развіцці жанру мемуараў. У асобе апавядальніка чытач бачыць не раўнадушнага фактографа, а чалавека, ахопленага самымі рознымі пачуццямі: то светлай журбой, то пафасам народнага заступніцтва, то дасціпным гумарам. У гутарковую апавядальную плынь натуральна ўключаюцца фразеалагізмы. Яго адзначае своеасаблівая стылявая манера, для якой характэрна чуласць да народнага слова і вобраза, дынамічнае, не застылае ў сваіх сувязях і значэннях слова, змястоўнасць формы. Сваёй творчасцю Ядвігін Ш., пісьменнік з «''пэўна скрышталізаванай індывідуальнасцю і для беларускай літаратуры характэрнай''»<ref>Багдановіч М. Зб. тв. — Мн., 1968. Т. 2. С. 125</ref>, заклаў традыцыі, якія знайшлі далейшае развіццё ў творах майстроў мастацкага слова. == Бібліяграфія == * Сігнал. Пераклад {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}}. (Масква, 1891). * «Злодзей» (камедыя, 1892, не захавалася) * «Суд» (апавяданне, 20 верасня 1906) * Дзед Завала. (нарыс, Вільня, 1910). * «Лісты з дарогі» (1910) * Зборнік апавяданняў «Бярозка». (Вільня, 1912, 1923). * Зборнік апавяданняў «Васількі». (Вільня, 1914). * Зборнік апавяданняў «Беларускія жарты». (1914). * «[[Золата (раман)|Золата]]» (раман, 1920) * Успаміны. (Вільня, 1921). * Зборнік «Апавяданні». (1940, 1946). * Выбраныя творы. (1976). * Выбраныя творы. (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006. 289 с.) == Памяць == Партрэт Ядвігіна Ш. у 1994 годзе стварыў [[Анатоль Змітравіч Крывенка]]<ref>[http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/yadvigin.html Ядвігін Ш.]</ref>. {{зноскі|2}} == Літаратура == * ''Дышлевіч А. А.'' На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш. // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 1. — С. 10. * ''Лойка А. А.'' Ядвігін Ш. (1868—1922) // Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 выд. — Мн., 1989. Ч. 2. * ''Праскаловіч В. У.'' Ядвігін Ш. // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8 * ''Пятуховіч М.'' Ядвігін Ш. (Антон Лявіцкі): Жыцьцё і літаратурная дзейнасьць // Запіскі аддзелу гуманітарных навук Інстытуту Беларускае Культуры. Кн. 2. Працы клясы філёлёгіі. Т. 1. Менск, 1928. С. 276—290. * {{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу: Малавядомыя старонкі з біяграфіі Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183—184}} * ''Старычонак В. Дз.'' Беларуская літаратура ад А да Я. — Мн.: Выш. шк., 1998. с. 510—512. * ''Шкраба І.'' Ядвігін Ш. // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 642—644 ISBN 5-85700-126-9. * Ядвігін Ш. // {{крыніцы/БП 1917-90}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Ядвігін Ш.}} * ''[[Мікола Трус|Трус М.]]'' Апавяданне «Сігнал» Усевалада Гаршына ў перакладзе Ядвігіна Ш.: архіўны дыскурс // Роднае слова. ‒ 2024. ‒ № 1. ‒ С. 11-16. * ''Трус М.'' Эпісталярны канвалют: Ядвігін Ш. у сямейна-творчым інтэр’еры // Маладосць. ‒ 2024. ‒ № 3. ‒ С. 79‒88. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240208/1707403088-zhyccyapisnye-epizody-i-tvorchaya-spadchyna-yadzvigina-sh <nowiki>Пад пытаннем [Імаверны здымак сям’і пісьменніка Ядвігіна Ш.]</nowiki>] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.02.2024. — № 6 (5267). — С. 11. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240808/1723122996-z-gistoryi-zdymka-yadvigina-sh Пацверджана (З гісторыі здымка Ядвігіна Ш.)] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.08.2024. — № 30 (5291). — С. 5. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128865}} * [http://knihi.com/Jadvihin_S/ Творы — «Беларуская Палічка»] * [https://www.svaboda.org/a/jadvihin-s/29691843.html 150 гадоў Ядвігіну Ш. — «Радыё Свабода»] * [http://sb.by/post/79963/ «Ядвигин Третий и единственный» — Артыкул Людмілы Рублеўскай, «Советская Белоруссия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/ |date=20 верасня 2011 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/01011b/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%AF%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A8..html Талочка Ул. Пасмяротныя ўспаміны пра Ядвігіна Ш. // НАША СЛОВА № 5 (1468), 29 студзеня 2020.] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1937sz/%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D1%87%D1%8D%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C_%D1%8F%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D1%88..html Урачыстасьці ў чэсьць Ядвігіна Ш. // Шлях Моладзі. 1937. № 15(114). С. 4-7.] // на [[pawet.net]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Байкапісцы]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] r4h9kdkhv9uz94vzcwsrbd3k5qgjufp 5149649 5149648 2026-06-01T16:27:47Z JerzyKundrat 174 /* Памяць */ 5149649 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лявіцкі}} {{Пісьменнік}} '''Ядвігін Ш.''', сапраўднае імя '''Антон Іванавіч Ляві́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{празаік|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{публіцыст|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, фельетаніст, {{драматург|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{паэт|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{перакладчык|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, [[літаратуразнавец]], палітык, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы<ref name="БС">{{кніга |частка = Ядвигин Ш. |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 715 |старонак = 737 }}</ref>. Яго літаратурная творчасць шматжанравая. Ён вядомы як аўтар баек у прозе, лірычнага апавядання, сатырычнай замалёўкі, дарожных нататкаў, фельетона, мастацкай публіцыстыкі, мемуараў. Вялікае значэнне для станаўлення буйной празаічнай формы беларускай літаратуры меў яго раман «Золата». Творчасць Ядвігіна Ш. адыграла значную ролю ў фарміраванні норм беларускай літаратурнай мовы, удасканаленні сістэмы яе стылістычных сродкаў, пашырэнні выяўленчых магчымасцей. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Karpiłaŭka by Hałubok.jpg|thumb|left|Пагорак пры сядзібе Лявіцкіх. Малюнак зроблены [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславам Галубком]] [[14 лістапада]] [[1916]] года.]] Нарадзіўся 4 студзеня 1869 года (паводле Юліянскага календара) у маёнтку [[Добасна (аграгарадок)|Добасна]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] (цяпер — [[Кіраўскі раён]]) у сям’і Яна і Вольгі Лявіцкіх, якія мелі таксама дачку Эву<ref>{{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183}}</ref>, Ян служыў эканомам маёнтка<ref name=ref1>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=9}}</ref>. Пазней у 1870-я гады бацька быў ляснічым графа [[Тышкевічы|Тышкевіча]] і жыў у [[Пяршаі|Пяршаях]] цяперашняга [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]<ref name=rubl>{{Спасылка| аўтар = [[Людміла Рублеўская]]| дата публікацыі = 23 лютага 2009| url = http://sb.by/post/79963/| загаловак = Ядвигин Третий и единственный| выдавец = [[Советская Белоруссия]]| дата = 2 жніўня 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 21 снежня 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/| archive-date = 20 верасня 2011| url-status = dead}}</ref>. Тут у 1877—1878 гадах Антон Лявіцкі вучыўся ў нелегальнай школе ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], якую арганізавала дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] — Цэзарына. Пазней пра гэты пэрыяд ён успамінаў: {{Цытата|Шасцёра нас там было… я быў найменшым — гадкоў сем меў; вучылі нас розных навук, нават і музыкі. Наша вучыцелька (вечны ёй ужо пакой!) і яе бацькі так умелі падахвочываць нас да навукі, што кожны з нас наперабой браўся да яе… памятаю цікавыя апавяданні аб роднай бацькаўшчыне і аб далёкіх халодных краях, куды злая доля заганяе шмат людзей…}} Неўзабаве сям’я Лявіцкіх пераехала ў [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]] на Міншчыне. Пасля паспяхова скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую губернскую гімназію]] і паступіў на {{нп3|Першы Маскоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. М. Сечанава|медыцынскі факультэт|ru|Первый Московский государственный медицинский университет имени И. М. Сеченова}} [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]<ref name="БС"/>. [[Файл:Jadvihin Š.2.jpg|міні|злева|Вокладка кнігі Усевалада Гаршына «Сігнал» з аўтографам Ядвігіна Ш. [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Міколу Янчуку]]]] [[8 сакавіка]] 1890 года за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях быў арыштаваны і зняволены на некалькі месяцаў у {{нп3|Бутырскай турма|Бутырскую турму|ru|Бутырская тюрьма}}, за чым паследавала выключэнне з універсітэта<ref name="БС"/><ref name=ref1/>. У турме ён пераклаў папулярнае на той час апавяданне {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} «Сігнал»<ref name="БС"/>, выдадзенае ў [[Масква|Маскве]] ў 1891 годзе<ref name=ref2>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=10}}</ref>. У часе зняволення стаў сведкам зладжанага студэнтамі-араштантамі канцэрту, на якім са сваімі нацыянальнымі песнямі і танцамі выступалі [[рускія]], [[украінцы]], [[літоўцы]], [[латышы]], каўказцы і [[палякі]]<ref name=bel416>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 416|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Пасля канцэрту члены Мінскага зямляцтва вырашаюць заснаваць першы беларускі гурток моладзі ў [[Масква|Маскве]]<ref name=bel416/>. Па вызваленні з турмы Антон Іванавіч Лявіцкі не дамагаецца аднаўлення ва ўніверсітэце. Ён здае экзамен на аптэкарскага практыканта, праходзіць практыку ў адной з маскоўскіх аптэк і выяжджае на Беларусь, дадому ў фальварак Карпілаўку. Тут ад цяжкай хваробы памірае яго бацька, а неўзабаве здараецца пажар, які знішчыў бацькоўскі дом. Тут ён будуе для сям’і невялікую хатку з двух пакояў і кухні, а сам адпраўляецца ў [[Мінск]] і здае экзамен на аптэкара<ref name=ref2/>. Пасля непрацяглай практыкі пераводзіцца ў [[Радашковічы]], дзе працуе памочнікам правізара і будуе Карпілаўскі дом<ref name=ref2/>. === Радашковіцкі гурток інтэлігенцыі === [[Файл:Jadvihin.jpg|міні|Памятная шыльда ў гонар пісьменніка ў [[Гарадскі пасёлак Радашковічы|Радашковічах]]. Надпіс: ''У Радашковічах у 1891—1897 гг. жыў і працаваў памочнікам аптэкара вядомы беларускі пісьменнік, адзін з пачынальнікаў нацыянальнай мастацкай прозы Ядвігін Ш. (Антон Іванавіч Лявіцкі 1868—1922 гг.)<ref>Паводле старога стылю</ref>'']] У Радашковічах Ядвігін Ш. стаў сябрам гуртка мясцовай інтэлігенцыі, браў удзел у літаратурных вечарынах — дэкламаваў вершы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. У 1892 (паводле іншых звестак у 1893) напісаў камедыю «Злодзей», якую з ініцыятывы [[Ян Якуб Офенберг|Яна Якуба Офенберга]], аднаго з арганізатараў Радашковіцкага гуртка беларусаў-інтэлігентаў, меркавалася паставіць на платнай маёўцы, а збор са спектаклю перадаць на адкрыццё местачковай лякарні<ref name=ref2/>. Сакратар Маскоўскага этнаграфічнага таварыства [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. Янчук]], які спрыяў справе культурнага адраджэння беларусаў і трымаў сувязь са студэнцкімі зямляцтвамі ўніверсітэта і сельскагаспадарчай акадэміі (студэнтам апошняй быў Ядвігін Ш.), імкнуўся атрымаць дазвол цэнзуры на выданне п’есы і на пастаноўку яе на сцэне, аднак так і не дамогся гэтага<ref name=dyla>{{Кніга|аўтар = Язэп Дыла|частка = Тэатральная «задума» 1892 г. у Радашковічах|загаловак = Творы|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Маст. літ.]]|год = 1981 |старонкі = 294|старонак = 351}}</ref>. Тым не менш, у 1892 годзе было вырашана паставіць п’есу без цэнзурнага дазволу. За колькі дзён да маёўкі была празначана генеральная проба. Але да судовага следчага, нібыта ў госці, прыехаў з [[Вілейка|Вілейкі]] павятовы пракурор, які дазнаўся пра пастаноўку п’есы, што не прайшла цэнзуры. Пракурор даў зразумець следчаму, што спектакль, яшчэ і на забароненай тады беларускай мове, можа прынесці ўсёй мясцовай адміністрацыі вялікія прыкрасці<ref name=dyla/>. Пасля такога папярэджання пракурора спектакль так і не адбыўся<ref name=dyla/>. Сама камедыя ў свой час не была надрукаваная, а рукапіс не захаваўся<ref name=ref2/>. Як адзначаў беларускі драматург [[Францішак Аляхновіч]] у сваёй манаграфіі «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]», рукапіс камедыі да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] захоўваўся ў архіве [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]]<ref>Аляхновіч, Ф.. Беларускі тэатр // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 37.</ref><ref>[[:s:Беларускі тэатр|Беларускі тэатр]]</ref>. === Шлюб і вяртанне ў Карпілаўку === [[Файл:Шлюбнае фота Ядвігіна Ш.png|злева|міні|Шлюбнае фота Антона і Люцыі]] У 1894 годзе Антон Лявіцкі пабраўся шлюбам з радашковіцкай швачкай [[Люцыя Аляксандраўна Лявіцкая|Люцыяй Аляксандраўнай Гнатоўскай]], якая па сканчэнні віленскай школы крою і шыцця працавала ў мястэчку<ref name=ref2/>. Па ўспамінах дачкі, [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]], Люцыя была маладзейшая за свайго мужа на пяць гадоў. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванда]], Лявон, Вацлаў і Казімір. Тым часам Антон Лявіцкі ужо загадваў крамай-каапэрацыяй запаснога насення землеўласнікаў, бо па стане здароўя мусіў адмовіцца ад аптэкарства. Аднак, пагарэўшы на пасадзе крамніка, даклаўшы, каб развязацца з ёю, нямала сваіх грошай, Ядвігін Ш. пераехаў назад у [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]], дзе пачаў займацца садоўніцтвам і літаратурнаю творчасцю<ref name=ref2/>. У 1903—1904 гадах супрацоўнічаў з мінскімі і віленскімі прагрэсіўнымі выданнямі: выступаў з апавяданнямі, публіцыстычнымі артыкуламі і карэспандэнцыямі мясцовага характару на рускай і польскай мовах, дзе закранаў пытанні нацыянальнага кшталту, праблему перыядычных выданняў на роднай мове, сялянскага жыцця і інш., якія, аднак, асаблівай вядомасці яму не прынеслі<ref name=ref2/>. Першае апавяданне Ядвігіна Ш. на беларускай мове, якое мела назву «Суд»<ref name="БС"/>, было надрукаванае ў трэцім нумары газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» 20 верасня 1906 года<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 Ядвігін Ш.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807040228/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 |date=7 жніўня 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}</ref>, якое ў 1910 годзе было перакладзена на ўкраінскую мову з прыхільнымі водгукамі аб аўтары як аб арыгінальным беларускім празаіку<ref name=ref2/>. Таксама тагачасная беларуская крытыка не ўнікнула адзначыць у ім талент сатырыка і гумарыста<ref name=ref2/>. Маёнтак Ядвігіна Ш. часта наведваў сын суседа-арандатара Дамініка Луцкевіча па імені Ян, які пазней стане буйнейшым беларускамоўным паэтам XX стагоддзя пад псеўданімам [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. Пра сустрэчы з Антонам Лявіцкім ён пазней успамінаў: {{Цытата|У перыяд 1904—1906 гг. …я пазнаёміўся з Ядвігіным Ш. (жылі мы па суседстве). Гэта была для мяне вялікая падзея. Я ўпершыню сутыкнуўся з чалавекам, які быў не толькі пісьменнікам, але і пісаў па–беларуску. 3 ім я вельмі зблізіўся. Ён мне шмат расказваў пра незнаёмыя мне дагэтуль пісьменніцкія справы і г. д. Чалавек ён быў з вышэйшай адукацыяй (праўда, універсітэту з-за рэвалюцыйных справаў не закончыў), прытым вельмі цікавым і дасціпным субяседнікам.<ref>''Купала Я.'' Зб. тв.: У 7т. Т. 7.С. 431—432</ref>}} Адзіная дачка Ядвігіна Ш., [[Ванда Лявіцкая]], пра сустрэчы яе бацькі з Янкам Купалам успамінала: {{Цытата|Купала прыходзіў да нас браць кнігі. Чытаў тату свае вершы і ў хуткасці стаў друкаваць іх у «[[Наша ніва (1906)|Нашай ніве]]». 3 татам яны вялі доўгія гутаркі…}} === Сталая літаратурная дзейнасць === [[Файл:Ядвігін Ш.png|міні|Ядвігін Ш. у 1894 годзе]] [[Файл:Vanda Lavickaja family.jpg|міні|Дачка Ядвігіна Ш. [[Ванда Лявіцкая]] з мужам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]] і дзецьмі Юрасём, Люцыяй і Алесяй]] У 1909—1910 г. жыў у Вільні, працаваў сакратаром, а затым — загадчыкам літаратурнага аддзела «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]». Шмат піша і друкуецца. У 1913 г. працаваў у рэдакцыі газеты «[[Беларус (1913)|Беларус]]». На гэты час прыпадае найбольш плённы ў жыцці пісьменніка перыяд 1906—1914 гадоў<ref name=ref2/>. Увесну 1910 года пісьменнік здзяйсняе сваю даўнюю мару — павандраваць пешшу па Беларусі. Ён пешшу з Вільні да Карпілаўкі праходзіць больш за 500 км<ref name=marakou/>. У сваіх падарожных нататках, апублікаваных у «Нашай Ніве» пад назваю «Лісты з дарогі», Ядвігін Ш. распавядае пра мястэчкі і вёскі, цікавых людзей, што сустракаліся яму на шляху, а таксама разважае над эканамічнымі і сацыяльнымі праблемамі беларускага сялянства<ref name="БС"/>, выказвае шмат думак пра родную мову і народную асвету<ref name=ref5>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=12}}</ref>. Адзін за адным — у 1912 годзе «Бярозкі», а ў 1914 годзе «Васількі» — выйшлі два зборнікі апавяданняў пісьменніка<ref name=ref2/>. Апошні з іх быў выдадзены ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] пры грашовай падтрымцы княгіні [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]]<ref name=bagd>{{Спасылка| аўтар = Уладзімір Содаль| url = http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm| загаловак = Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч| выдавец = [[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]| дата = 2 жніўня 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref> З лістапада 1913 года да студзеня 1915 года Ядвігін Ш. пераяжджае з Вільні ў [[Мінск]], дзе арганізоўвае і становіцца тэхнічным рэдактарам штомесячных беларускіх часопісаў: сельскагаспадарчага «[[Саха (1912)|Саха]]» і для дзяцей і моладзі «[[Лучынка (1914)|Лучынка]]». У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працуе ў Мінскім цэнтральным бюро працы і кіраўніком швацкіх майстэрняў вайсковага рыштунку<ref name=ref5/>. Арганізаваў беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны, дзе пазнаёміўся з [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максімам Багдановічам]]<ref name=rubl/>, ставіў спектаклі. З восені 1916 да лютага 1917 года Ядвігін Ш. і [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]] сустракаліся амаль штодня: у беларускай кнігарні, у «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]» і на вуліцах Мінска. Пазней ён наведаў маёнтак пісьменніка ў Карпілаўцы. М. Багдановіч перакладаў на ўкраінскую мову творы Ядвігіна Ш.: «Зарабляюць», «З бальнічнага жыцця», «Падласы», «Рабы», «Вяселле», «Скакатушка», «Васількі», «Гадунец», «Чортава ласка», «Дачэсныя», «Ліст сабакі» да рэдакцыі «Нашай Нівы», «Сіло», «Награда» і «Сабачая служба»<ref name=bagd/>. Падчас Першай сусветнай вайны ў Карпілаўцы працаваў прытулак для дзяцей бежанцаў, дзе ўся праца з дзецьмі вялася па-беларуску. Ёсць меркаванне, што менавіта паездка ў Карпілаўку падштурхнула [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] да пачатку працы па напісанні беларускага буквара<ref name="БЛД">Беларуская літаратура: Падручнік для 10 кл. /[[В. Я. Ляшук]], [[А. А. Майсейчык]], [[К. М. Мароз]] і інш. Пад рэд. В. Я. Ляшук. — Мн.: Рэдакцыя часопіса «Крыніца», 1997. — 608 с.: іл.</ref>. У часе вайны Ядвігін Ш. захварэў на [[сухоты]] горла. У 1918 годзе яго стан рэзка пагоршыўся, што вымусіла яго легчы на лячэнне ў Мінскі шпіталь, а потым выехаць на жыхарства ў Карпілаўку. Праз некаторы час пісьменнік пачынае супрацоўнічаць з газетай «[[Беларус (1913)|Беларус]]», друкуе там свой раман «[[Золата (раман)|Золата]]» (1920) — адзін з першых твораў буйнога эпічнага жанру ў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]<ref name="БС"/><ref name=bel418>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998 |старонкі = 418|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Увосені 1920 года Ядвігін Ш. прыязджае ў Вільню і рыхтуе да выдання свае «Успаміны», першую частку якіх выдае ў 1921 годзе<ref name=ref5/>. У пачатку 1922 года здароўе пісьменніка значна пагоршылася і 24 лютага ў адным са шпіталяў Вільні ён памёр. Пахаваны ў Вільні на [[Роса|могілках Росы]] на літарацкай горцы<ref name=ref5/>. === Палітычная дзейнасць === У сакавіку 1917 году Антон Лявіцкі ўдзельнічаў у [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх арганізацый]], працаваў у яго камісіі друку і земскай камісіі. У ліпені 1917 — актыўны ўдзельнік [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|З’езду беларускіх арганізацый і партый]], абраны ў выканаўчы камітэт [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай Рады Беларускіх Арганізацый]]. У кастрычніку 1917 стаў сябрам выканаўчага камітэту [[Вялікая беларуская рада|Вялікай Беларускай Рады]]. З сакавіка 1918 года — сябра [[Рада БНР|Рады БНР]]. Адзін з заснавальнікаў [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]] і [[Беларуская сялянская партыя Зялёны Дуб|партыі «Зялёны Дуб»]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/28577810.html Яны былі першыя: Антон Лявіцкі]</ref> == Псеўданім == Паходжанне псеўданіма Антона Лявіцкага — Ядвігін Ш. — у 1968 годзе раскрыла дачка пісьменніка [[Ванда Лявіцкая]]. Яна паведаміла, што ў маладосці бацька быў моцна закаханы ў нейкую Ядвігу Шабуневіч з Радашковічаў. Пасля яны рассталіся. Першае каханне асела назаўсёды, і калі ён пачаў друкавацца, не раздумваючы ўзяў сабе за псеўданім імя і скарочанае да адной літары прозвішча былой каханай<ref name=ps>{{артыкул|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Ядвігін Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2009|нумар=1}}</ref>. Зрэшты, у літаратуразнаўстве існавалі і іншыя версіі. Паводле [[Уладзімір Ільіч Содаль|Уладзіміра Содаля]], пасля публікацыі абразка «Суд», на пытанне чаму ён падпісаны такім псеўданімам аўтар жартаўліва<ref name=sod71/> адказваў: «Вот я вам кажу ў хаце — ша! Дык і — Ша…»<ref name=sod71>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=71}}</ref>. Прыяцелька Антона Лявіцкага [[Зоська Верас]] расказвала, што нібыта яму вельмі падабалася адна з унучак [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] ці хтось іншы ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], каго звалі Ядвіга<ref name=sod72>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=72}}</ref>. Закахаўшыся яшчэ ў гады навучання ў школе [[Каміла Марцінкевіч|Камілы Марцінкевіч]], ужо дзецюком ён нібыта наведваўся да той Ядвігі. Найчасцей позна ўвечары, калі ў хаце ўсе спалі. Патрывожаная Ядвіга скрозь сон пыталася «Хто тут?». Малады Лявіцкі, прыклаўшы палец да вуснаў шаптаў «Ядвіга, ша, ціха… Гэта я…»<ref name=sod72/>. Гэтак жа тлумачыць гісторыю псеўданіма і [[Хведар Ільяшэвіч]], аўтар кнігі «Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць». Згадваючы запісы Ядвігіна Ш. у «Лістах з дарогі», даследнік звяртае ўвагу на цікавае прызнанне Лявіцкага: {{Цытата|Бывае находзяць думкі — іншы раз вясёлыя, то зноў сумныя, але такія дарагія, такія патайныя, што ажно аглядаешся, быццам баішся, каб хто не падслухаў, не падгледзеў, не дагадаўся іх, бо іх ведаць ніхто не павінен<ref name=f1>{{Кніга|аўтар = [[Хведар Ільяшэвіч|Ільяшэвіч Х.]]|загаловак = Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць|месца = [[Вільня]]|год = 1933|старонкі = 11}}</ref>.}} Перачытваючы згаданы запіс, Хведар Ільяшэвіч выказаў меркаванне: {{Цытата|Апошнія словы даюць повад думаць, што будучы пісьменнік… перажыў у Люцінцы нешта глыбокае. Можа гэта было першае дзіцячае каханне? Можа тут ужо зачаравалі яго, «як васількі», вочы? Можа гэта была Ядвіга? І адсюль паўстане псеўданім пісьменніка?<ref name=f1/>}} Часам Ядвігін Ш. вар’іраваў свой псеўданім, скарачаў яго да ініцыялаў, падпісваў творы ды розныя допісы аднымі толькі ініцыяламі — «Я. Ш.», «Ja.», «Sz.», «Ja.», «Š», «Ša», «Sz»<ref name=sod72/>. Як адзначае [[Янка Саламевіч]], цікавым фактам з’яўляецца тое, што некаторыя чыноўнікі Міністэрства культуры памылкова вымаўлялі яго псеўданім як Ядвігін Трэці<ref name=ps/>. == Сям’я == [[Файл:Вацлаў Лявіцкі.jpg|міні|Ссыльны здымак Вацлава Лявіцкага (справа) з дарчым надпісам па-беларуску: ''На памяць даражэнькай мамачцы і сястрыцы ад В. Лявіцкага. 38 года X. 26'']] З жонкай Люцыяй Аляксандраўнай Лявіцкай (народжанай Гнатоўскай; 1874, [[Вільня]] — 20.4.1945, [[Ніжын|Нежын]]) мелі чатырох дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванду]], Лявона, Вацлава і Казіміра. Пасля смерці пісьменніка ў 1928 годзе яго жонку раскулачылі<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=158 Ядвігін Ш.] // spadchyna.net</ref>, яна памерла ў 1945 годзе ў вялікай галечы ў [[Ніжын|Нежыне]]<ref name=rubl/>. Сыны Ядвігіна Ш. — Вацлаў і Казімір — былі сасланыя і на [[Беларусь]] не вярнуліся. Старэйшы сын Лявон загінуў у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Адзіная дачка пісьменніка, [[Ванда Лявіцкая]], якая ўвосені 1917 года пабралася шлюбам з беларускім нацыянальным дзеячам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], загінулым у 1940 годзе ў саратаўскай турме, адправілася за мужам у ссылку<ref name=rubl/>. У іх было трое дзяцей: Юрась, інжынер-энергетык, жыў у [[Армавір (Расія)|Армавіры]]; Алеся, настаўніца, — у мястэчку {{нп3|Сяло Татарка, Стаўрапольскі край|Татарка|ru|Татарка (Ставропольский край)}} [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага края]]; Люцыя, настаўніца, — у [[Ліпецк]]у<ref name="sod73">{{артыкул|аўтар=Содаль, У.|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=73}}</ref>. Хросным бацькам дзяцей Ванды — Люцыі і Алесі — быў [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. У 1992 годзе Люцыя і Алеся прыязджалі на месца колішняга радавога маёнтку Карпілаўкі<ref name="sod73" />. == Творчасць == Духоўны свет пісьменніка напоўнены пачуццём нацыянальнага самаадчування, нацыянальнай самасвядомасці. Яшчэ ў камеры Бутырскай турмы, пад беларускія песні студэнтаў Мінскага і Віленскага зямляцтваў, паводле яго слоў, «пазнаў я сябе беларусам». 3 захапленнем ён пісаў пра «выдатныя вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]]» і "цудоўныя вершы «[[Дудка беларуская|Беларускай дудкі]]». Думку пра тое, што жывая [[беларуская мова]] «гладкая, пявучая, лірычная, багатая ў словы і звароты, каторых хватае выказаць нават такія чароўныя творы, як [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]]», Ядвігін Ш. пацвердзіў сваёй мастацкай творчасцю. Літаратурную дзейнасць пачаў у турме: пераклаў на беларускую мову апавяданне У. Гаршына «Сігнал» (выдадзена ў Маскве ў 1891). У 1892 напісаў камедыю «Злодзей» (пастаноўка забаронена паліцыяй, рукапіс згубіўся). Першае апавяданне на беларускай мове «Суд» апублікаваў у 1906 («[[Наша доля (1906)|Наша доля]]»). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Бярозка» (Вільня, 1912, 1923), «Васількі» (Вільня, 1914), «Апавяданні» (1940, 1946), падарожнага нарыса «Дзед Завала» (Вільня, 1910), кнігі «Успаміны» (Вільня, 1921), няскончанага рамана «Золата». Таксама аўтар шэрага рэцэнзій і літаратурна-крытычных артыкулаў. [[Файл:ВасількіЯдвігінШ.jpg|thumb|Вокладка кнігі «Васількі»]] Ядвігін Ш. увайшоў у беларускую літаратуру як навеліст, нарысіст, фельетаніст, [[перакладчык]], аўтар аднаго з першых беларускіх раманаў. Пісаў ён на беларускай, польскай і рускай мовах. Першыя апавяданні пісьменніка лічацца мастацкімі апрацоўкамі, інтэрпрэтацыямі народных жартаў, анекдотаў, гутарак, казак, нагадваюць байкі ў прозе і характарызуюцца вострай сатырычнай скіраванасцю. У іх выкрываюцца зайздрасць, сквапнасць, празмерная цікаўнасць, забабоннасць і іншыя заганы чалавечай натуры. Героямі іх у большасці выпадкаў з’яўляюцца простыя людзі, сяляне, якім аўтар спачувае і якіх павучае з пазіцый народнай маралі. Так у серыі гумарыстычных навел «Вучоны бык», «З маленькім білецікам», «Пазыка», «Заморскі звер», «Цырк» сяляне трапляюць у даволі кур’ёзныя сітуацыі гарадскога жыцця, дзе паводзяць сябе па-дзіцячы наіўна, даверліва, неразважліва, часам без усякай логікі. Апавяданне «Рабы» з’яўляецца вострай крытыкай на людское хамства, блізарукае жыццё, «Падласенькі» — сатырай на тых прадстаўнікоў інтэлігенцыі, якія, вывучыўшыся на бацькоўскія грошы, адракаліся ад іх, «Важная фіга» — высмейваннем злых і сварлівых свякрух, «Дачэсныя» — выкрыццём сквапнасці, несумленнасці, няўдзячнасці, ашуканства. Пазнейшыя творы пісьменніка характарызуюцца большай рэалістычнасцю, сацыяльнай завостранасцю. Цяжкая доля вясковай жанчыны паказваецца ў апавяданнях «Гаротная» (пра шматпакутнае жыццё Тамачыхі), «Бярозка» (аб нялюбым замужжы і горкім лёсе Марыські), «Шчаслівая» (аб сквапнай жонцы, якая, падманутая мужам, памірае з думкай аб золаце ў гаршчку, дзе на самай справе знаходзілася ўсялякае смецце). Казачны сюжэт, зачын і паўторы, сказавая манера пісьма і многія іншыя прыкметы фальклорнай паэтыкі, псіхалагічная заглыбленасць, прытчавая форма асэнсавання праблем чалавечага быцця арганічна спалучаюцца ў апавяданні «Дуб-дзядуля». Змест твора складае сон-сімвал. Змучаны цяжкай працай селянін прылёг адпачыць у цяні дуба і заснуў. У сне ён шукае ваду старому дубу. Пошукі прыводзяць селяніна да трох азёр, ля якіх ён сустракае трох бабуль — Працу, Бяду і Цярпенне. Бабулі хочуць дапамагчы людзям, але іх вялікія намаганні не могуць пазбавіць чалавека поту, слёз і крыві. У апавяданні паказваецца цяжкі лёс беларускага селяніна, выказваецца шчырае спачуванне народу, мара аб яго лепшым будучым. Раман Ядвігіна Ш. «[[Золата (раман)|Золата]]» спалучае ў сябе рэалістычныя, рамантычныя і дэтэктыўныя прыёмы і сродкі і раскрывае тэму ўлады грошай, іх згубнага ўплыву на чалавека. Наватарская заслуга Ядвігіна Ш. і ў развіцці жанру мемуараў. У асобе апавядальніка чытач бачыць не раўнадушнага фактографа, а чалавека, ахопленага самымі рознымі пачуццямі: то светлай журбой, то пафасам народнага заступніцтва, то дасціпным гумарам. У гутарковую апавядальную плынь натуральна ўключаюцца фразеалагізмы. Яго адзначае своеасаблівая стылявая манера, для якой характэрна чуласць да народнага слова і вобраза, дынамічнае, не застылае ў сваіх сувязях і значэннях слова, змястоўнасць формы. Сваёй творчасцю Ядвігін Ш., пісьменнік з «''пэўна скрышталізаванай індывідуальнасцю і для беларускай літаратуры характэрнай''»<ref>Багдановіч М. Зб. тв. — Мн., 1968. Т. 2. С. 125</ref>, заклаў традыцыі, якія знайшлі далейшае развіццё ў творах майстроў мастацкага слова. == Бібліяграфія == * Сігнал. Пераклад {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}}. (Масква, 1891). * «Злодзей» (камедыя, 1892, не захавалася) * «Суд» (апавяданне, 20 верасня 1906) * Дзед Завала. (нарыс, Вільня, 1910). * «Лісты з дарогі» (1910) * Зборнік апавяданняў «Бярозка». (Вільня, 1912, 1923). * Зборнік апавяданняў «Васількі». (Вільня, 1914). * Зборнік апавяданняў «Беларускія жарты». (1914). * «[[Золата (раман)|Золата]]» (раман, 1920) * Успаміны. (Вільня, 1921). * Зборнік «Апавяданні». (1940, 1946). * Выбраныя творы. (1976). * Выбраныя творы. (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006. 289 с.) == Памяць == У Радашковічах, на месцы, дзе раней была аптэка, у якой працаваў Ядвігін Ш., у 1978 г. устаноўлены мемарыяльны камень. Партрэт Ядвігіна Ш. у 1994 годзе стварыў [[Анатоль Змітравіч Крывенка]]<ref>[http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/yadvigin.html Ядвігін Ш.]</ref>. {{зноскі|2}} == Літаратура == * ''Дышлевіч А. А.'' На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш. // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 1. — С. 10. * ''Лойка А. А.'' Ядвігін Ш. (1868—1922) // Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 выд. — Мн., 1989. Ч. 2. * ''Праскаловіч В. У.'' Ядвігін Ш. // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8 * ''Пятуховіч М.'' Ядвігін Ш. (Антон Лявіцкі): Жыцьцё і літаратурная дзейнасьць // Запіскі аддзелу гуманітарных навук Інстытуту Беларускае Культуры. Кн. 2. Працы клясы філёлёгіі. Т. 1. Менск, 1928. С. 276—290. * {{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу: Малавядомыя старонкі з біяграфіі Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183—184}} * ''Старычонак В. Дз.'' Беларуская літаратура ад А да Я. — Мн.: Выш. шк., 1998. с. 510—512. * ''Шкраба І.'' Ядвігін Ш. // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 642—644 ISBN 5-85700-126-9. * Ядвігін Ш. // {{крыніцы/БП 1917-90}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Ядвігін Ш.}} * ''[[Мікола Трус|Трус М.]]'' Апавяданне «Сігнал» Усевалада Гаршына ў перакладзе Ядвігіна Ш.: архіўны дыскурс // Роднае слова. ‒ 2024. ‒ № 1. ‒ С. 11-16. * ''Трус М.'' Эпісталярны канвалют: Ядвігін Ш. у сямейна-творчым інтэр’еры // Маладосць. ‒ 2024. ‒ № 3. ‒ С. 79‒88. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240208/1707403088-zhyccyapisnye-epizody-i-tvorchaya-spadchyna-yadzvigina-sh <nowiki>Пад пытаннем [Імаверны здымак сям’і пісьменніка Ядвігіна Ш.]</nowiki>] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.02.2024. — № 6 (5267). — С. 11. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240808/1723122996-z-gistoryi-zdymka-yadvigina-sh Пацверджана (З гісторыі здымка Ядвігіна Ш.)] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.08.2024. — № 30 (5291). — С. 5. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128865}} * [http://knihi.com/Jadvihin_S/ Творы — «Беларуская Палічка»] * [https://www.svaboda.org/a/jadvihin-s/29691843.html 150 гадоў Ядвігіну Ш. — «Радыё Свабода»] * [http://sb.by/post/79963/ «Ядвигин Третий и единственный» — Артыкул Людмілы Рублеўскай, «Советская Белоруссия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/ |date=20 верасня 2011 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/01011b/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%AF%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A8..html Талочка Ул. Пасмяротныя ўспаміны пра Ядвігіна Ш. // НАША СЛОВА № 5 (1468), 29 студзеня 2020.] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1937sz/%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D1%87%D1%8D%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C_%D1%8F%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D1%88..html Урачыстасьці ў чэсьць Ядвігіна Ш. // Шлях Моладзі. 1937. № 15(114). С. 4-7.] // на [[pawet.net]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Байкапісцы]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] ryipcznr4pmnwtb013yc7fc350y3or8 Генацыд армян 0 41285 5149570 5111613 2026-06-01T12:28:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149570 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Арменіі|articles}} '''Генацы́д армя́н''' ({{lang-hy|Հայոց Ցեղասպանություն}}, {{lang-tr|Ermeni soykırımı}} — генацыд армян, {{lang-tr|Ermeni Kırımı}} — армянская разня; па-армянску часцей выкарыстоўваецца выраз {{lang-hy|Մեծ Եղեռն}} [<small>МФА:</small> {{IPA|[mɛts jɛˈʁɛrn]}}] — ''Вялікае Злачынства'') — злачынства супраць армянскага насельніцтва, здзейсненае ў [[1915]] годзе ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (паводле некаторых крыніц і пазней<ref name="Encyclopedia of genocide" /><ref name="Dictionary of Genocide"/><ref name="Berger"/>) на тэрыторыях, якія кантралявалі ўлады [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Адбывалася фізічнае знішчэнне і масавыя дэпартацыі цывільнага насельніцтва ва ўмовах, што прыводзілі да яго гібелі. З уцекачоў-армян з Асманскай імперыі сфарміравалася большая частка [[армянская дыяспара|дыяспары]]. У супольнай Дэкларацыі ад [[24 мая]] 1915 года [[Антанта|краін-саюзніц]] ([[Вялікабрытанія]], [[Францыя]] і [[Расійская імперыя|Расія]]) масавыя забойствы армян упершыню былі прызнаны [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствам супраць чалавецтва]]<ref name="Уголовное право России-753" />. Тэрмін «''[[генацыд]]''» прапанаваў [[Рафаэль Лемкін]] для абазначэння масавага знішчэння [[Армяне|армян]] у Асманскай імперыі<ref name="Auron" /><ref name="Charny" /><ref name="Moses" /> і [[яўрэі|яўрэяў]] на тэрыторыях, акупаваных [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]]; азначэнне ўжываецца і ў больш позніх крыніцах<ref name="Encyclopedia of genocide" /><ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" /><ref name="Totten 19" /><ref name="ags" />. == Гістарычныя перадумовы == [[Армяне|Армянскі этнас]] [[Этнагенез армян|сфарміраваўся]] на тэрыторыі сучаснай усходняй [[Турцыя|Турцыі]] і [[Арменія|Арменіі]], у рэгіёне, што ўключае ў сябе гару [[Арарат]] і [[Ван (возера)|возера Ван]]. [[Файл:Armenian population map 1896.jpg|thumb|left|280px|Рассяленне армянскага насельніцтва ва ўсходніх абласцях Асманскай Імперыі (''[[Заходняя Арменія]]'') ў 1896 годзе.]] Насельніцтва [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] было этнічна размытым. У яго ўваходзілі некалькі мусульманскіх этнасаў: [[туркі]], [[курды]], [[арабы]], [[чаркесы]] і іншыя выхадцы з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]] і інш., сярод хрысціянскіх этнасаў вылучаліся [[армяне]], [[грэкі]], [[балгары]] і інш. Таксама ў Асманскай імперыі жылі [[яўрэі]] і прадстаўнікі некаторых іншых народаў. У шэрагах асманскага афіцэрскага корпуса служылі, у тым ліку, арабы, якія таксама займалі высокія ўрадавыя пасады, асабліва падчас кіравання султана [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хаміда II]]. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] этнонім «''турак''» (Türk) часта ўжываўся ў зневажальным сэнсе. «''Туркамі''» называлі цюркамоўных сялян [[Малая Азія|Анатоліі]], з адценнем пагарды да іх невуцтва (напр. ''kaba türkler'' «''грубыя туркі''»)<ref name="Taner Akçam 68" />. У пачатку XX стагоддзя, з прыходам да ўлады [[Младатуркі|младатуркаў]], палітыка турэцкага нацыяналізму стала больш заўважнай, [[панцюркізм]] стаў афіцыйнай ідэалогіяй, а этнонім «''турак''» страціў адмоўную канатацыю (гл. раздзел «''[[#Арганізацыя знішчэння армян|Арганізацыя знішчэння армян]]''»). Тым не менш, многія арабы працягвалі лічыць сябе «''асманамі''» да канца існавання імперыі<ref name="Taner Akçam 103" />. У артыкуле пры апісанні падзей, папярэдніх распаду Асманскай імперыі, для ідэнтыфікацыі мусульманскага насельніцтва, калі гэта не вызначаныя этнічныя групы (як, прыкладам, курдскія качавыя плямёны), выкарыстоўваюцца тэрміны «''мусульмане''» ці «''асманы''», хоць, строга кажучы, у лік апошніх фармальна ўваходзілі і армяне. Так, у склад асманскіх войскаў эпохі Першай сусветнай вайны ўваходзілі прадстаўнікі амаль усіх падуладных асманскім султанам народаў, у тым ліку, армяне. Пры апісанні дзяржаўных інстытутаў імперыі да сканчэння Першай сусветнай вайны галоўным чынам выкарыстоўваюцца тэрміны «''атаманскі''» ці «''асманскі''», радзей «''турэцкі''» — хоць гэта прынятая назва ў рускай і савецкай гістарыяграфіі (прыкладам, [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)]]). == Асманская імперыя і армянскае пытанне == {{main|Армянскае пытанне}} [[Файл:Turkey_in_Asia,_1909.jpg|злева|міні|278x278пкс|Азіяцкая Турцыя з указаннем 6 армянскіх вілаетаў. Карта 1903 года.]] Армяне [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], не быўшы мусульманамі, лічыліся другаразраднымі грамадзянамі — {{нп3|зімі|зімі|ru|Зимми}}. Армянам забаранялася насіць зброю, яны павінны былі плаціць больш высокія падаткі. Армяне-хрысціяне не мелі права сведчыць у судзе<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" /><ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization" /><ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914" /><ref name="Bloxham-47-58" />. Нягледзячы на тое, што 70 % армянскага насельніцтва складалі бедныя сяляне, сярод мусульманскага насельніцтва быў пашыраны стэрэатып хітрага і паспяховага армяніна з вялікім камерцыйным талентам. Варожасць да армян пагаршалі нявырашаныя сацыяльныя праблемы ў гарадах і барацьба за рэсурсы ў сельскай гаспадарцы<ref name="Looking toward Ararat 106-106" />. Гэтыя працэсы ўскладняліся прытокам {{нп3|Мухаджырства ў Асманскай імперыі|мухаджыраў|ru|Мухаджирство в Османской империи}} — мусульманскіх уцекачоў з [[Каўказ]]а (пасля [[Каўказская вайна|Каўказскай вайны]] і [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—78 гадоў]]) і з наватворных балканскіх дзяржаў. Выгнаныя хрысціянамі са сваіх зямель, уцекачы пераносілі сваю нянавісць на мясцовых хрысціян. Спробы армян атрымаць асабістую і калектыўную бяспеку і адначасовае пагаршэнне іх становішча ў Асманскай імперыі прывялі да ўзнікнення так званага «''армянскага пытання''» як часткі больш агульнага {{нп3|Усходняе пытанне|ўсходняга пытання|ru|Восточный вопрос}}<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" /><ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization" /><ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914" /><ref name="Bloxham-47-58" />. У [[1882]] годзе ў [[Эрзурум]]скай вобласці было створана адно з першых армянскіх аб’яднанняў — «''Сельскагаспадарчае таварыства''», закліканае абараніць армян ад рабаванняў, што ажыццяўляліся курдскімі і іншымі качавымі плямёнамі. У [[1885]] годзе была створана першая армянская палітычная партыя [[Арменакан]], платформа якой ставіла на мэце дасягненне мясцовага армянскага самавызначэння з дапамогай асветы і прапаганды, а таксама вайсковай падрыхтоўкі для супраціўлення дзяржаўнаму [[тэрор]]у. У [[1887]] годзе з’явілася [[сацыял-дэмакратычная партыя Гнчак]], мэтай якой было вызваленне [[Заходняя Арменія|турэцкай Арменіі]] шляхам рэвалюцыі з удзелам усіх этнічных груп і стварэнне незалежнай [[Сацыялізм|сацыялістычнай]] дзяржавы. Нарэшце, у [[1890]] годзе ў [[Тыфліс]]е прайшоў першы з’езд найбольш радыкальнай партыі [[Дашнакцуцюн]]. Праграма партыі ставіла на мэце атрыманне аўтаноміі ў межах Асманскай імперыі, свабоду і роўнасць для ўсіх груп насельніцтва, а ў сацыяльнай частцы абапіралася на стварэнне сялянскіх камун як асноўных элементаў новага грамадства<ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914" />. == Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах == [[Файл:1895erzurum-victims.jpg|thumb|300px|Разаніна ў [[Эрзурум]]е, [[1895]] год.]] {{main|Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах}} {{also|Эрзурумская разня}} Масавыя забойствы ў 1894—1896 гадах, якія панеслі жыцці многіх дзясяткаў, а то і сотняў тысяч армян, складаліся з трох асноўных эпізодаў: разні ў {{нп3|Сасун, гавар|Сасуне|ru|Сасун (гавар)}}, забойстваў армян па ўсёй тэрыторыі імперыі восенню і зімой [[1895]] года і разні ў [[Стамбул]]е і ў раёне [[Ван (горад)|Вана]], нагодай для якой паслужылі пратэсты мясцовых армян. Найбольш крывавай і найменш вывучанай з’яўляецца другая фаза. Ступень удзелу ўлад у арганізацыі забойстваў дагэтуль з’яўляецца прадметам бязлітасных спрэчак<ref name="Bloxham-51-57" />. У раёне [[Сасун, гавар|Сасуна]] курдскія правадыры абклалі данінай армянскае насельніцтва. У той жа час асманскі ўрад запатрабаваў пагашэння запазычанасцей па дзяржаўных падатках, якія да таго прабачаліся, улічваючы факты курдскіх рабаванняў. У наступным годзе курды і асманскія ўрадоўцы запатрабавалі ад армян выплаты падаткаў, але сустрэлі супраціўленне, задушыць якое быў пасланы Чацвёрты вайсковы корпус. Былі забітыя не менш за 3000 чалавек. Паслы [[Вялікабрытанія|Брытаніі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Расія|Расіі]] прапанавалі стварыць камісію па расследаванні, аднак прапанова была адхілена {{нп3|Порта|Портай|ru|Порта}}<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="Кинросс 606" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221" /><ref name="Robert Melson 59-61" />. [[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|left|200px|Карыкатура на султана Абдул-Хаміда II, «''Le Rire''», 29 мая, Парыж, 1897 год.]] Пратэстуючы супраць нявырашанасці армянскіх праблем, [[Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчак|гнчакісты]] ў верасні [[1895]] года вырашылі правесці вялікую дэманстрацыю, аднак на іх шляху ўстала паліцыя. У выніку распачатай страляніны дзясяткі армян былі забітыя і сотні параненыя. Паліцыя адлоўлівала армян і перадавала іх софтам — навучэнцам ісламскіх навучальных устаноў [[Стамбул]]а, якія забівалі іх да смерці. Разня працягвалася да [[3 кастрычніка]]<ref name="Bloxham-51-57" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222" />. 8 кастрычніка мусульмане забілі і жыўцом спалілі каля тысячы армян у [[Трабзон]]е. Гэта падзея стала прадвеснікам арганізаванай асманскімі ўладамі серыі масавых забойстваў армян ва Усходняй Турцыі: {{нп3|Горад Эрзінджан|Эрзінджане|ru|Эрзинджан}}, [[Эрзурум]]е, {{нп3|Горад Гюмюшханэ|Гюмюшханэ|ru|Гюмюшхане}}, [[Байбурт (правінцыя)|Байбурце]], [[Шанлыурфа|Урфе]] і {{нп3|Горад Бітліс|Бітлісе|ru|Битлис}}<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226" />. Нягледзячы на тое, што [[Дашнакцуцюн|дашнакі]] устрымліваліся ад публічных акцый, разня [[1895]] года прывяла іх да рашэння {{нп3|Захоп Атаманскага банка ў Стамбуле, 1896|захапіць будынак Атаманскага банка ў Стамбуле|ru|Захват Оттоманского банка в Стамбуле (1896)}}. [[26 жніўня]] [[1896]] года група добра ўзброеных дашнакаў захапіла будынак Атаманскага банка, узяла еўрапейскі персанал у закладнікі і, пагражаючы выбухам банка, запатрабавала ад турэцкага ўрада правесці абяцаныя палітычныя рэформы. У выніку перамоў прадстаўнік расійскага пасольства і дырэктар банка, Эдгар Вінсент, угаварылі нападнікаў пакінуць будынак банка пад асабістую гарантыю бяспекі. Аднак улады распарадзіліся пачаць напады на армян яшчэ да таго, як група дашнакаў пакінула банк. Цягам двух дзён пры выяўным патуральніцтве ўлад туркі забівалі да смерці армян, забіўшы больш за 6000 чалавек<ref name="Кинросс" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226" />. Дакладны лік ахвяр разні [[1894]]—[[1896]] гадоў падлічыць немагчыма. Яшчэ да сканчэння гвалтоўных дзеянняў лютэранскі місіянер {{нп3|Іаганес Лепсіус|Іаганес Лепсіус|ru|Лепсиус, Иоганнес}}, які знаходзіўся ў гэты час у Турцыі, выкарыстоўваючы нямецкія і іншыя крыніцы, сабраў наступную статыстыку: забітых — {{nobr|88 243}} чалавек, спустошаных матэрыяльна — {{nobr|546 000}} чалавек, разрабаваных гарадоў і вёсак — 2493, гвалтоўна навернутых у іслам вёсак — 456, апаганеных цэркваў і манастыроў — 649, пераўтвораных у мячэці цэркваў — 328<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224" />. Ацэньваючы агульны лік забітых, Кінрос прыводзіць лічбу 50—100 тысяч<ref name="Кинросс" />, Блоксхэм — 80—100 тысяч<ref name="Bloxham-51" />, Аванісян — каля 100 тысяч<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222" />, Адалян і Тотэн — ад 100 да 300 тысяч<ref name="Charny 287" /><ref name="Totten 23" />, Дадран — 250—300 тысяч<ref name="Shelton 71" />, Сюні — 300 тысяч чалавек<ref name="Looking toward Ararat 99" />. == Прыход младатуркаў да ўлады. Кілікійская разня == [[Файл:Adanabodies.JPG|thumb|Адана, 1909 год.]] У 1907 годзе султан Турцыі [[Абдул-Хамід II]] быў зрынуты і сасланы. Прынятыя новыя законы азначалі канец традыцыйнай перавазе мусульман над армянамі. Аднак, калі ў Стамбуле прыхільнікі Абдул-Хаміда паднялі мяцеж, у [[Адана|Адане]] кансерватыўна настроеныя мусульмане напалі на армян, што складалі чвэрць насельніцтва горада. Улады ўмяшаліся праз два дні, калі ўжо былі забітыя больш за 2000 армян. Вайсковыя падраздзяленні, што прыбылі ў горад, разам з пагромнікамі напалі на армянскую частку горада, якая была спалена. Пагромы прайшлі па ўсёй [[Кілікія|Кілікіі]], даходзячы да [[Кахраманмараш|Мараша]] і {{нп3|Горад Кесаб|Кесаба|en|Kessab}}<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233" /><ref name="Bloxham 60-62" />. Пасля канстытуцыйнай рэвалюцыі 1908 года младатуркі фактычна прызналі захоп зямель армянскага насельніцтва пры Абдул-Хамідзе, яны таксама заахвочвалі перасяленне мухаджыраў на гэтыя тэрыторыі. Пачалася кампанія гвалтоўнага атурэчвання насельніцтва, забаранілі арганізацыі, звязаныя з нетурэцкімі этнічнымі мэтамі. {{nobr|400 000}} мухаджыраў былі размешчаныя ў Анатоліі, што прывяло да значнай перавагі мусульман у імперыі, хоць у сярэдзіне XIX стагоддзя немусульмане складалі каля 56 % яе насельніцтвы. Перастаўшы супрацоўнічаць з партыяй турэцкіх буржуазных рэвалюцыянераў {{нп3|Яднанне і прагрэс|Іціхат|ru|Единение и прогресс}}, армянскія палітычныя партыі зноў звярнуліся за падтрымкай да еўрапейскіх дзяржаў. Пры падтрымцы Расійскай імперыі ў лютым 1914 года Асманскай імперыі быў навязаны план, паводле якога ставілася на мэце стварэнне дзвюх зон з шасці армянскіх абласцей і горада [[Трапезунд]]а, якія павінны былі кіравацца прадстаўнікамі еўрапейскіх дзяржаў<ref name="Bloxham 62-65" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238" /><ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. == Першая сусветная вайна. Генацыд армян == === Арганізацыя знішчэння армян === {{Фотарад|ш1=188|Mehmet Talat Pasha.jpg|ш2=143|Ismail Enver.jpg|ш3=139|Ahmed Djemal portrait Project Gutenberg eText 10338.png|тэкст=Асманскі «''трыумвірат''»: [[Талаат-паша]], [[Энвер-паша]], [[Джэмаль-паша]]|align=left}} Пасля рэвалюцыі [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] у [[1908]] годзе перад туркамі ўстала праблема пошуку новай ідэнтычнасці. Імперская атаманская ідэнтычнасць была падарвана канстытуцыяй, што зраўнавала розныя групы насельніцтва Асманскай імперыі ў правах і пазбавіла туркаў імперскага статусу. Апроч таго, гэта ідэалогія прайгравала агрэсіўнай ідэалогіі [[панцюркізм]]у і ісламскай дактрыне. У сваю чаргу, пазіцыі ісламскай ідэалогіі падрывалі факт наяўнасці суседняй [[Шыіты|шыіцкай]] дзяржавы [[Іран|Персія]] і [[Атэізм|атэістычнага]] светапогляду лідараў Іціхат. Самым уплывовым ідэолагам младатуркаў быў сацыёлаг і паэт {{нп3|Зія Гёкальп|Зія Гёкальп|ru|Зия Гёкальп}}, які сфармуляваў прынцыпы, у адпаведнасці з якімі [[Асманская імперыя]] ўзяла ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Гэтыя прынцыпы ставілі на мэце стварэнне краіны {{нп3|Туран, краіна|Туран|ru|Туран (страна)}}, населенай цюркамоўнымі мусульманамі, прытым тэрыторыя Турана павінна была ахапляць увесь арэал цюркскага этнасу. Гэта канцэпцыя, што фактычна выключала няцюркаў не толькі з улады, але і ўвогуле з грамадзянскай супольнасці, была непрымальная для армян і іншых этнічных меншасцей Асманскай імперыі. Найболей зручны для асноўнага насельніцтва імперыі панцюркізм быў цягам некалькіх гадоў прыняты амаль усімі лідарамі Іціхат у якасці асноўнай ідэалогіі. [[Армяне]], якія ідэнтыфікавалі сябе, перадусім, з рэлігійнага пункту гледжання, лічылі (магчыма, памылкова{{efn|name="ref1915"}}) цюркізм меншым злом за іслам. Падчас балканскай вайны [[1912]] года армяне ў большасці сваёй схіляліся да ідэалогіі асманізму, а армянскія салдаты — больш за 8 тысяч добраахвотнікаў — ігралі значную ролю ў турэцкіх войсках. Многія з армянскіх салдат, паводле сведчання англійскага пасла, дэманстравалі выключную адвагу. У сваю чаргу, армянскія партыі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчак|Гнчак]] і [[Дашнакцуцюн]] занялі антыасманскую пазіцыю. Прадстаўнік дашнакаў арганізоўваў у [[Тыфліс]]е праармянскія атрады для аперацый супраць Турцыі, а прадстаўнікі гнчакістаў прапанавалі вайсковую дапамогу расійскаму штабу на [[Каўказ]]е<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[2 жніўня]] [[1914]] года [[Турцыя]] падпісала {{нп3|Германа-турэцкі саюз|сакрэтны дагавор|ru|Германо-турецкий союз}} з [[Германская імперыя|Германіяй]], адным з пунктаў якога была змена ўсходніх меж Асманскай імперыі для стварэння калідора, што будзе весці да мусульманскіх народаў [[Расія|Расіі]], што таксама значыла выкараненне армянскай наяўнасці на змененых тэрыторыях. Гэта палітыка была публічна агучана атаманскім урадам пасля ўступу ў вайну [[30 кастрычніка]] [[1914]] года. У звароце было сцвярджэнне пра «''натуральнае''» аб’яднанне ўсіх прадстаўнікоў турэцкай расы<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245" /><ref name="Astourian 68-69" />. [[Файл:NY Times Armenian genocide.jpg|thumb|180px|Мільён армян забітыя ці выгнаныя. [[New York Times]], Сн. 15, 1915.]] Адразу пасля заключэння дагавора з Германіяй у Асманскай імперыі пачалася {{нп3|рэквізіцыя|рэквізіцыя|ru|Реквизиция}} маёмасці, непрапарцыйна ўжывальная да хрысціян. У лістападзе [[1914]] года быў абвешчаны [[джыхад]], што падагрэла антыхрысціянскі шавінізм сярод мусульманскага насельніцтва. На загад Энвера і Джамаля брытанскае і французскае насельніцтва [[Стамбул]]а выкарыстоўвалася ў якасці жывога шчыта пры атаках на франтах. Шырокае пашыранне атрымала стратэгія выкарыстання патэнцыйна мяцежных этнічных абшчын, што жылі на варожай тэрыторыі: так, [[Турцыя]] звярнулася да мусульман [[Расія|Расіі]], заклікаючы іх далучыцца да джыхаду, [[Вялікабрытанія|Брытанія]] актыўна падтрымвала арабскія паўстанні, а [[Германія]] — украінскіх нацыяналістаў. Асманскія ўлады паспрабавалі выкарыстаць [[Дашнакцуцюн]] для арганізацыі паўстання армян, якія жылі ў расійскім [[Закаўказзе|Закаўказзі]], абяцаючы ў выпадку перамогі стварэнне армянскага раёна пад турэцкім кіраваннем, аднак прадстаўнікі Дашнакцуцюн заявілі, што армяне кожнага боку павінны заставацца лаяльнымі свайму ўраду<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. Узвар’яваны гэтай адмовай кіраўнік «''[[Тэшкілят-і Махсуса|Адмысловай арганізацыі]]''» [[Бехаэдзін Шакір]] загадаў расстраляць некалькі лідараў дашнакаў. З іншага боку фронту, міністр замежных спраў Расійскай імперыі прапанаваў выкарыстаць армян і курдаў для арганізацыі паўстанняў у Турцыі. Намеснік Каўказа {{нп3|Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкоў|Варанцоў-Дашкоў|ru|Воронцов-Дашков, Илларион Иванович}} заклікаў армян падтрымаць Расію і абяцаў, што Расія будзе прытрымлівацца плана аўтаноміі армянскіх рэгіёнаў Турцыі, аднак гэтыя абяцанні былі наўмысным падманам: нягледзячы на наяўнасць прапаноў ваенна-марскога і сельскагаспадарчага міністэрстваў пра анексію ў паваенны час раёнаў Асманскай імперыі з пераважна армянскім насельніцтвам, вышэйшае кіраўніцтва імперыі ў цэлым няўхвальна глядзела на гэту перспектыву, не жадаючы мець справу з армянскім нацыяналізмам. Таму прасоўванне расійскіх войскаў углыб Анатоліі адбывалася толькі ў той меры, у якой апраўдвалася вайсковымі меркаваннямі; міністр замежных спраў [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонаў]], паводле слоў англійскага пасла {{нп3|Джордж Уільям Б'юкенен|Б'юкенена|ru|Бьюкенен, Джордж Уильям}}, выказаў намер расіян «''акупаваць як мага менш зямель на захад ад [[Эрзурум]]а''»)<ref name="holquist"/>. План Варанцова-Дашкова ставіў на мэце стварэнне ўзброеных армянскіх атрадаў, якія б кіраваліся рускімі, на [[Каўказ]]е, у [[Заходняя Арменія|Турэцкай Арменіі]] і [[Персія|Персіі]]. Былі сфарміраваныя пяць батальёнаў, укамплектаваных армянамі з тэрыторый, захопленых Расіяй у Турцыі ў [[1878]] годзе, а таксама бежанцаў з Турцыі. Армянскія падраздзяленні былі разгорнутыя на мяжы з Турцыяй у разліку на тое, што армяне па той бок мяжы падымуць паўстанне. Анаталійскія армяне рыхтаваліся да самаабароны, атрымліваючы падтрымку ад добраахвотнікаў з Расіі. Аналагічная самаарганізацыя адбывалася ў мусульман Каўказа, падахвочваных Турцыяй да паўстання. Адбываліся сутыкненні паміж армянамі і туркамі, напрыклад, дыверсіі на тэлеграфнай лініі ў [[Ван (горад)|Ван]]е і сутыкненні ў [[Бітліс]]е ў канцы [[1914]] — пачатку [[1915]] года, аднак яны насілі лакальны характар. Асноўнае армянскае насельніцтва не падтрымала антыасманскую палітыку. Расійская агітацыя сярод курдаў мела яшчэ меншы поспех. Рыторыка бакоў канфлікту пра «''этнічных братоў''» на тэрыторыі праціўніка маскіравала заданне выкарыстання гэтага насельніцтва ў якасці гарматнага мяса<ref name="Bloxham 71-75" />. Далучэнне некалькіх тысяч мусульманскіх добраахвотнікаў да асманскіх войскаў пасля акупацыі Турцыяй некаторых тэрыторый Персіі і расійскага Закаўказзя спрычыніла дэпартацыі расійскіх мусульман за расійскую мяжы, а таксама разню. Аналагічная палітыка праводзілася супраць армян Турцыі. Гэтыя дэманстратыўна жорсткія меры паказваюць, што для вайсковых і нерэгулярных фарміраванняў усходняй Анатоліі стаўленне да армян ужо было «''гульнёй па правілах''», яны не вагаліся пры ўжыванні жорсткіх мер для падаўлення любых інцыдэнтаў, якія імі ўжо не вызнаваліся за лакальныя. Аднак да канца сакавіка [[1915]] года разня армян насіла публічны і папераджальны характар супраць магчымых хваляванняў, што якасна адрознівае яе ад пазнейшых дэпартацый і забойстваў, што хаваліся лідарамі Іціхат<ref name="Bloxham 71-75" />. У забойствах армян бралі ўдзел многія мусульманскія этнасы, у тым ліку, [[курды]] і [[чаркесы]], аднак гэтыя дзеянні часта здзяйсняліся на заказ турэцкіх службовых асоб{{efn|name="degree"}}<ref name="Taner Akçam 116-117" />. {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Файл:Armenian Genocide Museum-Institute 7.JPG|center|250px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Kharput Greek-Orthodox refugees - C.D.Morris - National Geographic, Nov. 1925.jpg|center|280px]] | align="center" | [[Файл:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|center|300px]] | width="2%"| |- | align="center" | | | align="center" | | align="center" | | |} === Першыя забойствы === {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | Міністр унутраных спраў Асманскай імперыі [[Мехмед Талаат-паша|Талаат]] у гутарцы з паслом ЗША {{нп3|Генры Маргента, старэйшы|Маргента|ru|Моргенто, Генри (старший)}}<ref name="Morgenthau 221" />:<br /> «''…мы ўжо пазбавіліся трох чвэрцей армян, іх больш не засталося ў Бітлісе, Ване і Эрзуруме. Нянавісць паміж армянамі і туркамі ў наш час такая моцная, што мы павінны скончыць з імі. Калі мы гэтага не зробім, яны будуць нам помсціць''» |} Праз некалькі гадзін пасля заключэння сакрэтнага турэцка-германскага вайсковага дагавора [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] абвясціла ўсеагульную мабілізацыю, у выніку якой амаль усе здаровыя армянскія мужчыны былі пакліканы ў армію. Першы прызыў закрануў узроставую катэгорыю 20—45 гадоў, наступныя два — 18—20 і 45—60 гадоў. Неўзабаве пасля ўступлення ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Асманская імперыя аказалася ўцягнута ў вайсковыя дзеянні на некалькіх франтах. Уварванне асманскіх войскаў на тэрыторыю Расіі і [[Персія|Персіі]] павялічыла арэал рэпрэсій супраць армян: паміж лістападам 1914 года і красавіком 1915 года былі зрабаваныя 4—5 тысяч армянскіх вёсак і забітыя ў агульнай колькасці {{nobr|27 000}} армян і мноства [[асірыйцы|асірыйцаў]]<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. На ўсходнім фронце армія [[Энвер-паша|Энвера]] пацярпела жорсткае [[Сарыкамышская бітва|паражэнне пад]] {{нп3|Горад Сарыкамыш|Сарыкамышам|ru|Сарыкамыш (город)}} у студзені [[1915]] года ад расійскай арміі. У выніку асманская армія была адкінута ад [[Тэбрыз]]а і {{нп3|Горад Хой|Хоя|ru|Хой (город)}}. Перамозе расійскай арміі ў значнай ступені дапамаглі дзеянні армянскіх добраахвотнікаў з ліку армян, якія жылі ў Расійскай імперыі, што прывяло да прапаганды Іціхат пра здраду армян у цэлым<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Энвер публічна падзякаваў турэцкім армянам за лаяльнасць у час [[Сарыкамышская бітва|сарыкамышскай аперацыі]], скіраваўшы ліст архібіскупу [[Конья|Коньі]]. У лісце Энвер паведаміў, што абавязаны жыццём армянскаму афіцэру з Сіваса{{efn|name="officer"|Лейтэнант Аванес Агінян, які неўзабаве загінуў на фронце.}}, які вынес яго з поля бою падчас панічных уцёкаў<ref name="r_Kevorkian_250">{{Кніга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история|pages=250}}</ref>. На шляху ад Эрзурума да Канстанцінопаля ён таксама выказаў падзяку турэцкім армянам за «''поўную адданасць асманскаму ўраду''». У Канстанцінопалі, аднак, Энвер заявіў выдаўцу газеты «''Танін''» і віцэ-прэзідэнту асманскага парламента, што паражэнне стала вынікам армянскай здрады і што надышоў час дэпартаваць армян з усходніх абласцей. Асатуран звязвае гэту змену ў пазіцыі Энвера са спробай выратаваць свой прэстыж і апраўдацца за паражэнне<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />. У лютым супраць асманскіх армян былі распачатыя надзвычайныя меры. Каля {{nobr|100 000}} армянскіх салдат асманскай арміі былі раззброеныя, у грамадзянскага армянскага насельніцтва была канфіскавана зброя, дазволеная ім з [[1908]] года. За раззбраеннем, паводле сведчанняў сведак, адбывалася жорсткае забойства армянскіх вайскоўцаў, ім пераразалі горла ці закопвалі жыўцом<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Пасол ЗША ў [[Турцыя|Турцыі]], [[Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента]], ахарактарызаваў гэта раззбраенне як прэлюдыю да знішчэння армян<ref name="Morgenthau 302—304" />. У некаторых гарадах улады пагражалі масавымі рэпрэсіямі, а таксама ўтрымлівалі ў закладніках у турмах сотні чалавек, патрабуючы ад армян збору вызначанай уладамі колькасці зброі. Кампанія па раззбраенні армян суправаджалася жорсткімі катаваннямі. Сабраная зброя часта фатаграфавалася і пасылалася ў [[Стамбул]] у якасці доказу «''здрады''», што стала падставай для агульнага пераследу армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. === Арганізацыя дэпартацыі армян === [[Файл:Instruction of the Ministery of the Interior on april 24.png|thumb|left|210px|Дакумент Міністэрства ўнутраных спраў ад 24 красавіка 1915 года пра арышт і дэпартацыю армянскай інтэлігенцыі Стамбула.]] Раззбраенне армян зрабіла магчымым правядзенне сістэматычнай кампаніі супраць армянскага насельніцтва Асманскай імперыі, сутнасць якой была ва ўсеагульным высыланні армян у пустыню, дзе яны былі вырачаны на смерць ад бандаў марадзёраў ці ад голаду і смагі. Дэпартацыі былі падвергнутыя армяне з амаль усіх асноўных цэнтраў імперыі, а не толькі з прымежных раёнаў, закранутых вайсковымі дзеяннямі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248" /><ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Спачатку ўлады збіралі здаровых мужчын, заяўляючы, што зычліва наладжаны да іх урад, выходзячы з вайсковай патрэбы, рыхтуе перасяленне армян у новыя дамы. Сабраныя мужчыны памяшчаліся ў турму, а потым выводзіліся з горада ў пустэльныя месцы і знішчаліся з выкарыстаннем агнястрэльнай і халоднай зброі. Потым збіраліся старыя, жанчыны і дзеці, якім таксама паведамлялі, што яны павінны быць пераселены. Іх гналі калонамі пад канвоем жандараў. Тых, хто не мог працягваць ісці, забівалі; выняткі не рабіліся нават для цяжарных жанчын. Жандары абіралі па магчымасці доўгія маршруты ці прымушалі людзей ісці назад па тым жа маршруце, пакуль ад смагі ці ад голаду не паміраў апошні чалавек<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249" /><ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Першая фаза дэпартацыі пачалася з высылання армян {{нп3|Сюлейманлы|Зейтуна|ru|Сюлейманлы}} і {{нп3|Дзёрт'ёл|Дзёрт'ёла|ru|Дёртъёл}} ў пачатку красавіка [[1915]] года. [[24 красавіка]] былі арыштавана і дэпартавана армянская эліта [[Стамбул]]а, пад дэпартацыі падпала таксама армянскае насельніцтва [[Іскендэрун|Александрэты]] і [[Адана|Аданы]]. [[9 мая]] ўрад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] прыняў рашэнне выслаць армян усходняй [[Малая Азія|Анатоліі]] з месцаў кампактнага жыцця. З-за боязяў, што армяне могуць супрацоўнічаць з рускай арміяй, высыланне павінна была здзяйсняцца на поўдзень, аднак у хаосе вайны гэты загад не быў выкананы. Пасля ванскага паўстання пачалася чацвёртая фаза дэпартацый, паводле якой павінны былі быць высланы ўсе армяне, якія жылі ў прымежных раёнах і Кілікіі<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. [[26 мая]] [[1915]] года [[Мехмед Талаат-паша|Талаат]] прадставіў «''Закон пра дэпартацыю''», прысвечаны барацьбе з выступоўцамі супраць урада ў мірны час. Закон быў зацверджаны меджлісам [[30 мая]] [[1915]] года. Хоць армяне там не згадваліся, было ясна, што закон быў напісаны пра іх. [[21 чэрвеня]] [[1915]], падчас апошняга акта дэпартацыі, Талаат загадаў выслаць «''усіх армян без выключэнняў''», якія жылі ў дзесяці правінцыях усходняга рэгіёна Асманскай імперыі, з выняткам тых, хто быў прызнаны карысным для дзяржавы. Дэпартацыя здзяйснялася згодна тром прынцыпам: 1) «''прынцып дзесяці працэнтаў''», паводле якога армяне не павінны былі перавышаць 10 % ад мусульман у рэгіёне, 2) колькасць дамоў дэпартаваных не павінна было перавышаць пяцідзесяці, 3) дэпартаваным забаранялася змяняць месцы іх прызначэння. Армянам забаранялася адкрываць уласныя школы, армянскія вёскі павінны былі знаходзіцца на адлегласці не менш за пяць гадзін язды адна ад адной. Нягледзячы на вымогу дэпартаваць усіх армян без вынятку, значная частка армянскага насельніцтва Стамбула і Эдзірне не была выслана з боязі, што замежныя грамадзяне стануць сведкамі гэтага працэсу. Армянскае насельніцтва Ізміра было выратавана губернатарам Рахмі-беем, які лічыў, што высыланне армян нанясе смяротны ўдар па гандлі ў горадзе. [[5 ліпеня]] межы дэпартацыі былі яшчэ раз пашыраны за кошт заходніх правінцый ([[Анкара]], [[Эскішэхір]] і г. д.), [[Кіркук]]а, [[Масул]]а, даліны [[Еўфрат]]а іпр. [[13 ліпеня]] [[1915]] года Талаат заявіў, што дэпартацыя была праведзена для «''канчатковага рашэння армянскага пытання''», што фактычна азначала знішчэнне праблемы армян у Асманскай імперыі<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. === Першыя дэпартацыі === У сярэдзіне сакавіка [[1915]] года брытанска-французскія сілы атакавалі [[Дарданэлы]]. У [[Стамбул]]е пачаліся падрыхтоўчыя імпрэзы для пераносу сталіцы ў [[Эскішэхір]] і эвакуацыі мясцовага насельніцтва. Баючыся далучэння армян да саюзнікаў, урад Асманскай імперыі меў намер правесці дэпартацыю ўсяго армянскага насельніцтва паміж Стамбулам і Эскішэхірам. У гэты ж час адбылося некалькі пасяджэнняў цэнтральнага камітэта [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]], на якіх кіраўнік «''[[Тэшкілят-і Махсуса|Адмысловай арганізацыі]]''» [[Бехаэдзін Шакір]] прадставіў довады дзейнасці армянскіх груп ва ўсходняй Анатоліі. Шакіру, які сцвярджаў, што «''ўнутраны вораг''» не менш небяспечны, чым «''вонкавы вораг''», былі дадзены пашыраныя паўнамоцтвы. Пад канец сакавіка — пачатку красавіка «''Адмысловая арганізацыя''» паспрабавала арганізаваць разню армян у Эрзуруме і скіравала ў правінцыі для антыармянскай агітацыі найбольш радыкальных эмісараў Іціхат, у тым ліку Рашыд-бея ({{lang-tr|Reşit Bey}}), які надзвычай жорсткімі метадамі, улучаючы арышты і катаванні, шукаў зброю ў [[Дыярбакыр]]ы, а потым стаў адным з найбольш фанатычных забойцаў армян. {{нп3|Танер Акчам|Танерам Акчамам|ru|Акчам, Танер}} выказвалася версія, што рашэнне пра ўсеагульную дэпартацыю армян было прынята ў сакавіку<ref>Akcam, Taner, «''Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung''». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59</ref>, аднак той факт, што дэпартацыя са Стамбула так і не была праведзена, можа азначаць, што на той момант лёс армян усё яшчэ залежаў ад далейшага ходу вайны<ref name="Bloxham 78-80" />. Нягледзячы на сцвярджэнні младатуркаў, што дэпартацыі былі адказам на нелаяльнасць армян на Усходнім фронце, першыя дэпартацыі армян былі здзейсненыя пад кіраўніцтвам [[Ахмед Джамаль-паша|Джамаля]] не ў суседніх з усходнім фронтам раёнах, а з цэнтра [[Малая Азія|Анатоліі]] ў [[Сірыя|Сірыю]]. Пасля паражэння ў егіпецкай кампаніі ён ацаніў армянскае насельніцтва [[Сюлейманлы|Зейтуна]] і [[Дзёрт'ёл]]а як патэнцыяльна небяспечнае і вырашыў змяніць этнічны склад падкантрольнай яму тэрыторыі на выпадак магчымага пасоўвання саюзных дзяржаў, упершыню прапанаваўшы дэпартацыю армян<ref name="A Question of Genocide, 276-284" />. Дэпартацыя армян пачалася 8 красавіка з горада Зейтун, насельніцтва якога стагоддзямі карысталася частковай незалежнасцю і знаходзілася ў канфрантацыі з турэцкімі ўладамі. У якасці нагоды прыводзілася інфармацыя пра, нібы існую, сакрэтную дамоўленасць паміж армянамі Зейтуна і расійскім вайсковым штабам, аднак ніякіх варожых дзеянняў армяне Зейтуна не распачыналі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. [[Файл:Armrefugees.jpg|thumb|left|300px|Армяне-бежанцы ля цела мёртвага каня ў {{нп3|Дэйр-эз-Зорксі лагер|Дэйр-эз-Зорскім канцэнтрацыйным лагеры|ru|Дейр-эз-Зорский лагерь}}.]] У горад былі ўведзеныя тры тысячы турэцкіх салдат. Частка маладых мужчын Зейтуна, улучаючы некалькіх дэзерціраў, якія напалі на турэцкіх салдат, бегла ў армянскі манастыр і арганізавала там абарону, знішчыўшы, паводле армянскіх крыніц, 300 салдат (турэцкія паказваюць маёра і восем салдат), перш чым манастыр быў захоплены. Паводле паведамленняў армянскага боку, напад на салдат быў помстай за непрыстойныя паводзіны гэтых салдат у армянскіх вёсках. Большасць армянскага насельніцтва Зейтуна не падтрымвала мяцежнікаў, лідары армянскай абшчыны пераконвалі мяцежнікаў здацца і дазволілі ўрадавым войскам расправіцца з імі. Аднак толькі невялікая колькасць асманскіх урадоўцаў гатова была прызнаць лаяльнасць армян, большасць была пераканана, што армяне Зейтуна супрацоўнічаюць з ворагам. Міністр унутраных спраў Талаат выказаў падзяку за дапамогу армянскага насельніцтва ў злове дэзерціраў армянскаму патрыярху Канстанцінопаля, аднак у пазнейшых паведамленнях маляваў гэтыя падзеі як частку агульнага з замежнымі дзяржавамі армянскага паўстання — пункт гледжання, што падтрымліваецца турэцкай гістарыяграфіяй. Нягледзячы на тое, што асноўнае армянскае насельніцтва не падтрымала супраціўленне асманскай арміі, яно, тым не менш, было дэпартавана ў [[Конья|Конью]] і пустыню Дэр Зор, дзе пазней армян або забівалі, або пакідалі гінуць ад голаду і хвароб. Услед за Зейтунам, той жа лёс спасціг жыхароў іншых гарадоў [[Кілікія|Кілікіі]]. Трэба адзначыць, што гэтыя дэпартацыі адбыліся да падзей у Ване, якія асманскія ўлады выкарысталі ў якасці абгрунтавання антыармянскай кампаніі. Дзеянні асманскага ўрада былі выяўна неадпаведнымі, аднак яны яшчэ не ахаплялі ўсю тэрыторыю імперыі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250" /><ref name="Bloxham 82-83" /><ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. Дэпартацыя армян Зейтуна растлумачвае важнае пытанне, звязанае з тэрмінамі арганізацыі генацыду. Некаторая частка армян была выслана ў горад Конья, які знаходзіўся далёка ад [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]а — месцаў, куды пазней, галоўным чынам, дэпартаваліся армяне. [[Ахмед Джамаль-паша|Джамаль]] сцвярджаў, што асабіста выбраў Конью, а не [[Месапатамія|Месапатамію]], каб не ствараць перашкод для транспартавання боепрыпасаў. Аднак пасля красавіка і за межамі юрысдыкцыі Джамаля частка дэпартаваных армян скіроўвалася ў Конью, што можа азначаць існаванне плана дэпартацый ужо ў красавіку 1915 года<ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide" />. === Ванскае паўстанне === {{main|Ванская бітва}} Пасля паразы пад [[Горад Сарыкамыш|Сарыкамышам]] горад [[Ван (горад)|Ван]] уяўляў стратэгічную цікавасць як для турэцкага, так і для рускага бакоў. З [[1914]] года [[Дашнакцуцюн]], якая мела значны ўплыў у горадзе, таемна назапасіла вялікую колькасць зброі. Пасля падыходу расійскіх добраахвотнікаў пад камандаваннем {{нп3|Андранік Таросавіч Азанян|Андраніка|ru|Озанян, Андраник Торосович}} ў {{нп3|Сарай, Ван|Сарай|ru|Сарай (Ван)}} асманскія ўлады запатрабавалі ў дашнакаў выдачы армянскіх дэзерціраў, уцекачоў з турэцкай арміі, адразалі горад ад тэлефоннага паведамлення і заняліся паборамі сярод мясцовага насельніцтва, якія ў выніку выліліся ў сутыкненні паміж салдатамі і чэтэ (мусульманскімі бандытамі) з аднаго боку і армянскімі групамі самаабароны з іншай. У лютым [[1915]] года губернатарам Вана, адзінай вобласці імперыі, дзе армяне складалі большасць, быў прызначаны [[швагер]] Энвера — {{нп3|Джэўдэт-бей|Джэўдэт-бей|en|Djevdet Bey}}, вядомы сваёй схільнасцю да гвалту. Джэўдэт-бей толькі што вярнуўся з няўдалага паходу ў [[Іран|Персію]], і яго суправаджалі некалькі тысяч курдскіх і чаркескіх нерэгулярных салдат, так званыя «''батальёны мяснікоў''». Турэцкі ўрад у канцы [[1914]] года адзначаў магчымасць паўстання ў Ване, сцвярджаючы, што армян і некаторыя персідскія плямёны ў раёне Вана ўзбройваюць ворагі [[Турцыя|Турцыі]]. Армянскія лідары Вана спрабавалі супакоіць улады і выказалі пакорнасць Джэўдэту. У пачатку сакавіка [[1915]] года Джэўдэт запатрабаваў у армян {{нп3|Горад Чатак|Чатака|ru|Чатак}} пад страхам смяротнага пакарання і дэпартацыі сем’яў падаць усіх мужчын ад 18 да 45 гадоў (4000 мужчын, а таксама шматлікіх дэзерціраў) у якасці працоўных для арміі. Армяне падалі толькі 400 чалавек, а замест астатніх прапанавалі выплаціць так званы «''падатак на вызваленне''» (дазволеная законам выплата вызначанай грашовай сумы наўзамен службы ў арміі), што выклікала нязгоду Джэўдэта. Яшчэ адзін інцыдэнт адбыўся, калі Джэўдэт адправіў армяна-турэцкую групу з васьмі чалавек у сяло Шадах, дзе трэба было разабрацца ў гісторыі з памяшчэннем у турму армяніна. Па дарозе ўсе чатыры армянскія члены групы былі забітыя. [[17 красавіка]] Джэўдэт скіраваў «''батальёны мяснікоў''» для знішчэння армян Чатака, аднак недысцыплінаваная армія напала на найбліжэйшыя армянскія сёлы<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Масавыя забойствы пачаліся [[19 красавіка]], калі ў наваколлі Вана былі забітыя каля 2500 армян, а ў найбліжэйшыя некалькі дзён — яшчэ каля 50 тысяч. Напады на армян правакаваліся [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]], што пазней прызнавалася двума генерал-губернатарамі Вана, Ібрахімам Арвасам і Хасанам Ташынам<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68" />. Мусульманам пад страхам смерці забаранялася бараніць армян. Армяне Вана, чакаючы нападу, некалькі тыдняў умацоўвалі сваю частку горада і на працягу чатырох тыдняў аказвалі эфектыўнае супраціўленне. Насельніцтва армянскай часткі Вана складала каля 30 тысяч чалавек, сярод якіх толькі 1500 былі ўзброеныя. Зброя часткова выраблялася саматужным спосабам. [[16 мая]], калі расійская армія падышла да Вана, туркі змушаныя былі пайсці, і расійскі генерал Нікалаеў абвясціў у Ване армянскі ўрад. Праз шэсць тыдняў адступілі ўжо расіяне, забіраючы тых армян, хто мог пайсці<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" /><ref name="The great game of genocide? 76-78" /><ref name="Bloxham 265-267" />. Падзеі ў Ване не мелі загадзя запланаванага характару, армяне імкнуліся падтрымаць калідор для патэнцыйных уцёкаў у Персію, а Джэўдэт выкарыстаў рэпрэсіі для падаўлення «''армянскай пагрозы''», якая бачылася яму. Яго дзеянні не былі тыповымі для таго часу. У гэты ж час адбываліся паўстанні курдаў у раёне Бітліса і асірыйцаў у {{нп3|Горад Башкале|Башкале|ru|Башкале}}<ref name="The great game of genocide? 76-78" />. === Працяг дэпартацый === {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:37em; max-width: 37%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Апісанне атаманскім чыноўнікам Саідам Ахмедам працэдуры высылання армян з Трапезунда{{efn|name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265"}}:<br /> Спачатку асманскія чыноўнікі адабралі дзяцей, некаторых з іх спрабаваў выратаваць амерыканскі консул у [[Трапезунд]]зе. Мусульмане Трапезунда былі папярэджаныя пра смяротнае пакаранне за абарону армян. Потым адлучылі дарослых мужчын, заявіўшы, што яны павінны ўзяць удзел у працах. Жанчыны і дзеці былі высланыя ў бок Масула пад аховай і з гарантыямі бяспекі, пасля чаго мужчыны былі вывезеныя за горад і расстраляныя ля загадзя выкапаных равоў. На жанчын і дзяцей арганізоўваліся напады «''чэтэс''», якія рабавалі і гвалтавалі жанчын, а потым забівалі. Вайскоўцы мелі строгі загад не замінаць дзеянням «''чэтэс''». Адабраныя дзеці таксама былі высланыя і забітыя. Дзеці на апецы амерыканскага консула былі адабраныя нібы для адпраўкі ў [[Сівас]], вывезеныя ў мора на лодках, потым заколатыя, целы пагружаныя ў мяшкі і скінутыя ў мора. Праз некалькі дзён некаторыя целы былі знойдзеныя на беразе ля Трапезунда. У ліпені [[1915]] года Саіду Ахмеду загадалі суправаджаць апошні канвой армян з Трапезунда, які складаўся са 120 мужчын, 400 жанчын і 700 дзяцей. Спачатку з канвою былі адабраныя ўсе мужчыны, пазней Саіду Ахмеду паведамілі, што яны ўсе былі забітыя. Уздоўж дарог знаходзіліся тысячы цел армян. Некалькі груп «''чэтэс''» спрабавалі ўзяць з канвою жанчын і дзяцей, аднак Саід Ахмед адмаўляўся выдаваць ім армян. Па дарозе ён пакінуў каля 200 дзяцей мусульманскім сем’ям, якія пагадзіліся клапаціцца пра іх. У Кемахе Саід Ахмед атрымаў загад канваяваць армян датуль, пакуль яны не памруць. Яму атрымалася ўключыць гэту партыю армян у групу, што прыбыла з Эрзурума, якой камандаваў прадстаўнік жандармерыі Махамед Эфендзі. Эфендзі пазней паведаміў Саід Ахмеду, што гэта група была дастаўлена на бераг Еўфрата, дзе была адлучана ад канвою і знішчана бандамі «''чэтэс''». Прыгожыя армянскія дзяўчыны сістэматычна публічна гвалтаваліся, а потым забіваліся, у тым ліку і трапезундскімі чыноўнікамі. У якасці арганізатараў забойстваў армян Саід Ахмед назваў у [[Эрзурум]]е Бехаэдзіна Шакіра, у Трапезундзе — Наіль-бея, у Кемахе — членаў парламента ад [[Горад Эрзінджана|Эрзінджан]]. Штабы «''чэтэс''» знаходзіліся ў Кемахе. |} Калі агульная дэпартацыя і не была загадзя запланавана, тым не менш, пасля нарад у сакавіку [[1915]] года прадстаўнікі [[Яднанне і прагрэс|Іціхат]] разгарнулі агітацыю за масавыя забойствы армян. Падзеі ў Ване і забойства, згодна афіцыйнай турэцкай статыстыцы, 150 000 мусульман (Халіл Берктай дае ацэнку ў 12 000 забітых армянамі мусульман ва ўсёй усходняй Анатоліі за 1915 год), таксама былі выкарыстаныя асманскімі ўладамі як падстава для антыармянскіх дзеянняў. [[24 красавіка]] ў Канстанцінопалі былі арыштаваныя 235 бачных армян, якія потым былі сасланыя. Услед за гэтым адбыўся арышт 600 армян, потым яшчэ 5000. Большасць з іх была забіта ў наваколлі Стамбула. Гэтыя дзеянні не былі санкцыянаваныя якім-небудзь законам, а ў гутарцы з паслом [[ЗША]] [[Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента]] Талаат характарызаваў гэтыя дзеянні як «''самаабарону''». [[30 мая]] [[1915]] года саветам міністраў Асманскай імперыі быў прыняты закон пра высыланне, паводле якога вайсковае камандаванне было ўпаўнаважана душыць узброенае супраціўленне насельніцтва і дэпартаваць падазраваных у здрадзе і шпіянажы. Для надання законнасці згадваліся ахова высланых і кампенсацыя згубленай маёмасці, аднак на справе ніводная з гэтых умоў не выконвалася. Галоўную ролю ў знішчэнні армян іграла размешчаная ў [[Эрзурум]]е «''Адмысловая арганізацыя''» — [[Тэшкілят-і Махсуса]], якая налічвала да {{nobr|34 000}} членаў і ў значнай ступені складалася з «''чэтэс''» — выпушчаных з турмаў злачынцаў. «''Адмысловая арганізацыя''» падначальвалася непасрэдна Талаату. Упершыню яна выявіла сябе ў рэпрэсіях супраць армян у снежні [[1914]] года ў раёнах, пакінутых расійскімі войскамі, за паўгода да падзей у Ване, што паслужылі афіцыйнай прычынай дэпартацыі армян. Актыўны ўдзел у масавых забойствах прыняў таксама [[Бехаэдзін Шакір]], які ўзначальваў спецслужбы краіны і стварыў адмысловыя эскадроны смерці<ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255" />{{efn|name="see also suni"}}{{efn|name="роль специальной организации"}}. [[18 красавіка]] ў наваколлі Эрзурума адбыўся масавы турэцкі мітынг, на якім армян звінавацілі ў здрадзе, а мусульман, якія дапамагалі ім, папярэдзілі пра тое, што яны таксама падзеляць лёс армян. На працягу наступных тыдняў армяне эрзурумскай вобласці сталі аб’ектам серыі нападаў туркаў. У сярэдзіне мая адбылася разня ў {{нп3|Горад Хыныс|Хынысе|ru|Хыныс}} і яго наваколлі, дзе былі забітыя {{nobr|19 000}} армян. Армяне з іншых вёсак вобласці дэпартаваліся ў Эрзурум, большасць з іх памерла ад голаду, смагі і знясілення, а тых, хто засталіся жывымі, скідалі ў раку са схілаў цясніны Кемах. Большасць з 65 тысяч армянскіх жыхароў Эрзурума ў чэрвені — ліпені [[1915]] года была дэпартавана і забіта ў цясніне Кемах, астатніх дэпартавалі ў [[Алепа]] і [[Масул]], дзе некаторым удалося выжыць. У Эрзуруме былі пакінутыя каля 100 армян, якія працавалі на важных вайсковых аб’ектах. Армяне [[Эрзінджан]]а таксама галоўным чынам былі выразаныя ў цясніне Кемах. У армян [[Байбурт]]а, яшчэ аднаго горада Эрзурумскай вобласці, спачатку адабралі грошы і маладых дзяўчын, даўшы гарантыю бяспекі, потым на іх напалі «''чэтэс''». Тых, хто спрабавалі бегчы назад у Эрзінджан, расстрэльвалі жандары<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Жанчыны і дзеці з [[Арду]] былі пагружаныя на баржы пад падставай транспартавання ў [[Самсун]], а потым вывезеныя ў мора і выкінутыя за борт. Падчас трыбунала [[1919]] года начальнік паліцыі [[Трапезунд]]а паказаў, што адпраўляў маладых армянак у Стамбул у якасці падарунка губернатара вобласці лідарам Іціхат. Падпалі пад гвалт дзяўчыны-армянкі з бальніцы Чырвонага паўмесяца, дзе губернатар Трапезунда гвалтаваў іх і трымаў у якасці наложніц<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. Паўднёвая частка [[Заходняя Арменія|турэцкай Арменіі]] чысцілася ад армян Джэўдэтам і яго {{нп3|батальёны мяснікоў|«''батальёнамі мяснікоў''»|tr|kesab taburi}}. Нягледзячы на законапаслухмяныя паводзіны армян [[Бітліс]]а, Джэўдэт спачатку запатрабаваў у іх выкуп, а потым павесіў многіх з іх. 25 ліпеня горад быў аточаны войскамі Джэўдэта, і пасля нядоўгай аблогі армянская частка горада капітулявала. Мужчыны былі забітыя, маладыя дзяўчыны аддадзеныя мясцовым туркам і курдам, астатняе армянскае насельніцтва адпраўлена на поўдзень і патоплена ў Тыгры. Усяго ў Бітлісе былі забітыя каля {{nobr|15 000}} армян, іх дамы былі перададзеныя турэцкім і курдскім мухаджырам<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. Адначасова было выразана армянскае насельніцтва ў сёлах вакол Бітліса. Пасля Бітліса Джэўдэт адправіўся ў раён {{нп3|Горад Муш|Муша|ru|Муш (город)}}, дзе пасля майскіх нападаў туркаў і курдаў на армян дзейнічала часовае перамір’е. Пасля прыбыцця сіл Джэўдэта ў вобласць пачаліся катаванні лідараў армянскай абшчыны, мужчынскае насельніцтва было заколата штыкамі, жанчыны і дзеці сагнаныя ў стайню і спаленыя жыўцом. Потым Джэўдэт і турэцка-курдскія атрады напалі на армян [[Сасун, гавар|Сасуна]], якія бараніліся, пакуль у іх не скончыліся боепрыпасы і ежа. У гарадах на ўзбярэжжы Чорнага мора армян загружалі на караблі, а потым тапілі. Знішчэнню былі падвергнутыя таксама армяне пратэстанцкай і каталіцкай канфесій. У [[Элязыг|Харпуце]], разам з 13 тысячамі армянскіх салдат, былі забітыя студэнты і выкладчыкі Еўфрацкага каледжа, заснаванага амерыканскімі місіянерамі. Тая ж доля спасцігла армян {{нп3|Мерзіфон|Мерзіфона|ru|Мерзифон}}, у якім пад кіраваннем амерыканскіх пратэстанцкіх місіянераў дзейнічаў Анаталійскі коледж. Пасля высылання большасці з 12 тысяч армян Марсавана прэзідэнт каледжа праз амерыканскага пасла дамогся гарантый бяспекі для членаў каледжа ад Энвера і Талаата, аднак губернатар акругі заявіў, што яму нічога невядома пра гарантыі, і дэпартаваў астатніх армян у пустыню, дзе яны і памерлі. Падпалі пад высыланне і армяне [[Анкара|Анкары]], большасць з якіх прыналежала да каталіцкай канфесіі<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258" />. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:40em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |З успамінаў Такуі Леванян, 1900 года нараджэння<ref name="Adalian-81-83">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Кніга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts|81—83}}</ref>: <br />Ад {{нп3|Палу, Элязыг|Палу|ru|Палу (Элязыг)}} да Тыгранакерта ([[Дыярбакыр|Дыярбекір]]) нас моцна мучылі, і мы вельмі пакутавалі. Не было вады і ежы. У маёй маці было штосьці ў торбе, яна давала нам крыху час ад часу. Мы ішлі ўвесь дзень, ад 10 да 15 дзён. На нагах ужо не заставалася абутку. Нарэшце мы дасягнулі Тыгранакерта. Там мы памыліся ля вады, размачылі няшмат сухога хлеба, які ў нас быў, і з’елі. Прайшла чутка, што губернатар патрабуе ад армян вельмі прыгожую 12-гадовую дзяўчынку… Уначы яны прыйшлі з ліхтарамі, шукаючы такую дзяўчыну. Яны знайшлі яе, адабралі ў рыдаючай маці і сказалі, што вернуць яе, потым. Пазней яны вярнулі дзіцё, амаль мёртвае, у жудасным стане, пакінуўшы яго на каленах маці. Маці гучна галасіла, і дзіцё, не вынесшы таго, што адбылося, памёрла. Жанчыны не маглі супакоіць яе. Нарэшце жанчыны паспрабавалі вырыць яму з дапамогай прылады аднаго жандара, і пахавалі дзяўчынку. Там была вялікая сцяна і мая маці і некалькі жанчын напісалі на ёй «''Тут пахавана Шушан''». |} У адрозненне ад ранейшых дэпартацый, якія адрознівалі невінаватых з пункту гледжання ўлад армян ад «''вінаватых''» у межах мясцовых армянскіх абшчын, дэпартацыі з [[Кілікія|Кілікіі]] ўжо не рабілі адрознення паміж армянскімі рэвалюцыйнымі і лаялістычнымі супольнасцямі. Гэтыя дэпартацыі не залежалі таксама ад блізкасці да мяжы і тычыліся ўсіх армян Асманскай імперыі. Гэтым дэпартаваным не падавалася ежа, што азначала фактычную смерць ад голаду. Ім не забяспечвалася абарона, і па дарозе яны падпадалі пад рабаванні і гвалт нерэгулярных асманскіх сіл, курдскіх, чаркескіх і іншых мусульманскіх плямён, у выніку чаго да канчатковага пункта ў пустыні даходзілі каля 20 %. Тое ж самае адбывалася з армянамі ўсёй Усходняй Анатоліі. Армяне заходніх правінцый адносна бесперашкодна дайшлі да Дэр Зора, дзе пасля ў большасці памерлі ці былі забітыя. Лічыцца, што практыка агульнага разбурэння армянскіх абшчын Анатоліі пачалася [[24 красавіка]] [[1915]] года, калі былі арыштаваныя і дэпартаваныя ў Анкару лідары армянскай абшчыны Канстанцінопаля. Да сярэдзіны чэрвеня амаль усе яны былі забітыя. А да гэтага часу ўжо былі амаль цалкам знішчаныя армянскія абшчыны Бітліса і [[Эрзурум]]а. [[9 чэрвеня]] міністэрства ўнутраных спраў скіравала губернатару Эрзурума вымогу прадаць маёмасць дэпартаваных армян, вяртанне якіх ужо не чакалася. Цягам лета [[1915]] года арэал дэпартацый пашыраўся, улучаючы раёны сучаснай Сірыі. Паводле плана дэпартацый, армяне не павінны былі перавышаць 10 % мясцовага насельніцтва, што адлюстроўвала страх младатуркаў перад канцэнтрацыяй армян. Ёсць і падставы меркаваць, што забойствы да 150 000 чалавек у лагерах вакол пустыні Дэр Зор былі здзейсненыя чаркесамі, чачэнцамі і арабамі, каб не дапусціць збору вялікай колькасці армян у адным месцы<ref name="A Question of Genocide, 270-272" />. Адно з самых яркіх сведчанняў разаніны пакінулі чатыры арабскія атаманскія чыноўнікі, якія перайшлі на бок расіян і пазней расказалі падрабязнасці дэпартацыі {{нп3|Марк Сайкс|Марку Сайксу|ru|Сайкс, Марк}}. Так, паводле слоў лейтэнанта Саіда Ахмеда Мухтэра Аль-Бааджа, які знаходзіўся ў [[Трапезунд]]зе ў [[1915]] годзе, ён ведаў, што высыланне армян азначае разню, і яму быў вядомы афіцыйны загад расстрэльваць дэзерціраў без суда. Лейтэнант Саід Ахмед паведаміў, што ў сакрэтным загадзе замест слова «''дэзерціраў''» было «''армян''», што сведчыць пра разуменне цэнтральнай уладай злачыннасці сваіх дзеянняў і жаданне іх схаваць<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2" />. Забойствы армян суправаджаліся рабаваннямі і крадзяжом. Паводле сведчання гандляра Мехмета Алі ({{lang-tr|Mehmed Ali}}), Асент Мустафа і губернатар Трапезунда Джамаль Азмі прысвоілі армянскіх каштоўнасцей коштам ад {{nobr|300 000}} да {{nobr|400 000}} турэцкіх залатых фунтаў (на той момант каля {{nobr|1 500 000}} долараў ЗША). Амерыканскі консул у Алепа дакладваў у Вашынгтон, што ў Турцыі дзейнічала «''гіганцкая схема рабавання''». Консул у Трапезундзе паведамляў, што штодня назірае, як «''натоўп турэцкіх жанчын і дзяцей ішоў за паліцыяй як сцярвятнікі і захопліваў усё, што мог панесці''», і што дом камісара Іціхат у Трапезундзе поўны золатам і каштоўнасцямі, якія складаюць яго долю ад рабаванняў<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86" />. Да канца лета [[1915]] года значная частка армянскага насельніцтва імперыі была забіта. Нягледзячы на спробы асманскіх улад гэта схаваць, уцекачы, якія дабраліся да Еўропы, расказалі пра вынішчэнне армянскага насельніцтва. [[27 красавіка]] [[1915]] года армянскі {{нп3|каталікос|каталікос|ru|Католикос}} заклікаў [[ЗША]] і [[Італія|Італію]] ўмяшацца з мэтай спыніць разню. Саюзныя дзяржавы публічна асудзілі разню армян туркамі і курдамі пры патуральніцтве асманскіх улад, аднак ва ўмовах вайны не маглі нічога зрабіць для рэальнага аблягчэння іх лёсу. У Вялікабрытаніі пасля афіцыйнага расследавання была выпушчана кніга дакументаў «''Стаўленне да армян у Асманскай імперыі''»<ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire" />, у Еўропе і ЗША пачаўся збор сродкаў для ўцекачоў. Знішчэнне армян у цэнтральнай і заходняй Анатоліі працягвалася і пасля жніўня [[1915]] года<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567" />. Расійскія ўлады і грамадскасць распачыналі высілкі па падаванні гуманітарнай дапамогі ўцекачам (спачатку толькі хрысціянам, а з вясны 1916 гады — і мусульманам), для чаго было арганізавана адмысловае ведамства на чале з генералам Міхалам Тамамшовым. Пры спрыянні Усерасійскага саюза гарадоў была арганізавана сетка страўней на акупаваных расійскай арміяй тэрыторыях. Тым не менш пераважалі вайсковыя меркаванні — так, у жніўні 1916 года камандуючы {{нп3|Каўказская армія, Расійская імперыя, 1914—1918|Каўказскай арміяй|ru|Кавказская армия (Российская империя, 1914—1918)}} [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|генерал Юдзеніч]] забараніў армянскім уцекачам вяртацца на пакінутыя імі землі: «''вяртанне жыхароў на занятыя намі ў Турцыі землі заўчаснае, бо ўскладніць і без таго складанае пытанне паставак харчу ў гэтыя рэгіёны''»; астатняе ж насельніцтва было скіравана на сельскагаспадарчыя працы ў непасрэдным тыле для патрэб арміі. Пазней генерал-губернатар акупаваных раёнаў генерал Пяшкоў таксама публічна абгрунтоўваў гэту забарону нежаданнем правакаваць «''непажаданую паніку і непатрэбныя ахвяры''», маючы на ўвазе досвед эвакуацыі расійскай арміяй у жніўні 1916 года перад турэцкім наступленнем 50 тысяч армян з [[Ван (горад)|Вана]], [[Бітліс]]а і [[Горад Муш|Муша]] ў Басен і {{нп3|Горад Ыгдыр|Ыгдыр|ru|Ыгдыр}}: пасля эвакуацыі расійскія ўлады сутыкнуліся з праблемай забеспячэння перасяленцаў харчамі і медыкаментамі. У сувязі з харчовай праблемай вясной 1915 года Юдзеніч выступіў таксама з прапановай перасяліць на кінутыя курдамі раёны {{нп3|Горад Элешкірт|Алашкерта|ru|Элешкирт}}, Дыядына і {{нп3|Горад Дагубаязіт|Баязета|ru|Догубаязит}} казакоў, якія нароўні з армянамі павінны былі бы забяспечваць правізіяй 4-ы казачы корпус, што, быўшы падтрымана на словах грамадзянскай адміністрацыяй, так і не было, зрэшты, рэалізавана. Як і на іншых франтах, расійская армія з вайсковых меркаванняў практыкавала і прымусовыя лакальныя дэпартацыі мясцовага насельніцтва: так, каля [[Эрзурум]]а былі выселеныя больш за 10 тысяч армян з дзесяціверставой прыфрантавой зоны непасрэдна ў раён горада, што яшчэ больш пагоршыла сітуацыю з харчамі. Пратэсты армянскага насельніцтва выклікала і прынятае ў чэрвені 1915 года рашэнне камандуючага Арарацкім атрадам {{нп3|Андрэй Міхайлавіч Нікалаеў|генерал-маёра Нікалаева|ru|Николаев, Андрей Михайлович}} дазволіць курдам ізноў пасяліцца ў наваколлі Вана. Апроч перасяленняў армянскага насельніцтва расійскімі ўладамі, якія пераследвалі вайсковыя і гуманітарныя мэты, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Пяшкоў|генерал-губернатар Пяшкоў|ru|Пешков, Николай Николаевич}} планаваў і маштабную акцыю: дэпартацыю ўсіх армян да ўсходу ад возера Ван, а курдаў — да поўдня; у раёнах [[Трабзон|Трапезунда]] і Эрзурума дазвалялася пражыванне толькі тых армян, якія жылі ў гэтых рэгіёнах у даваенны час; павінен быў быць усталяваны рэжым [[апартэід]]у з паасобным пражываннем розных нацыянальнасцей. Гэты план, зрэшты, таксама не быў ажыццёўлены<ref name="holquist">{{артыкул|аўтар= Peter Holquist.|загаловак= The Politics and Practice of the Russian Occupation of Armenia, 1915—February 1917|адказны = Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark|выданне= A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire|месца= Oxford|выдавецтва= Oxford University Press|год= 2011|старонкі= 151—174}}</ref>. === Медыцынскія эксперыменты над армянамі === [[Файл:Nød i Armenia - fo30141712130022 302.jpg|thumb|270px]] У якасці аднаго з апраўданняў знішчэння атаманскіх армян выкарыстоўвалася біялагічнае абгрунтаванне. Армяне называліся «''небяспечнымі мікробамі''», ім прысвойваўся ніжэйшы біялагічны статус, чым мусульманам. Галоўным прапагандыстам гэтай палітыкі быў доктар {{нп3|Мехмет Рашыд|Мехмет Рашыд|ru|Решид, Мехмет}}, губернатар {{нп3|Дыярбекір, вілает|Дыярбекіра|ru|Диярбекир (вилайет)}}, які першым распарадзіўся прыбіваць падковы да ног дэпартаваных. Рашыд практыкаваў таксама распяцце армян, імітуючы распяцце Хрыста<ref name="Dictionary of Genocide-21-22" />. [[:tr:Türk Ansiklopedisi|Афіцыйная турэцкая энцыклапедыя]] 1978 года характарызуе Рашыда як «''выдатнага патрыёта''»<ref name="A Question of Genocide-126-148" />. Адсутнасць прымальных побытавых умоў і медыкаментаў прывяла да пашырэння ў турэцкай арміі эпідэмій, што забралі жыццё кожнага дзясятага салдата. Паводле дырэктывы лекара Трэцяй арміі {{нп3|Тэўфік Салім|Тэўфіка Саліма|tr|Tevfik Sağlam}} для распрацоўкі вакцыны супраць [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]] ў цэнтральнай бальніцы [[Эрзінджан]]а праводзіліся эксперыменты над армянскімі салдатамі і кадэтамі вайсковых вучылішчаў, большасць з якіх загінула. Ускосныя сведчанні паказваюць на ўдзел у гэтых эксперыментах і [[Бехаэдзін Шакір|Бехаэдзіна Шакіра]]. Эксперыменты непасрэдна праводзіў прафесар медыцынскай школы [[Стамбул]]а {{нп3|Хамдзі Суат Акнар|Хамдзі Суат Акнар|tr|Hamdi Suat Aknar}}, які ўводзіў пацыентам кроў, заражаную тыфам. Пасля сканчэння вайны падчас разгляду гэтай справы стамбульскім трыбуналам Хамі Суат быў змешчаны ў клініку медыцынскай школы на прымусовае лячэнне з прычыны «''вострага псіхозу''»<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. Сёння ў Турцыі Хамдзі Суат лічыцца заснавальнікам турэцкай бактэрыялогіі і яму прысвечаны мемарыяльны дом-музей у Стамбуле. Яго эксперыменты былі ўхваленыя галоўным санітарным інспектарам Атаманскіх узброеных сіл Сулейманам Нуманам ({{lang-tr|Süleyman Numan}}). Эксперыменты выклікалі пратэсты нямецкіх лекараў у Турцыі, а таксама некалькіх турэцкіх урачоў. Адзін з іх, Джамаль Хайдар ({{lang-tr|Cemal Haydar|}}), які асабіста прысутнічаў пры эксперыментах, у адкрытым лісце міністру ўнутраных спраў у [[1918]] годзе ахарактарызаваў эксперыменты як «''варварскія''» і «''навуковыя злачынствы''». Хайдара падтрымаў галоўны ўрач бальніцы Чырвонага паўмесяца Эрзінджана доктар Салахедзін, які прапанаваў уладам дапамогу ў вышуку вінаватых у арганізацыі і правядзенні медыцынскіх эксперыментаў. Міністэрства абароны адхіліла гэтыя абвінавачанні ў свой адрас, аднак Хайдар і Салахедзін пацвердзілі сведчанні. Хайдар паўтарыў пра забойствы сотняў армян у выніку медыцынскіх эксперыментаў, а паводле заявы Салахедзіна, на яго ціснулі з мэтай прымусіць яго замоўкнуць. У выніку палітычнай блытаніны пераходнага перыяду арганізатарам эксперыментаў удалося пазбегнуць кары. Хамі Суат пасля апублікаваў вынікі сваіх даследаванняў, дзе апісваліся эксперыменты над «''асуджанымі злачынцамі''»<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77" />. У выніку расследавання, праведзенага {{нп3|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|ваенным трыбуналам 1919 года|en|Turkish courts-martial of 1919–20}}, сталі таксама вядомыя факты атручвання армянскіх дзяцей і цяжарных жанчын кіраўніком санітарна-гігіенічных службаў і дэпартамента аховы здароўя [[Трапезунд]]а Алі Сейбам ({{lang-tr|Ali Saib}}). Тых, хто адмаўляўся прымаць яд, сілком прымушалі прымаць яго ці тапілі ў моры. Выжыўшых пасля дэпартацыі армян, якія дабраліся да лагераў у Месапатаміі, Сейб забіваў, уводзячы ім смяротную дозу [[марфін|морфію]] ці атрутных рэчываў. Французскія і турэцкія сведкі пацвярджалі факты атручвання дзяцей у бальніцах і школах. Сейбам выкарыстоўваліся таксама мабільныя паравыя лазні ({{lang-tr|Etüv|}}), у якіх дзяцей забівалі перагрэтай парай<ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80" />. === Абарона армян === {{main|Абарона гары Муса-Даг}} Армянскае насельніцтва, якое жыло ў раёне гары Муса-Даг, недалёка ад Антыёхіі, прадбачачы знішчэнне, у ліпені [[1915]] года збегла ад улад у горы і там арганізавала паспяховую абарону, адбіваючы атакі асманскіх войскаў сем тыдняў. Каля 4000 чалавек былі выратаваныя французскім вайсковым суднам і вывезеныя ў [[Порт-Саід]]. Частка абаронцаў ўступіла ў {{нп3|Французскі армянскі легіён|французскі Усходні легіён|ru|Французский армянский легион}} і асабліва выявіла сябе ў бітве супраць туркаў пры Арары ў 1918 годзе. Пра абарону Муса-Дага напісана шырока вядомая кніга Франца Верфеля «''{{нп3|Сорак дзён Муса-Дага|Сорак дзён Муса-Дага|ru|Сорок дней Муса-Дага}}''»<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267" />. Буйныя арганізаваныя супраціўленні былі таксама ва {{нп3|Урфійская самаабарона|Урфе|ru|Урфийская самооборона}}<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-618-621">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=618-621}}</ref>, {{нп3|Мушская самаабарона|Мушы|hy|Մշո ինքնապաշտպանություն}}<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-345-349">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=345-349}}</ref>, {{нп3|Сасунская самаабарона, 1915|Сасуне|hy|Սասունի ինքնապաշտպանություն (1915)}} і [[Ванская бітва|Ване]]. === Выступы туркаў і немцаў супраць знішчэння армян === {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |[[Тэадор Рузвельт]]<ref name="Letters of Theodore Roosevelt" />, прэзідэнт ЗША (1901—1909):<br /> «''Жах, што ахапіў армян, — факт. У значнай ступені гэта вынік палітыкі пацыфізму, якой прытрымліваўся гэты народ на працягу апошніх чатырох гадоў. … армянская разня — найбольшае злачынства гэтай вайны, і калі ў нас не атрымаецца выступіць супраць Турцыі, значыць — мы патураем ім''». |} Даследаванні дапамогі армянам з боку мусульман абцяжараныя, бо дапамога армянам у многіх выпадках каралася смерцю і, адпаведна, хавалася. Тым не менш, вядомыя шматлікія выпадкі выратавання армянскіх дзяцей турэцкімі сем’ямі, а таксама выпадкі пратэстаў асманскіх чыноўнікаў, якія адмаўляліся браць удзел у забойствах армянскага насельніцтва. Супраць дэпартацыі армян выступілі кіраўнік горада [[Алепа]] {{нп3|Мехмед Джаляль-бей|Мехмед Джаляль-бей|ru|Мехмед Джеляль-бей}}, які заявіў, што армяне бароняцца і што права жыць — натуральнае права кожнага чалавека, і забараніў любыя рэпрэсіі супраць армянскага насельніцтва, а таксама губернатары [[Смірна|Смірны]] Рамі-бей і [[Эдырнэ|Адрыянопаля]] Хаджы Адыл-бей. Джаляль-бей у чэрвені [[1915]] года быў адхілены ад кіравання горадам. Камандзір канцэнтрацыйнага лагера ў пустыні Дэр-Зор, Алі Суэд Бей, які спрабаваў палегчыць долю армян, быў ссунуты з пасады, а на яго месца быў пастаўлены Зэкі-бей, які выяўляў да армян вылучную жорсткасць. Адзін з лідараў младатуркаў, [[Ахмед Джамаль-паша|Джамаль-паша]], у сваіх мемуарах пісаў пра тое, што ён прыйшоў у жах ад злачынстваў супраць армян і спрабаваў змякчыць іх долю, аднак гісторыкі сумняваюцца ў праўдзівасці гэтых выказванняў<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. Прадстаўнікі саюзнага туркам нямецкага боку ў большасці пасіўна патуралі рэпрэсіям супраць армян. Нямецкі пасол барон фон Вангенхайм, нягледзячы на падрабязную карціну, што паказвалася яму консуламі, пратэставаў толькі супраць дробных парушэнняў. І толькі трэці, пасля фон Вангенхайма, нямецкі пасол граф фон Вольф-Метэрніх ацаніў дзеянні [[Іціхат]] як шавінізм, скіраваны на знішчэнне армян. Нямецкі місіянер [[Іаганес Лепсіус]] здолеў наведаць Стамбул у [[1915]] годзе, аднак яго просьбы да Энвера пра абарону армян засталіся без адказу. Па вяртанні ў [[Германія|Германію]] Лепсіус без асаблівага поспеху спрабаваў прыцягнуць грамадскую ўвагу да становішча армян у Турцыі. Доктар {{нп3|Армін Вегнер|Армін Вегнер|en|Armin T. Wegner}}, які служыў у Турцыі пры фельдмаршале фон Гольцы, сабраў вялікі архіў фатаграфій. Яго фатаграфія армянскай жанчыны, якая ідзе пад турэцкім канвоем, стала адным са знакаў генацыду армян. У [[1919]] годзе Вегнер напісаў ліст прэзідэнту [[ЗША]] Вільсану, у якім паведаміў вядомыя яму падрабязнасці знішчэння армян. Марцін Ніпаж ({{lang-de|Martin Niepage}}), нямецкі выкладчык тэхнічнай школы ў Алепа, у кнізе 1916 года пакінуў апісанні варварскіх забойстваў армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271" />. {|class="graytable" |+ | align="center" | [[Файл:Armeniagen6a.jpg|center|300px]] | width="2%"| | align="center" | [[Файл:Morgenthau336.jpg|center|280px]] | align="center" | [[Файл:Marcharmenians.jpg|center|320px]] | width="2%"| |- | align="center" | Рэшткі забітых армян (фатаграфія апублікавана ў 1918 годзе<br />ў кнізе пасла ЗША [[Генры Маргента, старэйшы|Генры Маргента]]) | | align="center" | Армяне, знішчаныя ў Алепа<ref name="The Independent, 27-03-1920" /> | align="center" | Калона армян рухаецца<br />пад узброенай аховай. Красавік 1915 года | |} === Карта асноўных раёнаў знішчэння армянскага насельніцтва. Канцэнтрацыйныя лагеры === [[Файл:Armenian Genocide Map-ru.svg|thumb|800px|center]] == Асманская імперыя і Рэспубліка Арменіі ў 1918—1923 гадах == {{Гл. таксама|Армяна-турэцкая вайна, 1920|Рэспубліка Арменіі}} Па ўмовах [[Мудраскае перамір’е|Мудраскага перамір’я]], саюзныя дзяржавы абавязваліся пакараць туркаў і ўзнагародзіць армян. Настойваючы на кантролі над стратэгічнымі шляхамі, вызваленні ваеннапалонных і сыходзе турэцкіх войскаў з Закаўказзя, Брытанія пагадзілася замяніць патрабаванне вываду турэцкіх войскаў з шасці армянскіх вілаетаў на права саюзнікаў увесці ў гэтыя вілаеты войскі «''ў выпадку хваляванняў''». Тым не менш [[Антанта|саюзныя краіны]] не збіраліся выконваць гэты пункт дагавора. Пры эвакуацыі з [[Эрыванская губерня|Эрыванскай вобласці]] турэцкая армія зрабавала і вывезла ўсё, што магчыма: запасы харчаў, хатняе быдла, прылады працы, адзенне, мэблю і нават дзверы, вокны і чыгуначныя шпалы. Калі армянская армія ў снежні [[1918]] года заняла [[Гюмры|Александропаль]], на чыгунцы не было ніводнага лакаматыва ці чыгуначнага вагона. Зіма [[1918]]—[[1919]] года ў пазбытай харчаў, адзення і медыкаментаў [[Арменія|Арменіі]] суправаджалася масавай гібеллю людзей. Выжыўшыя ва ўмовах голаду і марозу станавіліся ахвярамі [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]]. У выніку загінулі амаль {{nobr|200 000}} армян, г. зн. 20 % насельніцтва Арменіі. У [[1919]] годзе пры нараджальнасці 8,7 смяротнасць складала 204,2 чалавекі на 1000 жыхароў. Дзеянні асманскай арміі пры адступленні з Арменіі некаторымі гісторыкамі расцэньваюцца як працяг генацыду<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313" />. Працэс выгнання і знішчэння турэцкіх армян завяршыўся серыяй вайсковых кампаній у [[1920]] годзе супраць уцекачоў, якія вярнуліся ў Кілікію, і ў час {{нп3|Разня ў Смірне|разні ў Смірне|ru|Резня в Смирне}}, калі войскі пад камандаваннем [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля]] выразалі армянскі квартал у Смірне, а потым, пад ціскам заходніх дзяржаў, дазволілі эвакуявацца жывым. Са знішчэннем армян Смірны, апошняй ацалелай кампактнай абшчыны, армянскае насельніцтва Турцыі практычна спыніла існаванне на сваёй гістарычнай радзіме. Уцекачы, што засталіся жывымі, рассеяліся па свеце, утварыўшы дыяспары ў некалькіх дзясятках краін<ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide" />. == Спрэчныя пытанні. Дэмаграфія, тэрміны і прыняцце «''канчатковага рашэння''» == === Армянскае насельніцтва Турцыі === Адным з найбольш спрэчных пытанняў з’яўляецца колькасць ахвяр, адказ на яго часта залежыць ад палітычных пераваг. Дакладны падлік ліку ахвяр немагчымы, а ацэнка грунтуецца на ўскосных прыкметах і сведчаннях. Адной з такіх прыкмет з’яўляецца колькасць армянскага насельніцтва Асманскай імперыі. З моманту ўзнікнення армянскага пытання дэмаграфічная вага армян стала ў Турцыі пытаннем палітычным, закліканым паказаць, што армяне складалі толькі нязначную меншасць сярод мусульманскага насельніцтва. Пад уплывам [[Танзімат|рэформ]] у [[1864]]—[[1866]] гадах {{нп3|Эрзурум, вілает|Эрзурумскі вілает|ru|Эрзурум (вилайет)}}, былое губернатарства Эрменістан, быў падзелены на сем частак, якімі кіравалі муташэрыфы ({{lang-tr|Mutasarrıf}}). Частка тэрыторый Эрзурумскага вілаета была перададзена правінцыі [[Дыярбакыр (правінцыя)|Дыярбакыр]]. Тым не менш, армяне складалі значную долю насельніцтва вілаета, і ў 1878 годзе Эрзурумскі вілает шляхам выдалення цэлых раёнаў ад яго і дадання іншых быў падзелены на чатыры вілаеты: [[Эрзурум (правінцыя)|Эрзурум]], [[Ван (правінцыя)|Ван]], [[Хакары (правінцыя)|Хаккары]] і [[Муш (правінцыя)|Муш]]. У [[1886]] годзе Порта падзяліла [[Армянскае нагор’е]], гэтым разам на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі. Апошняе перакройванне раёнаў адбылося ў [[1895]] годзе, восем вілаетаў былі аб’яднаныя ў шэсць новых адміністрацыйных адзінак. Пры дэмаграфічных падліках асманскі ўрад лічыў асобна [[Армянская апостальская царква|артадаксальных]] армян ад армян-каталікоў і армян-пратэстантаў, ад грэкаў і сірыйцаў; у той час жа туркі, {{нп3|туркаманы|туркаманы|ru|Туркоманы}}, [[курды]], {{нп3|Кызылбашы|кызылбашы|ru|Кызылбаши}}, [[езіды]] і інш. лічыліся супольна<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267" />. {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |Прафесар {{нп3|Ізраэль Чарні|Ізраэль Чарні|ru|Чарни, Израэль}}<ref name="Барсегов-623" />:<br /> «''Генацыд армян характэрны ў многіх адносінах, у тым ліку і таму, што ў крывавым XX стагоддзі ён быў раннім прыкладам масавага генацыду, які многія прызнаюць як „рэпетыцыю“ Халакосту''». |} Першы перапіс насельніцтва ў Асманскай імперыі [[1844]] года паказаў каля {{nobr|2 000 000}} армян у [[Анатолія|Азіяцкай Турцыі]]. У [[1867]] годзе на [[Сусветная выстаўка (1867)|Сусветнай выстаўцы]] ў [[Парыж]]ы кіраўніцтва імперыі заявіла пра {{nobr|2 000 000}} армян у [[Малая Азія|Малой Азіі]] і {{nobr|400 000}} у еўрапейскай Турцыі. Паводле дадзеных армянскага патрыярхату, у [[1878]] годзе колькасць армян у Асманскай імперыі складала {{nobr|3 000 000}}: {{nobr|400 000}} у еўрапейскай Турцыі, {{nobr|600 000}} у заходняй Малой Азіі, {{nobr|670 000}} у вілаетах [[Сівас]], [[Трапезунд]], [[Кайсеры]] і [[Дыярбакыр]] і {{nobr|1 330 000}} на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’і]]. У афіцыйным перапісе [[1881]]—[[1893]] гадоў лік армян рэзка падае да {{nobr|1 048 143}} чалавек. Нават з улікам страт у [[1878]] годзе [[Карс]]а і {{нп3|Горад Ардахан|Ардахана|ru|Ардахан}} такое змяншэнне колькасці армян можна вытлумачыць толькі маніпуляцыямі з лічбамі. Штогоднікам асманскага ўрада ({{lang-tr|Salname}}) за [[1882]] год падатак, што выплачваўся немусульманскімі мужчынамі, быў вылічаны ў памеры {{nobr|462 870}} [[Турэцкі фунт|турэцкіх фунтаў]], аднак паводле таго ж штогодніка савет міністраў Турцыі чакаў паступленняў ад гэтага падатку ўдвая больш, што ўскосна пацвярджае заніжэнне колькасці немусульманскага насельніцтва ўдвая. Афіцыйны перапіс паказваў адсутнасць армян у некаторых гарадах, у дачыненні да якіх верагодна вядома пра іх наяўнасць. Асманскі перапіс [[1907]]—[[1908]] гадоў выклікае тыя ж пытанні, што і папярэдні. Згодна з гэтым перапісам, армянскае насельніцтва [[Эрзурум]]а, [[Бітліс]]а і [[Ван (горад)|Вана]] засталося тым жа, нягледзячы на разаніну 1894—1896 гадоў. Раймонд Кеваркян, падрабязна аналізуючы дэмаграфічныя дадзеныя, мяркуе, што гэты перапіс не меў дачынення да рэальнага падліку армянскага насельніцтва і толькі паўтарыў дадзеныя папярэдняга перапісу, якія, у сваю чаргу, былі заніжаны ўдвая. У [[1912]] годзе армянская патрыярхія ацаніла колькасць армян у вілаетах Ван, Бітліс, [[Элязыг (правінцыя)|Элязыг]], [[Дыярбакыр (правінцыя)|Дыярбакыр]], і Эрзурум у {{nobr|804 500}} чалавек. У [[1914]] годзе патрыярхія правяла больш дакладныя падлікі, якія паказалі {{nobr|1 845 450}} армян на тэрыторыі імперыі. Змяншэнне армянскага насельніцтва больш чым на мільён можна вытлумачыць разанінай [[1894]]—[[1896]] гадоў, уцёкамі армян з Турцыі і гвалтоўным зваротам у іслам. Апроч таго, перапіс не быў поўным, бо перапісчыкі патрыярхіі не мелі доступу да ўсіх армянанаселеных пунктаў, асабліва калі яны кантраляваліся курдскімі плямёнамі. Найбольш паказальна гэта для вілаета Дыярбакір, армянскае насельніцтва якога, паводле афіцыйных дадзеных, складала {{nobr|73 226}} чалавек, паводле падлікаў патрыярхіі — {{nobr|106 867}}, а вясной 1915 года з вілаета былі дэпартаваныя {{nobr|120 000}} армян. Афіцыйная асманская статыстыка ацэньвала армянскае насельніцтва імперыі ў 1915 годзе ў {{nobr|1 295 000}} чалавек<ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278" />. Паводле «''Брытанікі''», існуюць ацэнкі ад 1 млн да больш чым 3,5 млн<ref name="britannica-armenian-massacres" />. Сучасныя ацэнкі армянскага насельніцтва Асманскай імперыі вагаюцца паміж {{nobr|1 500 000}}<ref name="Erik Jan Zürcher" /> і {{nobr|2 500 000}}<ref name="Lise Noël" /> чалавек. === Колькасць ахвяр === [[Файл:Геноцид армян.jpg|thumb|right|300px|Армянскія сіроты ў снезе чакаюць у чарзе для прыняцця ў прытулак. Фота [[Армін Вегнер|А. Вегнера]].]] Канкрэтная ацэнка колькасці ахвяр можа залежаць ад узятай за аснову ацэнкі агульнай колькасці армянскага насельніцтва (гл. [[#Армянскае насельніцтва Турцыі]])<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Яшчэ адным параметрам, што ўплывае на ацэнку колькасці ахвяр, з’яўляецца перыяд часу, які разглядаецца як працягласць генацыду: сучасныя ацэнкі вагаюцца паміж няпоўным 1915 годам<ref name="eoe-54-1" /> і перыядам з 1915 па 1923 год<ref name="Rummel 224—225" />. [[28 верасня]] [[1915]] года губернатар [[Дыярбакыр]]а Рашыд-бей у тэлеграме Талаату паведамляў, што ён выслаў з вобласці {{nobr|120 000}} армян, тым часам як афіцыйная асманская статыстыка паказвала амаль удвая меншы лік<ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137" />. У жніўні [[1915]] года Энвер-паша паведаміў Эрнсту Якху ({{lang-de|Ernst Jackh}}) пра {{nobr|300 000}} загінулых армян. Згодна [[Іаганес Лепсіус|Іаганесу Лепсіусу]], былі забітыя каля 1 мільёна армян, у [[1919]] годзе Лепсіус пераглядзеў сваю ацэнку да {{nobr|1 100 000}} чалавек. Паводле яго дадзеных, толькі падчас асманскага ўварвання ў [[Закаўказзе]] ў [[1918]] годзе былі забітыя ад 50 да 100 тысяч армян. {{нп3|Эрнст Зомер|Эрнст Зомер|en|Johann Wilhelm Ernst Sommer}} з «''Нямецкага саюза дапамогі''» ({{lang-de|Deutscher Hilfsbund}} Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) ацаніў лік дэпартаваных у {{nobr|1 400 000}}, а выжыўшых — у {{nobr|250 000}}<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. [[20 снежня]] [[1915]] года консул [[Германія|Германіі]] ў [[Алепа]] Рослер паведаміў [[рэйхсканцлер]]у, што, зыходзячы з агульнай ацэнкі армянскага насельніцтва ў 2,5 млн, ацэнка ліку загінуўшых у {{nobr|800 000}} з’яўляецца цалкам імавернай і можа быць яшчэ вышэй. Адначасова ён адзначыў, што калі за аснову ацэнкі будзе ўзята колькасць армянскага насельніцтва ў 1,5 млн, то лік загінуўшых варта адпаведна зменшыць (г. зн., ацэнка ліку загінулых будзе складаць {{nobr|480 000}})<ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001" />. Згодна Лепсіусу, у іслам былі сілком навернутыя ад {{nobr|250 000}} да {{nobr|300 000}} армян, што выклікала пратэсты некаторых мусульманскіх лідараў імперыі. Так, муфтый [[Кютах’я|Кютах’і]] абвясціў супярэчным ісламу гвалтоўны зварот армян. Зварот у іслам не меў рэлігійнага сэнсу для лідараў младатуркаў, якія былі нявернікамі, аднак яны пераследавалі палітычныя мэты разбурэння армянскай ідэнтычнасці і змяншэння колькасці армян, каб падарваць глебу да патрабавання аўтаноміі ці незалежнасці з боку армян<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272" />. Сучасныя ацэнкі колькасці ахвяр адрозніваюцца ад {{nobr|200 000}} (некаторыя турэцкія крыніцы<ref name="Zuercher 115" /> і Стэнфард Шоу ў першым выданні «''History of the Ottoman Empire and modern Turkey''»<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" />) да больш {{nobr|2 000 000}} армян (некаторыя армянскія крыніцы<ref name="Zuercher 115" /> і {{нп3|Рудольф Румель|Рудольф Румель|ru|Руммель, Рудольф}}<ref name="Rummel 224—225" />). Рональд Сюні заве дыяпазон ацэнак ад некалькіх сотняў тысяч да 1,5 млн<ref name="Looking toward Ararat-114" />. На думку «''Энцыклапедыі Асманскай імперыі''», найбольш кансерватыўныя ацэнкі паказваюць лік ахвяр каля {{nobr|500 000}}, а больш высокай з’яўляецца ацэнка армянскіх навукоўцаў у 1,5 млн<ref name="eoe-54-2" />. Паводле «''[[Энцыклапедыя Брытаніка|Брытанікі]]''» загінулі ад {{nobr|600 000}} да {{nobr|1 500 000}} армян<ref name="britannica-armenian-massacres" />, Гюнтэр Леві паведамляе аб {{nobr|642 000}}<ref name="Guenter Lewy 240" />, Эрык-Ян Цюрхер вызначае колькасць ад {{nobr|600 000}} да {{nobr|800 000}} ахвяр<ref name="Zuercher 115" />, Роджэр Сміт называе «''больш мільёна''»<ref name="Roger Smith 8" />, «''Энцыклапедыя генацыду''» лічыць, што былі знішчаныя да 1,5 мільёна армян<ref name="Rouben Paul Adalian 1999" />, згодна [[Рудольф Румель|Румеля]], былі знішчаныя {{nobr|2 102 000}} армян<ref name="Таблица 10.2"/> (з іх {{nobr|258 000}} жылі за межамі Асманскай імперыі). Паводле Дугласа Говарда, большасць гісторыкаў ацэньваюць лік ахвяр у дыяпазоне ад {{nobr|800 000}} да {{nobr|1 000 000}}<ref name="Douglas Arthur Howard 83" />. На думку [[Рычард Аванісян|Рычарда Аванісяна]], да апошняга часу найбольш пашыранай ацэнкай была лічба {{nobr|1 500 000}}, аднак у апошні час у выніку палітычнага ціску Турцыі гэта ацэнка пераглядаецца ў бок зніжэння<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271" />. Паводле Армена Марсубяна большасць гісторыкаў ацэньваюць колькасць ахвяр ад 1 да 1,5 мільёна чалавек<ref name="Marsoobian-135" />. Профільныя энцыклапедыі даюць наступныя ацэнкі: «''Encyclopedia of Genocide''» — каля 1 мільёна да 1918 года<ref name="Encyclopedia of genocide, 61">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|61|volume=1}}</ref>, «''Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity''» — каля 1,2 мільёна<ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide" />, «''Dictionary of Genocide''» — не менш 1 мільёна, але бліжэй да 1,5 мільёна загінуўшых<ref name="Totten 19">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|19}}</ref>. === Прыняцце «''канчатковага рашэння''» === Іншым спрэчным пытаннем з’яўляецца час прыняцця рашэння пра знішчэнне армянскага насельніцтва Турцыі. Гісторыкі, якія разглядаюць гэту праблему (аналагічна гісторыкам [[Халакост]]у), падзяляюцца на дзве групы: «''інтэнцыяналістаў''», якія лічаць, што туркі даўно выношвалі планы знішчэння армян, а падзеі канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] з’яўляюцца рэпетыцыяй масавага знішчэння армян у [[1915]] годзе, і «''функцыяналістаў''», якія мяркуюць, што падзеі насілі досыць выпадковы характар і адбыліся пад уплывам уяўленняў пра армянскую пагрозу, што паўсталі падчас Першай сусветнай вайны. Так, «''інтэнцыяналіст''» {{нп3|Ваагн Дадран|Ваагн Дадран|ru|Дадрян, Ваагн}} бачыць важную прычыну ў ісламе, што ўяўляў непадуладную зменам догму. Дадран абгрунтоўвае свае погляды тым, што забойствы найчасцей адбываліся пасля пятнічных малітваў, на якіх мулы заклікалі да джыхаду супраць армян. Яго апаненты пярэчаць, прыводзячы прыклады выратавання армян мусульманамі і адзначаючы той факт, што рэпрэсіі супраць армян пачаліся ў Асманскай імперыі пасля эпохі [[Танзімат]], калі імперыя адмовілася ад вяршэнства рэлігійных законаў і паспрабавала ўстаць на шлях мадэрнізацыі. «''Функцыяналісты''», прыкладам, {{нп3|Рональд Грыгор Сюні|Рональд Сюні|ru|Суни, Рональд Григор}} і {{нп3|Дональд Блоксхэм|Дональд Блоксхэм|ru|Блоксхэм, Дональд}}, бачаць прычыны ліквідацыі армянскай абшчыны ў наступствах паражэння Асманскай імперыі пад [[Горад Сарыкамыш|Сарыкамышам]]. Аналізуючы пункт гледжання «''функцыяналістаў''», іншы даследчык, Асатран, адзначае, што ідэі генацыду выспяваюць на глебе сацыяльнай дыскрымінацыі і ў калектыўных міфах, уласцівых дамінантнай групе. Тым не менш сярод даследчыкаў існуе кансэнсус адносна таго, што «''канчатковае рашэнне''» было прынята пасля паўстання 1915 года ў [[Ван (горад)|Ване]]. Крайнія пазіцыі ў гэтай спрэчцы займаюць многія гісторыкі з Арменіі, якія мяркуюць, што ўся гісторыя Асманскай імперыі з’яўляецца прэлюдыяй да знішчэння армян, і гісторыкі Турцыі, якія ў большасці зусім адмаўляюць мэтавае знішчэнне армянскай абшчыны<ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" /><ref name="Сюни, Ab Imperio" /><ref name="Bloxham-69-71" />. == Знішчэнне культурнай спадчыны == {{Фотарад|ш1=200|Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|ш2=175|Arakelots12.jpg|тэкст={{нп3|Манастыр Святых Апосталаў, Муш|Манастыр Святых Апосталаў|ru|Монастырь Святых Апостолов (Муш)}}, [[Горад Муш|Муш]],<br /> фатаграфія пачатку XX стагоддзя і 2010 года.|align=left}} Знішчэнне армянскага насельніцтва суправаджалася кампаніяй па знішчэнні армянскай культурнай спадчыны. Армянскія помнікі і цэрквы падрываліся, могільнікі расхіналіся пад палі, дзе сеялі кукурузу і пшаніцу, армянскія кварталы гарадоў разбураліся ці займаліся турэцкім і курдскім насельніцтвам і пераназываліся<ref name="Jones-157" />. У [[1914]] годзе за армянскім Канстанцінопальскім Патрыярхатам лічылася не менш 2549 прыходаў, у тым ліку звыш 200 манастыроў і не менш 1600 цэркваў<ref name="Kévorkian and Paboudjian" />. У перыяд правядзення палітыкі генацыду і пасля этнічных чыстак было знішчана мноства армянскіх помнікаў архітэктуры. Многія храмы былі разбураныя, яшчэ большы лік быў ператвораны ў мячэці і {{нп3|Караван-сарай|караван-сараі|ru|Караван-сарай}}. Да [[1960]] года турэцкая палітыка складалася ў планамерным знішчэнні гістарычных сведчанняў знаходжання армян на тэрыторыі Турцыі. Толькі ў [[1960-я|1960-х гадах]] навукоўцы паднялі пытанне пра рэгістрацыю і выратаванне помнікаў армянскай духоўнай спадчыны. У [[1974]] годзе навукоўцы ідэнтыфікавалі ў Турцыі 913 будынкаў армянскіх цэркваў і манастыроў. Больш паловы з гэтых помнікаў не захавалася да нашых дзён, а з тых, што засталіся, 252 былі разбураныя і толькі 197 знаходзяцца ў больш-менш прыдатным стане<ref name="Robert Bevan" />. У канцы [[1980-я|1980-х]] і ў пачатку [[1990-я|1990-х]] брытанскі гісторык і пісьменнік Уільям Далрымпл знайшоў сведчанні таго, што разбурэнне армянскіх гістарычных помнікаў працягваецца. Хоць многія помнікі трухлелі з-за землетрасенняў ці па няўвазе ўлад, а таксама з-за сялян-золаташукальнікаў, якія шукалі армянскія скарбы, закапаныя, як яны лічылі, пад цэрквамі, ёсць і выяўныя выпадкі наўмыснага разбурэння. Раней французскі гісторык Дж. М. Цьеры быў прысуджаны завочна да трох месяцаў грамадскіх прац за тое, што спрабаваў узнавіць план армянскай царквы горада [[Ван (горад)|Ван]]. Ён жа адзначаў, што ў [[1985]] годзе ўлады хацелі знесці армянскую царкву ў Ашкаванку, але ім гэта не ўдалося, бо гэтаму запрацівіліся мясцовыя жыхары, якія выкарыстоўвалі яе ў якасці збожжасховішча. На думку Уільяма Далрымпла, знішчэнне армянскіх помнікаў паскорылася пасля з’яўлення {{нп3|Тэрарызм армянскіх нацыяналістаў|армянскіх тэрарыстычных арганізацый|ru|Терроризм армянских националистов}}, члены якіх нападалі на турэцкіх афіцыйных асоб<ref name="Robert Bevan" />. Яркім прыкладам знішчэння армянскай спадчыны, паводле Уільяма Далрымпла, з’яўляецца размешчаны каля горада [[Карс]] {{нп3|Манастыр Хцконк|манастырскі комплекс Хцконк|ru|Монастырь Хцконк}}, што складаецца з пяці цэркваў, які з 1915 года да канца [[1960-я|1960-х гадоў]] быў афіцыйна забаронены для наведвання. Паводле сведчанняў, манастыр быў падарваны з дапамогай дынаміту часцямі рэгулярнай арміі, якая таксама праводзіла навучальныя стрэльбы па будынках комплексу. Да моманту наведвання гісторыкам манастыра ацалела толькі царква Св. Саргіса [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]], сцены якой былі значна пашкоджаныя. Іншым прыкладам з’яўляецца паўразбураная царква Варагаванк, пераўтвораная ў [[Стадола|стадолу]]. [[Базіліка]] IX стагоддзя побач з Ерзінджай была пераўтворана ў склад з велізарнай адтулінай у сцяне, праробленай для заезду транспарта. Армянскі сабор у {{нп3|Эдэса|Эдэсе|ru|Эдесса}} (цяпер [[Шанлыурфа]]) быў ператвораны ў пажарнае дэпо ў [[1915]] годзе, а ў [[1994]] годзе з яго зрабілі мячэць, разбурыўшы пры гэтым непатрэбныя для мячэці хрысціянскія пабудовы. У [[1987]] годзе [[Еўрапейскі парламент]] заклікаў Турцыю палепшыць умовы аховы архітэктурных помнікаў. Аналагічная спроба з абмежаваным поспехам была распачата [[Сусветны фонд помнікаў|Сусветным фондам помнікаў]]. У выніку міжнароднага ціску была адноўлена {{нп3|Царква Святога Крыжа, Ахтамар|царква Святога Крыжа|ru|Церковь Святого Креста (Ахтамар)}} на возеры Ван<ref name="Robert Bevan" />. == Аперацыя «''Немезіс''» == [[Файл:Jemal morgue.jpg|thumb|250px|Цела [[Ахмед Джамаль-паша|Ахмеда Джамаль-пашы]]. Забіты 25 ліпеня 1922 года ў [[Тыфліс]]е.]] {{main|Аперацыя «''Немезіс''»}} У [[1919]] годзе на IX з’ездзе [[Дашнакцуцюн]] у [[Бостан]]е было прынята рашэнне знішчыць лідараў младатуркаў, якія ўдзельнічалі ў забойствах армян. Аперацыя атрымала імя старажытнагрэчаскай багіні помсты — «''[[Немезіда]]''». Большасць змоўцаў складалі армяне, якія выратаваліся ад генацыду і былі поўныя рашучасці адпомсціць за гібель сваіх сем’яў. Самай вядомай ахвярай аперацыі стаў міністр унутраных спраў Асманскай імперыі і адзін з членаў асманскага трыумвірату [[Мехмед Талаат-паша|Талаат-паша]]. Талаат, разам з іншымі лідарамі младатуркаў, збег у Германію ў 1918 годзе, аднак быў выяўлены і забіты {{нп3|Сагамон Тэйліран|Сагамонам Тэйліранам|ru|Тейлирян, Согомон}} у сакавіку 1921 года ў [[Берлін]]е. Пасля арышту Тэйлірана грамадская думка была наладжана супраць яго, аднак падчас суда з’явіліся звесткі пра масавыя забойствы армян, якія змянілі настрой грамадскасці. У выніку Тэйліран быў апраўданы па прычыне «''часовай страты розуму, што паўстала з-за перажытых пакут, выкліканых дзеяннямі ўрада трыумвірату''»<ref name="Totten-320" />. == Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў == {{main|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў}} Пасля паражэння Асманскай імперыі ў [[1918]] годзе і [[Мудраскае перамір’е|Мудраскага перамір’я]] краіны-пераможцы запатрабавалі ад Турцыі пакараць вінаватых у злачынствах супраць ваеннапалонных і армян. Асобную пазіцыю займала Брытанія, што настойвала перадусім на кары за жорсткае стаўленне да брытанскіх ваеннапалонных, і толькі потым за знішчэнне армян. Да пачатку працы трыбунала асноўныя кіраўнікі Іціхат — [[Мехмед Талаат-паша|Талаат]], [[Энвер-паша|Энвер]], [[Ахмед Джамаль-арпашаучы|Джамаль]], [[Бехаэдзін Шакір|Шакір]], доктар Назім, Асман Бедры і Джамаль Азмі — збеглі за межы Турцыі. Паводле абвінавачвання, дэпартацыі не былі прадыктаваныя вайсковай патрэбай ці дысцыплінарнымі прычынамі, а былі задуманыя цэнтральным камітэтам [[Іціхат]], і іх наступствы адчуваліся ў кожным куце Асманскай імперыі ({{lang-tr|Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda}}). У довадах трыбунал галоўным чынам абапіраўся на дакументы, а не на паказанні сведак. Трыбунал палічыў даказаным факт арганізаванага забойства армян лідарамі Іціхат ({{lang-tr|taktil cinayeti}}). Трыбунал прызнаў адсутных на судзе Энвера, Джамаля, Талаата і доктара Назіма вінаватымі і прысудзіў іх да смяротнага пакарання. З прысутных на судзе абвінавачваных трое былі асуджаныя на [[смяротнае пакаранне]] праз [[павешанне]]<ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators" />. == Турэцкая рэспубліка і армянскае пытанне == {| class="toccolours" style="float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" Прэмьер-міністр Турцыі |[[Тансу Чылер]]. Верасень 1994 года<ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115" />:<br />«''Гэта не праўда, што турэцкія ўлады не жадаюць выказаць сваю пазіцыю па, так званым, „армянскім пытанні“. Наша пазіцыя гранічна ясная. Сёння выяўлена, што ў святле гістарычных фактаў армянскія прэтэнзіі з’яўляюцца неабгрунтаванымі і ілюзорнымі. Армяне ў любым выпадку не падвяргаліся генацыду''». |} Пасля ўтварэння [[Турцыя|Турэцкай рэспублікі]] палітычная і інтэлектуальная эліта не адчувала якойсьці патрэбы дыстанцыявацца ад знішчэння армянскай абшчыны ці ад людзей, якія кіравалі пагромамі і масавымі забойствамі. Палітычная эліта галоўным чынам складалася з былых функцыянераў [[Іціхат]], з якіх многія асабіста бралі ўдзел у знішчэнні армян і знаходзіліся ў кааліцыі з рэгіянальнымі лідарамі і племяннымі правадырамі, якія атрымалі вялікі прыбытак ад дэпартацыі армян і грэкаў. Абмеркаванне армянскага пытання магло разбурыць гэту кааліцыю<ref name="Renewal and Silence" />. У кастрычніку [[1927]] года на з’ездзе Рэспубліканскай партыі [[Мустафа Кемаль]] цягам некалькіх дзён расказваў пра тое, як у барацьбе за незалежнасць стваралася турэцкая нацыя. Тэкст Кемаля быў прыняты ў якасці афіцыйнай турэцкай гісторыі і разглядаўся дзяржавай як сакральны. Крымінальнае заканадаўства Турцыі лічыць злачынствам крытычнае абмеркаванне кемалісцкай версіі гісторыі, што робіць немагчымымі дэбаты ў турэцкім грамадстве<ref name="Fatma Müge Göçek-42-52" />. Паводле афіцыйнай статыстыкі, у [[1927]] годзе ў Турцыі жылі {{nobr|77 400}} армян. Паводле [[Лазанскі мірны дагавор|Лазанскага дагавора]] [[Турцыя]] абавязалася даць гарантыі бяспекі, свабоднага развіцця і некаторыя палёгкі армянам у ліку іншых нацыянальных меншасцей. Аднак палажэнні гэтага дагавора не выконваліся. Армяне Турцыі працягвалі бегчы з краіны ці асімілявацца. «''Закон пра прозвішчы''», прыняты [[21 чэрвеня]] [[1934]] года, патрабаваў ад [[Грэкі|грэкаў]], [[Яўрэі|яўрэяў]] і армян адмаўляцца ад традыцыйных прозвішчаў і прымаць новыя турэцкія. Падчас Другой сусветнай вайны ў Турцыі быў уведзены выбарчы {{нп3|Варлык вергісі|падатак на маёмасць|ru|Варлык вергиси}}}, які спустошыў мноства гандляроў — грэкаў, армян і яўрэяў<ref name="Киреев" />. У апошнія гады ў Турцыі акадэмічная навука, турэцкія інтэлектуалы, прэса і грамадзянская супольнасць пачынаюць абмяркоўваць армянскае пытанне, што выклікае супраціўленне [[Нацыяналізм|нацыяналістаў]] і турэцкага ўрада. Рэдактар армянскай газеты {{нп3|Грант Дзінк|Грант Дзінк|ru|Динк, Грант}}, пісьменнікі [[Архан Памук]] і {{нп3|Эліф Шафак|Эліф Шафак|ru|Шафак, Элиф}}, выдавец {{нп3|Рагіп Заракалу|Рагіп Заракалу|ru|Зараколу, Рагип}} былі звінавачаныя ў абразе «''турэцкасці''», Дзінк і Заракалу былі асуджаныя. [[19 студзеня]] [[2007]] года [[Грант Дзінк]] быў забіты 17-гадовым турэцкім нацыяналістам, яго пахаванні ў [[Стамбул]]е выліліся ў дэманстрацыю, дзе дзясяткі тысяч туркаў шлі з плакатамі «''Мы ўсе армяне, мы ўсе Гранты''». У той жа час частка турэцкага грамадства ўспрыняла забойцу Дзінка як нацыянальнага героя<ref name="A Question of Genocide-306-316" />. == Доказы генацыду армян == {{main|Доказы генацыду армян}} {{also|Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў}} [[Файл:Rafael de Nogales Mendez.png|thumb|150px|{{нп3|Рафаэль дэ Нагалес Мендэс|Рафаэль дэ Нагалес Мендэс|ru|Ногалес Мендес, Рафаэль де}} (1879—1936), [[Венесуэла|венесуэльскі]] [[афіцэр]], які служыў у асманскай арміі і апісаў масавыя забойствы ў сваёй кнізе<ref name="Rafael de Nogales" />.]] Аргументы на карысць таго, што кампанія супраць армян насіла сістэматычны і цэнтралізаваны характар, грунтуюцца на шматлікіх сведчаннях нетурэцкіх сведак ([[консул]]аў, [[ваенны]]х, [[Медсястра|медсясцёр]], [[настаўнік]]аў, [[місіянер]]аў), сведчаннях турэцкіх чыноўнікаў і армян, якія засталіся жывымі. Сцвярджэнне пра арганізацыю мэтавага знішчэння армян увайшло ў выніковае абвінавачанне на [[Турэцкі ваенны трыбунал 1919—1920 гадоў|судовым працэсе]] супраць лідараў младатуркаў. Да цяперашняга часу не пададзена ніякіх дакументаў з турэцкіх архіваў, што сведчаць пра мэтавасць знішчэння армян, што, магчыма, тлумачыцца знішчэннем гэтых дакументаў ці [[цэнзура]]й. Недаказанымі ці фальшывымі лічацца так званыя «''тэлеграмы Талаата''», апублікаваныя ў 1920 годзе. Арыгіналы тэлеграм адсутнічаюць, аднак аналіз, праведзены Дадранам, паказвае, што змесціва гэтых тэлеграм ускосна пацвярджаецца матэрыяламі працэсу супраць лідараў младатуркаў. Вызваленыя ад армян тэрыторыі засяляліся мухаджырамі з Фракіі ці [[Балгарыя|Балгарыі]], якія не маглі бы дабрацца да [[Кілікія|Кілікіі]] і [[Заходняя Арменія|турэцкай Арменіі]] без арганізацыйнай дапамогі і планавання, што таксама служыць аргументам, што сведчыць пра саўдзел вельмі высокіх афіцыйных колаў у праграме знішчэння армян<ref name="Naimark-XVI" /><ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249" />. == Адмаўленне генацыду армян == {{main|Адмаўленне генацыду армян}} Адрозненне адмаўлення генацыду армян ад іншых формаў аспрэчванняў генацыду, што звычайна праводзяцца прыватнымі людзьмі ці арганізацыямі, складаецца ў афіцыйнай і ўсебаковай падтрымцы Турэцкай Рэспублікі, што робіць яго больш акадэмічна рэспектабельным і палітычна матываваным{{efn|name="diff"}}. Турэцкая рэспубліка выдаткоўвае значныя сродкі на піяр-кампаніі па адмаўленні і робіць ахвяраванні ўніверсітэтам, што забяспечваюць праўдападобнасць турэцкай пазіцыі. Пры чарговым абмеркаванні прызнання генацыду парламентамі ці ўрадамі розных дзяржаў Турцыя пагражае ім дыпламатычнымі і гандлёвымі санкцыямі і рэпрэсіямі да ўласных меншасцей. Каб знішчыць сляды фізічнай наяўнасці армян на тэрыторыі Турцыі, у краіне сістэматычна разбураюцца помнікі армянскай архітэктуры<ref name="Totten 21" /><ref name="Bloxham-221, 228" />. Аргументы адмаўляльнікаў звычайна ўяўляюць сабою мадыфікацыі аднаго з наступных сцвярджэнняў<ref name="Totten 21" />: * масавага забойства армян у Асманскай імперыі ніколі не было; * гібель армян адбылася па неасцярожнасці ад голаду і хвароб падчас высылання з зоны баявых дзеянняў; * з боку младатуркаў не было мэтавай палітыкі на знішчэнне армян; * гібель армян была вынікам грамадзянскай вайны ў Асманскай імперыі, у выніку якой загінула таксама мноства туркаў. == Генацыд армян у культуры == {{main|Генацыд армян у культуры}} {{also|Цыцэрнакаберд}} [[Файл:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|thumb|left|180px|[[Вардгес Акопавіч Сурэнянц|Вардгес Сурэнянц]], «''Патаптаная святыня''», 1895 год.]] Першым фільмам пра падзеі 1915 года з’яўляецца карціна ''«{{нп3|Разадраная Арменія|Разадраная Арменія|ru|Растерзанная Армения}}»'' (1919), ад якой захаваўся толькі 15-хвілінны ўрывак. Першы дакументальны фільм «''Дзе мой народ?''» ({{lang-en|Where Are My People?}}, прадзюсар Майкл Акапян) выйшаў у 1965 годзе да 50-х угодкаў падзей. На мяжы XX і XXI стагоддзяў былі створаныя некалькі дакументальных фільмаў, найбольш цікавым з якіх аказаўся «''Утоены Халакост''» ({{lang-en|The Hidden Holocaust}}). Найбольш вядомыя фатаграфіі зробленыя [[Армін Вегнер|Армінам Вегнерам]] з нямецкага Чырвонага крыжа і консулам ЗША Лэслі Дэвісам<ref name="Hagopian" />. Турэцкая Рэспубліка аказвае перашкоды спробам здымаць фільмы пра знішчэнне турэцкіх армян<ref name="Dinah Shelton" />. Вусная традыцыя аповедаў пра забойствы адлюстроўваецца ў песнях, якія лічацца адным з доказаў генацыду<ref name="Jonathan McCollum" />. У творчасці амерыканскай рок-групы [[System of a Down]], якая складаецца з музыкантаў-армян, часта закранаецца тэматыка генацыду армян. Яшчэ ў канцы XIX стагоддзя армянскі мастак [[Вардгес Акопавіч Сурэнянц|Вардгес Сурэнянц]] прысвяціў шэраг сваіх карцін разні армян у Заходняй Арменіі<ref name="Костина" />. Многія карціны [[Аршыл Горкі|Аршыла Горкі]] натхняліся яго ўспамінамі пра перажытыя падзеі<ref name="Stephen Feinstein 108" />. Адным з вядучых армянскіх паэтаў, загінуўшых у 1915 годзе, быў {{нп3|Сіяманта|Сіяманта|ru|Сиаманто}}. Іншы буйны паэт, {{нп3|Даніел Рыгоравіч Варужан|Даніел Варужан|ru|Варужан, Даниел Григорьевич}}, таксама быў арыштаваны 24 красавіка, пазней закатаваны і забіты 19 жніўня. Многія вершы [[Егішэ Чарэнц]]а, які нарадзіўся ў [[Карс]]е і перажыў 1915 год у складзе руху супраціўлення, апісваюць жахі разні. Самы вядомы літаратурны твор на тэму генацыду армян — раман [[Франц Верфель|Франца Верфеля]] «''[[Сорак дзён Муса-Дага]]''». Першы помнік, прысвечаны масавым забойствам армян, быў пастаўлены ў выглядзе капліцы ў 1950-х гадах на тэрыторыі армянскага каталікасату ў горадзе Антэліяс, [[Ліван]]. У 1965 годзе на тэрыторыі каталікасату ў [[Эчміядзінскі манастыр|Эчміядзіне]] быў збудаваны помнік ахвярам генацыду, які складаецца са шматлікіх [[хачкар]]аў. У 1990 годзе памятная капліца была пабудавана ў сірыйскай пустыні Дэр Зор, якая да цяперашняга часу з’яўляецца адзіным помнікам, што стаіць на месцы, звязаным з забойствамі армян<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|102-104|volume=1}}</ref>. У [[1967]] годзе, праз два гады пасля таго, як у 50-я ўгодкі падзей у [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Арменіі]] прайшлі {{нп3|Дэманстрацыі ў Ерэване, 1965|масавыя несанкцыянаваныя дэманстрацыі|en|1965 Yerevan demonstrations}}, у [[Ерэван]]е на ўзгорку Цыцэрнакаберд («''Ластаўчына крэпасць''») была завершана пабудова мемарыяльнага комплексу. Сёння Цыцэрнакаберд з’яўляецца месцам паломніцтва для армян і ўспрымаецца грамадскай думкай як універсальны помнік армянскаму генацыду<ref name="Encyclopedia of genocide, 102-104" /><ref name="Totten, 21">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.</ref>. == Юрыдычны бок == === Міжнародна-прававое прызнанне === {{main|Прызнанне генацыду армян}} [[Файл:Vladimir Putin, Tsitsernakaberd memorial complex RA.jpg|thumb|[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] у мемарыяльным комплексе генацыду ў 2013 годзе.<br />«''Расія заўсёды ўспрымала боль і трагедыю армянскага народа як сваю ўласную. Нізка схіляем галовы перад памяццю ахвяр генацыду армянскага народа''»<ref>Запіс Пуціна ў кнізе ганаровых наведнікаў Музея-інстытута генацыду армян у 2001 годзе// [http://noev-kovcheg.ru/mag/2013-23-24/4236.html Армяно-российская встреча на высшем уровне: хроника визита], Ноев Ковчег, декабрь 2013 года</ref>.]] У супольнай Дэкларацыі ад 24 мая [[1915]] года краін-саюзніц (Вялікабрытанія, Францыя і Расійская імперыя) забойствы армян сталі першым прызнаным злачынствам супраць чалавецтва<ref name="Уголовное право России-753" />: {{Пачатак цытаты}}''З прычыны новых злачынстваў Турцыі супраць чалавецтва і цывілізацыі, урады Саюзных дзяржаў публічна заяўляюць [[Порта|Высокай Порце]] пра асабістую адказнасць за гэтыя злачынствы ўсіх членаў Асманскага ўрада, а таксама тых іх агентаў, якія залучаныя ў такую разню.'' {{Канец цытаты|крыніца=24 мая [[1915]]. Супольная дэкларацыя Францыі, Вялікабрытаніі і Расіі}} Прызнанне генацыду армян з’яўляецца галоўнай мэтай асноўных {{нп3|Армянскае лобі ЗША|армянскіх лабісцкіх арганізацый|ru|Армянское лобби США}}, прытым, апроч самога прызнання, агучваліся {{нп3|Тэрытарыяльная спрэчка|тэрытарыяльныя прэтэнзіі|ru|Территориальный спор}} і патрабаванне выплаты [[Рэпарацыі|рэпарацый]] Турцыяй. Каб дамагчыся прызнання, армянскія лабісты прыцягваюць на свой бок парламентарыяў і ўплывовых асоб, аказваюць ціск на ўрады розных краін, арганізуюць шырокае асвятленне дадзенага пытання ў грамадстве, заснавалі інстытуты, што займаюцца дадзеным пытаннем ({{нп3|Інстытут Зарана|Інстытут Зарана|ru|Институт Зоряна}}, Армянскі нацыянальны інстытут)<ref name="Heather Gregg 19" />. Армянская [[дыяспара]] амаль цалкам складаецца з прамых нашчадкаў ахвяр генацыду і мае дастатковыя матэрыяльныя рэсурсы, каб супрацьстаяць ціску Турцыі<ref name="Bloxham-223-224">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|223-224}}</ref>. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] тройчы (1916<ref name="usa-1916" />, 1919<ref name="usa-1919" />, 1920<ref name="usa-1920" />) прымалі {{нп3|Рэзалюцыя|рэзалюцыі|ru|Резолюция}} аб масовых забойствах армян. Генацыд армян прызнаў [[Еўрапарламент]] (1987<ref name="EuroParliament 1987" />, 2000<ref name="EuroParliament 2000" />, 2002<ref name="EuroParliament 2002" />, 2005<ref name="EuroParliament 2005" />, 2015<ref name="europarlament_15_04_2015">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1906585 Европарламент призвал Турцию признать геноцид армян] // ТАСС, 15 апреля 2015 года</ref>), парламенцкая кааліцыя краін Паўднёвай Амерыкі ([[Меркасур]])<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.382/current_category.5/affirmation_detail.html South American Parliamentarians Coalition (MERCOSUR)], November 19, 2007</ref>, Падкамісія [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] па {{нп3|Рамачная канвенцыя пра абарону нацыянальных меншасцей|прадухіленні дыскрымінацыі і абароне меншасцей|ru|Рамочная конвенция о защите национальных меньшинств}}<ref name="CPDPM 1985" />, Парламент Лацінскай Амерыкі (2015)<ref>{{Cite web |url=http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |title=Парламент Латинской Америки — Parlatino — признал Геноцид армян |access-date=26 студзеня 2017 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924084709/http://www.panorama.am/ru/politics/2015/08/01/armenian-genocide/ |url-status=dead }}</ref>. Генацыд армян прызнаны і асуджаны многімі краінамі свету і ўплывовымі міжнароднымі арганізацыямі. Першым масавыя забойствы армян афіцыйна асудзіў парламент [[Уругвай|Уругвая]]<ref name="HRR 1965" /><ref name="UL 2004" /> (1965). Знішчэнне армян афіцыйна прызналі [[Генацыд|''генацыдам'']] (згодна міжнароднаму праву<ref name="un-genocide" />) і асудзілі таксама [[Францыя]] (1998<ref name="FNAL 1998" />, 2000<ref name="FSL 2000" />, 2001<ref name="FL 2001" />, 2006<ref name="génocide arménien" /><ref name="bbc-6043368" />, 2012<ref name="lenta.ru-24.01.2012-france" />), [[Бельгія]]<ref name="BSR 1998" />, [[Нідэрланды]]<ref name="NPR 2004" />, [[Швейцарыя]]<ref name="SHCNCR 2003" /><ref name="A perfect injustice 14" /> — {{нп3|Нацыянальны савет Швейцарыі|Нацыянальны савет|ru|Национальный совет Швейцарии}} (ніжняя палата [[Федэральны сход Швейцарыі|парламента]]), [[Швецыя]]<ref name="A perfect injustice 14" /><ref name="echo.msk-663181" /><ref name="bbc.co.uk-100311" />, [[Расія]]<ref name="pravoteka-79044" />, [[Польшча]]<ref name="PPR 2005" />, [[Ліван]] (2000)<ref name="Lebanon_Parliament_Resolution">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.161/current_category.7/affirmation_detail.html Lebanon Parliament Resolution, May 11, 2000]</ref>, [[Італія]]<ref>[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.172/current_category.7/affirmation_detail.html Italy Chamber of Deputies Resolution, November 16, 2000]</ref>, [[Літва]]<ref name="LARD 2005" />, [[Грэцыя]]<ref name="GHRPR 1996" />, [[Славакія]]<ref name="SR 2004" /><ref name="nrsr.sk" />, [[Рэспубліка Кіпр|Кіпр]]<ref name="CHRR 1982" />, [[Аргенціна]] (2 законы, 5 рэзалюцый)<ref name="Affirmation.297" /><ref name="Affirmation.374" />, [[Венесуэла]]<ref name="VNAR 2005" />, [[Чылі]]<ref name="rian-66798950" />, [[Канада]] (1996<ref name="CHCR 1996" />, 2002<ref name="CSR 2002" />, 2004<ref name="CHCR 2004" />)<ref name="A perfect injustice 14" />, [[Ватыкан]]<ref name="VCC 2000" />, [[Балівія]] (2014)<ref>[http://www.genocide-museum.am/rus/01.12.2014-Bolivia.php Боливия признает и осуждает Геноцид армян] (+ фото документа). Музей-институт Геноцида армян, 01.12.2014</ref><ref>Официальный сайт МИД Армении. [http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ Բոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատներն ընդունեցին Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ օրինագիծ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141205061349/http://www.mfa.am/hy/press-releases/item/2014/11/30/bolivia_genocide/ |date=5 снежня 2014 }} (Обе палаты парламента Боливии приняли законопроект о признании и осуждении Геноцида армян) {{ref-hy}}</ref>, [[Аўстрыя]] (2015)<ref name="Austria">[http://www.parlament.gv.at/PAKT/PR/JAHR_2015/PK0383/index.shtml Полный текст] заявления парламента Австрии на её официальном сайте, 22.04.2015</ref><ref>[http://ria.ru/world/20150422/1060214464.html Парламент Австрии признал геноцид армян в Османской империи], РИА Новости, 22.04.2015</ref>, [[Люксембург]] (2015)<ref>[http://news.am/rus/news/265613.html Парламент Люксембурга признал Геноцид армян] (+ фото документа), ИА News.am, 06.05.2015</ref>, [[Бразілія]] (2015)<ref>[http://panarmenian.net/rus/news/192982/ 24-ой страной, признавшей Геноцид армян, стала Бразилия]</ref>, [[Парагвай]] (2015)<ref>{{Cite web |url=http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20%28Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio%29.pdf |title=Proyecto de Declaracion (Interes de esta HCS y reconoce el Genocidio Armenio) |access-date=26 студзеня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020161401/http://odd.senado.gov.py/archivos/file/Proyecto%20de%20Declaracion%20(Interes%20de%20esta%20HCS%20y%20reconoce%20el%20Genocidio%20Armenio).pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://news.am/rus/news/293389.html Сенат Парагвая признал Геноцид армян]</ref>, 45 з 50 штатаў ЗША (з якіх 35 на ўзроўні закона)<ref>[http://www.armenian-genocide.org/current_category.11/affirmation_list.html Список штатов США, признавших геноцид армян] — Armenian National Institute</ref><ref>Арег Галстян. [http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid Что будет, если все 50 штатов признают геноцид?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150413222236/http://golosarmenii.am/article/27502/chto-budet--esli-vse-50-shtatov-priznayut-genocid |date=13 красавіка 2015 }} // Голос Армении, 13.04.2015</ref>, [[Германія]] (2016)<ref>[http://ria.ru/world/20160602/1441975378.html Бундестаг признал геноцидом преступления против армян в 1915 году] {{ref-ru}}</ref>. 30 кастрычніка [[2019]] года [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|Палата Прадстаўнікоў]] [[Кангрэс ЗША|Кангрэсу ЗША]] ўхваліла рэзалюцыю, у якой упершыню фармальна прызнала генацыдам масавыя забойствы армян у Асманскай імперыі ў 1915 годзе. У рэзалюцыі гаворыцца аб прызнаньні [[ЗША]] тэрміну «армянскі генацыд»<ref>[https://www.svaboda.org/a/30243584.html svaboda.org]</ref>. Забойствы армян у Асманскай імперыі разглядаліся некалькімі міжнароднымі арганізацыямі. У 1984 годзе «''Пастаянны трыбунал народаў''» прызнаў дзеянні Асманскай імперыі [[генацыд]]ам<ref name="Permanent Peoples' Tribunal">April 16, 1984. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.66/current_category.5/affirmation_detail.html Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal]</ref>. Да аналагічнай высновы ў 1997 годзе прыйшла {{нп3|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|Міжнародная асацыяцыя даследчыкаў генацыду|ru|Международная ассоциация исследователей геноцида}}<ref>[http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083219/http://www.genocidescholars.org/images/IAGS_Resolution_1997_on_the_Armenian_Genocide.pdf |date=21 ліпеня 2011 }}, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.</ref> <ref>[http://www.genocide-museum.am/eng/21.03.2009.php Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide], website of the IAGS, March 7, 2009 «''that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence''.»</ref> <ref name="The Association of Genocide Scholars">June 13, 1997. [http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html The Association of Genocide Scholars]</ref>. 8 чэрвеня 2000 года ў газетах «''[[The New York Times]]''» і «''{{нп3|The Jerusalem Post|The Jerusalem Post|ru|The Jerusalem Post}}''» была апублікавана заява 126 даследчыкаў Халакосту (у іх ліку {{нп3|Іегуда Баўэр|Іегуда Баўэр|ru|Бауэр, Иегуда}}, [[Ізраэль Чарні]] і [[Элі Візель]]), якія пацвердзілі бясспрэчнасць факта генацыду армян у Першай сусветнай вайне<ref name="Statement_by_126_Holocaust_Scholars">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.21/current_category.3/affirmation_detail.html Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers] // [[The New York Times]] і [[The Jerusalem Post]], June 8, 2000</ref>. У 2001 годзе супольная турэцка-армянская камісія па замірэнні звярнулася ў «''Міжнародны цэнтр па пытаннях правасуддзя пераходнага перыяду''» (МЦПППП) для незалежнага заключэння, ці з’яўляюцца падзеі 1915 года генацыдам. У пачатку 2003 года МЦПППП прадставіў заключэнне, што падзеі 1915 года трапляюць пад усе вызначэнні генацыду і ўжытак гэтага тэрміна цалкам апраўданы<ref name="International Center for Transitional Justice">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.244/current_category.5/affirmation_detail.html International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC]</ref>. Прызнанне генацыду армян афіцыйна не з’яўляецца абавязковай умовай для {{нп3|Пытанне пра ўступленне Турцыі ў Еўрапейскі саюз|ўступлення Турцыі ў ЕС|ru|Вопрос о вступлении Турции в Европейский союз}}, аднак некаторыя аўтары лічаць, што Турцыі давядзецца зрабіць гэта на шляху да членства ў ЕС<ref name="bbc.co.uk-4290524" /><ref name="mk.ru-76188" />. ==== Крыміналізацыя адмаўлення ==== У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] некалькі чалавек былі пакараныя [[суд]]ом за адмаўленне генацыду армян<ref name="panarmenian-54518">PANARMENIAN.net. 1 октября 2010. [http://www.panarmenian.net/rus/world/news/54518/ 150 дней тюремного заключения и 30 тысяч франков — так швейцарский суд наказал турок за отрицание Геноцида армян]</ref>. У кастрычніку [[2006]] года [[Нацыянальны сход Францыі]] прыняў законапраект<ref name="génocide arménien"/>, пададзены {{нп3|Валеры Буае|Валеры Буае|ru|Буайе, Валери}}, які разглядаў адмаўленне прызнаных Францыяй генацыдаў як злачынства; законапраект, што прадугледжвае ў якасці пакарання турэмнае зняволенне тэрмінам да 1 года і штраф у {{nobr|45 000 еўра}}<ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122" />, быў паўторна прыняты 22 снежня 2011 года, а 23 студзеня 2012 года Сенат пацвердзіў гэтае рашэнне<ref name="ntv.ru-263754" />. Турцыя асудзіла французскі закон пра пераслед адмаўлення генацыду<ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply" />. Група французскіх дэпутатаў падала запыт пра адпаведнасць прынятага закона Канстытуцыі ў Канстытуцыйны савет Францыі, які пастанавіў, што закон, які ўводзіць кару за адмаўленне прызнаных фактаў генацыду, не адпавядае Канстытуцыі, бо з’яўляецца замахам на свабоду выразу думак і камунікавання<ref name="BBC-120228" /><ref name="gazeta.ru-4016413" />. У адказ на рашэнне Канстытуцыйнага савета [[Нікаля Сарказі|Сарказі]] запатрабаваў ад міністраў распрацаваць новую рэдакцыю закона<ref name="BBC-120221" />. 17 снежня 2013 года [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] прызнаў парушэннем права на свабоду выразу думкі кару, накладзеную швейцарскім судом на {{нп3|Рабочая партыя, Турцыя|Догу Перынчэка|ru|Рабочая партия (Турция)}}, які публічна адмаўляў генацыд армян, пры гэтым не прысудзіўшы ніякай грашовай кампенсацыі Перынчэку<ref name="European_Court_of_Human_Rights">[http://ria.ru/world/20131217/984705617.html ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян] // РИА Новости, 17.12.2013</ref>. У асобным тлумачэнні да рашэння Вялікая палата суда адзначыла, што суд не займаўся пытаннем правамернасці крыміналізацыі генацыду ў прынцыпе, але што ў дадзеным выпадку суд разглядаў толькі факты заяў Перынчэка, якія, на думку суда, не ўтрымліваюць выразаў нянавісці ці нецярплівасці і рэалізуюць права Перынчэка на свабоду слова, гарантаваную артыкулам 10 Еўрапейскай канвенцыі па правах чалавека<ref>[http://echr.coe.int/Documents/Presse_Q_A_Perincek_ENG.pdf Q & A. Grand Chamber judgment in the case of Perinçek v. Switzerland] // ЕСПЧ, приложение 27510/08 к решению суда</ref>. === Кампенсацыя === [[Файл:ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|250px|right|Маніфестацыя ў [[Горад Бейрут|Бейруце]] ў 91-я ўгодкі Генацыду армян у Асманскай імперыі.]] У 2000 годзе кангрэс Каліфорніі прыняў закон, якім прызнаў правы спадчыннікаў загінуўшых у 1915 годзе армян на атрыманні кампенсацый у адпаведных [[Страхавая кампанія|страхавых кампаніях]]. У 2003 годзе страхавая кампанія {{нп3|New York Life Insurance Company|New York Life Insurance Company|en|New York Life}} пачала выплату кампенсацый сваякам ахвяр забойстваў армян 1915 года<ref name="regnum-174306" /> (агульная сума кампенсацый складае прыкладна $20 млн<ref name="regnum-210207" />). Аднак у жніўні 2009 года апеляцыйны суд штата [[Каліфорнія]], ЗША, прыняў рашэнне ануляваць закон пра выплату страхавых кампенсацый сваякам армян. Суддзя Дэвід Томпсан палічыў скаргі армян адносна выплаты ім страхоўкі пазбаўленымі падставы, бо «''ўсе гэтыя падзеі адбываліся за тысячы міль ад ЗША, такім чынам штат Каліфорнія не нясе ніякай адказнасці перад гэтымі людзьмі''», і «''Федэральны ўрад ЗША не прыняў рашэння пра прызнанне генацыду армян''»<ref name="news.am-2870" />. Французская страхавая кампанія «''Акса''» абавязалася выплаціць кампенсацыю ($17,5 млн) спадчыннікам ахвяр<ref name="regnum-1028092" />. === Дзень памяці ахвяр === [[Файл:Tsitsernakaberd24.04.2009.JPG|thumb|250px|Традыцыйнае шэсце да {{нп3|Цыцэрнакаберд|мемарыяльнаму комплексу Генацыду армян|ru|Цицернакаберд}} у Ерэване [[24 красавіка]] ([[2009]] год).]] {{main|Дзень памяці ахвяр Генацыду армян}} Штогод 24 красавіка ва ўгодкі дэпартацыі армянскай інтэлігенцыі са Стамбула мільёны армян і прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей ва ўсім свеце аддаюць даніну памяці ахвярам генацыду армян. У Арменіі гэта дата мае важнае значэнне і з’яўляецца непрацоўным днём. 15 красавіка 2015 года [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламент]] абвясціў 24 красавіка еўрапейскім ''Днём памяці ахвяр генацыду армян у Асманскай імперыі''<ref name="europarlament_15_04_2015" />. == Помнікі == * Помнік генацыду армян у {{нп3|Царква Сарака пакутнікаў, Халеб|Саборы Сарака Пакутнікаў|ru|Церковь Сорока мучеников (Алеппо)}}, [[Халеб]], [[Сірыя]] (1989). * [[Хачкар]] «''Да стагоддзя генацыду армян''» у [[Сызрань|Сызрані]], [[Самарская вобласць]]. На тэрыторыі рачнога порта (2015). == Гл. таксама == * [[Адмаўленне генацыду армян]] * [[Бадзіль Б’ёрн]] * {{нп3|Ваяры за справядлівасць у дачыненні генацыду армян|Ваяры за справядлівасць у дачыненні генацыду армян|ru|Бойцы за справедливость в отношении геноцида армян}} * {{нп3|Прабачце нас|Прабачце нас|ru|Простите нас}} * [[Генацыд асірыйцаў]] * [[Генацыд грэкаў]] * [[Халакост]] * [[Генацыд у Руандзе]] * [[1915 (фільм)]] == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="diff"|Прыкладам, у адрозненне ад адмаўлення Халакосту, галоўным чынам абумоўленым расавымі матывамі.}} {{efn|name="degree"|Ступень удзелу цэнтральных улад у антыармянскіх дзеяннях не заўсёды вядомая. Падрабязней у артыкуле [[Хамідыйская разня]].}} {{efn|name="ref1915"|Так, падчас забойстваў 1915 года дапамога армянам часам аказвалася мусульманскімі лідарамі, якія ўспрымалі хрысціян як «''людзей кнігі''» і, у адрозненне ад расісцкай ідэалогіі, мелі месца для сумлення.}} {{efn|name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265"|Інтэрв’ю асманскіх афіцэраў Сайксу прыводзіцца скарочана. Падрабязныя цытаты прыведзеныя ў кнізе {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}}} {{efn|name="see also suni"|Гл. таксама інтэрв’ю гісторыка Халіла Берктая з універсітэта Сабанчы турэцкай газеце «''Радыкал''» (Сюні, 2004).}} {{efn|name="роль специальной организации"|Роля «''Адмысловай арганізацыі''» і Бехаэдзіна Шакіра падрабязна разгледжана ў працы {{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}}, глава «''The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents''»}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 62-68">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|62—68|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 83-86">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|83—86|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 70-77">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|70—77|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="America and the Armenian Genocide of 1915, 77-80">{{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915|77—80|аўтар=Vahakn N. Dadrian.|частка=The Armenian Genocide: an interpretation}}</ref> <ref name="Robert Bevan">[http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/1861892055.html Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56—59. 2006, 240 pages] ISBN 1-86189-205-5</ref> <ref name="Berger">''Alan L. Berger.'' Bearing witness to the Holocaust, p. 55:<blockquote>Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915—1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».</blockquote></ref> <ref name="Encyclopedia of genocide">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|161|volume=1}}</ref> <ref name="Auron">{{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide|304}}<blockquote>When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.</blockquote></ref> <ref name="Moses">{{Кніга:A. Dirk Moses:Genocide and settler society|21}}<blockquote>Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.</blockquote></ref> <ref name="Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide">Vahakn N. Dadrian. Armenians in Ottoman Turkey and the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. Macmillan Reference, 2005. ISBN 0-02-865848-5, 9780028658483</ref> <ref name="Taner Akçam 68">{{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|68}}</ref> <ref name="Taner Akçam 103">{{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|103}}</ref> <ref name="Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|53—79}}</ref> <ref name="The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876-1914">Richard G. Hovannisian. The Armenian Question in the Ottoman Empire, 1876—1914 // Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood : the fifteenth century to the twentieth century. Palgrave Macmillan, 2004. ISBN 1-4039-6422-X, 9781403964229</ref> <ref name="Bloxham-47-58">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|39—48}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 106-106">{{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|106—106}}</ref> <ref name="Bloxham-51-57">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51—57}}</ref> <ref name="Кинросс 606">{{Кніга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|606}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-219-221">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=219—221}}</ref> <ref name="Robert Melson 59-61">{{Кніга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust|59—61}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-221-222">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=221—222}}</ref> <ref name="Кинросс">{{Кніга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи|600—611}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222-226">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224-226">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224—226}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-224">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=224}}</ref> <ref name="Bloxham-51">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|51}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-222">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=222}}</ref> <ref name="Charny 287">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|287}}</ref> <ref name="Totten 23">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|23}}</ref> <ref name="Shelton 71">{{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|71}}</ref> <ref name="Looking toward Ararat 99">{{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|99}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}</ref> <ref name="Bloxham 60-62">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|60—62}}</ref> <ref name="Bloxham 62-65">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|62—65}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 233-238">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=233—238}}</ref> <ref name="The Armenian Genocide: An Interpretation" >{{Артыкул:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-239-245">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=239—245}}</ref> <ref name="Astourian 68-69">''Stephan H. Astourian''. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics|68—69}}</ref> <ref name="Bloxham 71-75">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|71—75}}</ref> <ref name="Taner Akçam 116-117">{{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide|116—117}}</ref> <ref name="Morgenthau 221">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|32}}. Гл. таксама Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. P. 221</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-245-249">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=245—249}}</ref> <ref name="Morgenthau 302—304">Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, pp. 302—304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»</ref> <ref name="A Question of Genocide, 270-272">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|270—272|аўтар=Donald Bloxham.|частка=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham 78-80">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|78—80}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249-250">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—250}}</ref> <ref name="Bloxham 82-83">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|82—83}}</ref> <ref name="Aram Arkun. Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|221—243|аўтар=Aram Arkun.|частка=Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times, 249-255">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249—255}}</ref> <ref name="The great game of genocide? 76-78">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|76—78}}</ref> <ref name="Bloxham 265-267">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|265—267|аўтар=Donald Bloxham.|частка=The First World War and the Development of the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-255-258">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=255—258}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-262-265-2">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=262—265}}</ref> <ref name="The treatment of Armenians in the Ottoman Empire">{{Кніга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-565-567">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=565—567}}</ref> <ref name="Dictionary of Genocide-21-22">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21—22}}</ref> <ref name="A Question of Genocide-126-148">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|126—148|аўтар=Hans-Lukas Kieser.|частка=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-267-271">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=267—271}}</ref> <ref name="The Independent, 27-03-1920">The Independent, March 27, 1920</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-304-313">Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia // {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=304—313}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian:The Armenian Genocide">''Rouben Paul Adalian''. The Armenian Genocide // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Rouben Paul Adalian 1999">''Rouben Paul Adalian''. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|73}} ''«In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».''</ref> <ref name="Таблица 10.2">''[[Рудольф Румель|R. J. Rummel]]''. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. [http://www.hawaii.edu/powerkills/DBG.TAB10.2.GIF Таблица 10.2]</ref> <ref name="Erik Jan Zürcher">{{Кніга:Zurcher:Turkey: A Modern History|114}}<blockquote>Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.</blockquote></ref> <ref name="Identity Politics in the Age of Genocide-115">{{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide|115}}</ref> <ref name="Lise Noël">''Noël, Lise'' Intolerance: A General Survey, стр. 101: <blockquote>Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.</blockquote></ref> <ref name="Suny, Göçek, Naimar, 136-137">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|136—137|аўтар=Hans-Lukas Kieser.|частка=From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873—1919)}}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271-272">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271—272}} <blockquote>Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.</blockquote></ref> <ref name="Zuercher 115">{{Кніга:Zurcher:Turkey: A Modern History|115}}<blockquote>The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. <…> Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.</blockquote></ref> <ref name="britannica-armenian-massacres">Энцыклапедыя Britannica, артыкул: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-Genocide Armenian Genocide].</ref> <ref name="Rummel 224—225">''R. Rummel'' [http://books.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA225&dq=DEATH+BY+GOVERNMENT+10.2+serbians&hl=ru&ei=GlhFTYexCsPxsga0urzTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Death by government], табл. 10.1 і 10.2 на стар. 224—225</ref> <ref name="Guenter Lewy 240">''Guenter Lewy'', [http://books.google.com/books?ei=3E9GTaDyKMfKswb9hYGoDg&ct=result&sqi=2&hl=ru&id=6tdtAAAAMAAJ&dq=armenians+in+ottoman+empire&q=to+about+642,000#search_anchor The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide], стар. 240 <blockquote>According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives <…></blockquote></ref> <ref name="Roger Smith 8">''Roger W. Smith''. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // ''Richard G. Hovannisian''. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8. <blockquote>But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.</blockquote></ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-271">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=271}}</ref> <ref name="Douglas Arthur Howard 83">''Douglas Arthur Howard'' [http://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&lpg=PA83&vq=%22The%20exact%20number%20of%20those%20who%20died%20is%20a%20matter%20of%20dispute,%20but%20most%20historians%20agree%20it%20was%20around%20800000%20to%201000000%20people.%22&pg=PA83 The history of Turkey], P. 83. <blockquote>The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.</blockquote></ref> <ref name="Сюни, Ab Imperio">{{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}}</ref> <ref name="Bloxham-69-71">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|69—71}}</ref> <ref name="Armenian Genocide, court-martial of perpetrators">''Vahakn N. Dadrian''. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}}</ref> <ref name="Renewal and Silence">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|аўтар=Erik Jan Zürcher.|частка=Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide}}</ref> <ref name="Fatma Müge Göçek-42-52">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|42—52|аўтар=Fatma Müge Göçek.|частка=Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915}}</ref> <ref name="Киреев">{{Кніга:Киреев:История Турции XX век}}</ref> <ref name="Naimark-XVI">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|XVI|аўтар=Norman M. Naimark.|частка=Preface}} ''«That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide»''.</ref> <ref name="Hagopian">{{нп3|Дж. Майкл Акапян|J. Michael Hagopian|ru|Акопян, Дж. Майкл}}. Films, Armenian Documentary // {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=I}}</ref> <ref name="Dinah Shelton">Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|том=1}}</ref> <ref name="Jonathan McCollum">''Jonathan McCollum''. Music Based on the Armenian Genocide // {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|volume=II}}</ref> <ref name="Костина">{{Кніга:Всеобщая история искусств:5|255}}</ref> <ref name="Stephen Feinstein 108">''Stephen C. Feinstein''. ART OF OTHER GENOCIDES // {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|volume=2|pages=108}}</ref> <ref name="Dictionary of Genocide">Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A—L, p. 21:<blockquote>The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915—1923) at the hands of the Young Turk regime.</blockquote></ref> <ref name="Heather Gregg 19">{{кніга|аўтар = Heather S. Gregg.|загаловак = Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States|спасылка = http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|выдавецтва = Inter-University Committee on International Migration|год = 2002|pages = 19|allpages = 35|archive-url = https://web.archive.org/web/20120207101827/http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|archive-date = 7 лютага 2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120207101827/http://web.mit.edu/cis/www/migration/pubs/rrwp/13_divided.pdf|archivedate = 7 лютага 2012}}</ref> <ref name="un-genocide">[http://www.un.org/russian/documen/convents/genocide.htm «Конвенция о предупреждении и наказании преступления геноцида»] (Утверждена и предложена к подписанию и ратификации резолюцией Генеральной Ассамблеи ООН 260 A (III) от 9 декабря 1948 г.)</ref> <ref name="ags">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.69/current_category.5/affirmation_detail.html Международная ассоциация учёных по исследованию геноцида], 1997:<blockquote>That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal, June 11—13, 1997, reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.</blockquote></ref> <ref name="usa-1916">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.163/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Concurrent Resalution 12, February 9, 1916]</ref> <ref name="usa-1919">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.228/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919]</ref> <ref name="usa-1920">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.164/current_category.7/affirmation_detail.html U.S. Senate Resolution 359, May 11, 1920]</ref> <ref name="EuroParliament 1987">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.152/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. June 18, 1987]</ref> <ref name="EuroParliament 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.171/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. November 15, 2000]</ref> <ref name="EuroParliament 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.217/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. February 28, 2002]</ref> <ref name="EuroParliament 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.341/current_category.7/affirmation_detail.html European Parliament Resolution. September 28, 2005]</ref> <ref name="CPDPM 1985">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.169/current_category.6/affirmation_detail.html#15 United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. July 2, 1985]</ref> <ref name="HRR 1965">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.166/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, April 20, 1965]</ref> <ref name="UL 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.282/current_category.7/affirmation_detail.html Uruguay Law, March 26, 2004]</ref> <ref name="FNAL 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.155/current_category.7/affirmation_detail.html France National Assembly Law, May 28, 1998]</ref> <ref name="FSL 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.154/current_category.7/affirmation_detail.html France Senate Law, November 7, 2000]</ref> <ref name="FL 2001">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.170/current_category.7/affirmation_detail.html France Law, January 29, 2001]</ref> <ref name="génocide arménien">[http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211062533/http://www.assembleenationale.fr/12/propositions/pion3030.asp |date=11 лютага 2009 }} {{ref-fr}}</ref> <ref name="BSR 1998">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.148/current_category.7/affirmation_detail.html Belgium Senate Resolution, March 26, 1998]</ref> <ref name="NPR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.355/current_category.7/affirmation_detail.html Netherlands Parliament Resolution, December 21, 2004]</ref> <ref name="SHCNCR 2003">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.277/current_category.7/affirmation_detail.html Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, December 16, 2003]</ref> <ref name="pravoteka-79044">[https://archive.today/20120909044943/www.pravoteka.ru/pst/159/79044.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915—1922 годах» от 14 апреля 1995 г]</ref> <ref name="PPR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.354/current_category.7/affirmation_detail.html Poland Parliament Resolution, April 19, 2005]</ref> <ref name="LARD 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.351/current_category.7/affirmation_detail.html Lithuania Assembly Resolution, December 15, 2005]</ref> <ref name="GHRPR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.156/current_category.7/affirmation_detail.html Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, April 25, 1996]</ref> <ref name="SR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.330/current_category.7/affirmation_detail.html Slovakia Resolution, November 30, 2004]</ref> <ref name="nrsr.sk">[http://www.nrsr.sk/web/Default.aspx?sid=schodze/uznesenie&MasterID=3484 Podané poslancom Františkom Mikloškom v rozprave o návrhu stanoviska Slovenskej republiky k začatiu prístupových rokovaní Európskej únie s Tureckou republikou (tlač 962)]</ref> <ref name="CHRR 1982">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.150/current_category.7/affirmation_detail.html Cyprus House of Representatives Resolution, April 29, 1982]</ref> <ref name="Affirmation.297">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.297/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Senate Declaration, March 31, 2004]</ref> <ref name="Affirmation.374">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.374/current_category.7/affirmation_detail.html Argentina Law, January 15, 2007]</ref> <ref name="VNAR 2005">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.352/current_category.7/affirmation_detail.html Venezuela National Assembly Resolution, July 14, 2005]</ref> <ref name="CHCR 1996">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.149/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996]</ref> <ref name="CSR 2002">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.220/current_category.7/affirmation_detail.html Canada Senate Resolution, June 13, 2002]</ref> <ref name="CHCR 2004">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.291/current_category.7/affirmation_detail.html Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004]</ref> <ref name="VCC 2000">[http://www.armenian-genocide.org/Affirmation.167/current_category.7/affirmation_detail.html Vatican City Communiqué, November 10, 2000]</ref> <ref name="A perfect injustice 14">{{Кніга:A perfect injustice: genocide and theft of Armenian wealth|14}}<blockquote>At around the same time, on March 29, 2000, the Swedish Parliament passed a formal resolution recognizing the Armenian Genocide, this after a Swedish parliamentary report asserted that «An official statement and recognition of the genocide of the Armenian is important and necessary.» Sweden urged Turkey to do so as well. Canada also recognized the genocide. (The Italian and Austrian parliaments as well as the Swiss and the German parliaments recognized and debated this issue of the Armenian Genocide without a conclusion.)</blockquote></ref> <ref name="Charny">{{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide|79|1}}</ref> <ref name="Kévorkian and Paboudjian">''Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian''. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093</ref> <ref name="mk.ru-76188">МК. 11 октября 2007. [http://www.mk.ru/old/article/2007/10/11/76188-armyanskiy-vopros-.html Армянский вопрос]</ref> <ref name="A Question of Genocide, 276-284">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|276—284|аўтар=Fuat Dündar.|частка=Pouring a People into the Desert. The “Definitive Solution” of the Unionists to the Armenian Question}}<blockquote>Despite the order to deport «all Armenians without exception» Armenians in some regions as well as a few Armenian families were spared <…> The main reason for the expulsion of Edirne was geopolitical: as the city was on the European border, any drastic movement could easily be observed by foreigners. Alarge number of foreigners also resided in Istanbul, the capital. For the case of Izmir, the deciding factor was the governor Rahmi Bey within the CUP and his belief that the removal of the Armenians would be the death sentence for the commerce of the city.</blockquote></ref> <ref name="Уголовное право России-753">{{кніга |загаловак = Уголовное право России. Практический курс: учебник |адказны = под общ. и науч. ред. {{нп3|Анатолт Валянцінавіч Наумаў|А.&nbsp;В. Наумова|ru|Наумов, Анатолий Валентинович}}; Р.&nbsp;А. Адельханян и др. |выданне = 4-е изд., перераб. и доп |месца = М. |выдавецтва = Волтерс Клувер |год = 2010 |старонак = 800 |старонкі = 753 |isbn = 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2 }}</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times-2-247-248">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=247—248}}<blockquote>Between April and August 1915 Armenians from almost all major centers of the empire were ordered to leave their homes, then were either killed near their towns or villages or else deported into remote regions, where, denied food and water, they rapidly died. These measures were undertaken against Armenians located both near the international frontier and far from the battle zone;</blockquote></ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-265-267">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=265—267}}</ref> <ref name="Kévorkian:The Armenian Genocide-267-278">{{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History|pages=267—278}}</ref> <ref name="eoe-54-1">{{Кніга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>'''Armenian Massacres (Armenian Genocide)''' The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. <…> This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.</blockquote></ref> <ref name="armenocide.com-1915-12-20-DE-001">[http://www.armenocide.com/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-de/1915-12-20-DE-001?OpenDocument Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) — Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915] на сайте armenocide.net</ref> <ref name="Looking toward Ararat-114">{{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat|pages=114}}<blockquote>Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915—1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.</blockquote></ref> <ref name="eoe-54-2">{{Кніга:Encyclopedia of the Ottoman Empire|pages=54}}<blockquote>Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.</blockquote></ref> <ref name="Marsoobian-135">''Armen Marsoobian.'' Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135 <blockquote>The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.</blockquote></ref> <ref name="Jones-157">''Adam Jones''. Genocide : a comprehensive introduction — 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157</ref> <ref name="Totten-320">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|320}}</ref> <ref name="Rafael de Nogales">''Rafael de Nogales''. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).</ref> <ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times 2-249">{{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=249}}<blockquote>Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.</blockquote></ref> <ref name="Letters of Theodore Roosevelt">The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.</ref> <ref name="Барсегов-623">''Барсегов Ю. Г.'' [http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090212081600/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/responsibility/v1/607-626.htm#623 |date=12 лютага 2009 }}</ref> <ref name="A Question of Genocide-306-316">{{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire|306—316|аўтар=Ronald Grigor Suny and Fatma Müge Göçek.|частка=Introduction: Leaving It to the Historians}}</ref> <ref name="Totten 21">{{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide|21}}</ref> <ref name="Bloxham-221, 228">{{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|221, 228}}</ref> <ref name="bbc-6043368">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_6043000/6043368.stm|title=Франция запрещает отрицание геноцида армян|date=2006-10-12|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-france">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/france/|title=Сенат Франции запретил отрицание геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2012-03-30}}</ref> <ref name="echo.msk-663181">{{cite news|url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|title=Турция отзывает посла из Стокгольма из-за признания парламентом Швеции геноцида армян|date=2010-03-11|publisher=[[Эхо Москвы]]|lang=ru|access-date=2012-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/65Bhn9sln?url=http://www.echo.msk.ru/news/663181-echo.html|archive-date=4 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-100311">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/03/100311_sweden_armenian_genocide.shtml|title=Швеция признала геноцид армян в Османской Турции|date=2010-03-11|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="rian-66798950">{{cite news|url=http://www.rian.ru/world/20070606/66798950.html|title=Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ|date=2007-06-06|publisher=РИА «Новости»|lang=ru|access-date=2012-03-30}}</ref> <ref name="bbc.co.uk-4290524">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4290000/4290524.stm|title=ЕС призывает Турцию признать геноцид армян|date=2005-09-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="newsarmenia.ru-20111222-42585122">{{cite news|url=http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|title=Национальное Собрание Франции принялo законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян|date=2011-12-22|publisher=АМИ «Новости-Армения»|lang=ru|access-date=2012-03-30|archive-date=5 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405150203/http://www.newsarmenia.ru/politics/20111222/42585122.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="ntv.ru-263754">{{cite news|url=http://www.ntv.ru/novosti/263754/|title=Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook|date=2012-01-24|publisher=НТВ.Ru|lang=ru|access-date=2012-04-17}}</ref> <ref name="lenta.ru-24.01.2012-reply">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2012/01/24/reply/|title=Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян|date=2012-01-24|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2012-03-30}}</ref> <ref name="BBC-120228">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120228_france_genocide_law_rejected.shtml|title=Франция не будет наказывать за отрицание геноцида армян|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="gazeta.ru-4016413">{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/29_a_4016413.shtml|title=«Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом|author=Александр Артемьев, Нарине Киракосян|quote=Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения|date=2012-02-29|publisher=Газета.Ru|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="BBC-120221">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120221_rn_france_armenia_genocide.shtml|title=Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида|date=2012-02-28|publisher=Русская служба BBC|lang=ru|access-date=2012-03-28}}</ref> <ref name="regnum-174306">REGNUM. 30.10.2003. [http://www.regnum.ru/news/174306.html Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян — жертв геноцида в Османской империи]</ref> <ref name="regnum-210207">REGNUM. 29.01.2004. [http://www.regnum.ru/news/210207.html Американская страховая компания New York Life выплатит $20 млн потомкам жертв Геноцида армян]</ref> <ref name="news.am-2870">{{cite news|url=http://news.am/rus/news/2870.html|title=Калифорнийский суд отказал наследникам жертв Геноцида армян в выплате страховых компенсаций|date=2009-08-21|publisher=NEWS.am|lang=ru|access-date=2012-04-17}}</ref> <ref name="regnum-1028092">REGNUM. 15.07.2008. [http://www.regnum.ru/news/1028092.html Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года]</ref> }} == Літаратура == === Кнігі === * {{Кніга:Munsell, Bliss:Turkey and the Armenian Atrocities: A Reign of Terror from Tartar Huts to Constantinople Palaces}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: history, politics, ethics}} * {{Кніга:Ronald Grigor Suny:Looking toward Ararat}} * {{Кніга:Robert Melson:Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:Remembrance and denial: the case of the Armenian genocide}} * {{Кніга:Кинросс Лорд:Расцвет и упадок Османской империи}} * {{Кніга:Israel W. Charny:Encyclopedia of genocide}} * {{Кніга:James Bryce:The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce}} * {{Кніга:Samuel Totten:Pioneers of genocide studies}} * {{Кніга:Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915}} * {{Кніга:Vahakn N. Dadrian:The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2}} * {{Кніга:Yair Auron:The banality of denial: Israel and the Armenian genocide}} * {{Кніга:Taner Akçam:From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide}} * {{Кніга:Totten, Parsons, Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts}} * {{Кніга:Donald Bloxham:The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians}} * {{Кніга:Dinah L. Shelton:Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity}} * {{Кніга:Киреев:История Турции XX век}} * {{Кніга:Richard G. Hovannisian:The Armenian genocide: cultural and ethical legacies}} * {{Кніга:Samuel Totten:Dictionary of Genocide}} * {{Кніга:Identity Politics in the Age of Genocide}} * {{Кніга:Suny, Göçek, Naimark:A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire}} * {{Кніга:Raymond Kévorkian:The Armenian Genocide: A Complete History}} * {{Кніга:Раймонд Кеворкян:Геноцид армян: Полная история}} * {{Кніга|аўтар=Франц Верфель|загаловак=Сорок дней Муса-Дага. Роман/ Пер. с нем. Н.Гнединой и Вс. Розанова|спасылка=http://armshop.ru/catalog/istoricheskie-romany/sorok-dney-musa-daga-frants-verfel/|выдавецтва=СПБ.:Симпозиум|год=2010|старонак=904|isbn=978-5-89091-437-8|archive-date=2 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202001318/http://armshop.ru/catalog/istoricheskie-romany/sorok-dney-musa-daga-frants-verfel/}} === Артыкулы === * {{Артыкул:Stephan Astourian:The Armenian Genocide: An Interpretation}} * {{Артыкул:Ab Imperio:Ronald Grigor Suny:Dialogue on Genocide}} * {{Артыкул:Selim Deringil:Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897}} * ''Раймонд Кеворкян.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2709725 Логика ненависти не изжита]. Огонёк № 15, 20 апреля 2015. * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/04/22/armenogenocid/|title=Преступление без наказания|author=Андрей Арешев|date=22 апреля 2015|publisher=Лента.Ру|access-date=2015-04-23}} == Спасылкі == {{Commonscat|Armenian Genocide}} * [http://www.genocide-museum.am/ Афіцыйны сайт музея-інстытута генацыду армян (Ерэван, Цыцэрнакаберд)] ([http://www.genocide-museum.am/rus/photos_of_armenian_genocide.php калекцыя фатаграфій]) {{ref-en}} {{ref-hy}} {{ref-tr}} * [http://www.genocidescholars.org/about-us/iags-resolutions-statements/ Міжнародная асацыяцыя вучоных па даследаванні генацыду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120312034037/http://www.genocidescholars.org/about-us/iags-resolutions-statements/ |date=12 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} * [http://www.genocide.ru/ Генацыд армян у Турцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061005043441/http://www.genocide.ru/ |date=5 кастрычніка 2006 }} — гісторыя, дакументы, сведчанні, фатаграфіі, карты. * [http://www.armenian-genocide.org/ Armenian National Institute (ANI)] {{ref-en}} * [http://anca.org/ Armenian National Committee of America] {{ref-en}} * [http://armenocide.am/ Armenian Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305081053/http://armenocide.am/ |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} * [http://armeniangenocide100.org/ru/ Официальный сайт, посвященный столетию Геноцида армян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150210202307/http://armeniangenocide100.org/ru/ |date=10 лютага 2015 }}{{ref-ru}} {{Генацыд армян}} {{Знішчэнне хрысціян у Турцыі}} {{Першая сусветная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Турцыі]] [[Катэгорыя:Пагромы]] [[Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя]] [[Катэгорыя:Генацыд армян| ]] [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Дэпартацыі народаў]] fsbryts6qupz8dmqybqw58lo34yyw4o Ілья Яфімавіч Рэпін 0 43505 5149562 5149442 2026-06-01T12:05:37Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-32557-16|~2026-32557-16]]) і адноўлена версія 5121017, зробленая Pabojnia 5149562 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Илья Ефимович Репин}} | імя пры нараджэнні = | партрэт =Ilya Efimovich Repin in the Photographers studio Rentz and Schrader.jpg | шырыня = | загаловак =Фатаграфія 1900-х гадоў | жанр = [[партрэт]], гістарычны, жанравы жывапіс | вучоба = * Рысавальная школа {{нп3|Імператарскае таварыства заахвочвання мастацтваў|Таварыства заахвочвання мастацтваў|ru|Императорское общество поощрения художеств}} майстэрня [[Іван Мікалаевіч Крамской|І.&nbsp; М.&nbsp;Крамскога]], [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі]]. * [[Імператарская Акадэмія мастацтваў]], майстэрня {{нп3|Пётр Васілевіч Басін|П.&nbsp;В.&nbsp;Басіна|ru|Басин, Пётр Васильевич}}, [[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф.&nbsp;А.&nbsp;Бруні]] і {{нп3|Цімафей Андрэевіч Неф|Ц.&nbsp;А.&nbsp;фон&nbsp;Нефа|ru|Нефф, Тимофей Андреевич}}. | стыль = рэалізм | працы =«{{нп3|Бурлакі на Волзе|Бурлакі на Волзе|ru|Бурлаки на Волге}}», «{{нп3|Запарожцы, карціна|Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану|ru|Запорожцы (картина)}}», «{{нп3|Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета 7 мая 1901 года||ru|Торжественное заседание Государственного совета 7 мая 1901 года}}». | заступнікі ={{нп3|Фёдар Іванавіч Пранішнікаў|Ф. І. Пранішнікаў|ru|Прянишников, Фёдор Иванович}} | уплыў = [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. П. Чысцякоў]], [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]] | уплыў на =[[Даміян Васілевіч Шыбнёў|Даміян Шыбнёў]], [[Іван Альбертавіч Пуні|Іван Пуні]] | узнагароды = Медалі [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]: * Тры малых і вялікая сярэбраныя (1865, 1866, 1867); * Малая залатая (1869) за карціну «Іоў і яго сябры»; * Залатая «за экспрэсію» (1872) за карціну «[[Бурлакі на Волзе]]». * Вялікая залатая (1873) за карціну «Уваскрашэнне дачкі {{нп3|Яір, Новы Запавет|Яіра|uk|Яір (Новий Завіт)}}». '''Дзяржаўныя:''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}} | сайт =[http://ilya-repin.ru/ Энцыклапедыя І. Я. Рэпіна.] | вікісховішча =Category:Ilya Yefimovich Repin }} {{цёзкі2|Рэпін}} '''Ілья Яфімавіч Рэпін''' ({{ДН|5|8|1844|24|7}}, г. [[Чугуеў]], цяпер [[Харкаўская вобласць]], Украіна — {{ДС|29|9|1930}}, [[Рэпіна (Санкт-Пецярбург)|Куакала]], {{Месца смерці|Выбаргская губерня|у Выбаргскай губерні}}, [[Фінляндыя|Рэспубліка Фінляндыя]]) — [[мастак]]-[[жывапісец]], майстар [[партрэт]]у, гістарычных і бытавых сцэн<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/498358/Ilya-Yefimovich-Repin Ilya Yefimovich Repin — Britannica Online Encyclopedia]</ref>. Акадэмік [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]. Мемуарыст, аўтар шэрагу нарысаў, якія склалі кнігу ўспамінаў «Далёкае блізкае»<ref>Гл., напрыклад, {{кніга |аўтар = Репин И. |загаловак = Далекое близкое |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,339/Itemid,53/ |месца = М. |выдавецтва = Захаров |год = 2002 |старонак = 400 |серыя = |isbn = 5-8159-0204-7 |тыраж = }}</ref>. Выкладчык, быў прафесарам — кіраўніком майстэрні (1894—1907) і рэктарам (1898—1899) [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], адначасова выкладаў у школе-майстэрні [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|Ценішавай]]; сярод яго вучняў — [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]], [[Ігар Эмануілавіч Грабар|І. Э. Грабар]], {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}}, [[Піліп Андрэевіч Малявін|П. А. Малявін]], [[Ганна Пятроўна Астравумава-Лебедзева|Г. П. Астравумава-Лебедзева]], даваў таксама прыватныя ўрокі [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. А. Сярову]]. == Радавод == [[Выява:Tatyana Stepanovna by Repin.jpg|thumb|left|250px|Партрэт 1867 года Таццяны Сцяпанаўны, маці І. Я. Рэпіна (памерла 6 мая 1880 года). Палатно, алей. 64 × 50 см. Нацыянальная галерэя, Прага.]] [[Выява:Yefim Vasilyevich by Repin.jpg|thumb|left|Партрэт 1879 Яфіма Васілевіча Рэпіна, бацькі мастака. (Памёр у 1894 годзе).]] [[Выява:Radov by Repin.jpg|thumb|250px|«Мужык з дурным вокам» Партрэт дзядзькі Івана Фёдаравіча Радава. 1877. Палатно, алей. 60 × 49 см. ДТГ.]] На думку Іллі Яфімавіча, іх род паходзіць ад маскоўскіх стральцоў. Два дзеда — Рэпін Васіль Яфімавіч і Бачароў Сцяпан Васілевіч. Бабуля — Анастасія Цітаўна Рэпіна (у дзявоцтве Кастрамыціна). У сям’і дзеда — Рэпіна было 5 дачок і 3 сыны, старэйшы Яфім стаў бацькам мастака. Цётка Марфа Васілеўна, па мужу Радава, была хроснай маці І. Я. Рэпіна. Яе муж майстар срэбных спраў Радаў Іван Фёдаравіч быў напісаны Рэпіным пад назвай «Мужык з дурным вокам». Хросным бацькам І. Я. Рэпіна быў Чугуеўскай кравец Касьянаў. Стрыечная сястра Алімпіяда Васільеўна Барысава, манашка Мікалаеўскага жаночага манастыра намаляваная на партрэце [[1887]] года. У дзеда мастака па маці — Бачарова Сцяпана Васільевіча і яго жонкі Пелагеі Мінаеўны было 4 дачкі і 2 сына. Дачка Таццяна стала маці мастака. Стрыечны брат Рэпіна Трафім Пятровіч Чаплыгіна быў блізкім сябрам дзяцінства. Менавіта з ім Ілля Яфімавіч звязваў сваё першае захапленне маляваннем. Сучасныя прадстаўнікі сям’і Чаплыгіных, гэтай галіны сваякоў Рэпіна ў цяперашні час жывуць і працуюць у Санкт-Пецярбургу. У сям’і Яўхіма Васільевіча і Таццяны Сцяпанаўны Рэпіных, па ўспамінах мастака, акрамя яго было яшчэ трое дзяцей — Усця, Іван і Васіль. А трое сыноў, народжаныя да з’яўлення на свет Іллі, памерлі немаўлятамі. Старэйшая сястра Усціння была бліжэйшым сябрам і дарадцам маленькага Іллі. Гора ад яе смерці ў 15 гадоў мастак памятаў ўсё жыццё. Карціна «Уваскрашэнне дачкі Яіра», якая прынесла Рэпіну вялікі залаты медаль у Акадэміі мастацтваў, была напісана пад уражаннем гэтых успамінаў. Малодшы брат Іван быў хваравітым і таксама памёр у дзяцінстве. Брат Васіль, які праявіў талент у музыцы, зрабіў добрую кар’еру музыкі — скончыў кансерваторыю і іграў у Марыінскім тэатры ў Санкт-Пецярбургу<ref>[http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm Новая страница 1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131018003343/http://repin.chuguev.net/rodoslovna.htm |date=18 кастрычніка 2013 }}</ref>. == Біяграфія == === 1850—1860 === Грамаце і арыфметыцы навучыўся ў мясцовых чугуеўскіх дзяка і дыякана. Потым займаўся ў тапаграфічнай школе. У 1857 годзе пачаў вучыцца жывапісу ў Чугуеве. Першым настаўнікам малявання стаў І. Бунакоў. У гэтым жа годзе памерла сястра Усця, смерць якой моцна ўразіла будучага мастака і ўспаміналася і праз шмат гадоў. Ужо праз два гады, ў 1859 І. Рэпін быў вядомым у акрузе майстрам і разам з хаўрусамі іканапісцаў і рамеснікаў працаваў па падраду ў сельскіх цэрквах. Першая яго вялікая праца была ў Маліноўскай царкве: ён напісаў абраз «Укрыжаванне» па вядомай карціне [[Карл Карлавіч Штэйбен|К. Штэйбена]] «Галгофа», якая знаходзіцца ў [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскім саборы]]. === 1860—1870 === Восенню 1863 года, атрымаўшы грошы за працу ў сіроцінскай царкве, І. Я. Рэпін адправіўся ў Пецярбург. Па шляху 31 кастрычніка першы раз пабываў у Маскве, дзе паступіў спачатку ў малявальную школу Таварыства заахвочвання мастакоў у Пецярбургу. Там ён пазнаёміўся з [[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамскім]], які стаў яго настаўнікам. Таксама вучыўся ў [[Рудольф Казіміравіч Жукоўскі|Р. К. Жукоўскага]]. У студзені 1864 года вытрымаў уступныя іспыты і паступіў у [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]] у Пецярбургу па класе гіпсавых галоў, у снежні таго ж года яго перавялі ў натурны клас. У 1865 годзе стаў «класным мастаком», атрымаў званне вольнага мастака, пазбавіўся ад становішча ваеннага пасяленца. Падчас навучання І. Рэпін тройчы прыязджаў у Чугуеў на канікулы. Асабліва плённым было лета 1867 года. Тут Рэпін зрабіў мноства малюнкаў, эскізаў, накідаў, у тым ліку алейныя партрэты маці і брата Васіля. У 1869 годзе быў узнагароджаны малым залатым медалём за карціну «Іоў і яго сябры». Летам 1870 года І. Рэпін упершыню адправіўся на Волгу, пад Саратаў, дзе падарожнічаў і напісаў шэраг эскізаў і эцюдаў да карціны «{{нп3|Бурлакі на Волзе||ru|Бурлаки на Волге}}», замоўленай вялікім князем {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзімірам Аляксандравічам|ru|Владимир Александрович}}. Гэта карціна, якая паказвае цяжкую працу бурлакоў, што цягнуць баржу, зрабіла моцнае ўражанне на публіку і крытыкаў. === 1870—1880 === [[Image:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|250px|thumb|«Іван Грозны і яго сын Іван», 1870—1873. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|250px|thumb|«Бурлакі на Волзе», 1870-73. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilya Repin - Sadko - Google Art Project.jpg|250px|thumb|left|«{{нп3|Садко, карціна Рэпіна|Садко|ru|Садко (картина Репина)}}», 1876. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 002.jpg|250px|thumb|left|«Яблыкі з лісцем», 1879. [[Дзяржаўны Рускі музей]]]] [[Image:Sophia Alekseyevna, by Ilya Repin.jpg|250px|thumb|Соф’я Аляксееўна]] У 1871 годзе «Бурлакі на Волзе» як скончаны твор упершыню былі паказаны на выстаўцы. 11 лютага 1872 года абвянчаўся з Верай Аляксееўнай Шаўцовай. Браць шлюб пайшоў у акадэмічную царкву са студыі, прама з працы, з алоўкам у кішэні, а пасля шлюбу вярнуўся назад працаваць. Летам 1872 года па рэкамендацыі [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасава]] працаваў над карцінай «{{нп3|Славянскія кампазітары||ru|Садко (картина Репина)}}» па замове {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Парахаўшчыкоў, прадпрымальнік|А. А. Парахаўшчыкова|ru|Пороховщиков, Александр Александрович (предприниматель)}}, уладальніка рэстарана «Славянскі базар» на {{нп3|Нікольская вуліца, Масква|Нікольскай вуліцы|ru|Никольская улица (Москва)}} ў Маскве. Алоўкавыя партрэты кампазітараў [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М. А. Балакірава]], [[Эдуард Францавіч Напраўнік|Э. Ф. Напраўніка]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. А. Рымскага-Корсакава]]. Таксама пазнаёміўся з [[Мікалай Рыгоравіч Рубінштэйн|М. Р. Рубінштэйнам]] і [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургеневым]]. У 1872 годзе ў Рэпіных нарадзілася дачка Вера. У тым жа годзе падарожнічаў з жонкай па Волзе, вынікам чаго стала новая серыя малюнкаў бурлакоў, у тым ліку карціна для [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Трацякова]] «Бурлакі, якія ідуць уброд» і яшчэ адзін варыянт «Бурлакоў на Волзе». Таксама за праграмную працу «Уваскрасенне дачкі Яіра», напісаную паводле сваіх успамінаў пра колішнюю смерць сястры, атрымаў Вялікі залаты медаль і права 6-гадовага навучання ў Італіі і Францыі, дзе скончыў сваю мастацкую адукацыю ў статусе {{нп3|Пенсіянер, Акадэмія мастацтваў|пенсіянера Акадэміі|ru|Пенсионер (Академия художеств)}}. У маі 1873 года падарожнічаў за мяжой з жонкай і дачкой у Італіі, дзе падчас знаходжання ў Рыме пазнаёміўся з [[Сава Іванавіч Мамантаў|С. І. Мамантавым]], а потым — у Францыі, дзе спачатку некаторы час быў у Парыжы, а потым выехаў у прыморскі гарадок Вель. Пасля Веля зноў вярнуўся ў Парыж. У 1874 годзе стварыў афорт-партрэт польскага мастака {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}. Восенню 1874 года ў Парыжы нарадзілася другая дачка Надзя. У тым жа годзе далучыўся да [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. Летам 1876 года вярнуўся ў Расію, дзе жыў да 1877 года спачатку на дачы ў Араніенбаўме, а потым 11 месяцаў у Чугуеве. 29 сакавіка 1877 года тут нарадзіўся сын мастака {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}}. Праз некалькі месяцаў пасля гэтага, у маі, першы раз пабываў у {{нп3|Абрамцава, музей-запаведнік|Абрамцаве|ru|Абрамцево (музей-заповедник)}}, падмаскоўным маёнтку пісьменніка {{нп3|Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|С. Ц. Аксакава|ru|Аксаков, Сергей Тимофеевич}}, якую ў яго спадчыннікаў набыў С. І. Мамантаў. Каб мастакам было зручней працаваць, Мамантаў пабудаваў для іх спецыяльны дом, у якім Рэпін правёў два лета. У канцы мая 1877 года Рэпін паехаў у Маскву, каб зняць кватэру, на некалькі дзён з’ездзіў у Пецярбург, а на зваротным шляху пабываў у Ніжнім Ноўгарадзе, але лета правёў у сяле непадалёк ад Чугуева. Ваколіцы гэтага сяла і самога Чугуева мастак захаваў у шматлікіх акварэлях. У пачатку верасня перабраўся ў Маскву. Восенню працаваў над аўтапартрэтам і партрэтамі [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленава]] і [[Іван Ягоравіч Забелін|І. Я. Забеліна]], а таксама пасмяротным партрэтам {{нп3|Фёдар Васілевіч Чыжоў|Ф. В. Чыжова|ru|Чижов, Фёдор Васильевич}}. У канцы кастрычніка 1879 года Рэпін пераехаў на новую кватэру непадалёк ад старой, але жыў там у асноўным толькі ў халодны час года, перасяляючыся летам у Падмаскоўе. === 1880—1890 === [[Image:Modest Músorgski, por Iliá Repin.jpg|250px|left|thumb|{{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага||pl|Portret Modesta Musorgskiego}}, 1881]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 001.jpg|250px|thumb|«Вечарынка», 1883. [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя]]]] [[Image:RepinPaintersDaughter.jpg|250px|thumb|Партрэт дачкі]] [[Image:Grand Duke's bride by Repin.jpg|250px|thumb|«Выбар нявесты князя». 1885. [[Пермская мастацкая галерэя]]]] [[Image:Ilya Efimovich Repin (1844-1930) - Portrait of Leo Tolstoy (1887).jpg|250px|left|thumb|«Партрэт Льва Талстова», 1887]] [[Image:Rubinstein repin.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Антона Рубінштейна]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin - Saint Nicholas of Myra saves three innocents from death.jpg|250px|thumb|«Святы Мікалай у Мірах, у Лікіі», 1889]] [[Image:Medeleeff by repin.jpg|250px|thumb|Партрэт [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялеева Д. І.]]]] У маі-верасні 1880 года ездзіў на Украіну для збору матэрыяла да карцін. У кастрычніку таго ж года майстэрню Рэпіна наведаў [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстой]]. У гэтым годзе мастак выканаў скульптурны партрэт С. І. Мамантава, партрэты [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]], [[Аляксей Феафілактавіч Пісемскі|А. Ф. Пісемскага]], [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|С. М. Салаўёва]], {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. С. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, [[Мікалай Мікалаевіч Гэ|М. М. Гэ]]. У маі 1880 года памёрла маці І. Рэпіна, які на некалькі дзён спазніўся на яе пахаванне. На гарадскіх могілках на магіле маці стаіць сціплы помнік, зроблены па яго малюнку мясцовымі кавалямі. Пасля яе смерці І. Я. Рэпін вельмі доўга, 27 гадоў, не быў у родным горадзе. 25 ліпеня 1880 года нарадзілася дачка Таццяна, адзіная з дзяцей, якая працягнула род мастака. На працягу гэтага і наступнага дзесяцігоддзяў быў зроблены цэлы шэраг прац з Л. М. Талстым у ролі галоўнага героя, партрэтаў яго сям’і, відаў Яснай Паляны, а таксама малюнкаў-ілюстрацый да твораў Талстога — усяго звыш 70 твораў. У 1881-82 гадах былі мастак наведаў Пецярбург для ўдзелу ў IX Перасоўнай выстаўцы, а таксама працаваў над партрэтамі [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]], [[Мікалай Іванавіч Пірагоў|М. І. Пірагова]], {{нп3|Аляксандр Іванавіч Урусаў|А. І. Урусава|ru|Урусов, Александр Иванович}}, {{нп3|Сяргей Міхайлавіч Трацякоў, мецэнат|С. М. Трацякова|ru|Третьяков, Сергей Михайлович (меценат)}}, [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Р. Рубінштэйна]], [[Апанас Апанасавіч Фет|А. А. Фета]], {{нп3|Паліна Анціп'еўна Стрэпетава|П. А. Стрэпетавай|ru|Стрепетова, Полина Антипьевна}}, {{нп3|Павел Іванавіч Бларамберг|П. І. Бларамберга|ru|Бларамберг, Павел Иванович}}, {{нп3|Васіль Кірылавіч Сютаеў|В. К. Сютаева|ru|Сютаев, Василий Кириллович}}, {{нп3|Андрэй Іванавіч Дэльвіг|А. І. Дэльвіга|ru|Дельвиг, Андрей Иванович}}. У верасні-кастрычніку спрабаваў паступіць у [[Маскоўскі ўніверсітэт]], пасля чаго пераехаў на пастаяннае жыхарства ў Пецярбург, дзе становіцца дзейным членам [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак]]. У 1883 годзе ажыццявіў падарожжа разам з [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. В. Стасавым]] па Італіі, Галандыі, Іспаніі, Германіі і іншых краінах, але ў сакавіку-красавіку прыязджаў у Маскву на выстаўку карцін [[Васіль Васілевіч Верашчагін|В. В. Верашчагіна]]. Вясной 1884 года зноў прыехаў у Маскву, дзе наведаў Л. М. Талстога. Напісаў партрэты [[Апалон Рыгоравіч Белапольскі|А. Р. Белапольскага]], {{нп3|Іван Яўграфавіч Ададураў, інжынер|І. Я. Ададурава|ru|Ададуров, Иван Евграфович (инженер)}}, {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. М. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} Вясной 1885 года прыехаў у Маскву на Перасоўную выстаўку, дзе 1 красавіка з выстаўкі «па найвысокаму загаду» знялі карціну «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны і яго сын Іван|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}», якая там экспанавалася. Такім чынам, яна стала першай карцінай, цэнзураванай у Расійскай імперыі<ref name="tanais.info">{{артыкул |загаловак = Илья Репин. Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 |выданне = tanais.info |спасылка = http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171214071832/http://www.tanais.info/art/repin74more.html |archivedate = 14 снежня 2017 }}</ref>. У 1887 годзе развёўся з жонкай Верай Аляксееўнай Рэпінай (Шаўцовай), ад шлюбу ў мастака засталося чацвёра дзяцей: [[Юрый Ільіч Рэпін|сын Юрый]] і тры дачкі, Вера, Надзея і Таццяна. У тым жа годзе выйшаў з Таварыства мастацкіх перасоўных выставак. Падарожнічаў па Італіі. Напісаў партрэты кампазітараў [[Ферэнц Ліст|Ферэнца Ліста]], [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаіла Глінкі]] і [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|Антона Рубінштэйна]], таксама партрэт стрыечнай сястры Алімпіяды, аўтапартрэт, партрэт піяністак [[Марыя Карлаўна Бенуа-Ефрон|Марыі Бенуа-Ефрон]], жонкі {{нп3|Альберт Мікалаевіч Бенуа|А. Бенуа|ru|Бенуа, Альберт Николаевич}}, і {{нп3|Соф'я Восіпаўна Ментэр|Соф'і Ментэр|ru|Ментер, Софья Осиповна}} У 1888 годзе ездзіў па Кубані і Каўказу. Цягам года былі напісаны партрэты вучаніцы І. Рэпіна {{нп3|Марыяна Уладзіміраўна Вяроўкіна|Марыяны Вяроўкінай|ru|Верёвкина, Марианна Владимировна}}, кампазітара [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандра Барадзіна]], [[Соф'я Міхайлаўна Драгамірава|Соф’і Драгаміравай]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|Уладзіміра Стасава]], [[Іван Міхайлавіч Сечанаў|Івана Сечанава]]. У гэты ж перыяд створаны партрэты {{нп3|Лізавета Мікалаеўна Званцава|Лізаветы Званцавай|ru|Званцева, Елизавета Николаевна}}, [[Іван Мікалаевіч Крамской|Міхаіла Крамскога]], [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Васіль Васілевіч Самойлаў|Васіля Самойлава]], [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаіла Шчэпкіна]], {{нп3|Варвара Іванаўна Ікскуль фон Гільдэнбанд|баранесы Ікскуль|ru|Икскуль фон Гильденбанд, Варвара Ивановна}} і многіх іншых. === 1890—1900 === [[Image:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|left|250px|Музей-сядзіба І.Я Рэпіна «[[Здраўнёва]]». [[Руба]], [[Беларусь]].]] [[Image:Byelorussian by Repin.jpg|250px|thumb|«[[Беларус (карціна)|Беларус]]», 1892]] [[Image:Ilja Jefimowitsch Repin 004.jpg|250px|thumb|left|Партрэт Льва Талстова, 1893]] [[Image:Zhirkiewicz1894.jpg|250px|thumb|Партрэт пісьменніка Аляксандра Жыркевіча, 1894]] [[Image:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Ilja Repin (1894, Russian museum).jpg|250px|thumb|«Вянчанне [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] і Аляксандры Фёдараўны», 1894]] У 1890 годзе І. Рэпін працягвае маляваць партрэты, у тым ліку стварае партрэты {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанта|Л. дэ Мерсі-Аржанта|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, [[Вольга Сяргееўна Аляксандрава-Гейнс|В. Аляксандравай-Гейнс]], {{нп3|Уладзімір Рыгоравіч Чарткоў|У. Р. Чарткова|ru|Чертков, Владимир Григорьевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], {{нп3|Пётр Францавіч Лесгарт|П. Лесгарта|ru|Лесгафт, Пётр Францевич}} У наступным годзе скончана карціна «{{нп3|Запарожцы, карціна|Адказ запарожцаў|ru|Запорожцы (картина)}}», праца над якой вялася 10 гадоў. Таксама створаны партрэты {{нп3|Элеанора Дузе|Э. Дузе|ru|Дузе, Элеонора}}, вялікага князя [[Канстанцін Канстанцінавіч|Канстанціна Канстанцінавіча]], [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|У. Салаўёва]], [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзіміра Спасовіча]]. 12 лютага 1892 ў залах Гістарычнага музея ў Маскве адкрылася персанальная выстаўка І. Рэпіна. У маі таго ж года набыў маёнтак у [[Здраўнёва]] пад Віцебскам. Таксама ў 1892 годзе былі напісаны партрэты {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Яўген Васілевіч Паўлаў|Я. Паўлава|ru|Павлов, Евгений Васильевич}}. У 1893 годзе пазнаёміўся з вядомым віцебскім краязнаўцам [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукалічам]]. Цікавасць да гісторыі Віцебшчыны паслужыла напісанню малюнка «Пропаведзь І. Кунцэвіча ў Беларусі». Таксама створаны партрэты [[Уладзімір Мікалаевіч Герард|У. Герарда]], [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. Рымскага-Корсакава]], {{нп3|Таццяна Львоўна Сухоціна-Талстая|Т. Сухоцінай-Талстой|ru|Сухотина-Толстая, Татьяна Львовна}}. У 1893 годзе І. Рэпін стаў правадзейным членам [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] і разам з сынам Юрыем падарожнічаў па Германіі, Францыі, Італіі, наведваючы мастацкія выстаўкі і музеі. У наступныя 14 гадоў шмат часу аддаваў выкладчыцкай працы. У 1894—1907 гадах — прафесар-кіраўнік майстэрні ў Акадэміі мастацтваў. У 1894 годзе сканаў бацька І. Рэпіна, якога пахавалі ў Здраўнёве. У 1894-96 гадах мастак выканаў партрэты дачкі Надзеі, [[Лідзія Паўлаўна Штэйнгель|Л. П. Штэйнгель]], [[Іван Іванавіч Шышкін|І. Шышкіна]], {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. Жыркевіча|ru|Жиркевич, Александр Владимирович}}, [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|З. Гіпіус]], [[Рыгор Рыгоравіч Ге|Р. Ге]], імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], {{нп3|Аляксандр Валерыянавіч Вержбіловіч|А. Вержбіловіча|ru|Вержбилович, Александр Валерианович}}, {{нп3|Якаў Пятровіч Палонскі|Я. Палонскага|ru|Полонский, Яков Петрович}}, [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. Ценішавай]], {{нп3|Дзмітрый Мікалаевіч Кардоўскі|Д. Кардоўскага|ru|Кардовский, Дмитрий Николаевич}}, {{нп3|Аляксандр Канстанцінавіч Гейнс|А. Гейнса|ru|Гейнс, Александр Константинович}}, групавы партрэт {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Беклямішаў|У. Беклямішава|ru|Беклемишев, Владимир Александрович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Боткін|М. П. Боткіна|ru|Боткин, Михаил Петрович}} і {{нп3|Леанід Уладзіміравіч Пазен|Л. Пазена|ru|Позен, Леонид Владимирович}}, [[Аляксей Канстанцінавіч Талстой|А. Талстога]], [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Соф'я Львоўна Пяроўская|С. Пяроўскай|ru|Перовская, Софья Львовна}}, [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў|В. Сярова]] і іншыя. У 1898 годзе ажыццявіў паломніцтва ў Іерусалім. У 1898-99 гадах займаў пасаду рэктара Акадэміі мастацтваў і згадзіўся стаць супрацоўнікам новага часопіса «{{нп3|Мир Искусства||ru|Мир искусства (журнал)}}». У наступным годзе ажаніўся з {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталляй Нордман|de|Natalia Nordman}} і набыў на яе імя зямлю ў пасёлцы Куокала ў Фінляндыі, на якой пабудаваў маёнтак і назваў «{{нп3|Пенаты, сядзіба|Пенаты|ru|Пенаты (усадьба)}}». У кастрычніку ў Пецярбургу пазнаёміўся з [[Максім Горкі|М. Горкім]]. У канцы года Рэпін парваў зносіны з «Миром Искусства», які ўзначальваў [[Сяргей Паўлавіч Дзягілеў|С. П. Дзягілеў]]. У 1897—1900 гадах між іншых намаляваў партрэты {{нп3|Дзмітрый Анфімавіч Шчарбіноўскі|Д. Шчарбіноўскага|ru|Щербиновский, Дмитрий Анфимович}}, [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|В. Прахава]], [[Максім Горкі|М. Горкага]], {{нп3|Уладзімір Аляксеевіч Гіляроўскі|У. Гіляроўскага|ru|Гиляровский, Владимир Алексеевич}}, [[Васіль Фёдаравіч Свіньін|В. Свіньіна]], {{нп3|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|А. Памяранцава|ru|Померанцев, Александр Никанорович}}, {{нп3|Пётр Пятровіч Гнедзіч|П. Гнедзіча|ru|Гнедич, Пётр Петрович}}, паасобныя партрэты дачкі і сына [[Канстанцін Міхайлавіч Фафанаў|К. Фафанава]] і іншыя. У 1892—1900 жыў наездамі і працаваў ва ўласным маёнтку Здраўнёва на беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] (цяпер [[Віцебскі раён]]). Тут створаны карціны «[[Беларус (карціна)|Беларус]]», «{{нп3|Асенні букет||ru|Осенний букет}}». «Паляўнічы з ружжом», «На Заходняй Дзвіне. Усход сонца» (эцюд; усе 1892), «Святочнае гулянне ў Здраўнёве» (1893), «Касец-літвін» (1894), «Дуэль», «Месячная ноч. Здраўнёва», «Партрэт сына Юрыя на тэрасе здраўнёўскага дома» (усе 1896), абразы «Хрыстос» (1894) і «Маці Божая» (1896) для царквы суседняй вёсцы Слабада, партрэты дачок Веры і Надзеі і інш. У Здраўнёве Рэпін часта наведвалі вядомыя людзі Віцебска і наваколляў: гісторык [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]], краязнавец і грамадскі дзеяч [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|У. К. Стукаліч]], фатограф С. А. Юркоўскі і інш. Пад уплывам Стукаліча Рэпін збіраўся напісаць гістарычную карціну пра Віцебскае паўстанне 1623 (не здзейснена, захаваўся эскіз «Пропаведзь Кунцэвіча ў Віцебску», (1893)). === 1900—1910 === [[Image:Repin state council2.jpg|250px|thumb|«Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета», 1900]] [[Image:Pobedonostsev by repin.jpg|250px|thumb|Канстанцін Пабеданосцаў]] У маі 1900 года Рэпіны з’ехалі ў Парыж, дзе І. Рэпін быў членам міжнароднага журы па жывапісе на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы]]. Падчас года І. Рэпін напісаў партрэты паміраючай {{нп3|Луіза дэ Мерсі-Аржанто|Луізы дэ Мерсі-Аржанто|ru|Мерси-Аржанто, Луиза де}}, жонкі {{нп3|Наталля Барысаўна Нордман|Наталлі Нордман|de|Natalia Nordman}}, [[Дзмітрый Сяргеевіч Меражкоўскі|Д. Меражкоўскага]], [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]], [[Цэзар Антонавіч Кюі|Ц. Кюі]], [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскага]]. У 1901 годзе Рэпін атрымаў заказ ад імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]: напісаць юбілейнае паседжанне [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]]. Палатно плошчай 35 м², у рабоце над якім прымалі ўдзел мастакі [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў|Б. М. Кустодзіеў]] (правая частка карціны) і {{нп3|Іван Сямёнавіч Кулікоў, мастак|І. С. Кулікоў|ru|Куликов, Иван Семёнович}} (левая частка карціны), было выканана на працягу 1901—1903 гг. На карціне намалявана больш за восемдзесят чалавек — членаў Дзяржаўнага Савета, на чале з царом. Да карціны Рэпін напісаў каля пяцідзесяці партрэтных эцюдаў. У 1902—1903 гадах Рэпін таксама стварыў партрэты [[Васіль Васілевіч Самойлаў|В. Самойлава]], {{нп3|Іван Іванавіч Шамшын|І. Шамшына|ru|Шамшин, Иван Иванович}}, {{нп3|Дзмітрый Мартынавіч Сольскі|Д. Сольскага|ru|Сольский, Дмитрий Мартынович}}, {{нп3|Канстанцін Іванавіч Пален|К. Палена|ru|Пален, Константин Иванович}}, [[Міхаіл Іванавіч Хілкоў|М. Хілкова]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|М. Обручава|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Галкін-Враской|М. Галкіна-Враскога|ru|Галкин-Враской, Михаил Николаевич}}, [[Аляксей Мікалаевіч Курапаткін|А. Курапаткіна]], {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнава-Цян-Шанскага|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}}, [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. Траццякова]], {{нп3|Фёдар Густававіч Цёрнер|Ф. Цёрнера|ru|Тернер, Фёдор Густавович}}, [[Павел Пятровіч Чысцякоў|П. Чысцякова]], [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А. Лядава]], [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|В. Плевэ]], [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Вітэ]], {{нп3|Аляксей Паўлавіч Ігнацьевў|А. Ігнацьева|ru|Игнатьев, Алексей Павлович}}, {{нп3|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|К. Пабеданосцаў|ru|Победоносцев, Константин Петрович}} У 1904 годзе Рэпін апошні раз у жыцці наведаў [[Здраўнёва]]. У наступным годзе пасля двухмесячнага падарожжа па Італіі Рэпін падаў прашэнне аб адстаўцы. Быў звольнены загадам па Міністэрству двара ад 31 снежня 1905 года. Пасля 1905 правая рука канчаткова перастала яму служыць, прыкладна з 1907 мастак канчаткова перайшоў да пісанню левай рукой. 24 кастрычніка 1906 года зноў прызначаны на пасаду прафесара-кіраўніка з 1 чэрвеня 1906 года. У 1907 годзе наведаў Чугуеў. У верасні канчаткова пакінуў Акадэмію Мастацтваў. У 1904—1907 гадах былі напісаныя партрэты {{нп3|Іван Яўменьевіч Цвяткоў|І. Цвяткова|ru|Цветков, Иван Евменьевич}}, [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Л. Андрэева]], {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}}, {{нп3|Леў Львовіч Талстой|Л. Талстога|ru|Толстой, Лев Львович}}, [[Вера Пятроўна Струкава|В. Струкавай]], {{нп3|Іван Раманавіч Тарханаў|І. Тарханава|ru|Тарханов, Иван Романович}}, {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Марозаў, рэвалюцыянер|М. Марозава|ru|Морозов, Николай Александрович (революционер)}}, {{нп3|Яўген Мікалаевіч Чырыкаў|Я. Чырыкава|ru|Чириков, Евгений Николаевич}}, [[Мара Канстанцінаўна Свярбеева|М. Оліў]], [[Архіп Іванавіч Куінджы|А. Куінджы]], [[Сцяпан Пятровіч Крачкоўскі|С. Крачкоўскага]], {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Зіноўеў|А. Зіноўева|ru|Зиновьев, Александр Дмитриевич}}, [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. Мендзялеева]] У 1908 годзе пачалі друкавацца першыя главы ўспамінаў І. Я. Рэпіна «Далёкае блізкае». У 1908—1910 гадах напісаны партрэты [[Марыя Барысаўна Чукоўская|М. Чукоўскай]], [[Людамір Вацлававіч Свентаржэцкі|Л. Свентаржэцкага]], {{нп3|Соф'я Уладзіміраўна Паніна|С. Панінай|ru|Панина, Софья Владимировна}}, {{нп3|Васіль Дзмітрыевіч Міліоці|В. Міліоці|ru|Милиоти, Василий Дмитриевич}}. === 1910—1920 === [[Image:Pushkin derzhavin.jpg|250px|thumb|«[[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкін]] чытае сваю паэму перад [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Дзяржавіным]]». 1911]] У 1910—1913 гадах былі напісаны партрэты {{нп3|Сцяпан Міхайлавіч Муратаў|С. Муратава|ru|Муратов, Степан Михайлович}}, {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}}, [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|П. Сталыпіна]], {{нп3|Ісаак Ізраілевіч Бродскі|І. Бродскага|ru|Бродский, Исаак Израилевич}}, {{нп3|Вільгельм Казімір Вільгельмавіч Бітнер|В. Бітнера|ru|Битнер, Вильгельм Казимир Вильгельмович}}, {{нп3|Ілья Сямёнавіч Астравухаў|І. Астравухава|ru|Остроухов, Илья Семёнович}}, {{нп3|Міхаіл Пятровіч Салаўёў|М. Салаўёва|ru|Соловьёв, Михаил Петрович}}, [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|У. Бехцерава]], [[Адэлаіда Іванаўна Андрэева-Шкілондзь|А. Андрэевай-Шкілондзь]], {{нп3|Іеранім Іеранімавіч Яскінскі|І. Ясінскага|ru|Ясинский, Иероним Иеронимович}}, [[Карней Іванавіч Чукоўскі|К. Чукоўскага]], [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|У. Караленкі]]. У 1911 годзе на {{нп3|Сусветная выстаўка, 1911|Сусветнай выстаўцы|ru|Turin International}} ў асобным павільёне была арганізавана персанальная выстаўка І. Рэпіна. 16 студзеня 1913 года І. Я. Рэпін прыехаў у Маскву ў сувязі з пашкоджваннем карціны «{{нп3|Іван Грозны і сын яго Іван 16 лістапада 1581 года|Іван Грозны|ru|Иван Грозный и сын его Иван 16 ноября 1581 года}}». 28 чэрвеня 1914 года ў Швейцарыі ад сухот памёрла жонка мастака. Рэпін, які прыехаў туды, не заспеў Наталлю Барысаўну ў жывых, змог толькі замаляваць магілу. Пасля смерці Нордман, стаў пажыццёвым уладальнікам сядзібы «Пенаты», апублікаваўшы завяшчанне, унёс на рахунак Акадэміі каля 30 тысячы рублёў на будучае ўтрыманне музея ў свой гонар — «Пенатаў». Толькі пасля смерці мачыхі Пенаты пачалі наведваць дочкі І. Рэпіна. У 1914 годзе напісаны партрэты [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. Шаляпіна]], [[Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі|С. Гарадзецкага]] з жонкай, {{нп3|Таццяна Львоўна Шчэпкіна-Купернік|Т. Шчэпкінай-Купернік|ru|Щепкина-Куперник, Татьяна Львовна}}, {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Ермакоў|М. Ермакова|ru|Ермаков, Николай Дмитриевич}}, У ліпені прыехаў у Чугуеў, поўны творчых планаў і спадзяванняў. Набліжаўся сямідзесяцігадовы юбілей мастака. Ён марыў пасяліцца ў Чугуеве, стварыць свабодныя мастацкія майстэрні пад назвай, памятнай яму з дзяцінства, — «Дзелавы двор». Спадзяваўся, што майстэрні стануць цэнтрам развіцця народнага мастацтва Украіны. Паводле задумы, тут павінны былі рыхтаваць жывапісцаў, скульптараў, майстроў прыкладнога мастацтва. Меркавалася стварыць такія майстэрні, як керамічная, пазалотная, разьбы па дрэве дэкаратыўнага пано, ткацкая, ліцейная, такарная і сталярная. Школа павінна была ўтрымліваць вучняў бясплатна, мець практычнае прызначэнне і выконваць заказы насельніцтва. У гонар гэтай падзеі гарадскія ўлады выдзелілі для будаўніцтва «Дзелавога двара» шэсць дзесяцін зямлі ў лепшым месцы горада — над Данцом. Але школа так і не была пабудавана — пачалася першая сусветная вайна. Прыезд у Чугуеў у 1914 годзе быў апошнім. У 1915-16 гадах намаляваў партрэты [[Анатоль Фёдаравіч Коні|А. Коні]], [[Антон Рыгоравіч Рубінштэйн|А. Рубінштэйна]], {{нп3|Васіль Сямёнавіч Сварог|В. Сварога|ru|Сварог, Василий Семёнович}}, {{нп3|Барыс Дзмітрыевіч Грыгор'еў|Б. Грыгор'ева|ru|Григорьев, Борис Дмитриевич}}, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Яўрэінаў|М. Яўрэінава|ru|Евреинов, Николай Николаевич}}, [[Павел Васілевіч Самойлаў|П. Самойлава]], [[Антон Міхайлавіч Камашка|А. Камашкі]], {{нп3|Канстанцін Канстанцінавіч Восіпаў|К. Восіпава|ru|Олимпов, Константин Константинович}} У 1918 годзе працы Рэпіна былі выстаўлены ў салоне Стрындберга ў Хельсінкі. У 1917-20 гадах І. Рэпіным створаны партрэты [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Керанскага]], {{нп3|Мікалай Уладзіміравіч Рэмізаў|М. Рэмізава|ru|Ремизов, Николай Владимирович}}, {{нп3|Сямён Восіпавіч Грузенберг|С. Грузенберга|ru|Грузенберг, Семён Осипович}}. У кастрычніку 1919 падараваў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} 7 уласных твораў, якія знаходзіліся ў Пенатах, і 23 карціны рускіх мастакоў. У тым жа годзе адбылася выстаўка яго карцін у [[Стакгольм]]е. === 1920—1930 === У сакавіку 1920 года абраны ганаровым членам Фінскага мастацкага таварыства. Праз 2 месяцы, у маі 1920 года, падараваныя Рэпіным карціны былі выстаўлены ў музеі [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]] у Хельсінкі. У гэтым жа годзе ў газеце «Мір» Рэпін публікуе шэраг артыкулаў супраць савецкай улады. Для газеты «Агульная справа», якая выходзіла ў Парыжы, Рэпін піша ўспаміны пра Л. М. Талстога, прымеркаваныя да 10-годдзя з дня смерці пісьменніка. У 1920-я гады Рэпін стаў наведваць праваслаўны храм у пасёлку Куокала і спяваў на [[клірас]]е. У 1921 годзе быді праведзены выстаўкі ў Тэрыёкі і ў Выбаргу. У наступнае дзесяцігоддзе ладзіліся рэгулярныя выстаўкі як у Фінляндыі, так і ў іншых краінах. У лютым у газеце «Руль» выйшаў яго заклік «Людзі рускія», а ў газеце «Шлях» — нататка аб сучасным становішчы Расіі. У гэтым жа годзе адбылася выстаўка ў Нью-Ёрку. 22 сакавіка 1924 года атрымаў першае пасведчанне асобы — від на жыхарства, якая дазволіў пражываць у Фінляндыі, тэрмінам на два гады. Гэта адбылося ў Хельсінкі, у памяшканні Цэнтральнай доказнай паліцыі. У 1920-30 гадах былі створаны партрэты {{нп3|Панталеон Шындлер|П. Шындлера|ru|Шиндлер, Панталеон}}, [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. Паўлава]], [[Акселі Гален-Калела]], [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|А. Архіпава]], {{нп3|Іван Цімафеевіч Савянкоў||ru|Савенков, Иван Тимофеевич}}, [[Уладзімір Васілевіч Стасаў|У. Стасава]]. Мастак памёр [[29 верасня]] [[1930]] года ў [[Куокала|Куокале]], дзе і быў пахаваны ў парку сваіх любімых «Пенатаў», непадалёк ад дома і «Чугуевай горкі» — як мастак называў пагорак, які ўзвышаўся на яго ўчастку. {{нп3|Юрый Ільіч Рэпін|Сын Рэпіна Юрый|ru|Репин, Юрий Ильич}} таксама стаў мастаком. Род Рэпіна цяпер прадстаўляюць нашчадкі яго брата, якія жывуць у [[Ярвенпяа]]. Пляменнік мастака Ілья Рэпін вырабіў дзве [[праваслаўе|праваслаўных]] святыні ({{нп3|Рака, мастацтва|ракі|ru|Рака}}) для [[іканастас]]аў з дрэва: для малельні ў Ярвенпяа ў 1948 і праз 10 гадоў для новай праваслаўнай царквы на могілках у Хельсінкі. == Творчасць == У творчасці Рэпіна ўвасоблены лепшыя дасягненні дэмакратычнага мастацтва таго часу. У жанравых палотнах адлюстраваў супярэчнасці грамадскага жыцця паслярэформенай Расіі, паказаў сілу, веліч і чалавечую годнасць абяздоленага народа, раскрыў мужнасць і высакароднасць рэвалюцыянераў — «Бурлакі на Волзе» (1870—1873), «{{нп3|Хрэсны ход у Курскай губерні||ru|Крестный ход в Курской губернии}}», 1880—1883, «Адмова ад споведзі» (1879—1885), «[[Не чакалі (карціна)|Не чакалі]]» (1884—1888). У шматлікіх партрэтах стварыў глыбокапсіхалагічныя вобразы прадстаўнікоў розных пластоў рускага грамадства — «Мужычок з баязлівых», «Протадыякан» (абодва 1877), партрэты {{нп3|Партрэт Мадэста Мусаргскага|М. П. Мусаргскага|pl|Portret Modesta Musorgskiego}} (1881), [[Антон Антонавіч Дэльвіг|А. А. Дэльвіга]] (1882), [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] (1877), [[Павел Міхайлавіч Траццякоў|П. М. Траццякова]] (1901), групавы партрэт «Урачыстае пасяджэнне Дзяржаўнага савета» (1901—1903) і інш.). У гістарычных карцінах імкнуўся паказаць трагічныя пераплаценні чалавечых пачуццяў, моцныя драматычныя характеры — «Царэўна Соф’я» (1879), «Іван Грозны і яго сын Іван» (1885), раскрыць вольналюбівы дух народа — «Запарожцы пішуць пісьмо турэцкаму султану» (1878—1891). Творам Рэпіна ўласцівы глыбіня зместу, энергія і пластыка жывапіснай формы, цэльнасць кампазіцыі, выразнасць колеру і малюнка, майстэрства ў перадачы святло-паветранага асяроддзя. Дзейнасць Рэпіна зрабіла вялікі ўплыў на творчасць беларускіх партрэтыстаў канца 19 — пач. 20 ст. == Рэпін і Беларусь == Сярод вучняў І. Я. Рэпіна мастак [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Леў Альпяровіч]]. У 1988-м годзе адкрылі музей-сядзібу І. Я. Рэпіна «Здраўнёва». У Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь захоўваюцца 13 жывапісных палоцен Рэпіна, сярод іх: «Украінка каля плятня» (1876), «Запарожцы» (эскіз да карціны, 1880-я г.), партрэты [[Марыя Клаўдзіеўна Ценішава|М. К. Ценішавай]] (1893), {{нп3|Марыя Фёдараўна Андрэева|М. Ф. Андрэевай|ru|Андреева, Мария Фёдоровна}} (1905). == Рэпін і Украіна == Жыццё і творчасць Іллі Яфімавіча цесна былі звязаны з Украінай. Мастак ведаў украінскую мову і гісторыю ўкраінскага народа. Ён з’яўляўся членам журы камісіі па ўзвядзенню помніка [[Т. Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]]. Нездаволены рашэннем камісіі, выйшаў з яе складу, як і некаторыя ўкраінскія мастакі. Ілья Яфімавіч асабіста зрабіў некалькі чарнавікоў праекта помніка, паколькі высока цаніў асобу Шаўчэнкі, называючы яго «апосталам свабоды». {{нп3|Вячаслаў Канстанцінавіч Развадоўскі|В. К. Развадоўскі|ru|Розвадовский, Вячеслав Константинович}} меў намер стварыць мастацкую паштоўку, атрыманыя грошы ад якой былі накіраваны на збудаванне помніка. Для гэтага Рэпін напісаў акварэллю «Праметэя» з паэмы Шаўчэнкі «{{нп3|Каўказ, паэма|Каўказ|ru|Кавказ (поэма)}}». Таксама ён стаў членам-заснавальнікам Таварыства па ахове помнікаў Т. Шаўчэнкі, статут якога не быў зацверджаны ўрадам<ref>Коваленко А. Н. Передвижники и Украина (страницы русско-украинских культурных связей), Киев, «Наукова думка», 1979 (с. 70-72)</ref>. І. Рэпін аказваў дапамогу камітэту пры Таварыстве прыгожых мастацтваў імя В. Верашчагіна ў г. [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. Таксама ён з’яўляўся ганаровым членам {{нп3|Кіеўскае літаратурна-артыстычнае таварыства|Кіеўскага літаратурна-артыстычнага таварыства|uk|Київське літературно-артистичне товариство}} і Кіеўскага таварыства старажытнасцей і мастацтва. == Рэпін і Фінляндыя == Рэпін захапляўся Фінляндыяй, называючы [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]] кавалачкам [[Парыж]]а. Ён быў знаёмы са многімі дзеячамі фінскай культуры, напрыклад з мастаком [[Альберт Эдэльфельт]] і з паэтам [[Эйна Лейна]]. У 1919 годзе Рэпін падарыў {{нп3|Фінскае мастацкае таварыства|Фінскаму мастацкаму таварыству|ru|Suomen Taideyhdistys}} сваю калекцыю з 23 работ рускіх мастакоў і сямі ўласных. Так пачалася калекцыя Рэпіна [[Атэнеум (Хельсінкі)|Атэнеум]]<ref>[http://www3.lappeenranta.fi/museot/verkkonayttelyt/kesa2006/repin/repin/repin_ja_suomi.pdf Helena Soini, Ilja Repin ja Suomi.]</ref>. Пазней, у 1960-х гадах, вядомыя малюнкі і карціны Рэпіна з калекцыі Шувалава, якія знаходіліся ў Фінляндыі, былі прапанаваны Музею Атэнеум для пакупкі. Музей адхіліў прапанову, патлумачыўшы, што твораў Рэпіна ўжо дастаткова. У выніку вялікая частка прапанаваных твораў апынулася ў [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 117</ref>. У 1920 фінскія мастакі выбралі Рэпіна ганаровым членам Таварыства мастакоў Фінляндыі. З гэтай нагоды ў рэстаране гатэля кают-кампанія ў Хельсінкі адбылася ўрачыстая вячэра, а потым мастакі пачалі пісаць вялікую карціну ''Знакамітасці Фінляндыі''<ref>Mejias-Ojajärvi, s. 105</ref>, якая была скончана шмат гадоў праз. У цяперашні час карціна выстаўлена ў кафэ Атэнеум. == Палітычныя погляды == Рэпін адмоўна ставіўся да [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая Другога]], называў яго «гнюсным варварам», «высокадзяржымордзіем», марыў «што гэтая „брыдота“ абваліцца»<ref>Корней Чуковский. Современники. Серия: Жизнь замечательных людей. Издательство: Молодая гвардия</ref>. Аднак пасля рэвалюцыі, у [[1918]] годзе, ён піша карціну «Быдла імперыялізму», своеасаблівы працяг тэмы бурлакоў, дзе яны выглядаюць бруднымі, тупымі і выродлівымі. Сам Рэпін аб гэтай карціне казаў: «„Быдла“ — глыбока разбэшчаная істота: пастаянна сутыкаючыся з паліцыяй, яно засвойвае яе здольнасці драпежнічаць па-воўчы, падхалімнічаць, але хутка прыходзіць да расправы над сваімі гаспадарамі, калі яны слабеюць…»<ref>[http://www.radiorus.ru/news.html?rid=4342&date=29-07-2009&id=367304 «Пенаты» — усадьба Ильи Репина, на берегу Финского залива | Радио России]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Спробы Савецкага ўрада вярнуць Рэпіна ў [[СССР]] не ўдаліся, угаворы сяброў не падзейнічалі; у прыватных лістах ён сцвярджаў, што пакуль ва ўладзе [[бальшавікі]], не жадае мець з Расіяй нічога агульнага. У апошнія гады жыцця Рэпін стварыў шэраг карцін на рэлігійныя тэмы. Рэзка адмоўна ставіўся да {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|рэформы рускай арфаграфіі 1917-1918 гг.|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}}<ref name="autogenerated1">Если Вы так любите Репина, разрешите ему букву ять. Ничего другого он не хочет. [http://www.chukfamily.ru/Elena/Articles/Repin.htm Елена Чуковская. Почему Репин не приехал в СССР?] [[Литературная газета]], 11.09.1997 года</ref><ref name="autogenerated2">Репин не верит большевикам и боится их. Все их нововведения — такие как «новый стиль» и «новая орфография» — для него непереносимы. Особенно ненавистна новая орфография. Умиляют его просьбы к другу, чтобы книга его печаталась по «старой» орфографии. И чудо — по закону любви Чуковский приостанавливает печатание книги (которая так и не выйдет в свет) и идет в Государственное издательство для получения разрешения на «яти». Но, оказывается, все «яти» в типографиях конфискованы. — [http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345 Переписка творцов: Репин и Чуковский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023005504/http://www.seagullmag.com/article.php?id=1345|date=23 кастрычніка 2007}}. [http://www.seagullmag.com/author.php?id=213 Ирина Чайковская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012094706/http://www.seagullmag.com/author.php?id=213|date=12 кастрычніка 2008}} ([[Бостон]]).</ref>. Хоць рэформу гэту падрыхтавалі задоўга да рэвалюцыі, і пастанова камісіі выйшла яшчэ ў маі 1917<ref name="реф11051917">[http://www.textology.ru/article.aspx?aId=196 Постановления Совещания по вопросу об упрощении русского правописания, принятые 11 мая 1917 г.] — Изв. Российской Академии наук 6-я серия, 1917, № 15, 1 нояб., стр. 1183—1187.</ref>, «Прыдуманая [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] арфаграфічная рэформа стала трывала асацыявацца ў яго з бальшавікамі»<ref name="рефЪ">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=418989 100 лет сплошного буквоедства]</ref>. «Антырэформенная» пазіцыя Рэпіна ў пытанні арфаграфіі сфарміравалася, аднак, не на палітычнай, а на асабліва асобаснай аснове. Замена «яць» на «е» ў яго прозвішчы стварала перадумовы магчымасці чытання Р''е''пин як Р''ё''пін, што літаральна яго злавала. І калі ў «Пенаты» пасля [[1918]] года сталі прыходзіць лісты, адрасаваныя Р''е''пину, мастак з абурэннем вяртаў іх фінскім паштарам, паказваючы на канверт: «ніякага Рёпіна тут не жыве!»<ref name=autogenerated1 />. == Памяць == У 1930-я гады пачынаецца сапраўдны культ Рэпіна на радзіме, калі яго працы сталі ўзорамі перыяду ''сацыялістычнага рэалізму'' ў СССР. Імя Рэпіна ўстала ў адным шэрагу з імёнамі [[Леў Мікалаевіч Талстой|Талстога]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мусаргскага]] і [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Рымскага-Корсакава]]. Рэпін сам напісаў працы на тэмы рэвалюцыі, такія як: «Расстрэл дэманстрантаў», «Чырвонае пахаванне» і «Ля царскай шыбеніцы», якія ён падарыў музею рэвалюцыі з нагоды візіту дэлегацыі савецкіх мастакоў летам 1926 года<ref>[http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 Картина крови] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081214110107/http://ryibak.pravoverie.ru/node/81 |date=14 снежня 2008 }}</ref><ref>Maria Karpenko, Jelena Kirillina, Galina Pribulskaja, Natalia Vatenina Ilja Repin — Maalauksia, grafiikkaa, 1984, стр 242, Tammi, Helsinki & Aurora, Leningrad,ISBN 951-30-5800-X</ref>. Сярод гэтых карцін ёсць партрэт [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]]<ref>[http://evtushenko75.livejournal.com/26758.html Малоизвестный Репин] {{ref-ru}}</ref>. Рэпін стаў адным з нямногіх эмігрантаў, якія атрымалі прызнанне ў СССР, у прыватнасці, у 30-я гады. Апошняя прыжыццёвая біяграфія І. Я. Рэпіна, якая пачынаецца са слоў «выбітны рускі жывапісец», выйшла ў СССР у сёмым томе {{нп3|Малая савецкая энцыклапедыя|Малой Савецкай энцыклапедыі|ru|Малая советская энциклопедия}}<ref name="МСЭ_Р">Репин И. Е.// Малая советская энциклопедия. Т. 7. — М.: АО Сов. энциклопедия. 1930. — стлб. 305—306.</ref>. Па запісе на абароце тытульнай старонкі, рэдакцыйная праца над томам была завершана 31 жніўня 1930 — менш, чым за месяц да смерці мастака. == Гл. таксама == * [[Здраўнёва]] * [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Москвинов В., Репин в Москве, М., 1955; * Иванов С., Москва в жизни и творчестве И. Е. Репина, М., 1960; * Грабарь И. Э., Репин, т. 1—2, М., 1963—64; * Новое о Репине, Л., 1969; * Лясковская О. А., И. Е. Репин, 3 изд., М., 1982; * Стернин Г. Ю., И. Е. Репин. Альбом, Л., 1985; * Федоров-Давыдов А. А., И. Е. Репин, 2 изд., М., 1989. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij Репин и Здравнёво. Библиографический указатель. 1995—2001 / Сост. Шишанов В. А. Витебск: Витебский областной краеведческий музей, 2001. 20 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324123627/https://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij |date=24 сакавіка 2016 }} * Сухоруков А., Шишанов В. К истории создания музея-усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво» // Белорусско-русское культурное взаимодействие конца XIX-начала XX в.: Материалы научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения И. Е. Репина и 100-летию пребывания художника в Беларуси. Витебск, 1995. С.111-117. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/1996_oblik_zdravnevo Шишанов В. Здравнёво. Исторический облик и музеефикация усадьбы // Матэрыялы II Міжнароднай канферэнцыі па праблемах музеефікацыі унікальных гістарычных тэрыторый. Полацк, 1996. С.38-44.] * Сухарукаў А., Шышанаў В. Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва» як цэнтр развіцця беларуска-рускіх культурных сувязяў// Нацыянальныя меншасці Беларусі. Кн.3. Брэст-Мінск, 1996. С.18-19. * Шишанов В. Репин в Белоруссии // Служба спасения 01 (Минск). 2000. № 5. С.54-57. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2000_vicebski_sshytak_zdraunjova Шышанаў В. Невядомае Здраўнёва // Віцебскі сшытак. 2000. № 4. С.90-115.] * Шышанаў В. Беларусь і беларусы вачыма Іллі Рэпіна // Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы III Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.). Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2001. (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 21). С.311-316. * Сухарукаў А., Шышанаў В. Рэпіна І. Я. Музей-сядзіба «Здраўнёва» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т.6. Кн.1. Мн.: БелЭн, 2001. С.174. * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. Здравнёво: после октября 1917 // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.80-89.h] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2004_repinskie_chtenija Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.90-97.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola Шишанов, В. А. Материалы Государственного архива Витебской области о школе в усадьбе «Здравнево» / В. А. Шишанов // Адукацыя на Віцебшчыне: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., Віцебск, 30-31 сакавіка 2010 г., Віц. дзярж. ун-т, редкал.: В. У. Акуневіч (адк. рэд.). — Віцебск: УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2010. — С.128-132.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160202213601/http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola |date=2 лютага 2016 }} * Шишанов, В. А. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2015_repin_zdravnevo_gtg Здравнёвские работы И. Е. Репина в русской художественной критике конца XIX — начала ХХ в. / В. А. Шишанов // Творчество И. Е. Репина и проблемы современного реализма. К 170-летию со дня рождения: материалы Международной научной конференции / ред. кол. Т. В. Юденкова, Л. И. Иовлева, Т. Л. Карпова. — Москва: Гос. Третьяковская галерея, 2015. — С. 117—130.] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom Шишанов, В. А. «Все вытекло из удобств и необходимости…» (Главный дом усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво») / В. А. Шишанов // Искусство и культура (Витебск). — 2013. — № 4. — С. 95 — 100.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160916045718/https://issuu.com/linkedin63/docs/2013_ik_zdravnevskij_dom |date=16 верасня 2016 }} * [http://www.academia.edu/49327797/2019_Repin_GTG_Shishanov Шишанов, В. А. «Ниспровержение на пьедестал»: Илья Репин в советской печати 1920-1930-х годов / В. А. Шишанов // Архип Куинджи и его роль в развитии художественного процесса в ХХ веке. Илья Репин в контексте русского и европейского искусства. Василий Дмитриевич Поленов и русская художественная культура второй половины XIX — первых десятилетий XX века : материалы научных конференций. — М. : Гос. Третьяковская галерея, 2020. — С. 189—206.] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/280833|title=Рэпін назваў Мураўёва-Вешальніка «агідным гноем» і іншыя малавядомыя факты пра мастака, яго віцебскі перыяд ды як ён «мацаў» беларусаў|website=Наша Ніва|date=2024-06-09|access-date=2024-06-10}} * [http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html Ilya Repin at Olga’s Gallery] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150502142446/http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html |date=2 мая 2015 }} * [http://smallbay.ru/repin.html Илья Репин. Картины и биография] * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. РЕПИН И БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://repin.chuguev.net Художественно-мемориальный музей И. Е. Репина (г. Чугуев)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ |date=29 верасня 2008 }} * [http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 Валерий Шишанов Здравнёво: После октября 1917] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090111181252/http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 |date=11 студзеня 2009 }} * [http://www.russianmuseums.info/M267 Penaty, currently a museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927014550/http://www.russianmuseums.info/M267 |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/714-repin-ilya-e Рэпін Ілля Яхімавіч. Карціны] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1228-ilya-repin і біяграфіі] * [http://zviazda.by/2014/12/65706.html Карціна Рэпіна «Здраўнёва»]{{Недаступная спасылка}} {{Перасоўнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэпін Ілья Яфімавіч}} [[Катэгорыя:Перасоўнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Карціны Ільі Рэпіна|*]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мастакі-партрэтысты Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі-рэалісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Постаці Сестрарэцка]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]] [[Катэгорыя:Пенсіянеры Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] qqbzq8pdegiztbmz4eybl9vb2u5e76k Герман Гесэ 0 43809 5149711 4864459 2026-06-01T19:21:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149711 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гесэ}} {{Пісьменнік | Імя = Герман Гесэ | Арыгінал імя = Hermann Hesse | Фота = Hermann Hesse 1927 Photo Gret Widmann.jpg | Подпіс = Герман Гесэ, 1927 год | Псеўданімы = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = [[1896]]—[[1962]] | Кірунак = | Жанр = | Прэміі = | Lib = http://lib.ru/GESSE/ | Роспіс = Hesse Signature.svg | Сайт = | Вікітэка = нельга }} '''Ге́рман Ге́сэ''' ({{lang-de|Hermann Hesse}}; {{ДН|2|7|1877}}, {{МН|Кальв||}}, [[Паўночны Шварцвальд]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] — {{ДС|9|8|1962}}, {{МС|Мантаньёла||}}, [[Тычына (кантон)|кантон Тычына]], [[Швейцарыя]]; Псеўданімы: ''Эміль Сінклер'', ''Герман Лаўшэр'') — швейцарска-нямецкі [[пісьменнік]] і [[мастак]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] ([[1946]]). == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў сям'і нямецкіх місіянераў. Пасля пераезду сям'і ў [[Базель]] у 1881 стаў вучнем мясцовай місіянерскай школы, а крыху пазней — хрысціянскага пансіяната. Самая ранняя яго літаратурная спроба — казка «Два браты», напісаная ў 1887 годзе для сястры Марулы. У 1890 Герман Гесэ паступае ў гёпінгенскую лацінскую школу, а праз год — у семінарыю пры [[кляштар Маўльброн|кляштары Маўльброн]]. Праз паўгода ён пакідае Маўльброн. Пасля спробы самагубства, лячэння ў псіхіятрычнай клініцы ў Штэтэне і яшчэ аднаго няўдалага паступлення Г. Гесэ вяртаецца на радзіму, дзе ўладкоўваецца на працу. З кастрычніка 1895 працуе ў [[Цюбінген]]е, займаецца самаадукацыяй. У 1899 на сэканомленыя грошы выдае кнігу «Рамантычныя песні» (''Romantische Lieder''), а пасля зборнік апавяданняў «Гадзіна пасля апоўначы». Невялікі тыраж абедзвюх кніг прадаецца кепска. У 1901 выходзіць зборнік аўтабіяграфічных апавяданняў, а ўвесну таго ж года аўтар выпраўляецца ў падарожжа па Італіі. Паступова творы Гесэ набываюць папулярнасць у літаратурных колах Германіі. У 1903 пісьменнік адпраўляе ў [[Берлін]] рукапіс свайго першага рамана «[[Петэр Каменцынд]]», які прыносіць яму вядомасць і фінансавую незалежнасць. У 1904 годзе Герман Гесэ жэніцца з Марыяй Бернулі, і ўвосень сям'я пераязджае ў Гайнхофен. У 1906 годзе выходзіць раман «[[Пад колам]]», у 1910 года — «[[Гертруда (раман)|Гертруда]]» (''Gertrud''). Восенню 1911 пісьменнік едзе ў вялікае падарожжа. З 1912 года жыў у Швейцарыі; у 1923 годзе атрымаў швейцарскае грамадзянства. У 1924 ажаніўся з Рут Венгер, дачкой швейцарскай пісьменніцы Лізы Венгер, але праз 3 гады разводзяцца. У 1931 годзе пісьменнік жэніцца трэці раз — з Нінон Дальбін — і ў тым жа годзе пачынае пісаць «[[Гульня шкляных перлаў|Гульню шкляных перлаў]]» (''Das Glasperlenspiel''), якую заканчвае толькі ў 1942 годзе. Герман Гесэ з асуджэннем ставіцца да палітыкі нацыянал-сацыялістаў, і яго кнігі ў Германіі больш не друкуюць. Пасля «Гульні шкляных перлаў» буйных твораў ён не піша. == Творчасць == Напачатку творчасці Г. Гесэ пісаў рамантычныя вершы і апавяданні. Сярод найбольш вядомых твораў — раманы «[[Петэр Каменцынд]]» (''Peter Camenzind'', 1904), «[[Пад колам]]» (''Unterm Rad'', 1906), «Гертруда» (''Gertrud'', 1910), «Дэміян» (1919), «[[Сідхартха (раман)|Сідхартха]]» (''Siddhartha'', 1919—1922), «[[Стэпавы воўк (раман)|Стэпавы воўк]]» (''Der Steppenwolf'', 1927), «[[Нарцыс (міфалогія)|Нарцыс]] і Гальмгольд» (''Narziss und Goldmund'', 1930), «[[Паломніцтва ў Краіну Усходу]]» (''Die Morgenlandfahrt'', 1932), раман-утопія «[[Гульня шкляных перлаў]]» (або «Гульня ў бісер»; ''Das Glasperlenspiel'', 1943) і інш. Творы Г. Гесэ атрымалі шырокую папулярнасць у краінах Захаду, што ў значнай ступені было абумоўлена не толькі высокімі мастацкімі якасцямі, але і наяўнасцю ў раманах і навелах матываў усходняй філасофіі і рэлігіі, папулярных ідэй [[З. Фрэйд]]а, [[К. Г. Юнг]]а, [[Ф. Ніцшэ]]. Для творчай манеры Г. Гесэ ўласцівы інтэлектуалізм, пастаноўка фундаментальных філасофскіх праблем, сімвалічнасць, дакладнасць псіхалагічных характарыстык. Г. Гесэ крытыкаваў сучасную яму буржуазную культуру, выступаў за актуалізацыю класічнай культурнай спадчыны. == Беларускія пераклады == Першы пераклад твора Гесэ на беларускую мову зроблены не пазней 1923 г., верш «[[У мгле (верш)|У мгле]]» пераклаў [[Янка Купала]]. Вершы Гесэ таксама перакладалі [[Уладзімір Антонавіч Папковіч|Уладзімір Папковіч]] і [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>. * «Гульня шкляных перлаў»: раман (1992, В. Сёмуха) * «Сідхартха»: раман (2007<ref>Гесэ, Г. Сідхартха / Герман Гесэ; з нямецкай мовы пераклаў Арцём Арашонак. — Мінск : Логвінаў, 2007. — 98, [1] с. Пераклад выд.: Siddhartha / Hermann Hesse. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2002. — 200 экз. ISBN 978-985-6800-36-1</ref>, [[Арцём Яўгенавіч Арашонак|А. Арашонак]]) * «Стэпавы воўк»: раман (2011, В. Сёмуха) {{зноскі}} == Літаратура == * Гесэ Герман // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. — ISBN 985-11-0277-6. * {{ВСЭ3|Ге́ссе Герман|6|435}} * {{ВСЭ3|Хе́ссе, Гессе Герман|28|245|аўтар=[[Уладзімір Дзянісавіч Сядзельнік|Седельник В. Д.]]}} * {{Крыніцы/Литературный энциклопедический словарь|Хе́ссе, Гессе Герман|730}} == Спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/authors/302-hiese-hierman.html prajdzisvet.org] * [http://prajdzisvet.org/text/1312-spatkannie-z-ninaj.html Спатканне з Нінай] * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4661 Розныя тэксты]{{Недаступная спасылка}} * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4811 Стэпавы воўк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109022439/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4811 |date=9 лістапада 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Герман Гесэ}} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{DEFAULTSORT:Гесэ Герман}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Герман Гесэ| ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Паэты Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] 6thtgifa50j4qyw8s5fbhtn86jhnf6e Дзеяслоў (часопіс) 0 46640 5149714 5009093 2026-06-01T19:48:10Z Нявідны 166654 5149714 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} {{значэнні|Спасылка=Дзеяслоў (значэнні)}} '''Дзеяслоў''' — беларускі літаратурны [[часопіс]], які выходзіў з 2002 па 2023 год. Галоўны рэдактар — [[Барыс Пятровіч]]. == Гісторыя == З’яўленне часопіса «Дзеяслоў» шмат у чым сталася рэакцыяй на дзеянні Міністэрства інфармацыі РБ, якое ў 2002 годзе правяло рэарганізацыю літаратурна-мастацкіх выданняў, у выніку якой усе літаратурныя часопісы былі пазбаўленыя права на юрыдычную, эканамічную і творчую самастойнасць і аб’яднаныя ў так званы дзяржаўны літаратурны холдынг [[Літаратура і мастацтва (РВУ)|«Літаратура і мастацтва»]]. У знак пратэсту многія пісьменнікі — супрацоўнікі калектываў звольніліся з рэдакцый. Непасрэдны ўдзел у стварэнні новага выдання ўзялі [[Барыс Пятровіч|Барыс Пятровіч (Сачанка)]], [[Алесь Пашкевіч]], [[Міхась Скобла]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуард Акулін]]. Юрыдычным заснавальнікам стала ГА «Літаратурны-мастацкі фонд „Нёман“». Выходзіць часопіс пачаў з верасня 2002 года. Часопіс зарэгістраваны Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь і шмат гадоў выходзіў рэгулярна — раз на два месяцы, падпіска ажыццяўлялася праз дзяржаўнае аб’яднанне «Белпошта». Цікавай адметнасцю «Дзеяслова» было тое, што ад верасня 2002-га да канца 2009-га года часопіс выходзіў правапісам, вядомым пад назвай [[Дзеясловіца|«дзеясловіца»]]. У снежні 2023 года часопіс «Дзеяслоў» спыніў выхад. З яго закрыццём у Беларусі больш не засталося незалежных літаратурных выданняў, якія друкаваліся б на беларускай мове<ref>{{cite web|author=|date=2023-12-28|url=https://news.zerkalo.io/cellar/57434.html?c|title=Закрылся последний независимый литературный журнал, выходивший в стране на белорусском языке|publisher=[[Zerkalo.io]]|accessdate=2023-12-29}}</ref>. Усяго было выдадзена 127 нумароў анталогіі беларускай сучаснай літаратуры<ref>{{cite web|author=|date=2023-12-28|url=https://racyja.com/by/kultura/casopis-dzejaslou-spynjae-svoj-vychad/|title=Часопіс “Дзеяслоў” спыняе свой выхад|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|accessdate=2023-12-29}}</ref>. Пасля закрыцця часопіса ў Беластоку пачаў выходзіць альманах «Апостраф»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33131223.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=«Мусім у цеснай клетцы біцца». Як «Дзеяслоў» ператварыўся ў «Апостраф»|website=Радыё Свабода|date=2024-09-25|access-date=2026-06-01|archive-date=2024-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240930215907/https://www.svaboda.org/a/33131223.html}}</ref>. == Змест і рубрыкі == Сярод аўтараў «Дзеяслова» — [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Алесь Сцяпанавіч Разанаў|Алесь Разанаў]], [[Леанід Дранько-Майсюк]], [[Сяргей Іванавіч Законнікаў|Сяргей Законнікаў]] і іншыя. Шмат увагі часопіс аддаваў публікацыі спадчыны вядомых беларускіх пісьменнікаў — [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. Выданне надавала вялікую ўвагу новаму пакаленню таленавітых аўтараў. Творы пачаткоўцаў з’яўляюцца ў часопіснай рубрыцы «Дэбют». На старонках «Дзеяслова» дэбютавалі такія вядомыя цяпер аўтары, як [[Вольга Базылёва]], [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]], [[Глеб Лабадзенка]], [[Настасся Фёдараўна Кудасава|Наста Кудасава]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Усевалад Сцебурака]], [[Наталка Харытанюк]] і іншыя. У «Дзеяслове» друкаваліся таксама публіцыстыка, эсэістыка, артыкулы гістарычнай тэматыкі, літаратурная і мастацкая крытыка, мастацкія пераклады, асвятляліся праблемы тэатра, кіно, музыкі. Акрамя сталых раздзелаў — «Проза», «Паэзія», «Пераклад» і «Дэбют», з’яўляліся рубрыкі «Бліцкрыт», «Анкета», «Гутаркі з мастакамі», «Дзеяпіс», «Кнігапіс», «ПРАчытанне». == Найбольш значныя публікацыі == Упершыню на старонках часопіса пабачылі свет: [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Nekljaeu102ec.html?OpenDocument «Паланэз» Уладзімір Някляеў (№ 1, 2002)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Viadz402ec.html?OpenDocument «А хто пісаў паэму гэту» Францішак Вядзьмак Лысагорскі (№ 4, 2003)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/byk702ec.html?OpenDocument «Аўганец» Васіль Быкаў (№ 7, 2003)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/barys1002ec.html?OpenDocument «Пуціна» Барыс Пятровіч (№ 10, 2004)], [http://mreadz.com/new/index.php?id=303939 «Круг» Алесь Пашкевіч (№ 12, 2004)]{{Недаступная спасылка}}, [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/byk2402ec.html?OpenDocument «Бліндаж» Васіль Быкаў (№ 24, 2006)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/rub4702ec.html?OpenDocument «Сутарэнні Ромула» Людміла Рублеўская (№ 47, 2010)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/piatr5902ec.html?OpenDocument «Спачатку была цемра» Барыс Пятровіч (№ 59, 2012)], [http://dziejaslou.by/%E2%84%9661/ «Аўтамат з газіроўкай і без» Уладзімер Някляеў (№ 61, 2012)], [http://dziejaslou.by/%E2%84%9663-3/ «Час second-hand» Святлана Алексіевіч (№ 65, 2013)], [http://dziejaslou.by/%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E-%E2%84%9673/ «Рух» Алесь Пашкевіч (№ 73, 2014)]. == Прэмія «Залаты апостраф» == Рэдакцыя часопіса ў 2003 годзе заснавала ўласную літаратурную прэмію [[Залаты апостраф|«Залаты апостраф»]]. Штогод яна ўручаецца ў наступных намінацыях: паэзія, проза, дэбют. З 2009 года з’явілася новая намінацыя «За ўклад у сучасную беларускую літаратуру» (прэмія Алеся Усені). == Бібліятэчка часопіса «Дзеяслоў» == У 2006 годзе часопіс стварае сваю кніжную серыю — Бібліятэчка часопіса «Дзеяслоў». Першая кніга — «Вершнік» Анатоля Івашчанкі. Па стане на 2015 год у серыі выйшла 17 кніг беларускіх аўтараў. == Рэдакцыя == Першапачаткова склад рэдакцыі быў наступны: Барыс Пятровіч (Сачанка) — галоўны рэдактар, намесніцкія функцыі выконвалі Алесь Пашкевіч, Міхась Скобла, Эдуард Акулін. У 2004 годзе да складу далучаецца Анатоль Івашчанка (адказны сакратар). На 2015 год у склад рэдакцыі ўваходзілі: Барыс Пятровіч (Сачанка) — галоўны рэдактар, Алесь Пашкевіч — намеснік галоўнага рэдактара, Анатоль Івашчанка — адказны сакратар, [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] — стыльрэдактар. Дызайн часопіса забяспечваў мастак Генадзь Мацур. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://dziejaslou.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322194303/http://dziejaslou.by/|date=22 сакавіка 2019}} * {{cite web|url=https://novychas.by/kultura/dzejaslou-svjatkue-15-hoddze|title=«Дзеяслоў» адсвяткаваў 15-годдзе!|author=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А]]|date=2017-11-02|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|accessdate=2019-06-28}} * {{cite web|url=https://novychas.by/kultura/kab-vedac-czaho-vartaja-tvaja-tvorczasc-treba-na|title=Каб ведаць, чаго вартая твая творчасць, трэба надрукавацца ў «Дзеяслове»|author=Грушэцкі А|date=2019-06-26|publisher=Новы Час|accessdate=2019-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Беларусі]] h2hwf5xtc7swxre9a4cpaa3i8jaud81 Граздоўнік многараздзельны 0 61743 5149783 4320636 2026-06-02T04:31:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149783 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Botrychium multifidum.jpg | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Botrychium | rang = Від | latin = Botrychium multifidum | author = ([[Gmel.]]) [[Trev.]] | syn = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Botrychium multifidum | commons = Category:Botrychium multifidum | itis = 17187 | ncbi = 41914 | eol = | grin = | ipni = 1193380-2 | tpl = tro-26604575 }} '''Граздоўнік многараздзельны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|25}}</ref> (''Botrychium multifidum''<ref>Згодна з сайтам ITIS, гл. картку мікраарганізма</ref> ці ''Sceptridium multifidum''<ref>Згодна з сайтам NCBI, гл. картку мікраарганізма</ref>) — від [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Трава|травяністых]] раслін роду {{bt-bellat|Граздоўнік|Botrychium }} сямейства {{bt-bellat|Вужоўнікавыя|Ophioglossaceae}}. [[File:Botrychium multifidum nf.jpg|thumb|left|{{Бат.іл.|Ліндман}}]] Від з’яўляецца родным для [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], дзе яна атрымаў шырокае распаўсюджванне і расце ў вільготных раёнах. Ён вырабляе адзін ліст, які ўзнікае непасрэдна з зямлі і можа дасягаць у вышыню да 30 см. == Ахова == У [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] ўключаны ўпершыню. Ахоўваецца ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] вобласці [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Уключаны ў Дадатак I да [[Бернская канвенцыя|Бернскай канвенцыі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|6771|Гроздовник многораздельный}} * [http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=6 Граздоўнік многараздзельны ў Чырвонай кнізе Беларусі]{{Недаступная спасылка}} * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?72,73,79 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BOMU USDA Plants Profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101015122049/http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=BOMU |date=15 кастрычніка 2010 }} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500286 Flora of North America] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Botrychium+multifidum Фотагалерэя] {{Чырвоная кніга Беларусі|Расліна|6|III}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вужоўнікавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] 4kgmsw3ssiadmmjvc9b5qwc8bl91all Дакудаўскае балота 0 69539 5149653 4818476 2026-06-01T16:47:20Z JerzyKundrat 174 5149653 wikitext text/x-wiki {{Балота |Назва = Дакудаўскае балота |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 50|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 30|lon_sec = |region = |CoordScale = |Размяшчэнне = Беларусь, [[Лідскі раён]] |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = |Шырыня = |Плошча = 78 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |На карце 1 = Беларусь |Шырыня На карце 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня На карце 2 = }} '''Дакудаўскае балота''' — балота на ўсходзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Вядуцца торфараспрацоўкі. Створаны [[Дакудаўскі заказнік]]. == Апісанне == Балота нізіннага (84 %) і верхавога (16 %, галоўным чынам на паўднёвым усходзе) тыпаў у вадазборы рэк [[Лідзея]] (прыток [[Дзітва|Дзітвы]]) і [[Нарва|Нарвы]] (прыток [[Нёман]]а). Плошча 7,8 тыс. га. Глыбіня [[торф]]у да 7 м, сярэдняя 2,9 м, ступень раскладання 33,7 %, попельнасць 9 %. З 1957 для здабычы торфу праводзіцца асушванне адкрытай сеткай паўночнай часткі балота. Пажары 1992—2002 гадоў пакінулі вялікія ўчасткі другасных пасляпажарных згуртаванняў<ref>[http://lida.by/ru/httplidagovbyrureestr-pustujuschix-i-vetxix-domov-raspolozhennyx-na-territorii-lidskogo-rajona-ruzakazniki/ lida.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925194902/http://lida.by/ru/httplidagovbyrureestr-pustujuschix-i-vetxix-domov-raspolozhennyx-na-territorii-lidskogo-rajona-ruzakazniki/ |date=25 верасня 2021 }}</ref>. Да 2010 года завершаны комплекс мер па гідрарэгуляцыі. На затопленых участках пачала фарміравацца тыповая балотная і водная расліннасць. У перыяд міграцыі тут на працяглы час спыняюцца водна-балотныя птушкі<ref>[https://grodnonews.by/news/zhizn/o_chernom_aiste_urozhayakh_klyukvy_i_unikalnom_verkhovom_bolote_zakaznik_dokudovskiy_oazis_sredi_tor.html grodnonews.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925184745/https://grodnonews.by/news/zhizn/o_chernom_aiste_urozhayakh_klyukvy_i_unikalnom_verkhovom_bolote_zakaznik_dokudovskiy_oazis_sredi_tor.html |date=25 верасня 2021 }}</ref>. == Расліннасць == На асушаных землях вырошчваюць галоўным чынам сеяныя травы. На неасушанай частцы балота расце [[карлікавая бяроза]] і [[хвоя]], [[вярба]], [[асака]], [[журавіны]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Подопличко А. П. Торфяные месторождения Белоруссии: генезис, стратиграфия и районирование. — Мн., 1961 * Геохимия озерно-болотного литогенеза. — Мн,. 1971 * Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия. — Мн.: БелСЭ, 1989. ISBN 5-85700-001-7. [[Катэгорыя:Балоты Лідскага раёна]] hdhjc5eefth2zyezl6tpw08au90jjhb Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт 0 70056 5149798 5055303 2026-06-02T06:48:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149798 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт |скарачэнне = ГрДМУ |эмблема = Лагатып ГДМУ.png |выява = |арыгінал = |міжназва = Grodno State Medical University |ранейшае = Гродзенскі медыцынскі інстытут |дэвіз = |заснаваны = [[1958]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = дзяржаўны |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Ігар Георгіевіч Жук]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Гродна]] |кампус = |адрас = 230009 [[Гродна]], [[Вуліца Горкага (Гродна)|вул. Горкага]], 80 |сайт = http://www.grsmu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт''' ('''ГрДМУ''') — вышэйшая медыцынская навучальная ўстанова г. [[Гродна]]. == Гісторыя == З’яўляецца гістарычным правапераемнікам [[Гродзенская медыцынская акадэмія|Гродзенскай медыцынскай акадэміі]] (1775—1781 гг.). [[9 жніўня]] [[1958]] г. рашэннем Савета Міністраў БССР было прынята рашэнне аб адкрыцці Гродзенскага медыцынскага інстытута.<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-541-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-mediczinskogo-instituta/ |title=Постановление № 541 Совета Министров БССР от 9 августа 1958 г. «Об организации Гродненского Государственного медицинского института» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927073513/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-541-soveta-ministrov-bssr-ob-organizaczii-grodnenskogo-gosudarstvennogo-mediczinskogo-instituta/ |url-status=dead }}</ref> Першапачаткова існаваў толькі лячэбны факультэт. Пазней, у [[1970]] г. было адкрыта падрыхтоўчае аддзяленне, у [[1979]] г. — педыятрычны факультэт. У [[1991]] г. упершыню ў Беларусі арганізавана аддзяленне медыцынскіх сясцёр з [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшай адукацыяй]], а ў 1995 г. арганізаваны факультэт замежных студэнтаў. У 1993 г. упершыню ў Беларусі пры ГрГМІ адкрыты медыка-псіхалагічны факультэт. У [[2000]] г. ГрГМІ быў прысвоены статус універсітэта. == Сучасны стан == Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт налічвае 45 кафедраў, мае 4 навучальныя корпусы, 4 студэнцкія інтэрнаты, 2 спартыўныя залы, навуковую бібліятэку. У цяперашні час у ГрДМУ працуюць: * цэнтральная навукова-даследчая лабараторыя * лабараторыі па вывучэнню газатранспартнай функцыі [[кроў|крыві]] * вывучэнню [[Эпідэміялогія|эпідэміялогіі]], дыягностыкі і лячэння наркаманіі і алкагалізму * па дыягностыцы і лячэнні арытміі [[сэрца]] * рэспубліканскі гепаталагічны цэнтр * камп’ютарна-інфармацыйны цэнтр. == Факультэты == * [[Лячэбны факультэт ГрДМУ|Лячэбны факультэт]] * [[Педыятрычны факультэт ГрДМУ|Педыятрычны факультэт]] * [[Медыка-псіхалагічны факультэт ГрДМУ|Медыка-псіхалагічны факультэт]] * [[Медыка-дыягнастычны факультэт ГрДМУ|Медыка-дыягнастычны факультэт]] * [[Факультэт замежных навучэнцаў ГрДМУ|Факультэт замежных навучэнцаў]] * [[Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі ГрДМУ|Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]] == Рэктары == {{Div col|2}} * [[Леанард Феліксавіч Супрон]] (1958—1962) * [[Дзмітрый Андрэевіч Маслакоў]] (1962—1998) * [[Пётр Васілевіч Гарэлік]] (1998—2010) * [[Віктар Аляксандравіч Сняжыцкі]] (2010—2020) * [[Алена Мікалаеўна Краткова]] (21 верасня 2020 — 6 снежня 2021) * [[Ігар Георгіевіч Жук]] (з 21 сакавіка 2022) {{Div col end}} == Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі == * [[Юрый Іванавіч Бандажэўскі]] * [[Міхаіл Іванавіч Аўсяннікаў]] (нар. 1924) — оталарынголаг, [[Доктар навук|доктар медыцынскіх навук]], прафесар * [[Лідзія Іларыёнаўна Гакінаева]] (1905—1990) — доктар медыцынскіх навук, загадчык кафедрай дэрматавенералогіі ў 1963—1977 гг. * [[Ігар Канстанцінавіч Жмакін]] (нар. 1926) — доктар медыцынскіх навук, [[прафесар]]. З 1961 г. прарэктарпа навуковай і навучальнай частцы, з 1969 г. загадчык кафедрай нармальнай фізіялогіі<ref name="Б6">{{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 435.</ref>. * [[Уладзімір Максімавіч Калтанюк]] (1921—2002) — выпускнік 1966 г., доктар медыцынскіх навук, дэкан лячэбнага факультэта ў 1990—1997 гг. * [[Іван Іванавіч Канус]] * [[Міхаіл Васільевіч Караблёў]] (1923—1987) — доктар медыцынскіх навук, прафесар, у 1960—1987 гг. загадчык кафедрай фармакалогіі * [[Андрэй Георгіевіч Майсяёнак]] * [[Ніна Фёдараўна Сіляева]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.med-psy.com Сайт медыка-псіхалагічнага факультэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120613071929/http://www.med-psy.com/ |date=13 чэрвеня 2012 }} med-psy.com * [http://www.grsmu.by Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220611040639/http://www.grsmu.by/ |date=11 чэрвеня 2022 }} {{ГрДМУ}} {{Рэктары ГрДМУ}} {{ВНУ Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:Вуліца Максіма Горкага (Гродна)]] 7c9u5j3dk9lpyo8sjbbwhbd7trsqbfe Грудное выкормліванне 0 70243 5149815 5097139 2026-06-02T08:26:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149815 wikitext text/x-wiki [[Image:Cassatt Mary Maternite 1890.jpg|thumb|250px|[[Мэры Касат]]. «Мацярынства»]] [[Файл:MocheBreastfeeding.jpg|250px|міні|Керамічны посуд культуры {{нп3|Мочэ||ru|Моче}}. [[Музей Ларка]]]] '''Грудно́е''' '''выко́рмліванне''', або '''натура́льнае выкормліванне''' — форма харчавання нованароджанага [[чалавек]]а, з’яўляецца адзіным фізіялагічным адэкватным харчаваннем нованароджанага і груднога дзіцяці. Акрамя ўласна высмоктвання дзіцем [[жаночае малако|малака]] непасрэдна з [[малочная залоза|малочных залоз]] [[жанчына|жанчыны]]-маці грудное выкормліванне ўключае ў сябе ланцуг складаных псіха-фізіялагічных узаемадзеянняў паміж дзіцем і [[маці]], якія фарміраваліся на працягу мільёнаў гадоў [[эвалюцыя|эвалюцыі]]. Важным элементам паспяховага наладжвання натуральнага кармлення з’яўляецца сумеснае знаходжанне маці і нованароджанага дзіцяці адразу пасля [[роды|родаў]]. Сярод [[Жаночае малако|груднога]] выкормлівання варта адрозніваць: * Кармленне грудзьмі біялагічнай або прыёмнай маці, якое з’яўляецца неад’емнай часткай {{нп3|натуральнае бацькоўства|натуральнага выхавання|ru|Естественное родительство}}, * Гадаванне [[карміцелька]]й, * Гадаванне сцэджаным матчыным [[жаночае малако|малаком]], * Гадаванне сцэджаным [[донарства малака|донарскім малаком]]. [[СААЗ|Сусветная арганізацыя аховы здароўя (СААЗ)]] і [[ЮНІСЕФ|Дзіцячы фонд ААН (ЮНІСЕФ)]] нагадваюць, што грудное гадаванне з’яўляецца найлепшым спосабам харчавання немаўлят, што грудное малако з’яўляецца аптымальнай ежай для нованароджаных, бо змяшчае пажыўныя элементы, неабходныя для здаровага развіцця дзяцей, і антыцелы, якія дапамагаюць абараніць дзяцей ад распаўсюджаных дзіцячых хвароб<ref>[http://www.ginsc.net/main.php?option=view_article&mode=0&article=18530&lang=ru Информация для женщин и не только для женщин !]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя груднога выкормлівання == [[File:GhazanBeingBreastfed.jpg|thumb|250px|left|Сняданак {{нп3|Газан-хан|Газан-хана|ru|Газан-хан}}, прынца [[Ільхан]]ата]] [[File:Siemiginowski Marie Casimire with children.jpg|thumb|250px|«Каралева [[Польшча|польская]] [[Марыя Казіміра Луіза дэ Ла Гранж д’Арк’ен|Марыя Казіміра д’Арк’ен]] з дзецьмі». {{нп3|Ежы Семігінаўскі-Элеутар||ru|Семигиновский-Элеутер, Ежи}}, 1684.]] {{main|Гісторыя і культура груднога выкормлівання}} У [[Старажытны Егіпет|Егіпце]], [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]] і [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], жанчыны звычайна кармілі толькі сваіх уласных дзяцей. Тым не менш, з цягам часу грудное выкормліванне пачалі разглядаць як нешта надта звычайнае, такое, што не павінны рабіць асобы каралеўскай крыві, таму з’явіўся інстытут [[карміцелька|карміцелек]], якія кармілі грудзьмі дзяцей каралеўскіх сямей. Гэта практыка пашырылася з часам, асабліва ў Заходняй Еўропе, дзе [[дваранства|высакародныя жанчыны]] часта выкарыстоўвалі карміцелек. Але жанчыны з больш простых [[сям'я|сямей]] карысталіся паслугамі карміцелек толькі калі яны былі не ў стане пракарміць сваё ўласнае немаўля. Былі зроблены спробы ў XV ст. у [[Еўропа|Еўропе]] выкарыстоўваць каровіна або казінае [[малако]], але гэтыя спробы не ўвянчаліся поспехам. У XVIII ст., муку ці крупы змешвалі з булёнам і спрабавалі ўвесці іх у якасці заменнікаў груднога выкормлівання, але таксама без поспехаў. У XVIII ст. у Заходняй Еўропе намаганні ўлад вызваліць [[жанчына|жанчын]], якія кормяць чужых дзяцей, для працы на прамысловых прадпрыемствах супалі з навуковымі прадстаўленнямі [[мужчына|мужчын]], якія сталі шырока займацца сферамі, у якіх панавалі жанчыны: [[акушэрства]]м і доглядам дзяцей. Разгарнулася шырокая кампанія па самастойнаму выкормліванню сваіх дзяцей. У якасці аргументаў, якія прыводзіліся на карысць самастойнага кармлення грудзьмі, можна згадаць меркаванне [[Карл Ліней|Лінея]] з брашуры, выдадзенай ім у 1752 г. Ён лічыў, што выкарыстанне карміцелькі супярэчыць законам прыроды. Дзіця, якое не карміла маці, было пазбаўлена малодзіва. Ліней меркаваў, што карміцелькі нізкага класу елі шмат тлустай ежы, злоўжывалі спіртнымі напоямі і часта мелі розныя захворванні, у тым ліку [[венерычныя хваробы|венерычныя]], таму іх малако было смяротным<ref>Schiebinger, Londa (1993). ''Nature’s Body. Gender in the Making of Modern Science''. Boston: Beacon Press. page 68</ref>. У пачатку 1900-х гг. грудное выкормліванне пачалі разглядаць негатыўна ў заходніх грамадствах, асабліва ў [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. Яно разглядалася як нешта нізкакласнае і некультурнае<ref name=naoo>{{cite book |title=The One Best Way?: Breastfeeding History, Politics, and Policy in Canada |url=https://archive.org/details/onebestwaybreast0000nath |first=Tasnim |last=Nathoo |first2=Aleck |last2=Ostry |publisher=Wilfrid Laurier Univ. Press |year=2009 |isbn=978-1-55458-171-9}}</ref>. Гэта супала са з’яўленнем больш дасканалых сумесей для дзіцячага харчавання ў сярэдзіне XIX ст., пашырэнне іх выкарыстання паскорылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. З 1960-х гг., грудное гадаванне перажыло адраджэнне, якое працягваецца з 2000-х гг., хоць негатыўнае стаўленне да практыкі ўсё яшчэ трымалася да 1990-х гг.<ref name=naoo/> == Механізм утварэння малака == {{main|Лактацыя}} [[Файл:Désiré Laugée - Jeune mère.jpg|250px|міні|{{нп3|Дэзірэ Франсуа Лажэ|Дэзірэ Лажэ|ru|Ложе, Дезире Франсуа}}. «Маладая маці»]] У нелактуючай малочнай залозе дарослай жанчыны маюцца пратокі, але сакраторнай тканкі мала. Падчас цяжарнасці сакраторная тканка разрастаецца: пад уздзеяннем [[эстраген]]у і [[прагестэрон]]у пратокі галінуюцца, і на іх канцах утвараюцца [[Лёгачная альвеола|альвеолы]]. Сценкі альвеол складаюцца з сакраторных [[эпітэлій|эпітэліяльных]] клетак — лактацытаў і слоя міяэпітэліяльных клетак вакол іх. З сярэдзіны цяжарнасці лактацыты вырабляюць [[Жаночае малодзіва|малодзіва]]. З гэтага ж часу грудзі гатовыя выпрацоўваць малако, але гэтаму перашкаджае высокі ўзровень [[плацэнта]]рных гармонаў, у прыватнасці [[прагестэрон]]у. Пасля нараджэння [[плацэнта|плацэнты]] запускаюцца працэсы, дзякуючы якім праз некалькі дзясяткаў гадзін пасля родаў на змену малодзіва прыходзіць малако. [[Жаночае малако|Грудное малако]] выпрацоўваецца лактацытамі пад уздзеяннем гармону [[пралактын]]у. Узровень пралактыну павышаецца пасля кармлення грудзьмі, такім чынам стымулюючы выпрацоўку малака для наступнага кармлення. Малако вылучаецца з альвеол пад уздзеяннем гармону [[аксітацын]]у. Смактанне дзіцяці прыводзіць да рэфлекторнага вылучэння аксітацыну [[гіпофіз]]ам і павышэнню ўзроўню гэтага гармону ў крыві маці. Аксітацын выклікае скарачэнне міяэпітэліяльных клетак, якія і выціскаюць малако ў пратокі. У гэты ж час, дзякуючы скарачэнню міяэпітэліяльных клетак, навакольных пратокаў, дыяметр пратокаў павялічваецца прыблізна ўдвая. Малако пачынае выцякаць у напрамку саска, у гэты час смактанне дзіцяці становіцца павольным (прыблізна адзін смактальны рух у секунду) і глыбокім, можа быць чуваць, як дзіця глытае малако. Аксітацынавы рэфлекс можа спрацаваць некалькі разоў за кармленне<ref>{{cite journal| author=Ramsay DT, Kent JC, Owens RA, Hartmann PE.| title=Ultrasound imaging of milk ejection in the breast of lactating women.|date=February 2004| journal=Pediatrics| volume=113| issue=22| pages=361-367| pmid=14754950}}</ref>. Маці можа адчуваць спрацоўванне аксітацынавага рэфлексу як паколванне, распіранне ў грудзях (т. зв. «прыліў»), можа адзначаць узмацненне смагі, заўважаць, як малако пачынае капаць з грудзей. Не ўсе жанчыны адчуваюць спрацоўванне аксітацынавага рэфлексу, частка можа заўважыць толькі змену характару смактання дзіцяці. Выпрацоўка малака, акрамя ўзроўню [[пралактын]]у, кантралюецца ў саміх грудзях па прынцыпе зваротнай сувязі праз рэчыва, т.зв. «фактар, які інгібіруе лактацыю» (FIL), або «інгібітар». Гэта поліпептыд, які змяшчаецца ў самім грудным малацэ і прыгнятае выпрацоўку малака. Чым даўжэй малако не выдаляецца з грудзей, тым мацней эфект інгібітару, тым павольней выпрацоўваецца новае малако. У працэсе кармлення або сцэджвання інгібітар разам з малаком выдаляецца з грудзей, таму хуткасць выпрацоўкі малака ўзрастае. Гэты механізм абараняе грудзі ад перапаўнення і дазваляе дзіцяці рэгуляваць колькасць малака ў маці (калі дзіцяці патрабуецца больш малака, яно смокча часцей і даўжэй, малако з інгібітарам пастаянна выдаляецца, і хуткасць выпрацоўкі малака застаецца высокай, такім чынам, за суткі дзіця атрымлівае больш малака). Механізм рэгуляцыі выпрацоўкі малака праз інгібітар выходзіць на першы план праз некалькі тыдняў пасля нараджэння дзіцяці. У гэты час пралактын, хоць і неабходны для выпрацоўкі малака, не ўплывае на яго колькасць. З-за таго, што хуткасць сінтэзу рэгулюецца ў кожнай з грудзей лакальна і незалежна ад другой, магчыма спыніць выпрацоўку малака толькі ў адной з грудзей і працягваць карміць другой. Дзеці маюць {{нп3|Прыроджаныя фізіялагічныя рэфлексы|смактальны рэфлекс|ru|Врождённые физиологические рефлексы}}, які дапамагае ім эфектыўна здабываць малако з грудзей маці. == Грудное малако == {{main|Жаночае малако}} {{Пажыўны склад | прадукт = Жаночае малако | кДж=291 | бялкі=1,03 г | тлушчы= 4,38 г | нас-тлушчы=2,0 г | мана-тлушчы=1,66 г | полі-тлушчы=0,50 г | вугляводы = 6,89 г | цукры = 6,89 г | кальцый, мг= 32 | жалеза, мг=0,03 | магній, мг=3 | фосфар, мг= 14 | калій, мг = 51 | натрый, мг=17 | цынк, мг= 0,17 | аскарбінавая, мг =5 | тыямін, мг= 0,014 | рыбафлавін, мг= 0,036 | ніяцын, мг= 0,177 | пантатэнавая, мг= 0,223 | пірыдаксін, мг= 0,011 | кабаламін, мкг= 0,05 | рэтынол, мкг = 60 | такаферол, мг= 0,08 | віт-D, ME= 4 | віт-K, мкг = 0,3 | бета-карацін, мкг= 7 | фоліевая, мкг =1,5 | вада=87,5 г | source_usda=1 | дад1 = [[Медзь]] | дад1т = 52 мкг | дад2 = [[Марганец]] | дад2т = 26 мкг | дад3 = [[Селен]] | дад3т = 1,8 мкг | дад4 = [[Халестэрын]] | дад4т = 14 мг | right=1 }} Не ўсе ўласцівасці [[жаночае малако|жаночага малака]] добра вывучаны, але склад яго [[пажыўныя рэчывы|пажыўных рэчываў]] з’яўляецца адносна стабільным. Грудное малако вырабляецца з пажыўных рэчываў у сістэме [[кровазварот]]у маці і запасаў яе цела. Грудное малако мае самую правільную колькасць [[тлушч]]у, [[цукар|цукру]], [[вада|вадкасці]] і [[бялок|бялку]], якая неабходна для росту і развіцця дзіцяці<ref name=HHS />. Склад жаночага малака ў перыяд [[лактацыя|лактацыі]] змяняецца ў залежнасці ад перыяду лактацыі, часу сутак і нават ад пачатку да канца кожнага кармлення. Утрыманне некаторых кампанентаў, напрыклад, водарастваральных вітамінаў (аскарбінавай, нікацінавай кіслот, тыяміну, рыбафлавіну, пірыдаксіну) да пэўнай ступені залежыць ад рэжыму харчавання маці. Утрыманне іншых кампанентаў, напрыклад, жалеза, не залежыць ад дыеты [[маці]]. Паколькі грудное выкормліванне выкарыстоўвае ў сярэднім 500 дадатковых [[калорыя|калорый]] у дзень, гэта дапамагае маці пахудзець пасля родаў<ref>{{cite journal |author=Dewey KG, Heinig MJ, Nommsen LA |title=Maternal weight-loss patterns during prolonged lactation |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1993-08_58_2/page/162 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=58 |issue=2 |pages=162–6 |date=August 1993 |pmid=8338042}}</ref>. Якасць груднога малака можа быць моцна пагоршана [[тытунекурэнне]]м, [[Алкагольныя напоі|алкагольнымі напоямі]], {{нп3|Кафеінавыя напоі|кафеінавымі напоямі|ru|Caffeinated drink}}, {{нп3|Марыхуана|марыхуанай|ru|Марихуана}}, {{нп3|метамфетамін|метамфетамінамі|ru|Метамфетамин}}, [[гераін]]ам і [[метадон]]ам<ref>{{cite web | url=http://www.health-e-learning.com/content/view/32/63/ | location=Queensland, Australia | publisher=Health e-Learning | date=2006 November | title=Social drugs and breastfeeding | author=Fisher D | access-date=21 снежня 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181127122014/https://www.health-e-learning.com/content/view/32/63/ | archive-date=27 лістапада 2018 | url-status=dead }}</ref>. Тым не менш, Амерыканская акадэмія педыятрыі абвяшчае, што «тытунекурэнне маці не з’яўляецца супрацьпаказаннем да груднога выкормлівання»<ref name="Gartner_2005" />. == Кармленне па патрабаванні == [[Файл:Eastman Johnson - The Mother (c1870).jpg|250px|міні|злева|{{нп3|Істмэн Джонсан||en|Eastman Johnson}}. «Маці»]] Паколькі менавіта апетыт дзіцяці вызначае сутачную выпрацоўку малака ў маці, [[СААЗ|Сусветнай арганізацыяй аховы здароўя (СААЗ)]] рэкамендуецца прапаноўваць грудзі ў адказ на сігналы, якія падае само дзіця. Гэта называецца кармленнем па патрабаванні. Кармленне па патрабаванні заснавана на тым, што дзіця прыкладваюць да грудзей кожны раз, калі яно неяк праявіць сваё жаданне пасмактаць. Кармленне не абмяжоўваюць ні па працягласці, ні па колькасці кармленняў у суткі. Спецыялісты СААЗ рэкамендуюць працягваць натуральнае выкормліванне да двух гадоў або больш. Пры гэтым да 6 месяцаў рэкамендавана выключна грудное кармленне, пасля 6 месяцаў — разам з прыкормам, пасля года малако маці рэкамендуецца як дадатковае харчаванне<ref name="Save_2012">{{cite web|url=http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF|title=Nutrition in the First 1,000 Days: State of the World’s Mothers, 2012|access-date=October 26, 2013|archive-date=23 мая 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523015344/http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF|url-status=dead}}</ref><ref name="Kramer_2002">{{cite journal |author=Kramer MS, Kakuma R |title=Optimal duration of exclusive breastfeeding |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=1 |pages=CD003517 |year=2002 |pmid=11869667 |doi=10.1002/14651858.CD003517 |editor1-last=Kramer |editor1-first=Michael S}}</ref><ref name="Baker_2003">{{cite journal |author=Baker R |title=Human milk substitutes. An American perspective |journal=Minerva Pediatr |volume=55 |issue=3 |pages=195–207 |year=2003 |pmid=12900706}}</ref><ref name="Agostoni_2003">{{cite journal |author=Agostoni C, Haschke F |title=Infant formulas. Recent developments and new issues |journal=Minerva Pediatr. |volume=55 |issue=3 |pages=181–94 |date=June 2003 |pmid=12900705}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Awatef M, Olfa G, Imed H, etal |title=Breastfeeding reduces breast cancer risk: a case-control study in Tunisia |journal=Cancer Causes Control |volume=21 |issue=3 |pages=393–7 |date=March 2010 |pmid=19921444 |doi=10.1007/s10552-009-9471-3 |issn=0957-5243 }}</ref>. Лекары тлумачаць гэта выключнай важнасцю [[жаночае малако|груднога малака]] для фарміравання [[імунітэт]]у, правільнай работы ўнутраных органаў, развіцця шкілета і кальцыфікавання карэнных зубоў<ref>http://apps.who.int/gb/archive/pdf_files/WHA54/ra54id4.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090518052526/http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA58/WHA58_32-ru.pdf</ref>. Акрамя гэтага, працяглае грудное выкормліванне станоўча ўплывае на здароўе маці<ref name="Outcomes of Breastfeeding versus Formula Feeding">http://www.llli.org/docs/Outcomes_of_breastfeeding_June_2007.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130526003337/http://www.llli.org/docs/Outcomes_of_breastfeeding_June_2007.pdf |date=26 мая 2013 }}</ref>. У адпаведнасці з прынцыпамі т. зв. [[натуральнае бацькоўства|натуральнага бацькоўства]], у першыя тыдні пасля нараджэння дзіцяці паводзіны як маці, так і яе дзіцяці павінны быць заснаваны на інстынктах. Згодна з гэтай канцэпцыяй, паводзіны павінны быць наступнымі: маці дае малому грудзі пры першых прыкметах турботы. Малы бярэ грудзі для таго, каб задаволіць смагу, голад, заснуць, расслабіцца, супакоіцца, адчуць блізкасць маці. Маці не адмаўляе малому ў грудзях, калі яны патрэбны дзіцяці, такім чынам, немаўля атрымлівае магчымасць стымуляваць паўнацэнную лактацыю. На працягу першых дзён жыцця нованароджанае дзіця можа нават «вісець» на грудзях, павольна пасмоктваючы іх у дрымоце. Пачуццё яднання з маці, адчуванне яе цяпла і паху дапамагаюць яму адаптавацца ў новым, незнаёмым свеце. Асабліва важныя начныя прыкладанні, з 3 да 8 гадзін. Пры падазрэнні на недахоп малака маці можа часцей карміць малога, звяртаючы ўвагу на тое, каб у гэты прамежак у дзіцяці было 2-3 прыкладанні. СААЗ у 2003 г. апублікавала артыкул: «Глабальная стратэгія па кармленні дзяцей груднога і ранняга ўзросту»<ref>{{кніга|адказны=[[СААЗ|Всемирная организация здравоохранения]]|загаловак=Глобальная стратегия по кормлению детей грудного и раннего возраста|месца=Женева|спасылка=http://www.who.int/nutrition/publications/gs_infant_feeding_text_rus.pdf|год=2003}}</ref>, дзе апісваюцца рэкамендацыі па арганізацыі груднога выкормлівання на розных адміністрацыйных узроўнях. == Міжнародныя стандарты == [[Файл:Breastfeeding-icon-med.svg|thumb|250px|Міжнародны сімвал груднога выкормлівання]] У «Дэкларацыі [[СААЗ]] — [[ЮНІСЕФ]] аб ахове, садзейнічанні і падтрымцы груднога выкормлівання» сфармуляваны 10 прынцыпаў паспяховага груднога выкормлівання: # Строга прытрымлівацца ўстаноўленых правілаў груднога выкормлівання і рэгулярна даносіць гэтыя правілы медыцынскаму персаналу і парадзіхам. # Навучаць медыцынскі персанал неабходным навыкам для ажыццяўлення практыкі груднога выкормлівання. # Інфармаваць цяжарных жанчын аб перавагах і тэхніцы груднога выкормлівання. # Дапамагаць маці пачынаць грудное выкормліванне на працягу першай паўгадзіны пасля родаў. # Паказваць маці, як карміць грудзьмі і як захоўваць лактацыю, нават калі яны часова аддзеленыя ад сваіх дзяцей. # Не даваць нованароджаным ніякай іншай ежы ці пітва, акрамя груднога малака, за выключэннем выпадкаў, абумоўленых медыцынскімі паказаннямі. # Практыкаваць кругласутачнае знаходжанне маці і нованароджанага побач у адной палаце. # Спрыяць грудному выкормліванню па патрабаванні немаўля, а не па раскладзе. # Не даваць нованароджаным, якія знаходзяцца на грудным выкормліванні, заспакаяльных сродкаў або прыбораў, якія імітуюць матчыны грудзі (соску і інш.). # Спрыяць арганізацыі груп падтрымкі груднога выкормлівання і накіроўваць маці ў гэтыя групы пасля выпіскі з радзільнага дома або бальніцы. «''Бальніца добразычлівая да дзіцяці''» — такое званне прысвойваецца родадапаможным установам, у якіх дзеці з першых хвілін пасля нараджэння трапляюць у абдымкі мамы і больш не растаюцца. Пачынаюць смактаць грудзі ў першую гадзіну пасля родаў і атрымліваюць толькі грудное малако. == Метады і меркаванні == Ёсць шмат кніг і відэа, якія кансультуюць маці аб кармленні грудзьмі. {{нп3|Кансультант па лактацыі|Кансультанты па лактацыі|en|Lactation consultant}} ў лячэбных установах ці тыя, што практыкуюць прыватна ці ў валанцёрскіх арганізацыях кормячых маці, такіх як {{нп3|Ла Лечэ Ліга|Міжнародная Ла Лечэ Ліга|ru|Ла Лече Лига}} таксама аказваць кансультатыўную дапамогу і падтрымку. === Арганізацыя першых дзён выкормлівання === [[Файл:Macierzynstwo 1905.jpg|250px|міні|[[Станіслаў Выспяньскі]]. «Мацярынства»]] На працягу паўгадзіны пасля нараджэння, дзіцячы {{нп3|Прыроджаныя фізіялагічныя рэфлексы|смактальны рэфлекс|ru|Врождённые физиологические рефлексы}} мацней, і дзіця больш пільнае, так што гэта ідэальны час, каб пачаць грудное кармленне<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0378-3782(90)90114-X |vauthors=Widström AM, Wahlberg V, Matthiesen AS, etal |title=Short-term effects of early suckling and touch of the nipple on maternal behaviour |url=https://archive.org/details/sim_early-human-development_1990-03_21_3/page/153 |journal=Early Hum. Dev. |volume=21 |issue=3 |pages=153–63 |date=March 1990 |pmid=2311552 }}</ref>. Грудное кармленне таксама вызваляе [[гармоны]], якія выклікаюць скарачэнне [[матка жанчыны|маткі]], каб паменшыць пасляродавы крывацёк<ref>[http://www.breastfeedingbasics.com/html/Benefits.shtml Breastfeeding Benefits: How They Add Up | Breastfeeding Basics]</ref>. {{нп3|Какрэйнаўскае супрацоўніцтва|Какрэйнаўскі агляд|ru|Кокрановское сотрудничество}} выявіў, што ранні кантакт скура-да-скуры паміж маці і дзіцем (пры змяшчэнні дзіцяці ля матчыных грудзей да апранання дзіцяці) зніжае плач, паляпшае ўзаемадзеянне маці-дзіцяці, захоўвае малога ў цяпле і дапамагае жанчынам карміць грудзьмі паспяхова і на працягу больш доўгага перыяду часу<ref>[http://apps.who.int/rhl/reviews/CD003519.pdf Early skin-to-skin contact for mothers and their healthy newborn infants]</ref>. === Час і месца для кармлення грудзьмі === [[Файл:Raja Ravi Varma, The suckling child.jpg|thumb|250px|[[Раві Варма]]. «Індыянка, якая корміць»]] Кармленне дзіцяці «па патрабаванні» (часам называюць «па першаму піску»), азначае, кармленне, калі дзіця праяўляе прыкметы [[голад]]у ці неспакою. Нованароджаныя немаўляты звычайна выказваюць сігнал на кармленне кожныя 1-3 гадзіны (у выніку атрымліваецца 8-12 разоў у суткі) на працягу першых двух-чатырох тыдняў<ref name=cpmc>[http://www.cpmc.org/services/pregnancy/information/breastfeeding-frequency.html Breastfeeding Frequency] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120628053233/http://www.cpmc.org/services/pregnancy/information/breastfeeding-frequency.html |date=28 чэрвеня 2012 }} from California Pacific Medical Center. Retrieved June 2012.</ref>. Дзіцячыя патрэбы пры смактанні розныя. Нягледзячы на тое, што смактальныя патрэбы дзеці задавальняюць у асноўным падчас кармленняў, іншым могуць спатрэбіцца дадатковыя пасмоктванні грудзей неўзабаве пасля кармлення, хоць яны не з’яўляюцца сапраўды галоднымі. Немаўляты могуць таксама імкнуцца пасмактаць, калі яны сумуюць, напалоханыя або адчуваюць боль<ref name=Marasco>{{cite journal |author=Marasco L |title=Common breastfeeding myths |url=http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVAprMay98p21.html |date=Apr–May 1998 |journal=Leaven |volume=34 |issue=2 |pages=21–24 |access-date=2009-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706193546/http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVAprMay98p21.html |archive-date=6 ліпеня 2009 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Lactancia 9 meses.jpg|250px|міні|злева|Маці корміць 9-месячнае дзіця ў басейне]] Суцяшэнне і задавальненне смактальных патрэб на грудзях — гэта прыродная, натуральная рэч. [[Пустышка|Пустышкі]] (соскі) могуць быць заменай у час адсутнасці маці. Сярод іншых прычын часцей прыкладваць дзіця да грудзей — гэта прафілактыка праблем шчэлепа-тваравага развіцця, падаўжэнне лактацыйнай аменарэі, стымуляцыя выпрацоўкі дастатковага запасу малака для груднога гадавання<ref name=Marasco/>. Па ўсім свеце пашыраецца практыка сумеснага знаходжання немаўлят разам з маці ў лекавых установах, што паляпшае зручнасць арганізацыі груднога гадавання. Таксама ў розных краінах прымаюць законы па забеспячэнню маці магчымасцю карміць грудзьмі нават пры выхадзе на працу. У 2014 г. новаабраны Папа Рымскі [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] вызваў каментарыі са ўсяго свету, калі ён заклікаў маці карміць грудзьмі ў царкве, калі іх дзеці гэтага патрабуюць. У ходзе спецыяльнага папскага хрышчэння Францыск сказаў, што маці «не павінна стаяць на цырымоніі», калі яе дзіця галоднае. «Калі яны галодныя, маці павінны карміць іх, нядоўга думаючы», сказаў ён, усміхаючыся, — «таму што яны самыя важныя людзі тут»<ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/jan/12/pope-mothers-breastfeeding-children-sistine-chapel Pope Francis encourages mothers to breastfeed — even in the Sistine Chapel | World news | The Guardian]</ref>. === Тэхніка і позы кармлення === [[File:Blausen 0118 Breastfeeding CorrectLatch-On 02.png|thumb|250px|Ілюстрацыя правільнага захопу саска ў час кармлення грудзьмі. Рот ахоплівае арэолу, губы вывернутыя вонкі.]] Правільныя поза для кармлення і тэхніка прыкладвання дзіця неабходна для прадухілення траўмавання саска, таксама гэта дапамагае немаўляці атрымліваць дастатковую колькасць малака<ref name=SearsBF>{{cite web |url=http://www.askdrsears.com/html/2/T021000.asp |title=Proper positioning and latch-on skills |access-date=2008-09-24 |publisher=AskDrSears.com |year=2006 }}</ref><ref>{{cite web |last=Staff |first=Healthwise. |title=Breast-feeding: Learning how to nurse |url=http://healthlinksbc.org/kb/content/actionset/ue5284.html |access-date=2009-06-17 |archive-date=21 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321005052/http://healthlinksbc.org/kb/content/actionset/ue5284.html |url-status=dead }}</ref>. {{нп3|Пошукавы рэфлекс||pl|Odruch szukania}} — народжаны рэфлекс, які прымушае дзіця паварочвацца тварам да грудзей маці з шырока раскрытым ротам пры лёгкім раздражненні дотыкам або пагладжваннем шчакі і вуснаў дзіцяці. Маці з дапамогай гэтага рэфлексу заахвочвае дзіця павярнуцца ў становішча, больш зручнае для кармлення<ref name=naturalbirth>[http://www.naturalbirthandbabycare.com/latch-on.html Natural Birth and Baby Care.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100605123736/http://www.naturalbirthandbabycare.com/latch-on.html |date=5 чэрвеня 2010 }}</ref>. Для прадухілення траўм саскоў і арэол трэба старацца, каб дзіця захоплівала ротам амаль усю паверхню арэолы<ref name=SearsBF/><ref name="CHSD">{{cite web | title = Breastfeeding Guidelines | publisher = Rady Children's Hospital San Diego | url = http://www.chsd.org/1438.cfm | access-date = 2007-03-04 | archive-date = 23 чэрвеня 2004 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040623235641/http://www.chsd.org/1438.cfm | url-status = dead }}</ref>. Невыконванне гэтага правіла можа прывесці да недастатковай выпрацоўкі малака і праблем са здароўем дзіцяці. Даследаванне 2006 года паказала, што недастатковая асвета бацькоў, няправільныя методыкі груднога выкормлівання або абодва гэтыя фактары адразу былі звязаны з больш высокім узроўнем папераджальных бальнічных паўторных шпіталізацый нованароджаных<ref name=Paul_2006>{{cite journal |author=Paul I, Lehman E, Hollenbeak C, Maisels M |title=Preventable newborn readmissions since passage of the Newborns' and Mothers' Health Protection Act |journal=Pediatrics |volume=118 |issue=6 |pages=2349–58 |year=2006 |pmid=17142518 | doi = 10.1542/peds.2006-2043}}</ref>. === Працягласць груднога выкормлівання === [[File:Bundesarchiv Bild 135-KB-12-087, Tibetexpedition, Tibeterin in Tracht mit Kind.jpg|250px|thumb|Жанчына корміць грудзьмі дзіця]] [[Файл:Rottneros Asmundur Sveinsson Moder jord.JPG|250px|міні|«Маці-Зямля». {{нп3|Аўсмундур Свейнсан||ru|Аусмундур Свейнссон}}. Дзеці, якія падраслі, могуць прыкладвацца ў самых нязручных позах]] [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] рэкамендуе выключна грудное гадаванне для дзіцяці першых 6 месяцаў жыцця, далейшы працяг груднога гадавання дапаўняецца адпаведнымі прадуктамі да двух гадоў і далей<ref name=WHO2003>{{cite book |title=Global strategy for infant and young child feeding | location= Geneva, Switzerland| url = http://whqlibdoc.who.int/publications/2003/9241562218.pdf |publisher = [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|World Health Organization]] and [[ЮНІСЕФ|UNICEF]]| year = 2003 |isbn=92-4-156221-8 | access-date = 2009-09-20 |author=World Health Organization.}}</ref><ref name="who.int">[http://www.who.int/topics/breastfeeding/en/ WHO | Breastfeeding] {{ref-en}}</ref> {{нп3|Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША|Амерыканскія Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў|ru|Центры по контролю и профилактике заболеваний США}} (ЦКП) рэкамендуюць выключна грудное гадаванне да шасці месяцаў<ref name="USCDC">[http://www.cdc.gov/breastfeeding/data/reportcard2.htm Breastfeeding: Data: Report Card 2012: Outcome Indicators | DNPAO | CDC] {{ref-en}}</ref>. Тым не менш, па дадзеных даследавання, праведзенага ЦКП, вынікі якога былі апублікаваныя ў часопісе «{{нп3|Pediatrics||en|Pediatrics (journal)}}», па стане на 2013 г. у ЗША залежнасць ад састарэлых рэкамендацый і меркаванняў зручнасці і кошту часам прыводзіла да непрымальна ранніх спроб пераводу немаўлят на цвёрдую ежу<ref name=NYT032413>{{cite news|title=Infants Are Fed Solid Food Too Soon, C.D.C. Finds|url=http://www.nytimes.com/2013/03/25/health/many-babies-fed-solid-food-too-soon-cdc-finds.html|access-date=March 25, 2013|newspaper=The New York Times|date=March 25, 2013|author=Douglas Quenqua}}</ref>. Такім чынам, іх апошнія дадзеныя (2008) паказваюць, што 76,9 % амерыканскіх жанчын пачыналі карміць грудзьмі, але толькі 47,2 % кармілі дзяцей да 6-месячнага ўзросту і толькі 25,5 % — да года. Кормячых выключна грудзьмі да трох месяцаў было 36 %, а да шасці месяцаў — толькі 16,3 %<ref name="USCDC" />. У многіх заходніх краінах грудное гадаванне ва ўзросце старэй 1 года лічыцца «доўгім грудным выкормліваннем». Практыка ранняга адлучэння ад грудзей у Заходнім свеце — дастаткова новы павеў. Грудное гадаванне ва ўзросце старэй 1 года не так даўно было вельмі распаўсюджанай практыкай ва ўсім свеце<ref name=Baldwin>{{cite journal |author=Baldwin, Elizabeth N. |title=Extended Breastfeeding and the Law |journal=Breastfeeding Abstracts |volume=20 |issue=3 |pages=19–20 |year=2001 }}</ref>. Доктар Марцін Штайн пісаў з нагоды працяглага груднога гадавання, што «дыскусія пра доўгакармленне падобна на пытанне сумеснага сну. Яны абодва характарызуюць выхаванне дзяцей, якое цесна звязана з часам і месцам. У большасці культур да XX ст., абедзве практыкі былі нормай. Змены ў сацыяльных, эканамічных і сексуальных чаканнях змянілі нашы погляды значэння груднога гадавання і сумеснага сну». Працяглае грудное гадаванне было нормай у старажытнагрэчаскай, старажытнаяўрэйскай і мусульманскай культурах. [[Каран]], [[Талмуд]], і працы [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] разам рэкамендуюць грудное гадаванне на працягу ад 2-х да 3-х гадоў<ref name="Stein_2004">{{cite journal | author = Stein MT, Boies EG, Snyder D | title = Parental concerns about extended breastfeeding in a toddler | journal = J Dev Behav Pediatr | volume = 25 | issue = 5 Suppl | pages = S107–11 | year = 2004 | pmid = 15502526 | url = http://journals.lww.com/jrnldbp/Fulltext/2004/10001/Parental_Concerns_About_Extended_Breastfeeding_in.22.aspx }}</ref>. У адказ на заходнія тэндэнцыі ранняга адабрання ад грудзей, там утварылася некалькі арганізацый, якія займаюцца падтрымкай маці, якія практыкуюць падоўжанае грудное гадаванне. Сярод іх [[Міжнародная асацыяцыя родавай адукацыі]] і {{нп3|Міжнародная Ла Лечэ Ліга||ru|Ла Лече Лига}}<ref name=Reamer>{{cite journal | author = Reamer SB, Sugarman M | title = Breastfeeding Beyond Six Months: Mothers' Perceptions of the Positive and Negative Consuquences | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-tropical-pediatrics_1987-04_33_2/page/93 | journal = Journal of Tropical Pediatrics | volume = 33 | issue = 2 | pages = 93–7 | year = 1987 | pmid = 3586100 | doi = 10.1093/tropej/33.2.93 }}</ref>. Аднак аўстралійскія вучоныя ўстанавілі, што на лактацыю траціцца каля 30 працэнтаў сутачнай патрэбы жанчыны ў энергіі, а гэта больш, чым траціцца на падтрымку мазгавой дзейнасці. Спецыялісты кафедры акушэрства, гінекалогіі і рэпрадуктыўнага здароўя [[Беларуская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі|Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі]] мяркуюць, што працягваць грудное кармленне больш за 1 год немэтазгодна. Цяжарнасць і лактацыя ўсё ж такі звязаны са стратамі арганізмам кальцыю, што павялічвае рызыку развіцця астэапарозу. Таму кормячая маці павінна праводзіць прафілактыку гэтага захворвання. Дзіця ж у год ужо гатова атрымліваць іншую ежу. А яго матулі неабходна аднавіць сілы<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20130801/1375365089-grudnoe-karmlenne-yak-prafilaktyka-raku |title=zviazda.by |access-date=13 мая 2018 |archive-date=18 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618100942/http://zviazda.by/be/news/20130801/1375365089-grudnoe-karmlenne-yak-prafilaktyka-raku |url-status=dead }}</ref>. === Дыета падчас груднога гадавання === Жанчыны, якія кормяць грудзьмі, павінны быць асцярожным з тым, што яны ядуць і п’юць, бо некаторыя рэчывы могуць перадавацца дзіцяці праз грудное малако. Гэтак жа, як падчас цяжарнасці, кормячыя жанчыны павінны пазбягаць рыбы з высокім утрыманнем ртуці, а таксама абмяжоўваць колькасць рыбы з меншым утрыманнем ртуці<ref>{{cite journal | author = Myers GJ, Thurston SW, Pearson AT, Davidson PW, Cox C, Shamlaye CF, Cernichiari E, Clarkson TW | title = Postnatal exposure to methyl mercury from fish consumption: a review and new data from the Seychelles Child Development Study | journal = Neurotoxicology | volume = 30 | issue = 3 | pages = 338–49 | year = 2009 | pmid = 19442817 | pmc = 2743883 | doi = 10.1016/j.neuro.2009.01.005 }}</ref>. Калі жанчына ўжывае алкаголь, невялікая колькасць яго можа перадацца дзіцяці праз грудное малако. Спіртазмяшчальнае грудное малако, як было паказана, мае згубны ўплыў на развіццё [[маторыка|маторыкі]] дзіцяці<ref>{{cite journal | author = Little RE, Anderson KW, Ervin CH, Worthington-Roberts B, Clarren SK | title = Maternal alcohol use during breast-feeding and infant mental and motor development at one year | journal = NEJM | volume = 321 | issue = 7 | pages = 425–30 | year = 1989 | pmid = 2761576 | doi = 10.1056/NEJM198908173210703 }}</ref>. Ужыванне [[кафеін]]у павінна быць зведзена да не больш чым 300 міліграм (ад аднаго да трох кубкаў звычайнай кавы) у дзень для жанчын, якія кормяць грудзьмі, а лішак кафеіну ў грудным малацэ можа выклікаць раздражняльнасць і занепакоенасць у немаўлят<ref>[https://plusmama.ru/dietologija-i-grudnoe-vskarmlivanie/racion-mamy-pri-grudnom-vskarmlivanii/ Дыета пры грудным гадаванні]</ref>. Пры ўжыванні ў звычайных паўсядзённых колькасцях, кафеін лічыцца сумяшчальным з грудным кармленнем паводле {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі|Амерыканскай акадэміі педыятрыі|en|American Academy of Pediatrics}}<ref>{{cite journal | author = Howard CR, Lawrence RA | title = Breast-feeding and drug exposure | url = https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_1998-03_25_1/page/195 | journal = Obstet Gynecol Clin North Am | volume = 25 | issue = 1 | pages = 195–217 | year = 1998 | pmid = 9547767 | doi = 10.1016/S0889-8545(05)70365-X }}</ref>. Маці, якія кормяць грудзьмі і занепакоеныя хімічным уздзеяннем {{нп3|Бісфенол А|бісфенолу А|ru|Бисфенол А}}, павінны ведаць, што ён можа перадацца праз грудное малако іх дзіцяці. Каб пазбегнуць шкоднага ўплыву рэчыва ці паменшыць яго, ім трэба абмяжоўваць у сваім рацыёне некаторыя прадукты і карэктаваць свае пакупніцкія звычкі<ref>{{cite journal | author = Sun Y, Irie M, Kishikawa N, Wada M, Kuroda N, Nakashima K | title = Determination of bisphenol a in human breast milk by HPLC with column-switching andfluorescence detection | journal = Biomedical Chromatography | volume = 18 | issue = 8 | pages = 501–507 | year = 2004 | pmid = 15386523 | doi = 10.1002/bmc.345 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Ye X, Kuklenyik Z, Needham LL, Calafat AM | title = Measuring environmental phenols and chlorinated organic chemicals in breast milk using automated on-line column-switching–high performance liquid chromatography–isotope dilution tandem mass spectrometry | journal = Journal of Chromatography B | volume = 831 | issue = 1–2 | pages = 110–115 | year = 2006 | pmid = 16377264 | doi = 10.1016/j.jchromb.2005.11.050 }}</ref>. === Змена вагі дзяцей на грудным выкормліванні === У сярэднім дзеці на грудным гадаванні падвойваюць сваю вагу пры нараджэнні ў 5-6 месяцаў. Ва ўзросце аднаго года, тыповае грудное дзіця будзе важыць прыкладна ў 2,5 разы болей чым пры нараджэнні. К году дзеці на грудным гадаванні звычайна худзейшыя, чым дзеці, якіх кармілі сумесямі, што лічыцца больш карысным для іх здароўя, асабліва ў доўгатэрміновай перспектыве. Агульнае кіраўніцтва па росце дзяцей на грудным гадаванні заключаецца ў наступным: * Павелічэнне вагі на 112—200 грамаў у тыдзень на працягу першага месяца * У сярэднім ад 500 да 1000 грамаў у месяц на працягу першых шасці месяцаў * У сярэднім 500 грамаў у месяц ва ўзросце ад шасці месяцаў да аднаго года * Немаўляты звычайна растуць у даўжыню прыкладна на 2,5 см у месяц на працягу першых шасці месяцаў, і крыху больш, чым на 1 см у месяц у другім паўгоддзі жыцця<ref name="Sears">{{cite web | title = Weight gain (growth patterns) | publisher = AskDrSears.com | url = http://www.askdrsears.com/topics/breastfeeding/faqs/how-much-weight-will-my-breastfeeding-baby-gain | access-date = 2007-04-03 }}</ref> === Адлучэнне === {{нп3|Адлучэнне (біялогія)|Адлучэнне|en|Weaning}} — гэта працэс далучэння немаўляці да цвёрдай ежы і скарачэнне выпітага груднога малака. Немаўля лічыцца цалкам адлучаным, калі яно больш зусім не атрымлівае груднога малака. Большасць млекакормячых спыняюць вытворчасць [[Ферменты|ферменту]] {{нп3|лактазы||ru|Лактаза}} ў канцы адлучэння, і набываюць {{нп3|непераноснасць лактазы||ru|Непереносимость лактозы}}. Лічбы адрозніваюцца, але ва ўсім свеце, людзі губляюць каля 75-95 % узроўню лактазы ад нараджэння да ранняга дзяцінства, і назіраецца бесперапыннае зніжэнне ўзроўню лактазы ў ходзе жыцця. Тым не менш, распаўсюджанасць вагаецца ў шырокіх межах сярод этнічных груп. Ацэнкі вар’іруюцца ад 2 да 5 % у людзей з Паўночнай Еўропы да амаль 100 % у дарослых азіятаў і амерыканскіх індзейцаў. Чарнаскурыя і яўрэі-[[ашкеназы]] маюць распаўсюджанасць 60-80 %, а лацінаамерыканцы маюць распаўсюджанасць 50-80 %<ref>{{cite journal | author = Swagerty DL, Walling AD, Klein RM | title = Lactose intolerance | journal = Am Fam Physician | volume = 65 | issue = 9 | pages = 1845–50 | date = May 2002 | pmid = 12018807 | url = http://www.aafp.org/afp/20020501/1845.html | access-date = 9 ліпеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080704213347/http://www.aafp.org/afp/20020501/1845.html | archive-date = 4 ліпеня 2008 | url-status = dead }}</ref><ref name="Bulhões_2007">{{cite journal | author = Bulhões AC, Goldani HA, Oliveira FS, Matte US, Mazzuca RB, Silveira TR | title = Correlation between lactose absorption and the C/T-13910 and G/A-22018 mutations of the lactase-phlorizin hydrolase (LCT) gene in adult-type hypolactasia | journal = Brazilian Journal of Medical and Biological Research | volume = 40 | issue = 11 | pages = 1441–6 | year = 2007 | pmid = 17934640 | doi = 10.1590/S0100-879X2007001100004 }}</ref>. У чалавека псіхалагічныя фактары, якія задзейнічаны ў працэсе адлучэння, маюць вырашальнае значэнне для здароўя маці і дзіцяці, яны таксама закранаюць пытанні блізкасці і асобнасці, вельмі важныя на гэтым этапе<ref>{{cite journal |doi=10.1080/00754179708254541 |author=Daws, Dilys |title=The perils of intimacy: Closeness and distance in feeding and weaning |journal=Journal of Child Psychotherapy |volume=23 |issue=2 |pages=179–199 |date=August 1997 }}</ref>. У мінулым {{нп3|бромакрыптын||ru|Бромокриптин}} шырока прызначалі ў некаторых краінах для зніжэння {{нп3|Нагрубанне грудзей|нагрубання грудзей|en|Breast engorgement}}, з якім сутыкаюцца многія жанчыны падчас адлучэння. Зараз гэта робіцца толькі ў выключных выпадках, бо выклікае частыя пабочныя эфекты, а меркаваная медыцынская карысць не дае вялікай перавагі над магчымасцю сур’ёзных праблем, якая не можа быць выключана<ref>{{cite web |author=U.S. Food and Drug Administration |title=FDA moves to end use of bromocriptine for postpartum breast engorgement |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00594.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223043815/http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00594.html |date=1994-08-17 |archive-date=23 снежня 2007 |access-date=2009-09-22 |url-status=live }}</ref>. Іншыя прэпараты, такія як {{нп3|кабергалін||en|Cabergoline}}, {{нп3|лізурыд||en|Lisuride}} або супрацьзачаткавыя таблеткі, могуць часам выкарыстоўвацца для падаўлення лактацыі. == Арганізацыя кармлення == [[Файл:Breastfeeding infant.jpg|250px|міні|Правільнае прыкладанне дзіцяці да грудзей: вусны адвернуты, відаць кончык языка, альвеола амаль схавалася ў роце малога]] Каб кармленне было прыемным і лёгкім, трэба займаць зручнае становішча, поза павінна быць расслабленай, пажадана добра бачыць твар дзіцяці. Дзіця таксама павінна бачыць твар маці, асабліва вочы. Лепш карміць аголенае дзіця, бо кантакт «скура да скуры» стымулюе ўтварэнне малака. Мыццё грудзей перад кожным кармленнем не патрэбна, таму што гэта можа прывесці да перасушвання саскоў і ўтварэння расколін. Цалкам дастаткова штодня прымаць душ. Доўгае кармленне матчыным малаком адна з галоўных умоў, якая забяспечвае развіццё і здароўе малога не толькі на працягу перыяду груднога гадавання, але і ў наступныя перыяды жыцця. Каб забяспечыць доўгае і паспяховае грудное выкормліванне, трэба выконваць наступныя правілы: * Правільна прыкладваць дзіця да грудзей * Карміць дзіця «па патрабаванні», днём і ноччу * Працягласць кожнага кармлення вызначаецца дзіцем: малое само адпускае грудзі, калі наелася. Да ўзросту 6 месяцаў дзіцяці не трэба нічога, акрамя груднога малака (ніякай іншай ежы, вады, гарбаты, сокаў і г. д.). Грудное малако цалкам забяспечвае патрэбы дзіцяці першага паўгоддзя жыцця ў вадкасці і пажыўных рэчывах. З другога паўгоддзя жыцця дзіця пачынаюць знаёміць з тым, што ядуць дарослыя: уводзяць прыкорм, але грудное кармленне не перарываецца і дзіця прыкладваюць да грудзей так часта, як яно папросіць. Сусветная арганізацыя аховы здароўя рэкамендуе працягваць грудное гадаванне да 2 гадоў і больш. Калі дзіця атрымлівае дакорм заменнікамі груднога малака, такое выкормліванне называецца ''змяшаным''. Аднак нават невялікая колькасць мацярынскага малака — гэта нашмат лепш, чым яго поўная адсутнасць. === Выключна грудное кармленне === [[File:Human Breastmilk - Foremilk and Hindmilk.png|thumb|250px|Два 25 мл порцыі жаночага малака. Злева ўзор пярэдняга малака, вадзяністага малака, якое выдзяляецца з поўных грудзей, а справа можна бачыць задняе малако, вяршковую тлустую вадкасць, якая па кроплях утвараецца ва ўжо амаль пустых грудзях<ref>[http://www.drpaul.com/breastfeeding/colostrum.html Breastmilk: Colostrum, Foremilk and Hindmilk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080629085211/http://www.drpaul.com/breastfeeding/colostrum.html |date=29 чэрвеня 2008 }} {{ref-en}}</ref>]] Выключна грудное гадаванне вызначаецца як «спажыванне немаўлём жаночага малака без дадаткаў любога тыпу (ні вады, ні соку, ні малака жывёл, ні любых прадуктаў) за выключэннем вітамінаў, мінералаў і лекавых прэпаратаў»<ref name=Gartner_2005/>. Нацыянальныя і міжнародныя кіруючыя прынцыпы рэкамендуюць, што ўсе немаўляты знаходзяцца на грудным гадаванні выключна на працягу першых 6 месяцаў жыцця. Грудное гадаванне можа працягвацца з даданнем адпаведных прадуктаў, на працягу двух або больш гадоў. Выключна грудное гадаванне рэзка зніжае дзіцячую смяротнасць ў краінах, якія развіваюцца, за кошт скарачэння [[дыярэя|дыярэй]] і [[інфекцыя|інфекцыйных захворванняў]]. Акрамя таго, было паказана, што зніжаецца ўзровень перадачы [[ВІЧ]] ад маці да дзіцяці, у параўнанні з мяшаным гадаваннем<ref>{{cite journal |doi=10.1097/00002030-200102160-00011 |author=Coutsoudis A, Pillay K, Kuhn L, Spooner E, Tsai WY, Coovadia HM |title=Method of feeding and transmission of HIV-1 from mothers to children by 15 months of age: prospective cohort study from Durban, South Africa |journal=AIDS |volume=15 |issue=3 |pages=379–87 |date=February 2001 |pmid=11273218 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=15&issue=3&spage=379 }} {{Cite web |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=15&issue=3&spage=379 |title=Архіўная копія |access-date=2 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130504192346/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=15&issue=3&spage=379 |archive-date=4 мая 2013 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Coovadia HM, Rollins NC, Bland RM, etal |title=Mother-to-child transmission of HIV-1 infection during exclusive breastfeeding in the first 6 months of life: an intervention cohort study |journal=Lancet |volume=369 |issue=9567 |pages=1107–16 |date=March 2007 |pmid=17398310 |doi=10.1016/S0140-6736(07)60283-9 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140-6736(07)60283-9}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0140-6736(99)01101-0 |author=Coutsoudis A, Pillay K, Spooner E, Kuhn L, Coovadia HM |title=Influence of infant-feeding patterns on early mother-to-child transmission of HIV-1 in Durban, South Africa: a prospective cohort study. South African Vitamin A Study Group |journal=Lancet |volume=354 |issue=9177 |pages=471–6 |date=August 1999 |pmid=10465172 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673699011010}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1097/01.aids.0000166093.16446.c9 |vauthors=Iliff PJ, Piwoz EG, Tavengwa NV, etal |title=Early exclusive breastfeeding reduces the risk of postnatal HIV-1 transmission and increases HIV-free survival |journal=AIDS |volume=19 |issue=7 |pages=699–708 |date=April 2005 |pmid=15821396 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=19&issue=7&spage=699 }} {{Cite web |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=19&issue=7&spage=699 |title=Архіўная копія |access-date=2 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505014944/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=0269-9370&volume=19&issue=7&spage=699 |archive-date=5 мая 2013 }}</ref>. Хоць можа быць цяжка вымераць, колькі ежы на грудным гадаванні дзіця спажывае, немаўляты звычайна сілкуюцца да задавальнення сваіх уласных патрэб<ref name="Iwinski_2006">{{Cite journal | author = Iwinski S | title = Is Weighing Baby to Measure Milk Intake a Good Idea? | journal = LEAVEN | volume = 42 | issue = 3 | year = 2006 | pages = 51–3 | url = http://www.lalecheleague.org/llleaderweb/LV/LVJulAugSep06p51.html | access-date = 2007-04-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070402224919/http://www.lalecheleague.org/llleaderweb/LV/LVJulAugSep06p51.html | archive-date = 2 красавіка 2007 | url-status = dead }}</ref>. Немаўляты, якія не ядуць досыць могуць праяўляць сімптомы {{нп3|Затрымка развіцця|затрымкі развіцця|en|Failure to thrive}}. Актывісты {{нп3|Ла Лечэ Ліга|Ла Лечэ Лігі|ru|Ла Лече Лига}} кажуць, што самае частае пытанне да іх — гэта: «Як я магу даведацца, што маё дзіця атрымлівае дастатковую колькасць малака?» Яны раяць, што на працягу першых некалькіх дзён, пакуль дзіця ў асноўным атрымлівае малодзіва, атрымліваць толькі адзін ці два мокрыя падгузнікі ў дзень нармальна. Пасля таго, як да маці прыйшло малако, як правіла, на трэці ці чацвёрты дзень, дзіця павінна мець 6-8 мокрых тканевых падгузнікаў (5-6 вільготных аднаразовых падгузнікаў) у дзень. Акрамя таго, большасць маленькіх дзяцей будуць мець прынамсі ад 2 да 5 спаражненняў кішэчніка кожныя 24 гадзіны на працягу першых некалькіх месяцаў<ref name=autogenerated2>[http://www.lalecheleague.org/faq/enough.html LLLI | How can I tell if my baby is getting enough milk?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130307182813/http://www.lalecheleague.org/faq/enough.html |date=7 сакавіка 2013 }} {{ref-en}}</ref>. Ла Лечэ Ліга дае наступныя дадатковыя прыкметы, якія паказваюць, што дзіця атрымлівае дастатковую колькасць малака<ref name=autogenerated2 />: * Дзіця атрымлівае ў сярэднім, прынамсі, 8-12 кармленняў за суткі. * Дзіця не мае абмежаванняў па працягласці разавага кармлення, якое можа быць ад 10 да 20 хвілін у грудзі ці даўжэй. * Падчас кармлення чуваць гукі глытання малака. * Дзіця павінна прыбаўляць па меншай меры 110—200 грамаў вагі ў тыдзень, лічачы з чацвёртага дня жыцця. * Дзіця спрытнае і актыўнае, выглядае здаровым, мае натуральны колер і пругкі стан скураных покрываў, расце ў даўжыню і ў акружнасці галавы. === Сцэджанае грудное малако === [[File:Manual Breast Pump 2005 SeanMcClean.jpg|thumb|250px|Ручны малакаадсос]] Калі непасрэднае грудное выкормліванне па нейкіх прычынах немагчыма, маці можа сцадзіць малако. З ручным масажам ці з выкарыстаннем {{нп3|малакаадсос|малакаадсоса|ru|Молокоотсос}} жанчына збірае сваё малако і захоўвае яго. Для захавання выкарыстоўваюцца спецыяльныя мяшкі ці кантэйнеры, якія трэба трымаць у халадзільніку. Для кармлення прымяняюць адмыслова спраектаваныя {{нп3|Сістэма дакорму ля грудзей|сістэмы дакорму|ru|Система докорма у груди}} ці дзіцячыя {{нп3|Ражок для кармлення|бутэлечкі для кармлення|ru|Рожок для кормления}}. Грудное малако захоўвае прыдатнасць пры {{нп3|Пакаёвая тэмпература|пакаёвай тэмпературы|ru|Комнатная температура}} на працягу 6 гадзін, у ахалоджаным стане да 8 дзён і замарожанае ад 6 да 12 месяцаў<ref>{{cite web|url=http://www.llli.org/faq/milkstorage.html|title=What are the LLLI guidelines for storing my pumped milk?|access-date=14 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701095138/http://www.llli.org/faq/milkstorage.html|archive-date=1 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Даследаванні паказваюць, што [[Антыаксіданты|антыаксідантная актыўнасць]] сцэжанага груднога малака памяншаецца з цягам часу, але яна па-ранейшаму застаецца на больш высокім узроўні, чым у штучнай сумесі<ref name ="Hanna_2004">{{cite journal | author = Hanna N |author2=Ahmed K|author3=Anwar N|author4=Petrova A|author5=M Hiatt M|author6= Hegyi T | title = Effect of storage on breast milk antioxidant activity | journal = Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed | volume = 89 | issue = 6 | pages = F518–20 | publisher = BMJ Publishing Group Ltd |date=November 2004 | doi = 10.1136/adc.2004.049247 | pmid = 15499145 | pmc = 1721790}}</ref>. Сцэджванне груднога малака можа падтрымліваць лактацыю маці, калі яна і яе дзіця знаходзяцца далёка адзін ад аднаго. Калі хворае дзіця не ў стане смактаць, сцэджанае малако можна падавацца праз {{нп3|Зандзіраванне страўніка|назагастральны зонд|ru|Зондирование желудка}}. Сцэджанае малако таксама можа быць выкарыстана, калі маці мае праблемы з грудным гадаваннем. Сцэджванне разам з ручным масажам павялічваюць агульную колькасць малака, якое вырабляецца ў грудзях<ref>{{cite web |url=http://newborns.stanford.edu/Breastfeeding/MaxProduction.html |title=Maximizing Milk Production with Hands On Pumping |url-status=dead |access-date=14 мая 2014 |archive-date=22 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622171605/http://newborns.stanford.edu/Breastfeeding/MaxProduction.html }}</ref>. «Кармленне выключна сцэджаным малаком» {{lang-en|"Exclusively expressing", "exclusively pumping", і "EPing"}} — тэрмін, які выкарыстоўваюць маці, якія кормяць дзіця толькі сваім сцэджаным малаком, але без прыкладвання да грудзей. Гэта можа патрабавацца, калі дзіця мае праблемы з захопам грудзей з-за праблем са здароўем, ці пры траўмах саскоў маці. З добрымі помпавымі прыладамі, асабліва ў першыя 12 тыдняў, калі малако ўтвараецца і выдзяляецца лягчэй, можна вырабляць досыць малака, каб карміць дзіця так доўга, колькі маці жадае. Як правіла, рэкамендуецца не выкарыстоўваць бутэльку для кармлення дзіцяці як мінімум да 4-6 тыдняў, найлепшым шляхам атрымання матчынага малака з’яўляецца непасрэднае смактанне з грудзей<ref name="Eisenberg_1989">{{cite book | author = Arlene Eisenberg | title = What to Expect the First Year | url = https://archive.org/details/whattoexpectfirs00eise | publisher = Workman Publishing Company |year=1989 | isbn = 0-89480-577-0}}</ref>. Паколькі смактанне з бутэлькі патрабуе менш намаганняў, немаўляты могуць страціць сваё жаданне смактаць з грудзей. Гэта называецца ''блытаніна саскоў''. Каб пазбегнуць гэтага пры кармленні сцэджаным грудным малаком, першыя 4-6 тыдняў рэкамендуецца даваць грудное малако іншымі спосабамі, напрыклад, з лыжкі, або кубачка. Акрамя таго, пажадана, каб сцэджаным малаком кармілі іншыя карміцелькі, акрамя маці, каб яна асацыявалася выключна з прамым грудным выкормліваннем, а бутэлькі і іншыя сродкі кармлення — з яе памочнікамі. З паляпшэннем якасці малакаатсосаў, многія жанчыны здольныя вярнуцца да працы ў той час, калі яшчэ кормяць сваіх дзяцей выключна грудным малаком, таму што могуць сцэджваць малако ў працоўны час. Жанчыны таксама могуць пакінуць сваіх дзяцей пад апеку іншых для адпачынку ці ў час працяглых паездак, пры гэтым пакідаючы для немаўляці запас груднога малака. Гэта можа быць вельмі зручным для маці<ref>{{cite web|last=Sears|first=Dr. W|title=Ask Dr. Sears: Leaving Baby for Vacation|url=http://www.parenting.com/article/ask-dr-sears-leaving-baby-for-vacation|access-date=16 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130227103008/http://www.parenting.com/article/ask-dr-sears-leaving-baby-for-vacation|archive-date=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя жанчыны аддаюць сваё сцэджанае грудное малако іншым, альбо непасрэдна, альбо праз {{нп3|Банк жаночага малака|банкі малочнага малака|en|Human milk bank}}. Хоць гістарычна выкарыстанне [[карміцелька|карміцелек]] было звычайнай з’явай, некаторым жанчынам не падабаецца ідэя кармлення свайго дзіцяці малаком іншай жанчынай; іншыя цэняць магчымасць даць іх дзіцяці перавагу груднога малака, няхай і чужога. Кармленне сцэджаным сваім ці донарскім грудным малаком — найлепшы выбар кармлення для неданошаных дзяцей<ref name="Spatz_2006">{{cite journal |author=Spatz D |title=State of the science: use of human milk and breast-feeding for vulnerable infants |journal=J Perinat Neonatal Nurs |volume=20 |issue=1 |pages=51–5 |year=2006 |pmid=16508463 |doi=10.1097/00005237-200601000-00017}}</ref>. Перадача некаторых [[Вірусныя захворванні|вірусных захворванняў]] праз грудное малако можа быць папярэджана шляхам [[Пастэрызацыя|пастэрызацыі]]<ref name="pmid11847831">{{cite journal |author=Tully DB, Jones F, Tully MR |title=Donor milk: what's in it and what's not |journal=J Hum Lact |volume=17 |issue=2 |pages=152–5 |year=2001 |pmid=11847831 |doi=10.1177/089033440101700212 |url=http://jhl.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11847831 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Змяшанае выкормліванне === [[Файл:Syringe feeding.jpg|250px|міні|Бацька корміць немаўля {{нп3|Малодзіва|малодзівам|ru|Молозиво}} з дапамогай шпрыца]] Змяшанае грудное гадаванне азначае кармленне грудным малаком разам з дзіцячай малочнай сумессю, дзіцячым харчаваннем і нават вадой, у залежнасці ад узросту дзіцяці. Немаўлят кормяць з рознага посуду са штучнымі саскамі, якія замяняюць грудзі. З грудзей малако здабываецца з дапамогай масажных рухаў дзіцячага языка, пры гэтым фактычна дзіця не смогча, а выконвае складаны комлекс рухаў усёй ротавай поласцю. Пры выкарыстанні бутэлькі немаўля павінна навучыцца смактаць мацней, а харчаванне трапляе яму ў рот больш хуткімі тэмпамі. З-за гэтай розніцы дзеці часта пачынаюць аддаваць перавагу штучным спосабам кармлення. Каб пазбегнуць гэтага, рэкамендуецца пры штучным кармленні карыстацца шпрыцом, гнуткім кубкам, спецыяльнымі лыжкамі з рэзервуарам і гэтак далей<ref>[http://rehydrate.org/breastfeed/ Breast Milk, Breastmilk, Breastfeeding, Breast Feeding — Rehydration Project] {{ref-en}}</ref>. === Кармленне дзяцей пасля шматплодных родаў === У выпадках {{нп3|Шматплодная цяжарнасць|шматплодных родаў з трыма і болей дзецьмі|ru|Многоплодная беременность}}, маці вымушана рашаць складаную задачу арганізацыі кармлення з улікам патрабаванняў усіх немаўлят. У такіх выпадках грудныя залозы рэагуюць на попыт і вырабляюць большую колькасць малака. Вядомы выпадкі паспяховага кармлення грудзьмі трайнят<ref name="Grunberg_1992">{{cite journal | author = Grunberg R | title = Breastfeeding multiples: Breastfeeding triplets | journal = New Beginnings | year = 1992 | volume = 9 | issue = 5 | pages = 135–6 | url = http://www.lalecheleague.org/NB/NBSepOct92p135.html | access-date = 20 мая 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041012041330/http://www.lalecheleague.org/NB/NBSepOct92p135.html | archive-date = 12 кастрычніка 2004 | url-status = dead }}</ref><ref name=ABA>Australian Breastfeeding Association: [http://www.breastfeeding.asn.au/bfinfo/higher.html Breastfeeding triplets, quads and higher] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011133704/http://breastfeeding.asn.au/bfinfo/higher.html |date=11 кастрычніка 2007 }}</ref><ref name="Brown,S">Association of Radical Midwives: [http://www.radmid.demon.co.uk/tripletsbf.htm Breastfeeding triplets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020150022/http://www.radmid.demon.co.uk/tripletsbf.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. === Тандэмнае выкормліванне === {{main|Тандэмнае выкормліванне}} [[Файл:Lactancia en tandem 1.jpg|thumb|left|right|250px|Тандэмнае выкормліванне.]] [[File:Ева за кормлением и прядением. Деталь фрески в Свято-Троицкой церкви в Храстовле.jpg|thumb|250px|{{нп3|Іван з Каствы||en|John of Kastav}}. «[[Ева]] за кармленнем і [[прадзенне]]м. Дэталь фрэскі ў [[Царква Святой Тройцы (Храстоўле)|Свята-Троіцкай царкве]] ў [[Храстоўле]]», 1490]] {{нп3|Тандэмнае выкормліванне|Тандэмным выкормліваннем|es|Lactancia en tándem}} называюць кармленне грудзьмі, пры якім маці корміць дзяцей рознага ўзросту (напрыклад, нованароджанага і двухгадовае дзіця)<ref name="llli.org">[http://www.llli.org/NB/NBtandem.html Все о кормлении тандемом на сайте Ла Лече Лиги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202050253/http://www.llli.org//NB/NBtandem.html |date=2 снежня 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. Паколькі апетыт і асаблівасці харчавання рознаўзроставых дзяцей не могуць быць аднолькавымі, маці корміць іх з індывідуальнымі інтэрваламі, пры гэтым могуць здарацца і сумесныя адначасовыя прыкладванні, калі кожны з дзяцей атрымлівае па саску. Неабходнасць такога кармлення ўзнікае, калі жанчына нараджае другое дзіця падчас кармлення грудзьмі першага. На позніх стадыях цяжарнасці, малако змяняецца на [[малодзіва]], і некаторыя старэйшыя дзеці працягваць карміцца нават з гэтымі зменамі, у той час як іншыя могуць адмовіцца ад такой ежы ў сувязі са змяненнем смаку або памяншэннем колькасці. Грудное гадаванне дзіцяці ў час новай цяжарнасці можна таксама разглядаць як форму тандэмнага кармлення для кармячай маці, бо яна таксама забяспечвае харчаванне для дваіх<ref name="Flower_2003">{{cite book | author = Flower H | title = Adventures in Tandem Nursing: Breastfeeding During Pregnancy and Beyond | publisher = La Leche League International | year = 2003 | isbn = 978-0-912500-97-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/adventuresintand00hila }}</ref>. === Сумеснае грудное выкормліванне === {{Main|Карміцелька}} [[Файл:Léon Frédéric - The Morning.jpg|250px|міні|злева|[[Леон Анры Мары Фрэдэрык|Л. Фрэдэрык]]. «Раніца»]] Сумеснае ці калектыўнае грудное выкормліванне ({{lang-en|Shared breastfeeding}}) — гэта арганізацыя кармлення такім чынам, што групу дзяцей кормяць некалькі жанчын папераменна. Лічыцца, што раней такая форма гадавання была распаўсюджана па ўсім свеце, але дагэтуль яна захавалася толькі ў некаторых краінах [[Афрыка|Афрыкі]]. Вызначана, што сумеснае кармленне з’яўляецца фактарам рызыкі для [[ВІЧ]]-інфіцыравання ў дзяцей груднога ўзросту<ref>{{cite news | author = Alcorn K | title = Shared breastfeeding identified as new risk factor for HIV | publisher = {{нп3|aidsmap||en|Aidsmap}} |date=2004-08-24 | url = http://www.aidsmap.com/en/news/72E08565-12B7-43CF-A71E-7A57292B30DF.asp | access-date = 2007-04-10 }}</ref>. Жанчына, якая корміць грудзьмі чужое дзіця, называецца [[карміцелька]]. Сумеснае грудное гадаванне можа часам вызываць негатыўную рэакцыю ў {{нп3|англасфера|англасферы|ru|Англосфера}}<ref>[http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,,1983285,00.html Guardian Unlimited: Not your mother’s milk]</ref>. Амерыканская актывістка фемінізму {{нп3|Джэніфер Баўмгарднер||en|Jennifer Baumgardner}} пісала пра свой вопыт з такой з’явай у [[Нью-Ёрк]]у<ref>{{нп3|Джэніфер Баўмгарднер||en|Jennifer Baumgardner}}, ''Breast Friends'', [http://www.babble.com/content/articles/features/personalessays/baumgardner/breastfriends/ Babble], 2007</ref>. === Рэлактацыя === Рэлактацыяй называецца працэс аднаўлення лактацыі жанчынай, якая раней карміла грудзьмі<ref>{{кніга|адказны=[[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|World Health Organization]]|загаловак=Relactation. A review of experience and recommendations for practice|месца=Geneva|спасылка=http://www.ennonline.net/pool/files/ife/who-chs-cah-98-14-relactation-document.pdf|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729064751/http://www.ennonline.net/pool/files/ife/who-chs-cah-98-14-relactation-document.pdf|archive-date=29 ліпеня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120729064751/http://www.ennonline.net/pool/files/ife/who-chs-cah-98-14-relactation-document.pdf|archivedate=29 ліпеня 2012}}</ref>. Для рэлактацыі неабходна рэгулярная (пажадана кожныя тры гадзіны або часцей) стымуляцыя грудзей смактаннем дзіцяці або сцэджваннем. Гэта выклікае павышэнне ўзроўню пралактыну ў крыві ў жанчыны, разрастанне залозавай тканкі грудзей. У выніку пачынае выпрацоўвацца малако. Калі малако рэгулярна выдаляецца з грудзей, яго выпрацоўка паступова павялічваецца. Апісаны выпадкі, калі рэлактавалі жанчыны ў постменапаўзе, напрыклад, бабулі, якім па нейкай прычыне даводзілася прыкладаць да грудзей унукаў<ref>{{cite journal| author=Slome C.| title=Non-puerperal lactation in grandmothers.| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1956-11_49_5/page/550| date=Лістапад 1956| journal=Journal of Pediatrics| volume=49| issue=5| pages=550-552| pmid=13368016}}</ref><ref>Hornmann E. Breastfeeding an adopted baby and relactation. 2006</ref>. Падобным працэсам з’яўляецца працэс наладжвання кармлення грудзьмі прыёмнага дзіцяці жанчынай, якая ніколі не карміла грудзьмі. У сітуацыях, калі малака яшчэ не дастаткова, жанчыне могуць парэкамендаваць выкарыстоўваць {{нп3|Сістэма дакорму каля грудзей|сістэму дакорму каля грудзей|ru|Система докорма у груди}}. === Індукаваная лактацыя === У сітуацыі, калі жанчына не нараджала дзяцей, калі яе дзіця было народжана іншай жанчынай (сурагатнай маці або было ўсыноўлена), жанчына таксама можа карміць дзіця грудзьмі. У такім выпадку яе лактацыя называецца індукаванай. Яе можна выклікаць з дапамогай спецыфічнай гарманальнай тэрапіі і/або механічнай стымуляцыі саскоў жанчыны. Калі жанчына корміць сваё дзіця і мае патрэбу ў павелічэнні лактацыі, каб карміць грудзьмі прыёмнае дзіця, то лактацыя называецца часткова індукаванай<ref>[http://www.llli.org/Release/bfadopt.html Media Release Breastfeeding an Adopted Baby and Relactation are Possible!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101231201705/http://www.llli.org/Release/bfadopt.html |date=31 снежня 2010 }}</ref>. == Значэнне груднога выкормлівання для дзяцей == [[Файл:How to feed a child when the mother has a cough and cold; dont allow strangers to kiss or touch your child.jpg|350px|міні|Савецкія лістоўкі 1930 года на тэму гігіены груднога выкормлівання]] Навуковыя даследаванні, напрыклад, тыя, што былі абагульненыя ў аглядзе 2007 года для ЗША {{нп3|Агенцтва па даследваннях аховы здароўя і якасці|агенцтвам па даследваннях аховы здароўя і якасці|en|Agency for Healthcare Research and Quality}} (AHRQ)<ref name=AHRQ2007>{{cite journal |vauthors=Ip S, Chung M, Raman G, etal |title=Breastfeeding and maternal and infant health outcomes in developed countries |journal=Evid Rep Technol Assess (Full Rep) |issue=153 |pages=[https://archive.org/details/breastfeedingmat00ipst/page/1 1–186] |date=April 2007 |pmid=17764214 |url=https://archive.org/details/breastfeedingmat00ipst/page/1 |isbn=978-1-58763-242-6 }}</ref> і аглядзе 2007 года СААЗ<ref name=WHO2007>{{cite book |title= Evidence on the long-term effects of breastfeeding: systematic reviews and meta-analyses |author=Horta BL, Bahl R, Martines JC, Victora CG |year=2007 |publisher=World Health Organization |location=Geneva, Switzerland |isbn= 978-92-4-159523-0 |url= http://whqlibdoc.who.int/publications/2007/9789241595230_eng.pdf |access-date=2010-04-05}}</ref> паказваюць, што знойдзены шматлікія перавагі груднога выкормлівання. Праведзеныя {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі|Амерыканскай акадэміяй педыятрыі|en|American Academy of Pediatrics}} даследаванні паказваюць, што грудное выкормліванне забяспечвае перавагі ў сувязі з агульным станам здароўя, росту і развіцця. У дзяцей, якіх не кармілі жаночым малаком, сярод іншых значна павялічваецца рызыка наступных захворванняў<ref name="pmid1979363">{{cite journal |author=Lucas A, Cole TJ |title=Breast milk and neonatal necrotising enterocolitis |journal=Lancet |volume=336 |issue=8730 |pages=1519–23 |year=1990 |pmid=1979363 |doi=10.1016/0140-6736(90)93304-8}}</ref>: * [[алергія]]<ref name="Kull_2002">{{артыкул|аўтар=Kull I, Wickman M, Lilja G, Nordvall S, Pershagen G |загаловак=Breast feeding and allergic diseases in infants-a prospective birth cohort study |выданне=Arch Dis Child |выпуск=87 |нумар=6 |старонкі=478-81 |год=2002 | url=http://adc.bmj.com/cgi/content/full/87/6/478 | id=PMID 12456543}}</ref> * [[Бранхіяльная астма|астма]]<ref>[W H Oddy, senior research officer http://www.bmj.com/cgi/content/full/319/7213/815 Asthma BMJ 1999]</ref><ref>[Oddy 2004 Czasopismo of Asthma 2004 Sept. http://jhl.sagepub.com/cgi/content/abstract/19/3/250 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100629010611/http://jhl.sagepub.com/cgi/content/abstract/19/3/250 |date=29 чэрвеня 2010 }} A review of the effects of breastfeeding on respiratory infections, atopy, and childhood asthma]</ref> * аўтаімунныя захворванні [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]<ref name=Fort_1990>{{артыкул|аўтар=Fort P, Moses N, Fasano M, Goldberg T, Lifshitz F |загаловак=Breast and soy-formula feedings in early infancy and the prevalence of autoimmune thyroid disease in children |выданне=J Am Coll Nutr |выпуск=9 |нумар=2 |старонкі=164-7 |год=1990 |id=PMID 2338464}}</ref> * бактэрыяльнае [[менінгіт|запаленне мазгавых абалонак]]<ref name="Gartner_2005">{{артыкул| аўтар=Gartner LM, et al|загаловак=Breastfeeding and the use of human milk |выданне=Pediatrics | год=2005 | старонкі=496–506 | выпуск=115 | нумар=2 | спасылка=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;115/2/496 | doi = 10.1542/peds.2004-2491 | id= PMID 15687461}}</ref> * [[цэліякія]]<ref name="Akobeng">{{артыкул|аўтар=Akobeng A, Ramanan A, Buchan I, Heller R |загаловак=Effect of breast feeding on risk of coeliac disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies |выданне=Arch Dis Child |выпуск=91 |нумар=1 |старонкі=39–43 |год=2006 |url=http://adc.bmj.com/cgi/content/full/91/1/39 |id=PMID 16287899}}</ref> * {{нп3|Хвароба Крона||ru|Болезнь Крона}}<ref name="Rigas">{{Артыкул|аўтар=Rigas A, Rigas B, Glassman M, Yen Y, Lan S, Petridou E, Hsieh C, Trichopoulos D |загаловак=Breast-feeding and maternal smoking in the etiology of Crohn's disease and ulcerative colitis in childhood |выданне=Ann Epidemiol |выпуск=3 |нумар=4 |старонкі=387-92 |год=1993 |id=PMID 8275215}}</ref> * [[цукровы дыябет]]<ref name=HHS>{{cite web|title=Mothers and Children Benefit from Breastfeeding|url=http://www.4woman.gov/breastfeeding/index.cfm?page=227|publisher=Womenshealth.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20090316071541/http://www.4woman.gov/breastfeeding/index.cfm?page=227|archive-date=16 сакавіка 2009|date=27 February 2009|access-date=20 снежня 2013}}</ref><ref name="Gartner_2005" /> * [[дыярэя]]<ref name=HHS/><ref name="Gartner_2005" /> * [[экзэма]]<ref name="Pratt">{{артыкул |аўтар=Pratt H |загаловак=Breastfeeding and eczema |выданне=Early Hum Dev |выпуск=9 |нумар=3 |старонкі=283-90 |год=1984 |id=PMID 6734490}}</ref> * [[запаленне страўнікава-кішачнага тракту]]<ref name="Merck">[http://www.merck.com/mmhe/sec09/ch122/ch122a.html «Gastroenteritis»]. ''Merck Manuals Online Medical Library''. 1 February 2003. Retrieved 21 November 2006.</ref> * [[лімфагрануламатоз]]<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * {{нп3|некратычны энтэракаліт||pl|Martwicze zapalenie jelit}}<ref name="Gartner_2005" /> * [[атлусценне]]<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * {{нп3|сярэдні атыт||ru|Средний отит}}<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * [[Вострая рэспіраторная вірусная інфекцыя|рэспіраторныя інфекцыі]] i {{нп3|хрып|хрыпы|en|Wheeze}}<ref name=HHS /><ref name="Gartner_2005" /> * [[рэўматоідны артрыт]]<ref name="Jacobssen">{{артыкул |аўтар=Jacobsson L, Jacobsson M, Askling J, Knowler W |загаловак=Perinatal characteristics and risk of rheumatoid arthritis |выданне=BMJ |выпуск=326 |нумар=7398 |старонкі=1068–9 |год=2003 |id=PMID 12750209}}</ref> * інфекцыі мачавыводзячых шляхоў<ref name="Gartner_2005" /> Існуе цэлы шэраг даследаванняў, якія паказваюць магчымы ахоўны эфект кармлення грудным малаком супраць {{нп3|Сіндром раптоўнай дзіцячай смерці|сіндрому раптоўнай дзіцячай смерці|ru|Синдром внезапной детской смерти}}, {{нп3|лімфома|лімфомы|ru|Лимфома}}, {{нп3|Язвавы каліт|язвавага каліту|ru|Язвенный колит}}, а таксама эфект магчымага павышэння ўзроўню пазнавальнага развіцця<ref name="Gartner_2005"/>. Праз жаночае малако, дзіця атрымлівае прыкладна 0,25-0,5 г сакраторных {{нп3|Імунаглабулін A|IgA антыцелаў|en|Immunoglobulin A}} у суткі<ref>{{cite journal |author=Hanson LA, Söderström T |title=Human milk: Defense against infection |journal=Prog. Clin. Biol. Res. |volume=61 |pages=147–59 |year=1981 |pmid=6798576}}</ref><ref name=CDC>{{cite journal |author=Van de Perre P |title=Transfer of antibody via mother's milk |journal=Vaccine |volume=21 |issue=24 |pages=3374–6 |date=July 2003 |pmid=12850343 |doi=10.1016/S0264-410X(03)00336-0}}</ref>. Гэта адна з найбольш важных асаблівасцей {{нп3|Жаночае малодзіва|малодзіва|ru|Женское молозиво}}<ref name="Immune">{{cite journal |author=Jackson KM, Nazar AM |title=Breastfeeding, the immune response, and long-term health |url=https://archive.org/details/sim_jaoa-the-journal-of-the-american-osteopathic-association_2006-04_106_4/page/203 |journal=J Am Osteopath Assoc |volume=106 |issue=4 |pages=203–7 |date=April 2006 |pmid=16627775}}</ref>. Асноўнай мішэнню для гэтых антыцел, верагодна, становяцца мікраарганізмы ў кішэчніку дзіцяці. Існуе некаторы ўплыў IgA на астатнія часткі цела<ref>{{cite journal | vauthors = Vukavic T | title = Intestinal absorption of IgA in the newborn | journal = Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition | volume = 2 | issue = 2 | pages = 248–251 | date = May 1983 | pmid = 6875749 | doi = 10.1097/00005176-198305000-00006 }}</ref> але сумарны эфект адносна невялікі<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1399-3038.1991.tb00185.x |title=The ontogeny of serum IgA in the newborn |year=1991 |last1=Weaver |first1=L. T. |last2=Wadd |first2=N. |last3=Taylor |first3=C. E |last4=Greenwell |first4=J. |last5=Toms |first5=G. L. |journal=Pediatric Allergy and Immunology |volume=2 |issue=2 |page=72}}</ref>. Акрамя таго, грудное малако змяшчае некалькі анты-[[Інфекцыя|інфекцыйных]] фактараў, такія як {{нп3|жоўцевая солезалежная ліпаза||en|Bile salt-dependent lipase}} (абарона ад [[амёба|амёбнай]] інфекцыі) і {{нп3|лактаферын||ru|Лактоферрин}} (які звязваецца з жалезам і душыць рост {{нп3|Флора кішачніка|кішачных бактэрый|uk|Флора кишечника}})<ref name="pmid10394490">{{cite journal |author=Kunz C, Rodriguez-Palmero M, Koletzko B, Jensen R |title=Nutritional and biochemical properties of human milk, Part I: General aspects, proteins, and carbohydrates |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-perinatology_1999-06_26_2/page/307 |journal=Clin Perinatol |volume=26 |issue=2 |pages=307–33 |date=June 1999 |pmid=10394490}}</ref><ref name="pmid10394491">{{cite journal |author=Rodriguez-Palmero M, Koletzko B, Kunz C, Jensen R |title=Nutritional and biochemical properties of human milk: II. Lipids, micronutrients, and bioactive factors |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-perinatology_1999-06_26_2/page/335 |journal=Clin Perinatol |volume=26 |issue=2 |pages=335–59 |date=June 1999 |pmid=10394491}}</ref>. === Вакцынацыя маці падчас кармлення грудзьмі === У аглядным артыкуле, апублікаваным у часопісе {{нп3|Pediatrics||en|Pediatrics (journal)}}, даныя з 2001 па 2012 г. былі прааналізаваны, каб вылучыць якую-небудзь праблему бяспекі для вакцынацыі маці падчас кармлення грудзьмі. {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі||en|American Academy of Pediatrics}} (ААП) прыйшла да высновы, што для жанчын гэта атрыманне амаль усіх вакцын падчас кармлення сваіх дзяцей. У даследаванні таксама ўстаноўлена, што ахоўны імунітэт маці, атрыманы з дапамогай вакцынацыі супраць [[слупняк]]у, [[дыфтэрыя|дыфтэрыі]], [[коклюш]]у і [[грып]]у можа перадавацца дзіцяці, і што грудное гадаванне можа зніжаць узровень запалення пасля імунізацыі дзяцей. Выключэннем з’яўляюцца вакцыны [[натуральная воспа|воспы]] і [[жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]], якія павялічваюць рызыку немаўлят, у якіх развіваюцца [[вірусы|вірус]] {{bt-bellat||Vaccinia}} і [[энцэфаліт]]. Ва ўсіх астатніх выпадках ААП рэкамендуе жанчынам карміць грудзьмі пасля вакцынацыі<ref name=breastfedvaccine>{{cite news|title=Many Drugs Found Safe for Breast-Feeding Mothers|author=Winslow, Ron|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324906304579035050801549032.html?mod=rss_Health|newspaper=Wall Street Journal|date=26 August 2013|access-date=2 September 2013}}</ref><ref name=breastfeddrug>{{cite journal|last1=Sachs|first1=Hari Cheryl|last2=Committee on Drugs|title=The Transfer of Drugs and Therapeutics Into Human Breast Milk: An Update on Selected Topics|journal=Pediatrics|volume=132|issue=3|pages=e796-e809|year=2013|publisher=The American Academy of Pediatrics|doi=10.1542/peds.2013-1985|pmid=23979084}}</ref>. === Сіндром раптоўнай дзіцячай смерці === Дзеці на штучным кармленні маюць пагаршэнні сну ва ўзросце 2-3 месяцаў. Гэта супадае з пікам такога захворвання, як {{нп3|сіндром раптоўнай дзіцячай смерці||ru|Синдром внезапной детской смерти}}<ref name="pmid14709496">{{cite journal |author=Horne RS, Parslow PM, Ferens D, Watts AM, Adamson TM |title=Comparison of evoked arousability in breast and formula fed infants |journal=Arch. Dis. Child. |volume=89 |issue=1 |pages=22–5 |year=2004 |pmid=14709496 |pmc=1755888}}</ref>. Даследаванне, праведзенае ва [[Вестфальскі ўніверсітэт імя Вільгельма|ўніверсітэце Мюнстэра]] выявіла, што штучнае гадаванне ў два разы павялічвае рызыку сіндрому раптоўнай дзіцячай смерці ў дзяцей ва ўзросце да 1 года<ref name="pmid19254976">{{cite journal |vauthors=Vennemann MM, Bajanowski T, Brinkmann B, etal |title=Does breastfeeding reduce the risk of sudden infant death syndrome? |journal=Pediatrics |volume=123 |issue=3 |pages=e406–10 |date=March 2009 |pmid=19254976 |doi=10.1542/peds.2008-2145}}</ref>. === Дыябет === Дзеці, якія маюць выключна грудное выкормліванне, маюць меншы шанец развіцця {{нп3|Цукровы дыябет 1-га тыпу|дыябету першага тыпу|ru|Сахарный диабет 1-го типа}}, чым тыя, што атрымлівалі грудное малако невялікі прамежак часу і рана былі пераведзеныя на штучныя сумесі з каровінага малака і цвёрды прыкорм<ref name=AHRQ2007/><ref>{{cite journal |author=Perez-Bravo F, Carrasco E, Gutierrez-Lopez MD, Martinez MT, Lopez G, de los Rios MG |title=Genetic predisposition and environmental factors leading to the development of insulin-dependent diabetes mellitus in Chilean children |journal=J. Mol. Med. |volume=74 |issue=2 |pages=105–9 |date=February 1996 |pmid=8820406 |doi=10.1007/BF00196786}}</ref>. Грудное выкормліванне таксама павялічвае ўстойлівасць супраць {{нп3|Цукровы дыябет 2-га тыпу|дыябету другога тыпу|ru|Сахарный диабет 2-го типа}}<ref name=AHRQ2007/><ref name=WHO2007/><ref name="pmid17093156">{{cite journal |author=Owen CG, Martin RM, Whincup PH, Smith GD, Cook DG |title=Does breastfeeding influence risk of type 2 diabetes in later life? A quantitative analysis of published evidence |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2006-11_84_5/page/1043 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=84 |issue=5 |pages=1043–54 |date=November 2006 |pmid=17093156}}</ref><ref name="pmid18071004">{{cite journal |vauthors=Mayer-Davis EJ, Dabelea D, Lamichhane AP, etal |title=Breast-feeding and type 2 diabetes in the youth of three ethnic groups: the SEARCh for diabetes in youth case-control study |url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2008-03_31_3/page/470 |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=3 |pages=470–5 |date=March 2008 |pmid=18071004 |doi=10.2337/dc07-1321}}</ref>, як мінімум з-за таго, што рэгулюе вагу дзіцяці<ref name="pmid18071004"/>. === Псіхічнае здароўе === Грудное выкормліванне на працягу больш чым 6 месяцаў — гэта незалежны {{нп3|прэдыктар||ru|Предиктор}} лепшага псіхічнага здароўя ў дзяцінстве і падлеткавым узросце ў адпаведнасці з вялікім даследаваннем 2009 года<ref name=oddy/>. Чым больш месяцаў дзеці былі на грудным гадаванні, тым менш шанцаў, што яны будуць пакутаваць ад дэпрэсіі, супрацьпраўных паводзін, пытанняў канцэнтрацыі ўвагі і іншых псіхалагічных праблем<ref name=oddy>{{cite journal |vauthors=Oddy WH, Kendall GE, Li J, etal |title=The long-term effects of breastfeeding on child and adolescent mental health: a pregnancy cohort study followed for 14 years |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2010-04_156_4/page/568 |journal=J. Pediatr. |volume=156 |issue=4 |pages=568–74 |date=April 2010 |pmid=20004910 |doi=10.1016/j.jpeds.2009.10.020}}</ref>. Грудное выкормліванне таксама паляпшае {{нп3|кагнітыўнае развіццё||en|Cognitive development}} па шэрагу іншых даследаванняў. Дабратворны ўплыў, верагодна, у значнай меры ўзнікае ад унікальнага складу жаночага малака, які, у параўнанні з малочнымі сумесямі, як было паказана, прыводзіць да паляпшэння рухальных навыкаў і кагнітыўнага развіцця ў неданошаных немаўлят<ref name=bier>{{cite journal |author=Bier JA, Oliver T, Ferguson AE, Vohr BR |title=Human milk improves cognitive and motor development of premature infants during infancy |journal=J Hum Lact |volume=18 |issue=4 |pages=361–7 |date=November 2002 |pmid=12449052 |doi=10.1177/089033402237909}}</ref>. === Атлусценне ў дзяцей === Грудное гадаванне спрыяе зніжэнню рызыкі экстрэмальнага [[атлусценне|атлусцення]] ў дзяцей<ref>{{cite journal |author=Armstrong J, Reilly JJ |title=Breastfeeding and lowering the risk of childhood obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-06-08_359_9322/page/n57 |journal=Lancet |volume=359 |issue=9322 |pages=2003–4 |year=2002 |pmid=12076560 |doi=10.1016/S0140-6736(02)08837-2}}</ref>. Ахоўны эфект груднога гадавання з атлусценнем паказваецца паслядоўным, хоць і невялікім, у многіх даследаваннях, і, здаецца, павялічваецца з працягласцю груднога гадавання<ref name=AHRQ2007/><ref name=WHO2007/><ref>{{cite journal |author=Arenz S, Rückerl R, Koletzko B, von Kries R |title=Breast-feeding and childhood obesity--a systematic review |journal=Int. J. Obes. Relat. Metab. Disord. |volume=28 |issue=10 |pages=1247–56 |year=2004 |pmid=15314625 |doi=10.1038/sj.ijo.0802758}}</ref>. Даследаванне таксама паказала, што немаўляты, якія знаходзіліся на штучным гадаванні ў раннім дзяцінстве, часцей дапіваюць бутэльку або кубак у канцы маленства чым тыя, што знаходзіліся на грудным гадаванні. «Штучнае гадаванне, незалежна ад тыпу малака, адрозніваецца ад кармлення каля грудзей у яго ўплыве на самарэгуляцыю спажывання малака ў немаўлят.» Паводле вынікаў даследавання, гэта можа быць звязана з адным з трох магчымых фактараў, у тым ліку, што падчас кармлення з бутэлечкі, бацькі могуць заахвочваць дзіця дапіваць бутэльку да канца, тады як падчас кармлення грудзьмі, у немаўляці натуральна развіваецца самарэгуляванне спажывання малака<ref>{{cite journal |author=Li R, Fein SB, Grummer-Strawn LM |title=Do infants fed from bottles lack self-regulation of milk intake compared with directly breastfed infants? |journal=Pediatrics |volume=125 |issue=6 |pages=e1386–93 |date=June 2010 |pmid=20457676 |doi=10.1542/peds.2009-2549}}</ref>. Даследаванне, праведзенае ў «Today’s Pediatrics» звязвае ранейшае ўвядзенне цвёрдай ежы ў якасці прыкорму для дзяцей на штучным гадаванні з тым, што да 3-гадовага ўзросту гэтыя дзеці будуць цярпець ад атлусцення. Так не бывае, калі прыкорм дзецям даецца на фоне груднога выкормлівання<ref>{{cite news | url=http://yourlife.usatoday.com/fitness-food/diet-nutrition/story/2011/02/Child-obesity-linked-to-formula-early-start-on-solids/43348260/1?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29 | work=USA Today | title=Most Popular E-mail Newsletter | access-date=9 лютага 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120320003641/http://yourlife.usatoday.com/fitness-food/diet-nutrition/story/2011/02/Child-obesity-linked-to-formula-early-start-on-solids/43348260/1?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed:+usatoday-NewsTopStories+(News+-+Top+Stories) | archive-date=20 сакавіка 2012 | url-status=dead }}</ref>. === Алергічныя захворванні (атапія) === У дзяцей, якія падвяргаюцца рызыцы для развіцця алергічных захворванняў (вызначаецца як па меншай меры адзін з бацькоў ці братоў і сясцёр, які мае {{нп3|атапія|атапію|en|Atopy}}), алергічныя сімптомы можна прадухіліць ці адтэрмінаваць шляхам выключна груднога гадавання на працягу чатырох месяцаў, хоць гэтыя перавагі не могуць прысутнічаць пасля чатырохмесячнага ўзросту<ref name="pmid18166574">{{cite journal |author=Greer FR, Sicherer SH, Burks AW |title=Effects of early nutritional interventions on the development of atopic disease in infants and children: the role of maternal dietary restriction, breastfeeding, timing of introduction of complementary foods, and hydrolyzed formulas |journal=Pediatrics |volume=121 |issue=1 |pages=183–91 |date=January 2008 |pmid=18166574 |doi=10.1542/peds.2007-3022}}</ref>. Тым не менш, ключавым фактарам можа быць узрост, у якім уводзіцца негрудное малако, а не працягласць груднога гадавання<ref name="pmid10496824">{{cite journal |vauthors=Oddy WH, Holt PG, Sly PD, etal |title=Association between breast feeding and asthma in 6 year old children: findings of a prospective birth cohort study |journal=BMJ |volume=319 |issue=7213 |pages=815–9 |date=September 1999 |pmid=10496824 |pmc=314207 |doi=10.1136/bmj.319.7213.815}}</ref>. {{нп3|Атапічны дэрматыт||ru|Атопический дерматит}}, найбольш распаўсюджаная форма [[экзэма|экзэмы]], можна знізіць за кошт выключна груднога гадавання пасля 12 тыдняў у людзей з сямейнай гісторыяй атапіі, але падчас кармлення грудзьмі звыш 12 тыдняў, калі ў рацыён уводзяць іншыя прадукты, колькасць выпадкаў экзэмы павялічваецца незалежна ад сямейнага анамнезу<ref name="pmid6734490">{{cite journal |author=Pratt HF |title=Breastfeeding and eczema |journal=Early Hum. Dev. |volume=9 |issue=3 |pages=283–90 |date=April 1984 |pmid=6734490 |doi=10.1016/0378-3782(84)90039-2}}</ref>. === Некратычны энтэракаліт у неданошаных дзяцей === {{нп3|Некратычны энтэракаліт||en|Necrotizing enterocolitis}} (НЭК) з’яўляецца вострым запаленчым захворваннем у кішачніку немаўлят. Вынікам могуць стаць [[некроз]] або смерць кішачнай тканкі. Гэта ў асноўным сустракаецца пры [[Неданошанае дзіця|заўчасных родах]]. У адным даследаванні 926 неданошаных дзяцей, НЭК развіўся ў 51 немаўляці (5,5 %). Смяротнасць пры некратычным энтэракаліце склала 26 %. Было ўстаноўлена што НЭК у 6-10 разоў часцей сустракаецца ў дзяцей, якіх кармілі выключна штучна, і ў 3 разы часцей сустракаецца ў дзяцей, якіх кармілі сумессю груднога малака і штучных сумесей, у параўнанні з выключна грудным гадаваннем. У немаўлят, народжаных пасля 30 тыдняў, НЭК у 20 разоў часцей сустракаецца ў дзяцей, выкармленых выключна штучна<ref name="pmid1979363"/>. У 2007 г. мета-аналіз чатырох выпадкова кантраляваных даследаванняў знайшоў «невялікую статыстычна значную сувязь» паміж грудным кармленнем і зніжэннем рызыкі НЭК<ref name=AHRQ2007/>. === Іншыя доўгатэрміновыя эфекты для здароўя === Хоць ні адно даследаванне не паказала, што грудное гадаванне забяспечвае абарону ад алергіі, іншае даследаванне паказала дадатную карэляцыю паміж грудным кармленнем і больш нізкай рызыкай астмы. Гэта даследаванне таксама паказала, што грудное выкормліванне таксама абараняе ад алергіі, і рэспіраторных і кішачных інфекцый<ref name="pmid17855282">{{cite journal |vauthors=Kramer MS, Matush L, Vanilovich I, etal |title=Effect of prolonged and exclusive breast feeding on risk of allergy and asthma: cluster randomised trial |journal=BMJ |volume=335 |issue=7624 |page=815 |year=2007 |pmid=17855282 |doi=10.1136/bmj.39304.464016.AE |pmc=2034727}}</ref><ref name=Mead>{{cite journal |author=Mead MN |title=Contaminants in human milk: weighing the risks against the benefits of breastfeeding |journal=Environ Health Perspect |volume=116 |issue=10 |pages=A426–34 |year=2008 |pmid=18941560 |url=http://www.ehponline.org/members/2008/116-10/focus.html |pmc=2569122 |doi=10.1289/ehp.116-a426 |access-date=15 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106182431/http://www.ehponline.org/members/2008/116-10/focus.html |archive-date=6 лістапада 2008 |url-status=dead }}</ref>. Агляд сувязі паміж грудным кармленнем і [[цэліякія]]й дае высновы, што грудное гадаванне пры ўвядзенні [[глютэн]]у ў рацыён зніжае рызыку гэтага захворвання. Даследаванне было не ў стане вызначыць, ці грудное гадаванне толькі адтэрміноўвала сімптомы, ці забяспечвала пажыццёвую абарону<ref name="pmid16287899">{{cite journal |author=Akobeng AK, Ramanan AV, Buchan I, Heller RF |title=Effect of breast feeding on risk of coeliac disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2006-01_91_1/page/39 |journal=Arch. Dis. Child. |volume=91 |issue=1 |pages=39–43 |year=2006 |pmid=16287899 |doi=10.1136/adc.2005.082016 |pmc=2083075}}</ref>. Паводле даследавання, праведзенага ва {{нп3|Універсітэт Вісконсіна|ўніверсітэце штата Вісконсін|ru|University of Wisconsin System}}, жанчыны, якіх кармілі грудзьмі ў маленстве маглі мець больш нізкую рызыку развіцця рака малочнай залозы, чым тыя, хто не былі на грудным гадаванні<ref>{{cite journal |date=May 2008 |title=Effects of birth order and maternal age on breast cancer risk: modification by whether women had been breast-fed |journal= Epidemiology|volume=19 |issue=3 |pages=417–23 |pmid=18379425|doi=10.1097/EDE.0b013e31816a1cff |vauthors=Nichols HB, Trentham-Dietz A, Sprague BL, etal |pmc=2782562}}</ref>. Грудное гадаванне можа паменшыць рызыку {{нп3|Сардэчна-сасудзістыя захворванні|сардэчна-сасудзістых захворванняў|en|Cardiovascular disease}} у далейшым жыцці, бо ў дарослых жанчын, якія былі на грудным гадаванні ў дзяцінстве, паказаны больш нізкія ўзроўні [[халестэрын]]у і {{нп3|C-рэактыўны бялок|C-рэактыўнага бялку|ru|C-реактивный белок}}<ref name=WHO2007/><ref>{{cite journal |author=Williams MJ, Williams SM, Poulton R |title=Breast feeding is related to C reactive protein concentration in adult women |journal=J Epidemiol Community Health |volume=60 |issue=2 |pages=146–8 |date=February 2006 |pmid=16415265 |pmc=2566145 |doi=10.1136/jech.2005.039222}}</ref>. Аднак у даследаванні 2001 года была выказана здагадка, што дарослыя, якія былі на грудным гадаванні ў дзяцінстве, мелі больш нізкую расцяжнасць артэрыяльнай сценкі, чым дарослыя, якія не былі на грудным гадаванні<ref>{{cite journal |author=Leeson CP, Kattenhorn M, Deanfield JE, Lucas A |title=Duration of breast feeding and arterial distensibility in early adult life: population based study |journal=BMJ |volume=322 |issue=7287 |pages=643–7 |date=March 2001 |pmid=11250848 |pmc=26543 |doi=10.1136/bmj.322.7287.643}}</ref>, у 2007 г. агляд для СААЗ зрабіў высновы, што грудное гадаванне немаўлят «робіць ніжэй паказчык сярэдняга артэрыяльнага ціску» ў далейшым жыцці<ref name=WHO2007/>. Агляд 2007 года для {{нп3|Агенцтва па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} выявіў, што «існуе сувязь паміж гісторыяй груднога гадавання ў маленстве і невялікага паніжэння артэрыяльнага ціску ў дарослых, але клінічнае значэнне гэтай высновы незразумелае»<ref name=AHRQ2007/>. Даследаванне 2006 года паказала, што грудныя дзеці здольныя лепш спраўляцца са стрэсам у далейшым жыцці<ref>{{cite journal |author=Montgomery SM, Ehlin A, Sacker A |title=Breast feeding and resilience against psychosocial stress |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2006-12_91_12/page/990 |journal=Arch. Dis. Child. |volume=91 |issue=12 |pages=990–4 |date=December 2006 |pmid=16887859 |pmc=2082977 |doi=10.1136/adc.2006.096826}}</ref>. У артыкуле, абраным [[ЮНІСЕФ]], як «Артыкул месяца па грудному гадаванню», было адзначана, што грудныя дзеці маюць больш шанцаў добрага здароўя зубоў, чым немаўляты на штучным гадаванні, з-за наступстваў груднога гадавання на развіццё ротавай поласці і дыхальных шляхоў. Лічыцца, што з меншай колькасцю парушэнняў прыкусу, грудныя дзеці могуць мець паніжаную неабходнасць артадантычнага ўмяшання. У дакладзе таксама адзначана, што дзеці з правільна развітай, добра акругленай, «U-падобнай» зубной дугой, якая часцей сустракаецца ў грудных дзяцей, могуць мець менш праблем з [[храп]]ам і [[апноэ]] ў сталым узросце<ref>{{Cite web |url=http://www.brianpalmerdds.com/bfeed_oralcavity.htm |title=Breastfeeding & the Oral Cavity |access-date=15 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316024901/http://www.brianpalmerdds.com/bfeed_oralcavity.htm |archive-date=16 сакавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>. === Сувязь з інтэлектам === Даследаванні паказалі, што грудное гадаванне ў немаўлят звязана з вышэйшым узроўнем [[інтэлект]]у ў далейшым жыцці. Магчымая сувязь паміж грудным кармленнем і інтэлектам не ясная. У аглядзе 2007 года для {{нп3|Агенцтва па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} адзначаецца, што не знойдзена «ніякай сувязі паміж грудным кармленнем у даношаных дзяцей і кагнітыўнымі функцыямі»<ref name=AHRQ2007/>, а ў 2006 г., {{нп3|праспектыўнае кагортнае даследаванне||ru|Prospective cohort study}}, аналіз пар родных братоў і сясцёр і {{нп3|мета-аналіз||ru|Мета-анализ}} дапамаглі прыйсці да высновы, што «Грудное гадаванне мае малы ўплыў ці ўвогуле не ўплывае на інтэлект у дзяцей»<ref name="pmid17020911">{{cite journal |author=Der G, Batty GD, Deary IJ|title=Effect of breast feeding on intelligence in children: prospective study, sibling pairs analysis, and meta-analysis|journal=BMJ |volume=333 |issue=7575|page=945 |year=2006 |pmid=17020911|doi=10.1136/bmj.38978.699583.55 |pmc=1633819}}</ref>. Даследчыкі выявілі, што «вялікая частка назіранай сувязі паміж грудным гадаваннем і кагнітыўным развіццём з’яўляецца вынікам умяшання {{нп3|Няўлічаны фактар|няўлічанага фактара|en|Confounding}} матчынага [[інтэлект]]у»<ref name="pmid17020911"/>. Аднак агляд 2007 года для [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] «мяркуе, што грудное гадаванне звязана з павелічэннем пазнавальнага развіцця ў дзяцінстве». У аглядзе таксама гаворыцца, што «пытанне заключана ў тым, ці звязваць такі эфект з уласцівасцямі самога груднога малака, ці з больш цеснай сувяззю паміж маці і немаўлём, якая спрыяе інтэлектуальнаму развіццю»<ref name=WHO2007/>. Даследаванне 2005 года з выкарыстаннем даных пра 2 734 роднасныя пары ў межах {{нп3|Нацыянальнае падоўжанае даследаванне здароўя падлеткаў|Нацыянальнага падоўжанага даследавання здароўя падлеткаў|ru|National Longitudinal Study of Adolescent Health}} забяспечыла пераканаўчыя доказы прычыннай сувязі паміж грудным кармленнем і інтэлектам<ref name="pmid16336548">{{cite journal |author=Evenhouse E, Reilly S|title=Improved estimates of the benefits of breastfeeding using sibling comparisons to reduce selection bias |journal=Health Serv Res |volume=40 |issue=6 Pt 1 |pages=1781–802 |year=2005 |pmid=16336548|doi = 10.1111/j.1475-6773.2005.00453.x |pmc=1361236}}</ref>. У іншым даследаванні, азначаным як «найбуйнейшае рандамізаванае даследаванне, што калі-небудзь праводзіліся ў галіне лактацыі чалавека», і якое праводзілася паміж 1996 і 1997 г. у радзільных дамах і [[паліклініка]]х [[Беларусь|Беларусі]], вывучалася выпадковае атрыманне або не атрыманне груднога кармлення, якое праводзілася на ўзор {{нп3|Бальніца, добразычлівая да дзіцяці|бальніц, добразычлівых да дзіцяці|ru|Baby Friendly Hospital Initiative}}<ref name="pmid18458209">{{cite journal |vauthors=Kramer MS, Aboud F, Mironova E, etal |title=Breastfeeding and child cognitive development: new evidence from a large randomized trial |journal=Arch Gen Psychiatry |volume=65 |issue=5 |pages=578–84 |year=2008 |pmid=18458209 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/65/5/578 |doi=10.1001/archpsyc.65.5.578}}</ref>. З 13 889 дзяцей, народжаных у пэўных бальніцах і паліклініках у 2002—2005 гг., у тых, хто быў народжаны ў медыцынскіх установах, якія падтрымлівалі ініцыятыву заахвочвання груднога гадавання, [[Каэфіцыент інтэлекту|IQ]] быў на 2.9-7.5 пункты вышэй (што з’яўляецца значным павышэннем)<ref name="pmid18458209"/>. Паколькі (сярод іншых чыннікаў) рандамізаванае даследаванне павінна кантраляваць уплыў мацярынскага IQ, аўтары прыйшлі да высновы ў артыкуле 2008 года, што даныя «даюць пераканаўчыя доказы, што доўгае і выключна грудное гадаванне паляпшае дзіцячае кагнітыўнае развіццё»<ref name="pmid18458209"/>. Далейшыя даследаванні ў 2013 г. падтрымалі гэтую тэорыю<ref>{{cite news |author=Taylor, Justin Q. |title=The First 1,000 Days Define the Rest of Our Lives: New Infant Nutrition Research |url=http://publichealthreport.wordpress.com/2013/06/10/the-first-1000-days-define-the-rest-of-our-lives-new-infant-nutrition-research/ |newspaper=Public Health Report |date=10 June 2013 |access-date=19 June 2013}}</ref>. Адно з даследаванняў 2013 года [[тамаграфія]]й паказала, што дзеці на грудным гадаванні адчуваюць 15-34 % узмацненне развіцця белага рэчыва мозга<ref>{{cite journal |vauthors=Deoni SC, Dean DC, Piryatinsky I, etal |title=Breastfeeding and early white matter development: A cross-sectional study |journal=Neuroimage |volume=82C |pages=77–86 |date=May 2013 |pmid=23721722 |doi=10.1016/j.neuroimage.2013.05.090|pmc=3777218}}</ref>. ==== Генетычныя даследаванні ==== У 2007 г. А. Каспі і іншыя апублікавалі даследаванне «Мадэрацыя ўздзеяння груднога гадавання на IQ па генетычнай зменлівасці ў метабалізме тлустых кіслот». Аўтары адзначаюць, што ў цяперашні час існуе пагадненне ў навуковай супольнасці, што і генетычныя, і экалагічныя фактары даюць некаторы эфект сукупна, а не паасобку. Гэты факт натхніў іх паспрабаваць знайсці ген, які патлумачыў бы добра вядомую з’яву таго, што дзеці на грудным гадаванні маюць больш высокі IQ. У сваім даследаванні яны выявілі, што немаўляты з пэўнай версіяй гена {{нп3|FADS2||en|FADS2}} прадэманстравалі IQ у сярэднім на 7 пунктаў вышэй, калі былі на грудным гадаванні, у параўнанні з немаўлятамі з менш распаўсюджанай версіяй гена, якія не паказалі ніякіх паляпшэнняў пры грудным гадаванні<ref name="pmid17984066">{{cite journal |vauthors=Caspi A, Williams B, Kim-Cohen J, etal |title=Moderation of breastfeeding effects on the IQ by genetic variation in fatty acid metabolism |journal={{нп3|Proceedings of the National Academy of Sciences|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|ru|Proceedings of the National Academy of Sciences}} |volume=104 |issue=47 |pages=18860–5 |year=2007 |pmid=17984066 |doi=10.1073/pnas.0704292104 |pmc=2141867}}</ref>. FADS2 уплывае на метабалізм поліненасычаных [[тлушчы|тлустых кіслот]], выяўленых у грудным малацэ, напрыклад, {{нп3|Доказагексаенавая кіслата|доказагексаенавай кіслаты|ru|Докозагексаеновая кислота}} і [[Арахідонавая кіслата|арахідонавай]] кіслот, якія, звязаныя з раннім развіццём мозга<ref name="pmid17984066"/>. Па словах даследчыкаў «іх вынікі пацвярджаюць ідэю, што пажыўная каштоўнасць груднога малака дае адрозненні, якія бачныя ў чалавечым IQ, але гэта не простая ўсё-ці-нічога сувязь, бо яна залежыць у некаторай ступені ад генетычнай структуры кожнага немаўляці»<ref>{{cite news |author=Paddock C|title=IQ boost from breastfeeding linked to common gene |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/87775.php |newspaper=Medical News Today |date=6 November 2007 |access-date=20 September 2009}}</ref> і, «далейшае расследаванне, якое паўторыць і растлумачыць гэтае спецыфічнае ўзаемадзеянне генатыпу і асяроддзя, з’яўляецца апраўданым»<ref name="pmid17984066"/>. Тым не менш, спроба паўтарыць гэта даследаванне ў 5934 васьмігадовымі дзяцьмі не атрымалася<ref name="pmid20644632">{{cite journal | author = Steer CD, Davey Smith G, Emmett PM, Hibbeln JR, Golding J | title = FADS2 polymorphisms modify the effect of breastfeeding on child IQ | journal = PLoS ONE | volume = 5 | issue = 7 | pages = e11570 | year = 2010 | pmid = 20644632 | pmc = 2903485 | doi = 10.1371/journal.pone.0011570 | editor1-last = Penha-Goncalves | editor1-first = Carlos }}</ref><ref>http://www.bio.davidson.edu/COurses/genomics/2008/Lau/IQgene.html</ref>. == Значэнне груднога выкормлівання для жанчын == [[File:Zanzibar 31.JPG|thumb|250px|[[Занзібар]]ская жанчына корміць дзіця]] Грудное гадаванне з’яўляецца эканамічна эфектыўным спосабам кармлення дзіцяці, які забяспечвае харчаванне для дзіцяці па маленькай цане для маці. Частае і выключна грудное гадаванне, як правіла, затрымлівае вяртанне фертыльнасці праз {{нп3|Метад лактацыйнай аменарэі|лактацыйную аменарэю|ru|Метод лактационной аменореи}}, хоць грудное кармленне з’яўляецца недасканалым сродкам [[кантрацэпцыя|кантролю над нараджальнасцю]]. Падчас груднога кармлення дабратворныя [[гармоны]] вырабляюцца ў арганізме маці<ref name=CDC /> і мацярынскі інстынкт становіцца мацней<ref name=HHS />. Грудное гадаванне магчыма на працягу ўсёй [[цяжарнасць|цяжарнасці]], але ў цэлым вытворчасць малака будзе зніжана ў нейкі момант<ref>{{cite journal | author = Feldman S | title = Nursing Through Pregnancy | journal = New Beginnings | volume = 17 | issue = 4 | pages = 116–118, 145 | publisher = La Leche League International | date = July–August 2000 | url = http://www.lalecheleague.org/NB/NBJulAug00p116.html | access-date = 2007-03-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070326092516/http://www.lalecheleague.org/nb/nbjulaug00p116.html | archive-date = 26 сакавіка 2007 | url-status = dead }}</ref>. Дзеці, якіх не кормяць грудзьмі маюць амаль у шэсць разоў больш шанцаў памерці ва ўзросце аднаго месяца, чым дзеці, якія атрымліваюць прынамсі, некаторую колькасць груднога малака<ref>WHO «strategic directions for improving the health and development of children and adolescents», WHO/FCH/CAH/02.21, Geneva: Department of Child and Adolescent Health and Development, World Health Organization.</ref>. === Матчына замілаванасць === [[Файл:Josef Danhauser - Mutterliebe (Die Gattin des Künstlers mit Kind) - 280 - Österreichische Galerie Belvedere.jpg|250px|міні|left|[[Ёзэф Данхаўзер]]. «Любоў маці»]] Паводле некаторых аўтараў, існуе ўсё больш доказаў, якія дазваляюць выказаць здагадку, што {{нп3|кантакт скура-да-скуры||en|Kangaroo care}} (у англамоўнай літаратуры часам завецца {{lang-en|Kangaroo care}} — метад Кенгуру) маці і дзіцяці стымулюе харчовыя паводзіны дзіцяці ў кірунку груднога выкормлівання<ref>{{cite journal|last=Cornall|first=D |title=A review of the breastfeeding literature relevant to osteopathic practice|journal=International Journal of Osteopathic Medicine |volume=14 |issue=2 |pages=61–66 |date=June 2011 |doi=10.1016/j.ijosm.2010.12.003}}</ref>. Нованароджаныя, якіх адразу ж змяшчаюць на скуру маці маюць натуральны інстынкт далучыцца да грудзей і пачаць сасанне, як правіла, на працягу адной гадзіны ад моманту нараджэння. Лiчыцца, што непасрэдны кантакт скура-да-скуры забяспечвае форму {{нп3|Імпрытынг|імпрынтынгу|ru|Запечатление}}, што робіць наступнае кармленне значна лягчэйшым. [[Файл:Achiam - ALLAITEMENT N 3 - (G18 04).jpg|250px|міні|«Грудное выкормліванне». {{нп3|Ахіям||fr|Achiam}}. Некаторыя жанчыны адзначаюць, што ў час прыкладвання адчуваюць сябе адным цэлым з дзіцем]] [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] паведамляе, што ў дадатак да больш паспяховага груднога гадавання, кантакт скура-да-скуры паміж маці і яе нованароджаным дзіцём адразу пасля родаў таксама зніжае колькасць плачу, паляпшае ўзамадзеянне маці і дзіцяці і трымае дзіця ў цяпле. Паводле даследаванняў, каціруемых [[ЮНІСЕФ]], немаўляты, як назіралі, натуральным чынам становяцца ўдзельнікамі ўнікальнага працэсу, які прыводзіць да першага кармлення грудзьмі. Першапачаткова пасля нараджэння дзеці плачуць і робяць свае першыя ўдыхі. Неўзабаве пасля гэтага, яны расслабляюцца і пачынаюць рабіць невялікія рухі рук, плячэй і галавы. Дзіця падпаўзае да грудзей і пачынае сасанне. Пасля кармлення нармальна для дзіцяці заставацца прыкладзеным да грудзей, каб адпачыць. У гэты момант часта ствараецца ўражанне, што дзіця ўжо не галоднае, аднак гэта не так. Падобныя паводзіны звычайныя і натуральныя для дзяцей пасля знаходжання крыніцы ежы. Пры ўмове, што не робіцца перапынкаў у кантакце з маці, праз некаторы час дзіця працягвае кармленне. Калі ж дзіця на некаторы час бяруць ад маці для таго, каб узважыць, зрабіць медыцынскія маніпуляцыі і г.д., то падобнае можа прывесці да праблем з грудным выкормліваніем у будучыні<ref name=autogenerated1>[http://www.unicef.org.uk/BabyFriendly/Resources/Guidance-for-Health-Professionals/Learning-about-breastfeeding/Skin-to-skin-contact/ The Baby Friendly Initiative | Resources | Skin-to-skin contact] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130506073942/http://www.unicef.org.uk/BabyFriendly/Resources/Guidance-for-Health-Professionals/Learning-about-breastfeeding/Skin-to-skin-contact/ |date=6 мая 2013 }} {{ref-en}}</ref>. Гармоны, якія вызваляюцца падчас груднога выкормлівання, дапамагаюць умацаваць {{нп3|Матчына прыхільнасць|матчыну замілаванасць дзіцём|en|Maternal bond}}<ref name=HHS />. Навучанне бацькоў спосабам рашэння звычайных цяжкасцей павышае паказчыкі груднога кармлення<ref name="Piscane">{{cite journal |author=Pisacane A, Continisio GI, Aldinucci M, D'Amora S, Continisio P |title=A controlled trial of the father's role in breastfeeding promotion |journal=Pediatrics |volume=116 |issue=4 |pages=e494–8 |date=October 2005 |pmid=16199676 |doi=10.1542/peds.2005-0479}}</ref>. Падтрымка маці падчас кармлення грудзьмі можа дапамагчы ў {{нп3|Чалавечая прыхільнасць|сямейных сувязах|en|Human bonding}} і дапамагчы пабудаваць сувязь {{нп3|Бацькава прыхільнасць|паміж бацькам і дзіцем|ru|Paternal bond}}<ref name="isbn0897898338 ">{{cite book |author=van Willigen J |title=Applied anthropology: an introduction |publisher=Bergin & Garvey |location=Westport, CT |year=2002 |isbn=0-89789-833-8}}</ref>. Калі маці прыходзіцца адысці ад немаўляці на некаторы час, той, хто даглядае дзіця, можа накарміць яго сцэжаным грудным малаком. === Гарманальны фон === Гармоны, якія вылучаюцца пры грудным кармленні [[аксітацын]] і {{нп3|пралактын||ru|пролактин}}, расслабляюць маці і прымушаюць яе адчуваць сябе больш здольнай для выхавання свайго дзіцяці<ref name=Dettwyler_1995>{{cite book | author=Stuart-Macadam P, {{нп3|Кэці Дэтвайлер|Dettwyler K|ru|Kathy Dettwyler}} | title = Breastfeeding: biocultural perspectives | page = 131 | publisher = Aldine de Gruyter | year = 1995 | isbn = 978-0-202-01192-9 }}</ref>. Такі гарманальны фон дапамагае лепш спаць, у адваротным выпадку ў жанчынай могуць узнікнуць цяжкасці са сном. Грудное гадаванне неўзабаве пасля родаў павялічвае ўзровень аксітацыну ў маці, што стымулюе больш хуткае скарачэнне маткі і памяншэнне крывацёку. Пітацын, сінтэтычны гармон, які выкарыстоўваецца для стымулявання штучнага скарачэння маткі падчас і пасля родаў, структурна створаны на ўзор аксітацыну. Сінтацынон, іншы сінтэтычны аналаг аксітацыну, звычайна выкарыстоўваецца ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] замест пітацыну<ref name=Chua>{{cite journal |doi=10.1111/j.1471-0528.1994.tb11950.x |author=Chua S, Arulkumaran S, Lim I, Selamat N, Ratnam S |title=Influence of breastfeeding and nipple stimulation on postpartum uterine activity |journal=Br J Obstet Gynaecol |volume=101 |issue=9 |pages=804–5 |year=1994 |pmid=7947531}}</ref>. === Страта вагі === Паколькі тлушчы, назапашаныя падчас цяжарнасці, выкарыстоўвацца для вытворчасці малака, працягванне груднога гадавання па меншай меры да 6 месяцаў можа дапамагчы маці пахудзець<ref>{{cite web |url=http://www.foxnews.com/health/2012/08/03/benefits-breastfeeding/|title=Benefits of breastfeeding|access-date= Sep 27, 2012 |last=Zuckerbrot|first=Tanya| publisher=http://www.foxnews.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dietingdirection.com/can-breastfeeding-help-you-lose-weight/|title=Can Breastfeeding Help You Lose Weight|access-date=September 27, 2012|publisher=Health News|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224094539/http://www.dietingdirection.com/can-breastfeeding-help-you-lose-weight/|archive-date=24 снежня 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=Dewey>{{cite journal |author=Dewey K, Heinig M, Nommsen L |title=Maternal weight-loss patterns during prolonged lactation |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1993-08_58_2/page/162 |journal=Am J Clin Nutr |volume=58 |issue=2 |pages=162–6 |year=1993 |pmid = 8338042}}</ref>. Тым не менш, страта вагі моцна вар’іруе сярод жанчын, якія кормяць дзіця грудным малаком; маніторынг дыет і павелічэнне колькасці і інтэнсіўнасці фізічных практыкаванняў з’яўляюцца больш надзейнымі спосабамі пахудання<ref name=Lovelady>{{cite journal |author=Lovelady C, Garner K, Moreno K, Williams J |title=The effect of weight loss in overweight, lactating women on the growth of their infants |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2000-02-17_342_7/page/n49 |journal=N Engl J Med |volume=342 |issue=7 |pages=449–53 |year=2000 |pmid=10675424 | doi = 10.1056/NEJM200002173420701}}</ref>. Агляд 2007 года для {{нп3|Агенства па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} даводзіць, што «Уплыў груднога гадавання на вяртанне маці ў дацяжарную вагу быў нязначны, а ўплыў груднога гадавання на пасляродавую страту вагі быў незразумелым»<ref name=AHRQ2007/>. ==== Змены, звязаныя з гестацыяй ==== Драматычныя змены адбываюцца ў абмене рэчываў і складзе цела цяжарнай жанчыны, калі яна выконвае патрабаванні, якія прадугледжваюць патрэбнасці ў харчаванні плода, што расце ў ёй, і метабалізму на дваіх. Напярэдадні лактацыі, у маці назапашваецца некаторая колькасць [[Тлушчавая тканка|вісцаральнага тлушчу]], але большасць яго захоўваецца ў выглядзе падскурнага тлушчу ў сцёгнах, руках, ягадзіцах, і грудзях<ref name=Villamor>{{cite journal |author=Villamor E, Cnattingius S |title=Interpregnancy weight change and risk of adverse pregnancy outcomes: a population-based study |journal=Lancet |volume=368 |pages=1164–1170 |year=2006 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69473-7 |issue=9542 |pmid=17011943}}</ref>. Гэты зрух ва ўтрыманні тлушчу прыводзіць да павелічэння вытворчасці [[інсулін]]у, {{нп3|інсулінарэзістэнтнасць|інсулінарэзістэнтнасці|ru|Инсулинорезистентность}}, і ўзроўня ліпідаў, якія цыркулююць у арганізме маці. Даследаванні паказалі, што гестацыйнае павелічэнне вагі можа спрыяць ускладненням падчас родаў, і гэта з’яўляецца самым надзейным фактарам у прагназаванні ўтрымання вагі пасля родаў<ref>Cedergren M. Effects of gestational weight gain and body mass index on obstetric outcome in Sweden. Int J Gynaecol Obstet 2006;93:269 −74.</ref>. У цэлым, чым большая вага, якую жанчына набірае падчас цяжарнасці, тым больш вагі яны захоўваюць пасля родаў. Меры, накіраваныя на стрымліванне набору вагі ў час цяжарнасці ў Злучаных Штатах і іншых краінах мелі неадназначныя вынікі ў зніжэнні прагнозу пасляродавай вагі<ref>{{cite journal | author = Polley BA, Wing RR, Sims CJ | year = 2002 | title = Randomized controlled trial to prevent excessive weight gain in pregnant women | journal = Int J Obes Relat Metab Disord | volume = 26 | issue = 11| pages = 1494–502 | doi = 10.1038/sj.ijo.0802130 | pmid = 12439652 }}</ref>. Нядаўняе прызнанне ўплыву прагназуемага набору пасляродавай вагі прынесла ўсплёск ў галіне аналізу даных. На самай справе, доля ЗША жанчын, якія набіраюць вагу празмерна падчас цяжарнасці расце. У 2005 г. 20,6 % атрымалі 18,2 кг, верхнюю мяжу, рэкамендаваны Інстытутам Медыцыны<ref>{{cite journal |vauthors=Martin JA, Hamilton BE, Sutton PD, etal | year = 2007 | title = Births: final data for 2005 | journal = National Vital Statistics Reports | volume = 56 | pages = 1–104 }}</ref>. Рэкамендаванае павелічэнне вагі падчас цяжарнасці вар’іруецца ў залежнасці ад мацярынскай дацяжарнай вагі. {{нп3|Інстытут Медыцыны||ru|Institute of Medicine}} ўстанавіў прынцыпы, па якіх жанчынам з недастатковай вагой ([[Індэкс масы цела|ІМЦ]] менш 18,5), прапануецца набраць 13-18 кг, жанчынам з нармальнай вагой (ІМЦ 18,5-24,9) рэкамендуецца набраць 11-16 кг; тым, хто мае залішнюю вагу (ІМЦ 25-29,9) прапанавалі набіраць 7-11 кг, а тым, хто пакутуе атлусценнем I тыпу (ІМЦ 30-34.9) рэкамендуецца набіраць 5-9 кг<ref>Committee to Reexamine IOM Pregnancy Weight Guidelines, Food and Nutrition Board, and Board on Children, Youth and Families. Weight gain during pregnancy: Reexamining the guidelines. Institute of Medicine and National Research Council. http://www.nap.edu. Accessed 30 November 2011.</ref>. Гэтыя рэкамендацыі з’яўляюцца зменнымі і прызначаны для інфармавання [[акушэр]]аў у доглядзе цяжарных жанчын. Экстрэмальныя поспехі ў наборы вісцаральнага тлушчу могуць павысіць у жанчын рызыку сардэчна-сасудзістых і глікемічных расстройстваў у больш познім узросце. ==== Пасляродавыя змены ==== [[Image:Breastfeeding a baby.JPG|thumb|250px|Пасляродавая пяшчота]] Пасля нараджэння тлушчавыя запасы, створаныя падчас цяжарнасці, расшчапляюцца, каб быць засвоенымі праз лактацыю. Некаторыя даследчыкі вывучылі сувязь паміж працягласцю лактацыі і пасляродавай зменай вагі і знайшлі мноства зыходаў. Увогуле, было выяўлена, што доўгае выключна грудное гадаванне звязана з падвышанай стратай вагі, асабліва калі павышэнне вагі пры гестацыі таксама кантралявалася, а пасля родаў жанчына сочыць за якасцю, колькасцю і каларыйнасцю харчавання<ref>Kac G, Benicio MH, Velasquez-Melendez G, Valente JG, Struchiner CJ. Breastfeeding and postpartum weight retention in a cohort of Brazilian women" ''Am J Clin Nutr'' 2004;79:487-493.</ref>. Дыетычнае харчаванне і расход энергіі ўплываюць на тое, колькі масы жанчыны губляюць з [[лактацыя]]й. Калі харчаванне з’яўляецца лёгка даступным, жанчыны кампенсуюць ўзрослыя патрабаванні энергіі за кошт павелічэння спажывання і зніжэння расходу энергіі, а не мабілізацыі тлушчавых запасаў. Мабілізацыя тлушчу, здаецца, павялічваецца пасля першых 3 месяцаў пасля родаў, адлюстроўваючы змены ў гарманальных эфектах лактацыі на матчыным апетыце, паколькі частата кармленняў немаўляці памяншаецца<ref>{{cite journal | author = Brewer MM, Bates MR, Vannoy LP | year = 1989 | title = Postpartum changes in maternal weight and body fat depots in lactating vs nonlactating women | url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1989-02_49_2/page/259| journal = Am J Clin Nutr | volume = 49 | issue = 2| pages = 259–265 | pmid = 2916446 }}</ref>. Некаторыя даныя сведчаць аб тым, што някормячыя маці, якія на працягу першых двух месяцаў пасля родаў спажываюць ад 600 да 800 менш калорый, чым кормячыя маці і страчвалі істотна больш вагі. Ад 3 да 6 месяцаў пасля родаў, аднак, страта вагі сярод кормячых жанчын істотна ўзрасла<ref>{{cite journal | author = Sadurskis A, Kabir N, Wager J, Forsum E | year = 1988 | title = Energy [[Метабалізм|metabolism]], {{нп3|Будова цела|body composition|en|Body composition}}, and milk production in healthy Swedish women during lactation | journal = Am J Clin Nutr | volume = 48 | issue = 1| pages = 44–49 | pmid = 3389329 }}</ref>. Гэтыя вынікі дазваляюць выказаць здагадку, што ў раннім пасляродавым перыядзе, жанчыны ў развітых краінах, якія добра харчуюцца, маюць тэндэнцыю да павелічэння спажывання энергіі і/або паменшанай фізічнай актыўнасці, каб задаволіць энергетычныя патрэбы лактацыі, у той час як праз 3 месяцы, кормячыя жанчыны, больш верагодна, мабілізуюць тлушчавыя запасы. Падоўжныя даследаванні з выкарыстаннем таўшчыні скурнай зморшчыны і МРТ сканаванне [[тлушчавая тканка|тлушчавай сканкі]] падчас цяжарнасці і ў перыяд лактацыі нязменна паказваюць назапашванне тлушчу ў сцёгнавых і ягадзіцавых абласцях падчас цяжарнасці, з мабілізацыяй з гэтых раёнаў пасля родаў<ref>Sohlstrom A, Forsum E. Changes in adipose tissue volume and distribution during reproduction in Swedish women as assessed by magnetic resonance imaging" ''Am J Clin Nutr'' 1995;61:287-295.</ref><ref>{{cite journal | author = Kramer FM, Stunkard AJ, Marshall KA, McKinney S, Liebschutz J | year = 1993 | title = Breast-feeding reduces maternal lower-body fat | journal = J Am Diet Assoc | volume = 93 | issue = 4| pages = 429–433 | doi = 10.1016/0002-8223(93)92289-A | pmid = 8454811 }}</ref>. Гэтыя даследаванні таксама паказалі, што кармленне грудзьмі звязана са скарачэннем падскурных тлушчавых адкладаў і агульнай масы цела. ==== Доўгатэрміновыя эфекты лактацыі на здароўе і будову цела ==== Апошнія дадзеныя паказваюць, што кармленне грудзьмі звязана з паменшанай рызыкай хранічных захворванняў, такіх як дыябет 2-га тыпу і сардэчна-сасудзістыя захворванні<ref>{{cite journal | author = Stuebe A, Gillman M, Kleinman K, Rifas-Shiman S, Rich-Edwards J | year = 2007 | title = Duration of lactation and maternal metabolism at 3 years postpartum | journal = Am J Obstet Gynecol | volume = 197 | issue = 6| page = S128 | doi = 10.1016/j.ajog.2007.10.450 }}</ref>. Доўгатэрміновыя эфекты лактацыі на будове цела змяняюцца, і, здаецца, пад уплывам сацыяльна-эканамічных фактараў<ref>{{cite journal | author = Hilson JA, Rasmussen KM, Kjolhede CL | year = 2006 | title = Excessive weight gain during pregnancy is associated with earlier termination of breast-feeding among white women | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2006-01_136_1/page/140| journal = J Nutr. | volume = 136 | issue = 1| pages = 140–146 | pmid = 16365073 }}</ref>. Даследаванні паслядоўна паказалі, што кармленне грудзьмі дапамагае падрыхтаваць цела маці для наступных цяжарнасцей і памяншае ўскладненні ў пазнейшыя перыяды будучых цяжарнасці і родаў. Неабходныя далейшыя даследаванні, каб вывучыць доўгатэрміновыя наступствы лактацыі на будову цела маці і рызыку развіцця хранічных захворванняў<ref>{{cite journal | author = Janney CA, Zhang D, Sowers M | year = 1997 | title = Lactation and weight retention | url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1997-11_66_5/page/1116| journal = Am J Clin Nutr | volume = 66 | issue = 5| pages = 1116–24 | pmid = 9356528 }}</ref>. === Прыроднае пасляродавае бясплоддзе === Грудное гадаванне можа адкласці вяртанне {{нп3|фертыльнасць|фертыльнасці|ru|Фертильность}} ў некаторых жанчын, падаўляючы авуляцыю. Жанчына, якая корміць грудзьмі, можа не мець [[авуляцыя|авуляцыі]], або мець яе рэгулярна на працягу ўсяго перыяду лактацыі. Перыяд, у якім авуляцыя адсутнічае, адрозніваецца ў кожнай жанчыны. Гэта лактацыйная {{нп3|аменарэя||ru|Аменорея}} можа быць выкарыстана ў якасці недасканалай {{нп3|Метад лактацыйнай аменарэі|формы натуральнай кантрацэпцыі|ru|Метод лактационной аменореи}}, з больш чым 98 % эфектыўнасці на працягу першых шасці месяцаў пасля нараджэння, калі прысутнічае выключна грудное кармленне па патрабаванні<ref name=Price_&Robinson_2004>{{cite book | author=Price C |author2=Robinson S | title=Birth: Conceiving, Nurturing and Giving Birth to Your Baby | page = 489 | publisher=McMillan | year = 2004 | isbn = 1-4050-3612-5}}</ref>. Але цалкам магчыма, калі авуляцыя вяртаецца ўжо праз два месяцы пасля нараджэння дзіцяці, нават пры выключным грудным гадаванні і магчыма новая цяжарнасць. === Значэнне для жаночага здароўя === [[Файл:Janis Rozentals - Mother and Child.jpg|250px|міні|злева|{{нп3|Яніс Розенталс||ru|Розенталс, Янис}}. «Маці і дзіця»]] Грудное выкормліванне таксама звязана з паменшанай рызыкай некаторых мацярынскіх захворванняў, у тым ліку такіх, як: * [[метабалічны сіндром]]<ref>[http://www.naturalnews.com/028646_brstfeeding_metabolic_syndrome.html Longer duration of breastfeeding reduces risk of metabolic syndrome for the mom] {{ref-en}}</ref><ref name=Ram_2008>{{cite journal | author = Ram KT, Bobby P, Hailpern SM, Lo JC, Schocken M, Skurnick J, Santoro N | title = Duration of lactation is associated with lower prevalence of the metabolic syndrome in midlife—SWAN, the study of women's health across the nation | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 198 | issue = 3 | pages = 268.2e1–6 | year = 2008 | pmid = 18191796 | pmc = 2395466 | doi = 10.1016/j.ajog.2007.11.044 }}</ref><ref name=Gunderson_2010>{{cite journal | author = Gunderson EP, Jacobs DR, Chiang V, Lewis CE, Feng J, Quesenberry CP, Sidney S | title = Duration of Lactation and Incidence of the Metabolic Syndrome in Women of Reproductive Age According to Gestational Diabetes Mellitus Status: A 20-Year Prospective Study in CARDIA (Coronary Artery Risk Development in Young Adults) | journal = Diabetes | volume = 59 | issue = 2 | pages = 495–504 | year = 2009 | pmid = 19959762 | pmc = 2809964 | doi = 10.2337/db09-1197 }}</ref> * [[рак малочнай залозы]]<ref name=CDC3>{{артыкул|загаловак=Breastfeeding | выдавецтва=Centers for Disease Control and Prevention | спасылка=http://www.cdc.gov/breastfeeding/ }}</ref>, {{нп3|рак яечніка||ru|Рак яичника}} і {{нп3|карцынома эндаметрыя||ru|Карцинома эндометрия}}<ref name=Gartner_2005 /><ref name=AHRQ2007/><ref name=Rosenblatt>{{cite journal |author=Rosenblatt K, Thomas D |title=Prolonged lactation and endometrial cancer. WHO Collaborative Study of Neoplasia and Steroid Contraceptives |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_1995-06_24_3/page/499 |doi=10.1093/ije/24.3.499 |journal=Int J Epidemiol |volume=24 |issue=3 |pages=499–503 |year=1995 |pmid=7672888}}</ref><ref name=Newcomb>{{cite journal |author=Newcomb P, Trentham-Dietz A |title=Breast feeding practices in relation to endometrial cancer risk, USA |journal=Cancer Causes Control |volume=11 |issue=7 |pages=663–7 |year=2000 |pmid = 10977111 |doi=10.1023/A:1008978624266}}</ref>. * Пасляродавыя [[крывацёк]]і<ref name=Chua />. Даследаванне 2009 года паказала, што кармленне грудзьмі на працягу па меншай меры 24 месяцаў звязана з 23 % зніжэннем рызыкі развіцця [[Ішэмічная хвароба сэрца|ішэмічнай хваробы сэрца]]<ref name="Stuebe-2009">{{Cite journal | author = Stuebe AM, Michels KB, Willett WC, Manson JE, Rexrode K, Rich-Edwards JW | title = Duration of lactation and incidence of myocardial infarction in middle to late adulthood | journal = Am J Obstet Gynecol | volume = 200 | issue = 2 | pages = 138.e1–8 | year = 2009 | doi = 10.1016/j.ajog.2008.10.001 | url = http://www.ajog.org/article/PIIS000293780802005X/fulltext | pmid = 19110223 | pmc = 2684022 }}</ref>. Хоць агляд 2007 года для {{нп3|Агенства па даследваннях аховы здароўя і якасці||en|Agency for Healthcare Research and Quality}} паказваў, што «няма сувязі паміж гісторыяй лактацыі і рыскам [[астэапароз]]у»<ref name=AHRQ2007/>, маці, якія кормяць грудзьмі даўжэй, чым восем месяцаў, атрымліваюць карысць ад ремінералізацыі касцей<ref name="MeltonIII_1993"> {{cite journal | author = Melton III L |author2=Bryant S |author3=Wahner H |author4=O'Fallon W |author5=Malkasian G |author6=Judd H |author7=Riggs B | title = Influence of breastfeeding and other reproductive factors on bone mass later in life | journal = Osteoporosis International | volume = 3 | issue = 2 | pages = 76–83 | publisher = Springer | location = London |date=March 1993 | doi = 10.1007/BF01623377 | pmid = 8453194}}</ref>. Кормячыя маці, хворыя на [[цукровы дыябет]], маюць патрэбу ў меншай колькасці [[інсулін]]у<ref name=Rayburn_1985>{{cite journal |author=Rayburn W, Piehl E, Lewis E, Schork A, Sereika S, Zabrensky K |title=Changes in insulin therapy during pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-perinatology_1985-10_2_4/page/271 |journal=Am J Perinatol |volume=2 |issue=4 |pages=271–5 |year=1985 |pmid = 3902039 |doi=10.1055/s-2007-999968}}</ref>. Згодна з даследаваннем [[Універсітэт Мальмё|Універсітэта Мальмё]], апублікаваным у 2009 годзе, жанчыны, якія кормяць грудзьмі як мага даўжэй, памяншаюць для сябе рызыку захворвання на [[рэўматоідны артрыт]], чым жанчыны, якія кармілі мала ці не кармілі зусім<ref name=pmid18477739>{{cite journal|date=Apr 2009 |title=Breast feeding, but not use of oral contraceptives, is associated with a reduced risk of rheumatoid arthritis |journal=Ann Rheum Dis |volume=68 |issue=4 |pages=526–30 |pmid=18477739 |vauthors=Pikwer M, Bergström U, Nilsson JA, etal |doi=10.1136/ard.2007.084707}}</ref>. Паводле іспанскіх даследаванняў, апублікаваных у «Journal of Clinical Nursing», кармленне грудзьмі на працягу больш чым шасці месяцаў памяншае ўзровень [[оэстраген]]у, абараняе жанчын ад раку грудзей і адтэрміноўвае наступ хваробы на 10 гадоў<ref>{{cite web | url=http://www.theguardian.com/science/2013/aug/15/breastfeeding-six-months-breast-cancer | title=Breastfeeding for six months can delay breast cancer onset by a decade | access-date=2013-11-03 | date=2013-08-15}}</ref>. === Фінансавыя выгады === Паводле меркавання Амерыканскай акадэміі педыятрыі, кармленне грудзьмі таксама мае перавагі з эканамічнага боку, таму што грудное гадаванне прыводзіць да зніжэння выдаткаў на ахову здароўя. Значна ніжэйшы ўзровень захворванняў у груднога дзіцяці таксама дае бацькам больш часу для ўвагі да братоў і сясцёр немаўляці і іншых сямейных абавязкаў, памяншае бацькоўскую адсутнасць на працы і страчаны прыбытак. З выкарыстаннем паказчыкаў за 1993 год, было падлічана, што выдаткі на набыццё дзіцячых сумесей на працягу першага года пасля нараджэння складаюць каля $855. На працягу першых 6 тыдняў лактацыі, спажыванне калорый прыкладна аднольнавае для маці, незалежна ад натуральнага ці штучнага спосабу кармлення. Па заканчэнні гэтага тэрміну, спажыванне прадуктаў харчавання і вадкасці ў кормячых маці павялічваецца, але было падлічана, што ў пераліку на калорыі карміць маці, якая корміць грудзьмі, прыкладна ў 2 разы танней, чым купляць малочныя сумесі, што прыводзіць да эканоміі каля $400<ref>[http://pediatrics.aappublications.org/content/100/6/1035.full.pdf+html Breastfeeding and the Use of Human Milk] {{ref-en}}</ref>. === Працяглае грудное выкормліванне === ==== Паўночная Амерыка ==== [[File:Percentage of any and exclusive breastfeeding months since birth among US infants born in 2008.png|thumb|250px|Працэнт любога і выключна груднога гадавання па месяцах з моманту нараджэння сярод немаўлят, народжаных у ЗША ў 2008 годзе]] Элізабэт Болдуін кажа ў працы «Працяглае грудное гадаванне і закон» ({{lang-en|Extended Breastfeeding and the Law}}): «Паколькі наша культура мае тэндэнцыі да разгляданне грудзей, як сексуальнага аб’екта, для людзей бывае цяжка зразумець, што грудное выкормліванне з’яўляецца натуральным спосабам выхавання дзяцей»<ref name="Baldwin_2001">{{cite journal | author = Baldwin EN | title = Extended Breastfeeding and the Law | journal = Breastfeeding Abstracts | volume = 20 | issue = 3 | pages = 19–20 | year = 2001 | url = https://www.llli.org/law/lawextended.html | access-date = 4 студзеня 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180204121055/http://www.llli.org/law/lawextended.html | archive-date = 4 лютага 2018 | url-status = dead }}</ref>. У заходніх краінах, такіх як [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]] і [[Вялікабрытанія]], падоўжанае грудное выкормліванне з’яўляецца актам табу. Цяжка атрымаць дакладную інфармацыю і статыстычныя дадзеныя аб пашырэнні груднога гадавання ў гэтых краінах з-за збянтэжанасці маці<ref name=Reamer />. Маці, якія кормяць даўжэй, чым дазваляе сацыяльная норма часам хаваюць гэты факт ад усіх, акрамя вельмі блізкіх членаў сям’і і сяброў. Гэта называецца «шафавае кармленне» ({{lang-en|closet nursing}})<ref name=Reamer />. У даследаванні, апублікаваным у часопісе «Journal of Tropical Pediatrics», 24 % амерыканскіх і канадскіх маці, якія кармілі грудзьмі да 6 месяцаў, адчувалі сацыяльную варожасць у адносінах да іх. Гэта колькасць вырасла да 42 %, калі маці карміла пасля 1 года. Акрамя таго, 10 % маці адчувалі збянтэжанасць, калі іх дзеці з добрымі здольнасцямі да вербальных зносін паведамлялі іншымі, што яшчэ смокчуць [[малако]]<ref name=Reamer />. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] кармленне грудзьмі пасля 1 года жыцця лічыцца ''падоўжаным грудным кармленнем'', і ў адрозненне ад рэкамендацый СААЗ, {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі||en|American Academy of Pediatrics}} заявіла ў 1997 г., што, «Грудное гадаванне павінна працягвацца, па меншай меры, у першы год жыцця і за яго межамі да тых часоў, пакуль на гэта маецца ўзаемнае жаданне маці і дзіцяці»<ref name=Gartner_2005/><ref name="Stein_2004"/>. У Злучаных Штатах у цэлым, у адпаведнасці са справаздачай {{нп3|Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША|цэнтраў па кантролі і прафілактыцы захворванняў|ru|Центры по контролю и профилактике заболеваний США}}, 43 % дзяцей не знаходзяцца на грудным гадаванні да 6 месяцаў і 22,4 % не знаходзяцца на грудным гадаванні да 12 месяцаў, пры тым, што працягласць кармлення вар’іруецца паміж штатамі<ref name=CDC2>{{cite web | title=Breastfeeding: Data: Report Card 2010| work=U.S. Center for Disease Control and Prevention| url=http://www.cdc.gov/breastfeeding/data/reportcard2.htm | access-date=2011-03-08}}</ref>. Працэнт дзяцей у ЗША, якіх кармілі грудзьмі да 6 месяцаў, вырас з 34,2 % у 2000 г. да 43,5 % у 2006 г., а працэнт тых, каго дакармілі на 12 месяцаў, вырасла з 15,7 % у 2000 г. да 22,7 % у 2006 г. Мэтай дзяржаўнай праграмы ЗША {{нп3|Праграма Здаровыя людзі|Здаровыя людзі 2010|en|Healthy People program}} было мець не менш за 60 % немаўлят выключна на грудным выкормліванні на працягу 3 месяцаў і 25 % — на працягу 6 месяцаў, але гэтая мэта да гэтага часу не дасягнута<ref name=HP2010>{{cite web| title=Healthy People 2010 : Maternal, Infant, and Child Health| work=U.S. Department of Health and Human Services| url=http://www.healthypeople.gov/2010/Data/midcourse/html/focusareas/FA16TOC.htm| access-date=2011-03-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20170118123354/http://www.healthypeople.gov/2010/data/midcourse/html/focusareas/FA16TOC.htm| archive-date=18 студзеня 2017| url-status=dead}}</ref>. У Злучаных Штатах у даследаванні, апублікаваным Цэнтрамі па кантролі і прафілактыцы захворванняў паказаў, што 75 % маці пачыналі грудное гадаванне. Тым не менш, да 6 месяцаў гэты паказчык знізіўся да 43 % і было ўсяго 22 % кормячых праз год. Гэты паказчык вар’іраваўся па ўсёй краіне, ад амаль 90 % пачаўшых кармленне грудзьмі ў штаце Юта да 52,5 % у штаце Місісіпі. {{нп3|Закон аховы здароўя||en|Health law}} ў цяперашні час патрабуе ад працадаўцаў прадастаўляць кормячым маці перапынкі і асабістую прастору, каб карміць сваіх дзяцей<ref>[http://www.nytimes.com/2010/09/28/health/research/28childbirth.html «Childbirth: Breast-Feeding Ends by 6 Months for Many»] article by Roni Caryn Rabin in ''[[The New York Times]]'' September 27, 2010, accessed September 28, 2010 {{ref-en}}</ref>. Вядома некалькі выпадкаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], калі дзеці былі аднятыя ад маці, таму што [[ЗША|Амерыканскі]] суд або дзяржаўныя ўстановы выявілі працяглае грудное гадаванне недарэчным. У 1992 г. у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]] маці страціла права апекі над дзіцем на працягу года. Яна працягвала карміць грудзьмі дзіця ва ўзросце 3 гадоў і паведаміла пра вопыт сексуальнага ўзбуджэння падчас кармлення грудзьмі дзіцяці. Улады забралі дзіця з дому з-за асцярог, што маці можа рабіць сексуальны гвалт дзіцяці. Пазней агенцтва сацыяльных паслуг, якое займалася гэтым выпадкам, паведаміла, што было ўлічана больш абставін справы, але з-за меркаванняў канфідэнцыяльнасці пра іх нельга паведаміць СМІ<ref name="Baldwin_2001" />. У 2000 г. у [[Ілінойс]]е дзіця было вызвалена ад апекі маці пасля таго як суддзя пастанавіў, што дзіця можа пацярпець эмацыйную шкоду ад таго, што яго доўга не адлучаюць ад грудзей. Дзіця было пазней вернута да маці, а суддзя адмяніў заключэнне ў неналежным выкананні абавязкаў<ref name="Baldwin_2001" />. Органамі сацыяльнай службы ў [[Каларада]] 5-гадовае дзіця было адабрана ад маці, таму што яна ўсё яшчэ корміць грудзьмі, але суд абавязаў дзіця вярнуць да сваёй сям’і адразу<ref name="Baldwin_2001" />. ==== Гвінея-Бісау ==== У [[Гвінея-Бісау|Гвінеі-Бісау]], Заходняя Афрыка, сярэдняя працягласць груднога гадавання складае 22,6 месяцаў<ref name=Jakobsen>{{cite journal | author = Jakobsen MS, Sodemann M, Mølbak K, Aaby P | title = Reason for Termination of Breastfeeding and the Length of Breastfeeding | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-epidemiology_1996-02_25_1/page/115 | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 25 | issue = 1 | pages = 115–21 | year = 1996 | pmid = 8666478 | doi = 10.1093/ije/25.1.115 }}</ref>. ==== Філіпіны ==== У [[Філіпіны|Філіпінах]] правілы і палажэнні [[Малочны кодэкс, Філіпіны|Малочнага кодэксу]] для вытворцаў патрабуюць, што грудное гадаванне варта заахвочваць для немаўлят ва ўзросце да 2 гадоў і болей. Тым жа кодэксам забаронена рэкламаваць дзіцячыя сумесі або заменнікі груднога малака, прызначаныя для немаўлят і маленькіх дзяцей, якім яшчэ не споўнілася 24 месяцы<ref>http://pcij.org/blog/wp-docs/ao2006-0012.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809104623/http://pcij.org/blog/wp-docs/ao2006-0012.pdf |date=9 жніўня 2017 }}</ref>. На практыцы, аднак, апытанне 2008 года СААЗ, паказала, што ў сярэднім маці на Філіпінах кормяць грудзьмі сваіх немаўлят да 14-месячнага ўзросту, а ў сельскай мясцовасці прыкладна да 17 месяцаў. Амаль 58 % маці, апытаных па ўсёй краіне, кармілі дзяцей да года і 34,2 % — да двух гадоў<ref>http://www.who.int/nutrition/databases/infantfeeding/countries/phl.pdf</ref>. У 2012 г. было аб’яўлена, што ўводзяцца змены ў ранейшыя заканадаўчыя акты, якія звужаюць перыяд прымяненне Малочнага кодэкса, у прыватнасці, памяншаецца тэрмін дзеяння абмежаванняў рэкамендацый супраць ужывання штучных прадуктаў дзіцячага харчавання для дзяцей з ранейшых 36 месяцаў да 6 месяцаў ад моманту нараджэння. Таксама здымаюцца абмежаванні выкарыстання штучных малочных прадуктаў у надзвычайных сітуацыях, напрыклад, гэта тычыцца маці, якія пакутуюць ад інваліднасці, бо цяпер яны могуць карыстацца заменнікамі малака замест прыцягнення іншых жанчын у якасці карміліц. Заканадаўча ўстаноўлены перыяд для маці, якія кормяць грудзьмі, з аплатнага стаў неаплатным, таксама знята забарона для вытворцаў штучных малочных прадуктаў раздаваць бясплатныя ўзоры іх прадукцыі ў сістэме аховы здароўя<ref>{{cite news|url=http://opinion.manilastandardtoday.com/2012/06/04/an-alarming-house-bill/|title=An alarming House bill|date=June 4, 2012|author=Rita Linda V. Jimeno|newspaper=[[The Manila Standard]]|access-date=24 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810030519/http://opinion.manilastandardtoday.com/2012/06/04/an-alarming-house-bill/|archive-date=10 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://congress.gov.ph/download/basic_15/HB00714.pdf|title=Fifteenth Congress : House Bill No. 715|publisher={{нп3|Палата прадстаўнікоў Філіпін|House of Representatives of the Philippines|en|House of Representatives of the Philippines}}|access-date=24 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518042653/http://congress.gov.ph/download/basic_15/HB00714.pdf|archive-date=18 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. ==== Індыя ==== У [[Індыя|Індыі]] маці звычайна кормяць грудзьмі, пакуль дзіцяці не споўніцца каля 2-3 гадоў. Каровіна малако даецца ў спалучэнні з грудным малаком, хоць выкарыстанне штучных сумесей таксама пашыраецца<ref name="Stein_2004"/>. У лістападзе 2012 г.<ref>{{cite news|title=Aamir Khan roped in for drive against malnutrition|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-06/india/34947607_1_malnutrition-children-underweight-women-and-child-development|access-date=3 June 2013|newspaper=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105214845/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-06/india/34947607_1_malnutrition-children-underweight-women-and-child-development|archive-date=5 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref> {{нп3|Міністэрства па справах жанчын і развіццю дзяцей|Міністэрствам па справах жанчын і развіццю дзяцей|ru|Ministry of Women and Child Development}} разам з [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЭФ]], у якасці тэхнічнага партнёра, была распачата агульнанацыянальная кампанія для прасоўвання выключна груднога выкормлівання дзяцей груднога ўзросту ва ўзросце да шасці месяцаў — адна з серыі кансультатыўных праграм — як частка праграмы інфармавання, накіраванай на выкараненне недаядання ў краіне. Індыйскі акцёр [[Аамір Хан]] стаў паслом кампаніі і зняўся ў шматлікіх тэлевізійных сацыяльных роліках. ==== Беларусь ==== [[Файл:2005. Stamp of Belarus 0619.jpg|250px|міні|[[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|М. Сеўрук]]. «Жніво». Паштовая марка Беларусі]] У Беларусі з ліку дзяцей, якія дасягнулі ў 2009 г. аднаго года, атрымлівалі грудное малако да 3 месяцаў — 82,6 %, да 6 месяцаў — 57,8 %, да 12 месяцаў — 32,2 %<ref name="ГВІ">[http://unfpa.by/ru/resources/reproduktivnoe-zdorove/stati/grudnoe-vskarmlivanie-i-reproduktivnoe-zdorove-zhenshchiny/ Грудное вскармливание и репродуктивное здоровье женщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306155140/http://unfpa.by/ru/resources/reproduktivnoe-zdorove/stati/grudnoe-vskarmlivanie-i-reproduktivnoe-zdorove-zhenshchiny |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У цэлым па краіне адзначаецца станоўчая дынаміка. Па дадзеных [[ЮНІСЕФ]], колькасць дзяцей, якія знаходзіліся на грудным гадаванні да 3 месяцаў, павялічылася з 68,3 % у 2000 г. да 82,6 % у 2009 г. Колькасць дзяцей, якія атрымлівалі матчына малако да 6 месяцаў, вырасла з 38,2 % у 2000 г. да 57,8 % у 2009 г.<ref name="ГВІ"/> ==== Уплыў падоўжанага груднога выкормлівання на здароўе ==== Прысцыла Калета ({{lang-en|Priscilla Colletto}}) заявіла ў працы «Па той бок дзяцінства{{efn|у арыгінале маецца на ўвазе перыяд, які ў англамоўнай літаратуры называюць „Toddlerhood“ — узрост ад года да трох.}}: Адносіны з грудным выкормліваннем працягваюцца» ({{lang-en|Beyond Toddlerhood: The Breastfeeding Relationship Continues}}): {{цытата|Неспрыяльныя наступствы для здароўя адлучэння дзіцяці ад грудзей да або падчас ранняга дзяцінства добра дакументаваны для краін трэцяга свету, такіх як [[Гвінея-Бісау]], дзе дзеці, якія ўжо не былі на грудным гадаванні ва ўзросце 12-35 месяцаў, мелі ў 3,5 разы больш высокі ўзровень смяротнасці, чым у іх аднагодак, якіх працягвалі карміць грудзьмі<ref name=Colletto>{{cite journal |author=Colletto, Priscilla Young |title=Beyond Toddlerhood: The Breastfeeding Relationship Continues |journal=LEAVEN |volume=34 |issue=1 |pages=3–5 |year=1998 }}</ref>}} Лоўрэнс Грумер-Строўн ({{lang-en|Dr. Laurence Grummer-Strawn}}), шырока вядомая ў супольнасцях, якія займаюцца даследаваннямі і прапагандай груднога выкормлівання<ref>[http://www.who.int/nutrition/topics/seminar_26Feb2013_DrGrummerStrawn/en/index.html WHO | Dr Laurence Grummer-Strawn] {{ref-en}}</ref>, заўважыў, што грудное гадаванне з’яўляецца ахоўным супраць [[дыярэя|дыярэйных захворванняў]] і іншых інфекцый, і што на грудным гадаванні дзеці ва ўзросце ад 12 да 36 месяцаў у [[Інданезія|Інданезіі]] маюць значна большы сярэдні абхват рукі, чым дзеці, адлучаныя ў раннім ўзросце. Ён таксама адзначыў, што захворванне ад недаядання ў грудных інданезійскіх дзяцей сустракаецца на 3-5 % радзей, чым звычайна сустракаецца ў ранне-адлучаных дзяцей. У адным даследаванні, дзеці на штучным выкормліванні часцей ў 2-3 разы хварэлі на значныя захворванні (маюцца на ўвазе {{нп3|сярэдні атыт||ru|Средний отит}}, захворванні ніжніх аддзелаў [[дыхальная сістэма|дыхальнай сістэмы]], моцныя [[ваніты]] ці [[дыярэя]], і любыя хваробы, якія патрабуюць шпіталізацыі)<ref name=Reamer />. У традыцыйных чалавечых грамадствах, недахоп пажыўных рэчываў, якіх не хапае ў грудным малацэ, такіх як [[жалеза]], [[цынк]], і {{нп3|вітамін B12||ru|Витамин B12}}, дапаўняўся праз {{нп3|пераджаванне||ru|Premastication}} і кармленне мясам дзяцей<ref name=Pelto>{{cite journal | author = Pelto GH, Zhang Y, Habicht JP | title = Premastication: the second arm of infant and young child feeding for health and survival? | journal = Matern Child Nutr | volume = 6 | issue = 1 | pages = 4–18 | year = 2010 | pmid = 20073131 | doi = 10.1111/j.1740-8709.2009.00200.x }}</ref><ref name="pmid16456417">{{cite journal | author = Krebs NF, Westcott JE, Butler N, Robinson C, Bell M, Hambidge KM | title = Meat as a first complementary food for breastfed infants: feasibility and impact on zinc intake and status | journal = J. Pediatr. Gastroenterol. Nutr. | volume = 42 | issue = 2 | pages = 207–14 | year = 2006 | pmid = 16456417 | doi = 10.1097/01.mpg.0000189346.25172.fd }}</ref>. ==== Псіхалагічныя эфекты ==== [[Файл:Stamp of Moldova 261.gif|250px|left|міні|Паштовая марка Малдовы да Міжнароднага года сям’і]] [[Файл:Jugando a dar el pecho.jpg|250px|міні|Дзеці на грудным выкормліванні, якія падраслі, часта пераймаюць маці і «кормяць» сваіх лялек]] У працы «Час адвучыць» ({{lang-en|A Time to Wean}}), {{нп3|Кэці Дэтвайлер||en|Kathy Dettwyler}} гаворыцца, што «заходнія прамыслова развітыя грамадствы могуць кампенсаваць некаторыя (але не ўсё) імуналагічныя перавагі груднога гадавання з дапамогай антыбіётыкаў, вакцын і палепшанай санітарыі. Але фізічнае, пазнавальныя, і эмацыйныя патрэбы маленькага дзіцяці захоўваюцца»<ref name=Dettwyler>{{cite journal |author=Dettwyler, Katherine A. |title=A Time to Wean |journal=Breastfeeding Abstracts |volume=14 |issue=1 |pages=3–4 |year=1994 }}</ref>. Многія дзеці, якія былі на грудным гадаванні ў раннія гады дзяцінства, выкарыстоўваць малако ў якасці пяшчотнага, блізкага моманту ў зносінах са сваімі маці<ref name=Reamer />. У ходзе абследавання 152 маці ў 1974 г., 17 % сказалі, што бяспека, якую іх малыя атрымліваюць праз падоўжанае грудное гадаванне, дапамагла ім стаць больш незалежнымі, 14 % сказалі, што пашыранае грудное гадаванне стварыла моцную сувязь паміж маці і дзіцем, і 14,6 % сказалі, што падоўжанае грудное гадаванне ўмацавала іх мацярынскія здольнасці. Чатыры маці сказалі, што яны адчувалі празмерную залежнасць дзіцяці, а адна маці лічыла сваё дзіця бедным людаедам<ref name=Reamer />. Доктар Штайн адзначаў: «Маці ў маёй практыцы, якая карміла грудзямі 2 дзяцей да 2 гадоў, патлумачыла, што яна мае магчымасць даць пільную ўвагу кожнаму дзіцяці некалькі разоў у дзень падчас кармлення грудзьмі. Яе дзеці ведалі, што ў яе заўсёды быў час для такіх момантаў кожны дзень. Гэты час быў таксама важны для маці для адпачынку і рэлаксацыі. Для многіх малых на грудным выкормліванні грудзі выконваюць тую ж функцыю, як любімая коўдра або мяккія цацкі ў забеспячэнні камфорту і пачуцця бяспекі». Адным з важных пытанняў працяглага груднога гадавання з’яўляецца здольнасць маці і дзіцяці адасобіцца адно ад аднаго. Некаторыя кажуць, што імкненне да працяглага груднога выкормлівання паходзіць ад няздольнасці маці адпусціць сваё дзіця<ref name="Stein_2004"/>. Болдуін абвяргае гэтую заяву, бо лічыць дзіця тым суб’ектам, які вырашае тэрміны адлучэння ад грудзей, бо вельмі цяжка прымусіць дзіця да смактання грудзей. == Складанасці груднога выкормлівання == {{Main|Складанасці груднога выкормлівання}} [[Image:20081208 Mary Rose Tully with a 17-day old patient at UNC Hospital (503p).jpg|250px|thumb|right|Вядомы кансультант па грудному выкормліванню {{нп3|Мэры Роўз Талі||en|Mary Rose Tully}} з 17-дзённым немаўлём.]] У той час як грудное гадаванне з’яўляецца натуральнай чалавечай дзейнасцю, цяжкасці і ўскладненні не з’яўляюцца рэдкасцю. Прыкладванне дзіцяці да грудзей як мага хутчэй пасля нараджэння дапамагае пазбегнуць шматлікіх праблем, у тым ліку {{нп3|мастыт|мастыту|ru|Мастит}}<ref>[http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/Breastfeeding_dealing_with_mastitis?open Breastfeeding — dealing with mastitis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141021200257/http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/pages/Breastfeeding_dealing_with_mastitis?open |date=21 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}}</ref>. Палітыка {{нп3|Амерыканская акадэмія педыятрыі|Амерыканскай акадэміі педыятрыі|en|American Academy of Pediatrics}} па грудному выкормліванню кажа: «Варта адкласці ўзважванне, вымярэнне, купанне, медыцынскія і прафілактычныя працэдуры, пакуль не адбудзецца першае{{efn|Маецца на ўвазе самае першае кармленне пасля родаў.}} кармленне грудзьмі»<ref name="Gartner_2005" />. Многія цяжкасці груднога гадавання могуць быць папярэджаны ці вырашаны арганізацыяй працэдур бальніц, наяўнасцю падрыхтаваных акушэрак, лекараў і персаналу бальніцы, а таксама і кансультантаў па кармленню грудзьмі<ref name="Newman_2000">{{cite book | author = Newman J | author-link = Jack Newman (doctor) | author2 = Pitman T | title = Dr. Jack Newman's guide to breastfeeding | publisher = HarperCollins Publishers | year = 2000 | isbn = 0-00-638568-0 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/drjacknewmansgui0000newm }}</ref>. === Міжнародныя сертыфікаваныя кансультанты па лактацыі === Міжнародныя сертыфікаваныя кансультанты па лактацыі ({{lang-en|International board certified lactation consultants (IBCLCs)}}) з’яўляюцца выдатным выбарам для дапамогі маці, якія кормяць грудзьмі. IBCLCs з’яўляюцца спецыялістамі ў галіне аховы здароўя, сертыфікаванымі ў сферы лактацыі. Яны працуюць з маці для вырашэння {{нп3|Складанасці груднога выкормлівання|праблем груднога гадавання|en|Breastfeeding difficulties}} і навучання сем’яў і спецыялістаў у галіне аховы здароўя аб карысці груднога гадавання. Даследаванні паказваюць, што тэмпы выключна груднога гадавання, а таксама любога груднога гадавання вышэй сярод жанчын, якія мелі дзяцей у лякарнях з IBCLCs сярод персаналу<ref>[http://www.surgeongeneral.gov/library/calls/breastfeeding/executivesummary.pdf The Surgeon General’s Call to Action to Support Breastfeeding] {{ref-en}}</ref>. === Фізіялагічныя абмежаванні для груднога выкормлівання === Ёсць некалькі сітуацый, у якіх грудное гадаванне можа быць шкодным для дзіцяці, у тым ліку інфекцыі [[ВІЧ]] і вострае атручванне забруджвальнікамі навакольнага асяроддзя, такімі як [[свінец]]<ref name=Mead/>. Інстытут медыцыны паведаміў, што аперацыі на малочнай залозе, у тым ліку грудныя імплантаты або аперацыі па змяншэнню грудзей, зніжае імавернасць таго, што жанчына будзе мець дастатковую колькасць малака для кармлення грудзьмі<ref>{{cite web | url=http://www.breastimplantinfo.org/augment/brstfdg122000.html | title=Breast Surgery Likely to Cause Breastfeeding Problems | publisher=The Implant Information Project of the Nat. Research Center for Women & Families | date=February 2008 | access-date=15 кастрычніка 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100114162930/http://www.breastimplantinfo.org/augment/brstfdg122000.html | archive-date=14 студзеня 2010 | url-status=dead }}</ref>. Даследаванні паказваюць, што жанчыны, {{нп3|непажаданая цяжарнасць|цяжарнасці якіх з'яўляюцца непажаданымі|en|Unintended pregnancy}}, радзей кормяць грудзьмі сваіх немаўлят<ref name=HP2020FP>{{cite web | title = Family Planning - Healthy People 2020 | url = http://healthypeople.gov/2020/topicsobjectives2020/overview.aspx?topicid=13 | access-date = 2011-08-18 | archive-date = 28 снежня 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101228012908/http://www.healthypeople.gov/2020/topicsobjectives2020/overview.aspx?topicid=13 | url-status = dead }}</ref>. === Бар’еры для груднога гадавання === Большасць маці маюць намер карміць грудзьмі, калі іх дзіця народзіцца. Ёсць шмат рэчаў, якія адбываюцца, якія парушаюць або ўмешваюцца ў гэтыя планы. Вось толькі некаторыя з бар’ераў, з якімі сутыкаюцца жанчыны пры спробе карміць грудзьмі: * Працэдуры нараджэння — аддзяленне дзіця ад маці, затрымка першага прыкладвання да грудзей, медыкаменты і спосаб родаў — усё перашкаджае натуральнаму грудному выкормліванню. Вялікая колькасць медыцынскіх устаноў не надае дастатковай увагі працэдурам і палітыкам, якія падтрымліваюць асноўныя прынцыпы наладжвання лактацыі<ref>{{cite journal | title = Breastfeeding-related maternity practices at hospitals and birth centers—United States, 2007 | journal = MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. | volume = 57 | issue = 23 | pages = 621–5 | date = June 2008 | pmid = 18551096 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5723a1.htm }}</ref>; * Арганізацыя догляду за дзецьмі — аддзяленне ад маці, асобны пакой, выкарыстанне бутэлек і сосак таксама можа перашкодзіць нармальнай арганізацыі груднога выкормлівання. Каля чвэрці ўсіх груднічкоў атрымліваюць штучны дакорм у першыя два дні жыцця<ref name="surgeongeneral.gov"/>; * Веды і сацыяльная падтрымка: ** Асабістыя — грудное гадаванне з’яўляецца біялагічнай нормай, але ў адсутнасці вопыту догляду і няньчання жывых дзяцей (г. зн. паводзіннай гісторыі груднога выкормлівання), яно з’яўляецца страчанымі паводзінамі<ref name="Woods_2013"/>. Курсы, кнігі і асабістыя кансультацыі (прафесійныя або аматарскія) могуць быць карыснымі. Некаторыя жанчыны не хочуць карміць грудзьмі, таму што яны баяцца, што грудное выкормліванне можа негатыўна паўплываць на знешні выгляд грудзей, хоць {{нп3|мастаптоз|«апусканне» ці «правісанне» грудзей|ru|Мастоптоз}} могуць вызваць цяжарнасць, старэнне і тытунепаленне. Паводле даследавання, апублікаванага {{нп3|Часопіс эстэтычнай хірургіі|Часопісам эстэтычнай хірургіі|en|Aesthetic Surgery Journal}} ў 2008 г., «ідэя, што грудное выкормліванне можа прывесці да абвісання ці памяншэння грудзей — гэта міф». Даследаванне паказала, што кармленне грудзьмі не аказала ўплыву на жаночыя грудзі, іншыя фактары зрабілі свой уклад у абвісанне, такія як сталы ўзрост маці, колькасць яе цяжарнасцей і яе тытунепаленне. Усе тры фактары могуць прывесці да змянення грудзей, але грудное выкормліванне не было ідэнтыфікавана ў якасці маркера для змены агульнага вонкавага выгляду грудзей<ref>{{cite web |url=http://www.livestrong.com/article/496659-will-my-breasts-be-ruined-after-breastfeeding/#ixzz2J73k55Hy |title=Will My Breasts Be Ruined After Breastfeeding? |author=Ireland, Jae |work=LiveStrong.com |date=20 July 2011|access-date=27 Jan 2013}}</ref>. * Партнёрскія — Партнёры таксама не маюць ведаў па грудным гадаванні і не ўпэўненыя, якую ролю могуць адыгрываць у грудным выкормліванні. * Медперсанал — Урачы і малодшы медыцынскі персанал маюць мала ведаў пра лактацыю і падтрымку груднога выкормлівання. Адным з асноўных пунктаў у «Звароце да {{нп3|Галоўны хірург ЗША|галоўнага хірурга ЗША|en|Surgeon General of the United States}} па дзеяннях у падтрымку груднога выкормлівання» з’яўляецца дапамога па навучанню медперсаналу па пытаннях груднога гадавання і груднога выкормлівання<ref name="pmid21886320">{{cite journal | author = Benjamin RM | title = Public health in action: give mothers support for breastfeeding | journal = Public Health Rep | volume = 126 | issue = 5 | pages = 622–3 | year = 2011 | pmid = 21886320 | pmc = 3151176 }}</ref>. Даследванні паказваюць, што жанчыны часта маюць патрэбу ў падобнай інфармацыі і падтрымцы, але гэта патрэба часта застаецца незадаволенай<ref name="Woods_2013">{{cite journal | author = Woods NK, Chesser AK, Wipperman J | title = Describing adolescent breastfeeding environments through focus groups in an urban community | journal = J Prim Care Community Health | volume = 4 | issue = 4 | pages = 307–10 | year = 2013 | pmid = 23799673 | doi = 10.1177/2150131913487380 }}</ref>. * Працаўладкаванне — Вяртанне да працы з’яўляецца найбольш распаўсюджанай прычынай спынення груднога гадавання<ref>{{cite journal | author = Galson SK | title = Mothers and children benefit from breastfeeding | journal = Journal of the American Dietetic Association | volume = 108 | issue = 7 | page = 1106 | date = July 2008 | pmid = 18589012 | doi = 10.1016/j.jada.2008.04.028 | url = http://www.womenshealth.gov/breastfeeding/SG_081508.pdf | access-date = 25 August 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120814232217/http://www.womenshealth.gov/breastfeeding/SG_081508.pdf | archive-date = 14 жніўня 2012 | url-status = dead }}</ref>. {{нп3|Водпуск па цяжарнасці і родах|Дэкрэтны адпачынак|ru|Отпуск по беременности и родам}} у ЗША вагаецца ў шырокіх межах, нягледзячы на {{нп3|Закон аб адпачынку па сямейных і медыцынскіх абставінах 1993 года||en|Family and Medical Leave Act of 1993}}, які забяспечвае большасць працуючых маці ва ўзросце водпускам працягласцю не менш 12 тыдняў. Многія маці вымушаны браць неаплатны адпачынак на працы, а большасць не выкарыстоўваюць гарантаваны тэрмін у поўныя дванаццаць тыдняў. Мужчыны таксама могуць выкарыстоўваць дадзены водпуск пры нараджэння ці ўсынаўленні дзіцяці. Працягласць дэкрэтнага адпачынку шырока вар’іруюцца па штатах. Па выніках апошніх даследаванняў арганізацыі {{нп3|Save the Children||ru|Save the Children}} розных заканадаўчых асаблівасцей па прадастаўленні адпачынкаў па мацярынству, у тым ліку права рабіць перапынкі на кармленні ў час працы, і іншыя індыкатараў быў створаны рэйтынг 36 прамысловых краін, які паказвае адносіны да падтрымкі груднога выкормлівання і жанчын, якія кормяць грудзьмі. [[Нарвегія]] паказала найлепшыя вынікі, а Злучаныя Штаты Амерыкі трапілі на апошняе месца<ref name="savethechildren.org">{{Cite web |url=http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF |title=Архіўная копія |access-date=20 снежня 2013 |archive-date=23 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523015344/http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0-df91d2eba74a%7D/STATE-OF-THE-WORLDS-MOTHERS-REPORT-2012-FINAL.PDF |url-status=dead }}</ref>. * Дрэнны захоп, выкліканы няправільным пазіцыянаваннем дзіцяці на грудзях або дэфектамі развіцця ў ротавай поласці дзіцяці, можа выклікаць моцны [[боль]] у маці, і тым самым перашкодзіць грудному выкормліванню. Гэтыя праблемы, як правіла, можна выправіць (шляхам паўторнага прыкладвання або сімптамальным лячэннем дэфектаў). Адным з самых распаўсюджаных фізічных дэфектаў, якія перашкаджаюць правільнаму захопу, з’яўляецца кароткая {{нп3|вуздэчка языка||en|Frenulum of tongue}}<ref>[http://www.mamcompany.ru/articles/190/5701/ Короткая уздечка языка у ребенка и грудное вскармливание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131022235648/http://www.mamcompany.ru/articles/190/5701/ |date=22 кастрычніка 2013 }} {{ref-ru}}</ref>, яна вырашаецца хірургічным лячэннем<ref>[http://am-am.info/korotkaya-uzdechka-yazychka-u-novorozhdennyx-i-grudnoe-vskarmlivanie/ Короткая уздечка язычка у новорожденных и грудное вскармливание] {{ref-ru}}</ref>. === Сацыялагічныя фактары === [[File:Famille d’un Chef Camacan se préparant pour une Fête.jpg|thumbnail|right|250px|«Famille d’un Chef Camacan se préparant pour une Fête» («Сям’я правадыра камаканаў рыхтуецца да святкавання»). [[Жан-Батыст Дэбрэ]] паказвае жанчыну, якая корміць дзіця грудзьмі.]] Даследчыкі выявілі некалькі сацыяльных фактараў, якія карэлююць з адрозненнямі ў распаўсюджанні і працягласці груднога гадавання сярод маці. Раса, этнічныя адрозненні, сацыяльна-эканамічны статус і іншыя фактары, як было паказана, уплываюць на выбар маці, ці карміць грудзьмі сваё дзіця і як доўга гэта працягваць. Нядаўняе даследаванне паказала, што ў сярэднім жанчыны, якія кармілі грудзьмі сваіх немаўлят мелі больш высокі ўзровень адукацыі, былі старэйшымі па ўзросту і, хутчэй за ўсё, былі белай расы<ref name="surgeongeneral.gov">{{cite journal | author = Office of the Surgeon General (US); Centers for Disease Control and Prevention (US); Office on Women's Health (US) | title = Call to Action to Support Breastfeeding | journal = Surgeon General's Call to Action | year = 2011 | pmid = 21452448 | url = http://www.surgeongeneral.gov/library/calls/breastfeeding/calltoactiontosupportbreastfeeding.pdf | access-date = 14 лістапада 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130217034104/http://www.surgeongeneral.gov/library/calls/breastfeeding/calltoactiontosupportbreastfeeding.pdf | archive-date = 17 лютага 2013 | url-status = dead }} — даследаванне праводзілася ў ЗША і не ўлічвала рэгіёны свету з мінімальнай колькасцю светласкурых людзей.</ref>. Прычыны ўпарта нізкіх тэмпаў груднога гадавання сярод афра-амерыканскіх жанчын ЗША не так зразумелыя, але занятасць можа гуляць ролю. Афра-амерыканскія жанчыны, як правіла, жадаюць вярнуцца на працу раней пасля родаў, чым белыя жанчыны, і яны, хутчэй за ўсё, працуюць ва ўмовах, якія не падтрымліваюць грудное гадаванне. Хоць даследаванні паказалі, што вяртанне да працы звязана з больш раннім спыненнем груднога выкормлівання, спрыяльныя ўмовы працы могуць прыпыніць ці замарудзіць гэты працэс і дазволіць маці карміць грудзьмі больш доўгі час<ref name="surgeongeneral.gov"/>. Даследаванні Дэбары Дзі выявілі, што жанчыны і дзеці, якія маюць права на ўдзел у {{нп3|Спецыяльная дадатковая праграма харчавання для жанчын, немаўлят і дзяцей у ЗША (WIC)|Спецыяльнай дадатковай праграме харчавання для жанчын, немаўлят і дзяцей у ЗША (WIC)|ru|Специальная дополнительная программа питания для женщин, младенцев и детей в США (WIC)}}, былі ў ліку тых, хто радзей пачынае грудное гадаванне. Узровень даходу можа таксама спрыяць таму, што жанчыны спыняюць кармленне грудзьмі раней. Больш высока адукаваныя жанчыны маюць больш шанцаў мець доступ да інфармацыі пра цяжкасці з грудным кармленнем, што дазваляе ім працягваць кармленне грудзьмі праз цяжкасці, а не адлучаць дзяцей занадта рана. Магчымасць мець больш доўгі пасляродавы перапынак а таксама спалучаць выхад на працу і працягванне кармленняў спрыяе больш доўгім тэрмінам ад нараджэння дзіцяці да яго адлучэння ад грудзей. Жанчыны з нізкім узроўнем даходаў маюць больш шанцаў на непажаданыя цяжарнасці<ref name="surgeongeneral.gov"/>, а маці, чые цяжарнасці з’яўляюцца непажаданымі, менш імаверна стануць карміць грудзьмі сваіх немаўлят<ref name="HP2020FP"/>. === Грудное кармленне на публіцы === {{Main|Грудное кармленне на публіцы}} [[File:Lactancia bebe aire libre.jpg|thumb|250px|Жанчына корміць сваё дзіця на канферэнцыі па падтрымцы груднога выкормлівання ў Іспаніі]] {{нп3|Грудное кармленне на публіцы|Грудное кармленне ў грамадскіх месцах|en|Breastfeeding in public}} забаронена заканадаўствам некаторых краін, не разглядаецца законам у іншых і абсалютна законнае як на публіцы, так і на працоўным месцы ў трэціх. Але нават там, дзе публічнае грудное выкормліванне законна, некаторыя маці могуць карміць грудзьмі на публіцы неахвотна<ref name = "Wolf_2008">{{cite journal | author = Wolf JH | title = Got milk? Not in public! | journal = International breastfeeding journal | volume = 3 | issue = 1 | page = 11 | year = 2008 | pmid = 18680578 | pmc = 2518137 | doi = 10.1186/1746-4358-3-11 | url = http://internationalbreastfeedingjournal.com/content/3/1/11 | access-date = 26 лістапада 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151106042421/http://internationalbreastfeedingjournal.com/content/3/1/11 | archive-date = 6 лістапада 2015 | url-status = dead }}</ref><ref name=Vance_2005>{{cite journal|title=Breastfeeding Legislation in the United States: A General Overview and Implications for Helping Mothers|journal=LEAVEN|year=2005|volume=41|issue=3|pages=51–4|url=http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVJunJul05p51.html|access-date=26 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20070331220518/http://www.llli.org/llleaderweb/LV/LVJunJul05p51.html|archive-date=31 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>, а некаторыя староннія людзі могуць быць супраць такой практыкі<ref name=Jordan_2002>{{cite book|last=Jordan|first=Tim|editor=Pile, Steve|title=Social Change|page=233|publisher=Blackwell|year=2002|isbn=0-631-23311-3}}</ref>. Здараліся выпадкі, калі ўласнікі памяшканняў ці людзей, якія прысутнічалі там, пярэчылі ці забаранялі грудное кармленне. У некаторых выпадках маці проста выходзілі; у іншых выпадках, калі закон, які гарантуе права карміць, быў парушаны, адбывалася юрыдычнае рэгуляванне. Часам кампанія прыносіла прабачэнні пасля інцыдэнту<ref name="Barsch_2006">{{cite news | last= Barsch | first= Sky |title=Woman alleges she was kicked off Burlington flight for breast-feeding | date=2006-11-14 |publisher=Burlington Free Press | url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,229390,00.html | access-date=2007-01-24}}</ref>. У апошні час, калі здараліся такія выпадкі, кормячыя маці арганізоўвалі пратэсты. Яны збіраліся і ладзілі «карміцельныя флэшмобы» з адначасовым прыкладваннем да грудзей сваіх дзяцей у тым памяшканні, дзе кармленне спрабавалі забараніць. [[File:Nursing area sign.png|thumb|250px|Знак, які паказвае на прастору для прыватнага кармлення ў музеі]] У 2006 г. рэдактары амерыканскага часопіса «{{нп3|Babytalk||ru|Babytalk (magazine)}}» атрымалі шмат скарг ад чытачоў пасля размяшчэння на вокладцы жнівеньскага нумара дзіцяці, якое кормяць з голых грудзей. Нягледзячы на тое, сасок мадэлі не быў паказаны, чытачы, многія з якіх самі з’яўляюцца маці, пісалі, што вобраз быў «непрыстойны». У наступным апытанні чвэрць з 4000 чытачоў, якія адгукнуліся, аднесліся да вокладкі адмоўна. Рэдактар часопіса Сьюзан Кэйн адкаментавала: «У амерыканцаў у гэтым месцы велізарная пурытанская праслойка». У ходзе апытання праведзенага ў 2004 г. {{нп3|Акадэмія харчавання і дыеталогіі|Амерыканскай дыетычнай асацыяцыі|en|Academy of Nutrition and Dietetics}} 43 % з 3719 апытаных палічыла, што жанчыны, павінны мець права карміць грудзьмі ў публічных месцах<ref>{{cite news|title=Eyeful of breast-feeding mom sparks outrage|url=http://www.msnbc.msn.com/id/14065706/ns/health-womens_health/t/eyeful-breast-feeding-mom-sparks-outrage/|access-date=25 November 2011|date=2006-07-27|agency=Associated Press}}</ref>. У некаторых грамадскіх месцах і на працоўных месцах ствараюцца пакоі для маці, каб можна было пакарміць дзіця з захаваннем сваёй прыватнасці. === Стыгматызацыя груднога выкормлівання === ==== Успрыманне грудзей як сексуальнага аб’екта ==== Негатыўнае ўспрыманне груднога кармлення ў сацыяльных умовах прывяло некаторых жанчын адчуваць дыскамфорт падчас кармлення грудзьмі ў грамадскіх месцах<ref name="Boyer, K. 2011">Boyer, K., & Geographies of Care. (March 01, 2011). ''The way to break the taboo is to do the taboo thing'' breastfeeding in public and citizen-activism in the UK. Health and Place, 17, 2, 430—437.</ref>. Хаця многія жанчыны атрымліваюць адукацыю пра карысць для здароўя груднога гадавання, менш чым 25 % выбіраюць карміць грудзьмі сваіх дзяцей. Заходняе грамадства мае тэндэнцыю думаць пра грудзі ў сексуальным плане, а не пра іх асноўныя біялагічныя мэты — даваць харчаванне для грудных дзяцей<ref name = "Forbes_2003">{{cite journal| author = Forbes GB, Adams-Curtis LE, Hamm NR, White KB | title = Perceptions of the Woman Who Breastfeeds: The Role of Erotophobia, Sexism, and Attitudinal Variables | journal = Sex Roles | year = 2003 | volume = 49 | issue = 7/8 | pages = 379–388 | doi = 10.1023/A:1025116305434 }}</ref>. Сексуальны вобраз грудзей прымушае многіх выдаваць неспрыяльныя рэакцыі на грудное гадаванне, таму што людзі не любяць звязваць кармленне дзіцяці з сексуальным задавальненнем. Наступствы сексуалізацыі грудзей у заходняй культуры прывялі да таго, што жанчыны адчуваюць збянтэжанасць не толькі ад кармлення грудзьмі ў грамадскіх месцах, але і ў прыватных месцах<ref name = "Wolf_2008"/>. Абмежаванні ў месцах, у якіх жанчыны могуць карміць грудзьмі, а таксама негатыўныя культурныя канатацыі, звязаныя з грудным кармленнем, могуць адыграць пэўную ролю ў колькасці часу, які жанчына будзе карміць грудзьмі<ref>Harmon, A. (2005, June 7). 'Lactivists' Taking Their Cause, and Their Babies, to the Streets. The New York Times. Retrieved November 1, 2013, from http://www.nytimes.com/2005/06/07/nyregion/07nurse.html?ex=1275796800&en=0c55cf357d95bd30&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss&_r=0</ref>. Канчатковым вынікам з’яўляецца часты выпадак, калі жанчына адмаўляецца ад груднога гадавання і пераходзіць да бутэлькі<ref name = "Wolf_2008"/>. Грамадства бачыць у паказванні грудзей сексуальнае дзеянне і не прымае грудное гадаванне на публіцы па большай частцы<ref>Battersby, S. «Understanding the Social and Cultural Influences on Breast-Feeding Today.» Journal of Family Health Care 20 (2010): 128—131. Web. 14 November 2014. <http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21053661>.</ref>. Да з’яўлення бутэлек і штучных сумесей традыцыйным выхадам раней было выкарыстанне [[Карміцелька|карміцелькі]] ў сітуацыі, калі маці не магла карміць грудзьмі сваё дзіця<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">Stevens, Emily E, Thelma E Patrick and Rita Pickler. «A History of Infant Feeding.» The Journal of Perinatal Education; Advancing Normal Birth Spring (2009): 32-39. Web. 11 November 2014. <http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2684040/></ref>. У 1800-х гг., аднак, на выкарыстанне карміцелек глядзелі пагардліва і штучнае гадаванне было прыкметай багацця і статусу<ref name="ncbi.nlm.nih.gov"/>. ==== Матчына пачуццё віны і сораму ==== [[Файл:Lhermitte La Paye des moissonneurs.jpg|250px|міні|злева|{{нп3|Леон Аўгусцін Лерміт|Л. Лерміт|en|Léon Augustin Lhermitte}}. «Плата зборшчыкам ураджаю», 1882]] Даследаванні паказалі, што матчына пачуццё віны і сораму часта звязана з тым, якім чынам маці корміць сваё дзіця. Гэтыя эмоцыі з’яўляюцца вынікам няздольнасці дасягнення ідэалізаванага паняцця аб тым, што значыць быць добрай маці. Калі маці з рознымі дзецьмі выкарыстоўвалі і штучнае, і грудное выкормліванні, яны часта адчуваюць сорам і/або пачуццё віны па розных прычынах. Маці, якія кормяць сваіх дзяцей з бутэлькі могуць адчуваць, што яны няўдачнікі з грудным гадаваннем<ref name=Taylor_Wallace_2012>{{cite journal | author = Taylor EN, Wallace LE | title = For Shame: Feminism, Breastfeeding Advocacy, and Maternal Guilt | journal = Hypatia | year = 2012 | volume = 27 | issue = 1 | pages = 76–98 | doi = 10.1111/j.1527-2001.2011.01238.x}}</ref>. З іншага боку, маці, якія кормяць грудзьмі, могуць адчуваць на сабе грамадскі ўплыў падчас кармлення ў грамадскіх месцах з-за сексуальных канатацый, звязаных з грудзьмі. Яны таксама могуць асцерагацца эмацыйных выпадаў за адкрытыя грудзі. Некаторыя могуць убачыць грудное гадаванне ў якасці «непрыстойнага, агіднага, жывёльнага, сексуальнага, і нават, магчыма, заганнага акта»<ref name="Forbes_2003"/>. У адказ на непрыманне груднога выкормлівання з боку грамадства, яго прыхільнікі выкарыстоўваюць масавыя кармленні, каб паказаць іншым, што не павінна быць ніякай ганьбы ў кармленні грудзьмі ў грамадскіх месцах<ref name="Boyer, K. 2011"/>. Аднак яны не могуць перамагчы сорам, які жанчына можа адчуваць, калі яна не можа карміць грудзьмі і павінна карыстацца бутэлькамі для штучных сумесей ці сцэджанага малака, каб падсілкаваць сваё дзіця. Ганьба не павінна выкарыстоўвацца ў якасці інструмента для прапаганды груднога гадавання, а жанчыны павінны мець магчымасць індывідуальна вызначаць, што ёсць добрая маці. Замест таго, каб засяродзіцца на выбары жанчыны, які яна робіць у выбары спосабу кармлення, трэба рабіць акцэнт на прадастаўленні жанчынам ведаў пра перавагі груднога гадавання, а таксама навыкі рашэння праблем для жанчын, якія могуць сутыкнуцца з цяжкасцямі<ref name="Taylor_Wallace_2012"/>. ==== Мабільнасць груднога малака ==== Культурная традыцыя заходняга грамадства не заўсёды апраўдвае кармленне грудзьмі ў грамадскіх месцах<ref name="Boyer, K. 2011"/>. Па дадзеных аднаго даследавання, апублікаванага ў часопісе Амерыканскай дыетычнай асацыяцыі, больш за палавіну людзей, якія прагаласавалі, лічыць, што жанчынам нельга дазваляць карміць грудзьмі ў грамадскіх месцах. Гэта даследаванне пацвярджае вынікі папярэдніх даследаванняў, якія паказваюць, што амерыканцы не хочуць бачыць грудзі на публіцы. Такім чынам, {{нп3|Сацыяльная стыгматызацыя|стыгма|ru|Социальная стигматизация}}, звязаная з грудным кармленнем у грамадскіх месцах можа прыводзіць бацькоў да пошукаў альтэрнатывы грудному гадаванню, нават калі яна будзе не самым лепшым выбарам для дзіцяці і яго здароўя<ref name="Hausman, B. L. 2007">Hausman, B. L. (January 01, 2007). Things (Not) to Do with Breasts in Public: Maternal Embodiment and the Biocultural Politics of Infant Feeding. New Literary History, 38, 3, 479—504.</ref>. Раней існавала толькі два варыянты кармлення грудных дзяцей: грудное і штучнае выкормліванне. З увядзеннем штучных сумесей у якасці навукова даказанага спосабу выкормлівання немаўлят, многія людзі сталі аддаваць перавагу ім перад грудным малаком. Штучнае выкормліванне для некаторых больш прывабнае з-за зручнасці і магчымасці кармлення дзяцей іншымі людзьмі акрамя маці<ref name="Boyer, K. 2010">Boyer, K. (January 01, 2010). Of care and commodities: breast milk and the new politics of mobile biosubstances. Progress in Human Geography, 34, 1, 5-20.</ref>. Пры разглядзе вынаходкі штучных сумесей з біякультурнага погляду, можна было б таксама ўбачыць гэта дасягненне навукі як спосаб, якім заходняя культура адаптуецца да негатыўных культурных уяўленняў груднога гадавання ў грамадскіх месцах<ref name="Hausman, B. L. 2007"/>. У адказ на негатывізм у дачыненні да груднога гадавання, Ла Лечэ Ліга пачала прапагандысцкі рух за грудное гадаванне, закліканы інфармаваць грамадскасць пра кароткатэрміновыя і доўгатэрміновыя перавагі груднога выкормлівання як для маці, так і дзіцяці. З увядзеннем малакаадсосаў прыйшоў «трэці варыянт», які прынёс перавагі мабільнасці штучных сумесей і карысць для здароўя груднога гадавання. Гэта дазволіла маці пакідаць дзяцей з іншымі людзьмі на некаторы час пры захаванні груднога выкормлівання<ref name="Boyer, K. 2010"/>. === Роля маркетынгу === Існуе супрацьстаянне [[Жаночае малако|груднога малака]] са {{нп3|Дзіцячая сумесь|штучнымі сумесямі|en|Infant formula}} з-за маркетынгу апошняга, у прыватнасці, трэба разглядаць пытанне, як рэклама заменнікаў жаночага малака ўплывае на адукацыю маці ў краінах {{нп3|Трэці Свет|Трэцяга Свету|ru|Third World}} і іх разумення (ці яго адсутнасці) карысці для здароўя груднога гадавання<ref>{{cite web|url=http://www.infactcanada.ca/Nestle_Boycott.htm|title=Nestle Boycott Home|publisher=INFACT Canada|access-date=11 May 2013}}</ref>. Найбольш вядомым інцыдэнтам у гэтым супрацьстаянні з’яўляецца {{нп3|Байкот Nestlé||ru|Бойкот Nestlé}}, які быў распачаты ў 1970-х гг. і падтрымлівацца сусветна вядомымі асобамі і міжнароднымі групамі па гэты дзень<ref name="Moorhead_2007">[http://www.guardian.co.uk/medicine/story/0,,2079757,00.html Milking it] Joanna Moorhead, The Guardian, May 15, 2007</ref><ref>{{cite news | title = Writers boycott literary festival| publisher = BBC News| date = 27 May 2002| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2010324.stm| access-date = 2007-06-07}}</ref>. У 1981 г. {{нп3|Сусветная асамблея аховы здароўя||ru|Всемирная ассамблея здравоохранения}} прыняла рэзалюцыю WHA34.22, якая ўключала {{нп3|Міжнародны збор правіл па збыце заменнікаў груднога малака||ru|Международный свод правил по сбыту заменителей грудного молока}}. Пасля з’явілася Дэкларацыя Іначэнці, прынятая дзеячамі СААЗ і ЮНІСЕФ у жніўні 1990 г. для аховы, прапаганды і падтрымкі груднога кармлення<ref>{{cite web | title = Innocenti Declaration. On the Protection, Promotion and Support of Breastfeeding | publisher = WHO/UNICEF policymakers | url = http://www.unicef.org/programme/breastfeeding/innocenti.htm | access-date = 31 July 2013}}</ref>. У 2013 г. артыкул у брытанскай «[[The Guardian]]» паведаміў, што {{нп3|Sarihusada Generasi Mahardhika|Sarihusada|id|Sarihusada Generasi Mahardhika}}, даччыная кампанія {{нп3|Danone||ru|Danone}}, забяспечвала падарункамі акушэрак у [[Інданезія|Інданезіі]], якія маглі ўключаць тэлевізары, але часцей прадстаўлялі сабой прадметы, патрэбныя ў іх практыцы, напрыклад, {{нп3|Электраміястымуляцыя|прыборы для электраміястымуляцыі|ru|Электромиостимуляция}} ці {{нп3|небулайзер|небулайзеры|ru|Небулайзер}}. Sarihusada мела таксама і законныя сувязі, у тым ліку і фінансавыя, з інданезійскімі медыкамі, якія ладзілі семінары для акушэрак. Акрамя таго, кампанія спансіруе прафесійныя арганізацыі і канферэнцыі, а таксама фельчарска-акушэрскія ўзнагароды, якія ўручае {{нп3|Міністэрства правоў і магчымасцей жанчын і абароны дзяцей Інданезіі||id|Kementerian Pemberdayaan Perempuan dan Perlindungan Anak Indonesia}}. У адным выпадку, апісаным у гэтым артыкуле, маці двухмесячнай дачкі хвалявалася тым, што прымае кантрацэптывы, якія шкодзяць малаку. Яе акушэрка пагадзілася і дала ёй бясплатны ўзор дзіцячай сумесі. Гэта сямейства зараз пераводзіць 50 % свайго сямейнага бюджэту на штучнае харчаванне для аднаго дзіцяці. У артыкуле падымаецца пытанне пра тыя сем’і з нізкімі даходамі, якія часам разводзяць сумесь павялічанай колькасцю вадкасці, каб зэканоміць на кошце, павялічваючы рызыку, што іх дзіця стане недаядаць. Акрамя таго, шматлікія сем’і не маюць надзейнага доступу да чыстай вады. Інданезійскі педыятр заявіў, што многія з дзетак, якіх кармілі штучна, будуць пакутаваць ад недаядання і дыярэі, а некаторыя з гэтых дзяцей памруць<ref>[http://www.theguardian.com/world/2013/feb/15/babies-health-formula-indonesia-breastfeeding Baby health crisis in Indonesia as formula companies push products], ''The Guardian'', Zoe Williams in Jakarta, 15 Feb. 2013.</ref>. == Адзенне для кармлення == [[Файл:Mother breastfeeding with nursing bra.jpg|250px|left|міні|Кармленне ў спецыяльным бюстгалтары]] [[Файл:Leonardo da Vinci attributed - Madonna Litta.jpg|250px|міні|[[Леанарда да Вінчы]]. «[[Мадонна Літа]]» (бачна кашуля са спецыяльнымі прарэхамі для кармлення)]] [[Файл:Luis de Morales 001.jpg|250px|міні|[[Луіс дэ Маралес]]. «Марыя з Дзіцем» (бачны сіметрычны сакрэт кармлення)]] Існуюць спецыяльнае адзенне і бялізна для кормячых маці. Як вопратка, так і бялізна для кармлення сканструяваная такім чынам, што для кармлення адкрываецца толькі невялікая частка грудзей, дастатковая для прыкладання малога. У выпадку адзення (футболкі, тунікі, сукенкі і інш.) грудзі, жывот і спіна маці застаюцца закрытымі, што дазваляе захаваць цяпло. У такой вопратцы існуюць розныя варыянты забеспячэння доступу да грудзей («сакрэты кармлення»)<ref>[http://www.odet-obut.ru/component/content/article/87-2010-09-26-08-48-05.html# Типы кормительных секретов в одежде для кормящих] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120129045103/http://www.odet-obut.ru/component/content/article/87-2010-09-26-08-48-05.html |date=29 студзеня 2012 }}</ref>. Адзенне можа быць дапоўнена часткова прышытай дэталлю, якой можна прыкрыць аголеныя грудзі ў час кармлення. {{нп3|Бюстгалтар для кармлення|Бюстгалтары для кармлення|en|Nursing bra}} робяцца са зручнай натуральнай тканіны і шырокімі шлейкамі на плячах для большага камфорту. Яны распрацаваны для падтрымкі грудзей павялічанага памеру пад час кармлення грудзьмі, могуць мець магчымасць рэгуліроўкі чашак, каб можна было крыху мяняць іх памер пры ваганні памеру грудзей у цяжарных і кормячых жанчын. Такая бялізна спрашчае кармленне грудзьмі дзякуючы выкарыстанню клапанаў або ўставак з тканіны, якія аднімаюцца і адцягваюцца ўніз або ў бок і агаляюць сасок і арэолу<ref name=bareglossary>{{cite web|title=Bra Glossery|url=http://www.barenecessities.com/article.aspx?articlename=BraGlossary|publisher=Bare Necessities|access-date=2011-11-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6IrARy3dB?url=http://www.barenecessities.com/article.aspx?articlename=BraGlossary|archive-date=14 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. Костачкі не рэкамендуюцца для такіх бюстгальтараў, бо могуць перашкаджаць патоку малака і выклікаць [[лактастаз]] ці [[мастыт]]. У некаторых варыянтах прымяняецца эластычная тканіна, якая дазваляе жанчыне адцягнуць увесь бюстгальтар у бок для аблягчэння кармлення<ref name=officialglos>{{cite web|url=http://www.theofficialwebsiteforbras.com/shop/B008-StraplessConvertible_Bras.html|title=Push Up Bras|publisher=TheOfficialWebsiteForBras.com|access-date=2010-04-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6IrAPMpLe?url=http://www.theofficialwebsiteforbras.com/shop/B008-StraplessConvertible_Bras.html|archive-date=14 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Лифляндский, В. Г.'' Мать и дитя: Энциклопедия питания ребенка от рождения до юношества / В. Г. Лифляндский, В. В. Закревский. — Санкт-Петербург : Нева, 2004. — 354 с. * Мать и дитя. Большая энциклопедия. — Москва : Современный литератор, 2003. — 816 с. * Энциклопедия молодой семьи / редкол.: Г. И. Герасимович [и др.]. — Минск : БелСЭ, 1989. — 3-е изд. — 663 с. == Спасылкі == {{commonscat|Breastfeeding}} * [http://baby-lobby.com/be/193/breastfeeding-techniques/ Грудное выкормліванне]{{Недаступная спасылка}} // baby-lobby.com * [http://www.edziecko.pl/szkolakarmienia/0,0.html Szkoła karmienia — materiały video] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130104152037/http://www.edziecko.pl/szkolakarmienia/0,0.html |date=4 студзеня 2013 }} {{ref-pl}} * [http://www.sosrodzice.pl/maly-poradnik-o-karmieniu-piersia/ Poradnik o karmieniu piersią] {{ref-pl}} {{Малако}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Медыцына}} [[Катэгорыя:Педыятрыя]] [[Катэгорыя:Неанаталогія]] [[Катэгорыя:Харчаванне чалавека]] [[Катэгорыя:Дзяцінства]] 5s6jk8jytsfnxp0beb99ajuz5gwogsj Камароўскае балота 0 74133 5149671 4428077 2026-06-01T17:17:26Z JerzyKundrat 174 5149671 wikitext text/x-wiki '''Камароўскае балота, Камарова Балота''' — балотны масіў, што некалі існаваў на паўночны-захад ад [[Мінск]]у (цяпер [[прадмесце]] [[Камароўка (Мінск)|Камароўка]] ў межах [[горад]]а). Пра ўзнікненне балота існуе набожнае паданне, звязанае з мінскім [[Свята-Мікалаеўскі манастыр|Свята-Мікалаеўскім манастыром]]. У гэтым паданні, што датуецца [[1423]] [[год|годам]], гаворка ідзе пра нейкага юродзівага Федзьку, які стала ляжаў на [[цвінтар]]ы манастырскага храма. За свой назойлівы нораў ён меў мянушку Камар. Аднойчы, падпаўшы пад уплыў срэбралюбзтва, ён спакусіўся нарабаваным золатам памерлага разбойніка, які праліў нямала крыві. Федзька Камар пад покрывам ночы пайшоў з манастыра, перайшоў паўнаводную тады [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] і, паглыбіўшыся ў некрануты лес, паспрабаваў узяць сабе палову золата. Але ў гэты момант раскрылася зямля і паглынула юродзівага разам з мехам золата. І ў той жа час на гэтым месцы ўтварылася велізарнае балота, якое людзі называлі Камароўскім у гонар няўдалага грэшніка.<ref>Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. С. 302</ref> На Гарадскім выгане (Камароўскім балоце) [[21 жніўня]] [[1911]] [[год]]зе паводле рашэння [[Мінскае земства|Мінскага губернскага земства]] была заснаваная [[Мінская балотная доследная станцыя]] — першая навуковая ўстанова на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]].<ref>Шыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 276</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1. * Шыбека З.В., Шыбека С.Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада/ Пер. з рускай мовы М.Віжа; Прадмова С.М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. — 341 с. [1] асобн. арк. карт.: іл. ISBN 5-345-00613-X. [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гідраграфія Мінска]] [[Катэгорыя:Камароўка]] [[Катэгорыя:Балоты паводле алфавіта]] tbhaxaoqjg85rccj1sjhhp9r2nukrci Грынвіч (Лондан) 0 81348 5149826 4445561 2026-06-02T09:40:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149826 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Марскі Грынвіч |Name = Maritime Greenwich |Image = United Kingdom - England - London - Greenwich - Old Royal Naval College.jpg |imagecaption= |State Party = {{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |Type = Культурны |Criteria = i, ii, iv, vi |ID = 795 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/795 |Region = Еўропа і Паўночная Амерыка |Coordinates = |Year = 1997 |Session = 21 |Extension = |Danger = |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 29 |lat_sec = 1.2 |lon_dir = W |lon_deg = 00 |lon_min = 00 |lon_sec = 21.4 |CoordAddon = type:landmark |CoordScale = 3000 }} {{значэнні}} '''Грынвіч''' ({{lang-en|Greenwich}}) — «марскія вароты» [[Лондан]]а, гістарычныя прадмесці, а цяпер — баро Лондана на паўднёвым усходзе брытанскай сталіцы, на правым беразе [[Тэмза|Тэмзы]], здаўна цесна звязаны з Брытанскім флотам. Грынвіч знакаміты тым, што з’яўляецца нулявой кропкай адліку даўгаты і гадзінных паясоў зямнога шара. Нулявы мерыдыян гістарычна звязаны з [[Грынвіцкая абсерваторыя|Грынвіцкай абсерваторыяй]]. Тапонім ''Grenewic Grenevic'' або мае саксонскае паходжанне, і літаральна значыць ''the green village ці the village on the green'' («зялёная вёска»). У [[1997]] годзе набярэжная частка Грынвіча ў складзе [[Грынвіцкі шпіталь|Грынвіцкага шпіталя]] і [[Грынвіцкі парк|Грынвіцкага парку]] з [[Куінсі-хаус]] увайшла ў спіс аб’ектаў [[Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. У часы сярэднявечча тут жылі першыя паселішчы. У XV стагоддзі гэты раён у брытанскай сталіцы быў невялікі рыбацкай вёскай, якая паступова пашыралася за кошт павелічэння колькасці мясцовага насельніцтва. У XVI стагоддзі Грынвіч стаў ўлюбёным месцам для адпачынку каралеўскіх асоб, а ў пачатку XVII тут ўзвялі Дом каралевы.<ref>{{Cite web |url=https://visa4uk.ru/blog-o-velikobritanii/greenwich-istoricheskiy-raion-londona/ |title=Грынвіч-гістарычны раён Лондана |access-date=13 верасня 2019 |archive-date=22 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922013720/https://visa4uk.ru/blog-o-velikobritanii/greenwich-istoricheskiy-raion-londona/ |url-status=dead }}</ref> == Гл. таксама == * [[Грынвіцкі мерыдыян]] * [[Грынвіцкі ўніверсітэт]] * [[Грынвіцкі пешаходны тунэль]] {{зноскі}} {{Лондан}} {{Сусветная спадчына ў Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лондан]] [[Катэгорыя:Грынвіч| ]] 36vgjekdvkt38q8j9icchqaqin3h8ii Спіс заказнікаў Беларусі 0 81899 5149655 5140936 2026-06-01T16:50:35Z JerzyKundrat 174 /* Гомельская вобласць */ 5149655 wikitext text/x-wiki На 2007 год Беларусь мела 487 заказнікаў. Заказнікі з'яўляюцца катэгорыяй [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|асабліва ахоўных прыродных тэрыторый]] (ААПТ), на іх долю прыпадае 68,5% агульнай плошчы ААПТ (1080,4 тыс. га). Заказнікі рэспубліканскага значэння займаюць 4,0% тэрыторыі краіны і 52,9% агульнай плошчы ААПТ. У складзе гэтай катэгорыі ААПТ найбольшая плошча прыпадае на ландшафтныя заказнікі. Па колькасці пераважаюць біялагічныя заказнікі. == Біялагічныя заказнікі == На [[Беларусь|Беларусі]] 52 біялагічных заказніка агульнай плошчай 412,5 тыс. га (1995). Падзяляюцца на батанічныя і заалагічныя заказнікі: y [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — [[Баранавіцкі біялагічны заказнік|Баранавіцкі]], [[Борскі заказнік|Борскі]], [[Лукава (заказнік)|Лукава]], [[Міхалінска-Бярозаўскі заказнік|Міхалінска-Бярозаўскі]], [[Радастаўскі заказнік|Радастаўскі]], [[Спораўскі заказнік|Спораўскі]], [[Тырвовічы (заказнік)|Тырвовічы]], [[Ялоўскі заказнік|Ялоўскі]] і інш., y [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — [[Асвейскі ландшафтны заказнік|Асвейскі]], [[Вялікае Балота (заказнік)|Вялікае Балота]], [[Забалацце (заказнік)|Забалацце]], [[Запольскі заказнік|Запольскі]], [[Казьянскі заказнік|Казьянскі]], [[Лонна (заказнік)|Лонна]], [[Мошна (заказнік)|Мошна]], [[Фаміно (заказнік)|Фаміно]], [[Чысцік (заказнік)|Чысцік]], y [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] — [[Бабінец (заказнік)|Бабінец]], [[Буда-Кашалёўскі біялагічны заказнік|Буда-Кашалёўскі]], [[Букчанскі заказнік|Букчанскі]], [[Веткаўскі біялагічны заказнік|Веткаўскі]], [[Жыткавіцкі біялагічны заказнік|Жыткавіцкі]], [[Струменскі заказнік|Струменскі]], [[Чачэрскі заказнік|Чачэрскі]], [[Чыркавіцкі заказнік|Чыркавіцкі]], [[Шабрынскі біялагічны заказнік|Шабрынскі]], [[Заказнік Нізоўе Случы|Нізоўе Случы]] (часткова ў Брэсцкай вобласці), y [[Гродзенская вобласць|Гродзенска]]й — [[Гожаўскі заказнік|Гожаўскі]], [[Дубатоўскае (заказнік)|Дубатоўскае]], [[Парэцкі заказнік|Парэцкі]], [[Сапоцкінскі біялагічны заказнік|Сапоцкінскі]], [[Слонімскі біялагічны заказнік|Слонімскі]], [[Дакудаўскі заказнік|Дакудаўскі]] і інш., y [[Мінская вобласць|Мінскай]] — [[Амяльнянскі заказнік|Амяльнянскі]], [[Дзянісавіцкі біялагічны заказнік|Дзянісавіцкі]], [[Копыш (заказнік)|Копыш]], [[Ленінскі заказнік|Ленінскі]] (часткова ў Брэсцкай вобласці), [[Мацеевіцкае (заказнік)|Мацеевіцкае]], [[Налібоцкі заказнік|Налібоцкі]] (часткова ў Гродзенскай вобласці), [[Заказнік Фаліцкі Мох|Фаліцкі Мох]], [[Чэрнеўскі заказнік|Чэрнеўскі]], [[Антонава (заказнік)|Антонава]], [[Кайкаўскі біялагічны заказнік|Кайкаўскі]], [[Лебядзіны заказнік|Лебядзіны]] і інш. У розных зонах рэспублікі створаны заказнікі-журавіннікі пераважна на вярховых балотах (каля 20) і заказнікі лекавых раслін (каля 10). == Заказнікі рэспубліканскага значэння == '''Заказнікі пазначаны колерам у залежнасці ад тыпу:''' {{легенда|#14866d|Біялагічны|border=1px solid #000000}} {{легенда|#fc3|Ландшафтны|border=1px solid #000000}} {{легенда|#36c|Гідралагічны|border=1px solid #000000}} {{легенда|#d33|Водна-балотны|border=1px solid #000000}} {{легенда|#222|Геалагічны|border=1px solid #000000}} ''Ніжэй прыведзены спіс заказнікаў станам на 10 верасня 2019 года<ref name=спіс>{{cite web |url = http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/Zakazniki.docx |title = Заказнікі рэспубліканскага і мясцовага значэння |lang = ru |format = DOC |website = Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь |accessdate = 2019-09-10 |archive-date = 6 ліпеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220706161856/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/Zakazniki.docx |url-status = dead }}</ref>.'' === Брэсцкая вобласць === {| class="wikitable sortable wide" style="text-align:center" border="1" frame="box" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" width="100%" |- ! style="width:2%;" class="unsortable" | Тып !! style="width:15%;" class="unsortable" | Назва !! style="width:15%;" class="unsortable" | Выява !! style="width:10%;"class="unsortable" | Раён !! style="width:5%;" | Плошча, га !! style="width:3%;" | Год стварэння !! style="width:13%;" class="unsortable" | Міжнародны статус |- | style="background:#fc3;"| || [[Стронга (заказнік)|Стронга]] || || [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкі]]|| 12015 || 1998 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Буслаўка (заказнік)|Буслаўка]] || || [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]], [[Пружанскі раён|Пружанскі]] || 7936 || 1997 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Спораўскі заказнік|Спораўскі]] || || [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]], [[Драгічынскі раён|Драгічынскі]],<br/>[[Іванаўскі раён|Іванаўскі]], [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]] || 19384 || 1991 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Прыбугскае Палессе]] || [[Выява:Belaye (White) Lake.jpg|250px]] || [[Брэсцкі раён|Брэсцкі]] || 17230,6 || 2003 || [[Сусветная сетка біясферных рэзерватаў ЮНЕСКА|Біясферны рэзерват ЮНЕСКА]], [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Ялоўскі заказнік|Ялоўскі]] || || [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкі]] || 959 || 1979 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Борскі заказнік|Борскі]] || || [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкі]], [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] || 2818,4 || 1979 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#36c;"| || [[Падвялікі Мох]] || || [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкі]] || 10647 || 2005 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Выганашчанскае (заказнік)|Выганашчанскае]] || [[Выява:Babrovickaje.JPG|250px]] || [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкі]], [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]],<br/> [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкі]] || 54611,34 || 1968 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Званец (заказнік)|Званец]] || || [[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Кобрынскі раён|Кобрынскі]] || 16227,42 || 1996 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Радастаўскі (заказнік)|Радастаўскі]] || || [[Драгічынскі раён|Драгічынскі]] || 6685,17 || 1978 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Лунінскі заказнік|Лунінскі]] || || [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] || 9283 || 1997 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Сярэдняя Прыпяць]] || [[Выява:Prypyat near Luninets.jpg|250px]] || [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]], [[Пінскі раён|Пінскі]],<br/>[[Столінскі раён|Столінскі]], {{Падказка|''[[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкі]]''|часткова ў Гомельскай вобласці}} || {{Падказка|93062,15|у Брэсцкай вобласці – 70692,34}} || 1999 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Лукава (заказнік)|Лукава]] || || [[Маларыцкі раён|Маларыцкі]] || 1594,07 || 1968 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Тырвовічы (заказнік)|Тырвовічы]] || || [[Пінскі раён|Пінскі]] || 1443 || 1984 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Прастыр (заказнік)|Простыр]] || || [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]] || 9544,71 || 1994 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Ружанская пушча]] || || [[Пружанскі раён|Пружанскі]] || 2812 || 1986 || |- | style="background:#d33;"| || [[Марачна (заказнік)|Марочна]] || || [[Столінскі раён|Столінскі]] || 6444,39 || 2008 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Альманскія балоты (заказнік)|Альманскія балоты]] || || [[Столінскі раён|Столінскі]] || 94219 || 1998 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |} === Віцебская вобласць === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border="1" frame="box" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" width="100%" |- ! style="width:2%;" class="unsortable" | Тып !! class="unsortable" | Назва !! style="width:15%;" class="unsortable" | Выява !! class="unsortable" | Раён !! Плошча, га !! Год стварэння !! style="width:10%;" class="unsortable" | Міжнародны статус |- | style="background:#36c;"| || [[Рычы (заказнік)|Рычы]] || || [[Браслаўскі раён|Браслаўскі]] || 1390,62 || 1979 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Чырвоны Бор (заказнік)|Чырвоны Бор]] || [[Выява:Chyrvony Bor Nature Reserve.jpg|250px]] || [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскі]], [[Расонскі раён|Расонскі]] || 35023,3 || 1997 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Асвейскі ландшафтны заказнік|Асвейскі]] || [[Выява:Aśviejskaje_-_3.jpg|250px]] || [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскі]] || 30567,38 || 1977 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Запольскі біялагічны заказнік|Запольскі]] || || [[Віцебскі раён|Віцебскі]] || 794,04 || 1979 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Мошна (заказнік)|Мошна]] || || [[Віцебскі раён|Віцебскі]] || 398,76 || 1979 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Чысцік (заказнік)|Чысцік]] || || [[Віцебскі раён|Віцебскі]] || 299,98 || 1979 || |- | style="background:#36c;"| || [[Белае (заказнік)|Белае]] || || [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкі]], [[Ушацкі раён|Ушацкі]] || 483,2 || 1979 || |- | style="background:#36c;"| || [[Доўгае (заказнік)|Доўгае]] || [[Выява:Belarus-Hlybokaye_Lake.jpg|250px]] || [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкі]] || 644,45 || 1979 || |- | style="background:#36c;"| || [[Сэрвач (заказнік)|Сэрвач]] || || [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкі]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкі]] || 9150,35 || 1997 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#36c;"| || [[Карыценскі Мох]] || || [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкі]] || 1388,9 || 1981 || |- | style="background:#36c;"| || [[Верхневілейскі заказнік|Верхневілейскі]] || || [[Докшыцкі раён|Докшыцкі]] || 815,02 || 1996 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Бабінавіцкі заказнік|Бабінавіцкі]] || [[Выява:Берег_озера_Зелененского_-_panoramio.jpg|250px]] || || [[Лёзненскі раён|Лёзненскі]] || 10547 || 1998 || |- | style="background:#d33;"| || [[Жада (заказнік)|Жада]] || || [[Мёрскі раён|Мёрскі]], [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскі]] || 7018 || 2015 || |- | style="background:#36c;"| || [[Балота Мох]] || || [[Мёрскі раён|Мёрскі]] || 4602,03 || 1981 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Заказнік Ельня|Ельня]] || [[Выява:Окраина болота Ельня. (Outskirts swamp Elnya) - panoramio.jpg|250px]] || [[Мёрскі раён|Мёрскі]], [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскі]] || 25301 || 1968 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]], [[Ключавая батанічная тэрыторыя|КБТ]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Лонна (заказнік)|Лонна]] || || [[Полацкі раён|Полацкі]] || 443,07 || 1979 || |- | style="background:#d33;"| || [[Дражбітка-Свіна]] || || [[Полацкі раён|Полацкі]] || 6727,25 || 2015 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#36c;"| || [[Глыбокае-Вялікае Астравіта (заказнік)|Глыбокае-Вялікае Астравіта]] || || [[Полацкі раён|Полацкі]] || 1353,38 || 1979 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Казьянскі заказнік|Казьянскі]] || || [[Полацкі раён|Полацкі]], [[Шумілінскі раён|Шумілінскі]] || 26060 || 1960 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#36c;"| || [[Швакшты (заказнік)|Швакшты]] || || [[Пастаўскі раён|Пастаўскі]] || 5517,03 || 1996 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Сіньша]] || [[Выява:Синьша — Вечерняя радуга.jpg|250px]] || [[Расонскі раён|Расонскі]] || 12877,42 || 1996 || |- | style="background:#36c;"| || [[Крывое (заказнік)|Крывое]] || || [[Ушацкі раён|Ушацкі]] || 1063,72 || 1979 || |- | style="background:#d33;"| || [[Янка (заказнік)|Янка]] || || [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскі]] || 5848 || 2015 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#36c;"| || [[Сосна (заказнік)|Сосна]] || || [[Шумілінскі раён|Шумілінскі]] || 168,33 || 1979 || |- | style="background:#36c;"| || [[Гідралагічны заказнік Споры|Споры]] || || [[Пастаўскі раён|Пастаўскі]] || 1170,59 || 2015 || |} === Гомельская вобласць === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border="1" frame="box" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" width="100%" |- ! style="width:2%;" class="unsortable" | Тып !! class="unsortable" | Назва !! style="width:15%;" class="unsortable" | Выява !! class="unsortable" | Раён !! Плошча, га !! Год стварэння !! style="width:10%;" class="unsortable" | Міжнародны статус |- | style="background:#14866d;"| || [[Буда-Кашалёўскі біялагічны заказнік|Буда-Кашалёўскі]] || || [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскі]] || 6720,63 || 1988 || |- | style="background:#d33;"| || [[Пойма ракі Сож (заказнік)|Пойма ракі Сож]] || || [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]],<br/>[[Чачэрскі раён|Чачэрскі]] || 8563,72 || 2015 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#d33;"| || [[Стары Жадзен]] || || [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкі]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]] || 17048,39 || 2015 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Сярэдняя Прыпяць]] || || [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкі]], {{Падказка|''[[Лунінецкі раён|Лунінецкі]], [[Пінскі раён|Пінскі]],<br/>[[Столінскі раён|Столінскі]]''|часткова ў Брэсцкай вобласці}} || {{Падказка|93062,15|у Гомельскай вобласці – 22369,81}} || 1999 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Выдрыца (заказнік)|Выдрыца]] || || [[Жлобінскі раён|Жлобінскі]], [[Светлагорскі раён|Светлагорскі]] || 17560 || 1999 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Смычок (заказнік)|Смычок]] || || [[Жлобінскі раён|Жлобінскі]], [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкі]] || 2635 || 2000 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Стрэльскі (заказнік)|Стрэльскі]] || || [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкі]], [[Мазырскі раён|Мазырскі]] || 12161 || 1999 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Букчанскі (заказнік)|Букчанскі]] || || [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]] || 4990,31 || 1979 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Днепра-Сожскі (заказнік)|Днепра-Сожскі]] || || [[Лоеўскі раён|Лоеўскі]] || 14556 || 1999 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Мазырскія яры]] || || [[Мазырскі раён|Мазырскі]] || 1019,77 || 1986 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Бабінец (заказнік)|Бабінец]] || || [[Акцябрскі раён|Акцябрскі]] || 830,7 || 1979 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Акцябрскі заказнік|Акцябрскі]] || || [[Акцябрскі раён|Акцябрскі]] || 4070,2 || 2003 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Чыркавіцкі заказнік|Чыркавіцкі]] || || [[Светлагорскі раён|Светлагорскі]] || 461,63 || 1979 || |} === Гродзенская вобласць === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border="1" frame="box" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" width="100%" |- ! style="width:2%;" class="unsortable" | Тып !! class="unsortable" | Назва !! style="width:15%;" class="unsortable" | Выява !! class="unsortable" | Раён !! Плошча, га !! Год стварэння !! style="width:10%;" class="unsortable" | Міжнародны статус |- | style="background:#14866d;"| || [[Замкавы лес (заказнік)|Замкавы лес]] || || [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскі]], [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскі]] || 3839,52 || 1988 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Гродзенская пушча]] || || [[Гродзенскі раён|Гродзенскі]] || 20515,59 || 2007 || [[Сусветная сетка біясферных рэзерватаў ЮНЕСКА|Біясферны рэзерват ЮНЕСКА]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Азёры (заказнік)|Азёры]] || || [[Гродзенскі раён|Гродзенскі]], [[Шчучынскі раён|Шчучынскі]] || 23364,05 || 1990 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Ліпічанская пушча]] || || [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскі]], [[Мастоўскі раён|Мастоўскі]],<br/>[[Шчучынскі раён|Шчучынскі]] || 15153 || 2002 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Медухава (заказнік)|Медухава]] || || [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскі]] || 1375,34 || 1996 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Налібоцкі (заказнік)|Налібоцкі]] || || [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскі]],<br/>{{Падказка|''[[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскі]]''|часткова ў Мінскай вобласці}} || {{Падказка|86892|у Гродзенскай вобласці – 27683.5}} || 2012 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]], [[Ключавая батанічная тэрыторыя|КБТ]] |- | style="background:#36c;"| || [[Міранка (заказнік)|Міранка]] || || [[Карэліцкі раён|Карэліцкі]] || 3548,74 || 1996 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Свіцязянскі (заказнік)|Свіцязянскі]] || || [[Карэліцкі раён|Карэліцкі]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскі]] || 1193,79 || 1970 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Дакудаўскі (заказнік)|Дакудаўскі]] || || [[Лідскі раён|Лідскі]] || 630,34 || 1990 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Навагрудскі (заказнік)|Навагрудскі]] || || [[Навагрудскі раён|Навагрудскі]] || 1827,07 || 1994 || |- | style="background:#d33;"| || [[Белы Мох (заказнік)|Белы Мох]] || || [[Астравецкі раён|Астравецкі]] || 887,5 || 2015 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Сарачанскія азёры (заказнік)|Сарачанскія азёры]] || || [[Астравецкі раён|Астравецкі]] || 14738,97 || 2008 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Слонімскі біялагічны заказнік|Слонімскі]] || || [[Слонімскі раён|Слонімскі]] || 4812,73 || 1978 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Дубатоўскае (заказнік)|Дубатоўскае]] || || [[Смаргонскі раён|Смаргонскі]] || 839,5 || 1978 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Заказнік Котра|Котра]] || || [[Шчучынскі раён|Шчучынскі]] || 10463,5 || 2003 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]] |} === Мінская вобласць === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border="1" frame="box" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" width="100%" |- ! style="width:2%;" class="unsortable" | Тып !! class="unsortable" | Назва !! style="width:15%;" class="unsortable" | Выява !! class="unsortable" | Раён !! Плошча, га !! Год стварэння !! style="width:10%;" class="unsortable" | Міжнародны статус |- | style="background:#fc3;"| || [[Чарневіцкі (заказнік)|Чарневіцкі]] || || [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскі]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскі]],<br/>[[Крупскі раён|Крупскі]] || 10180 || 2005 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Чарнеўскі (заказнік)|Чарнеўскі]] || || [[Барысаўскі раён|Барысаўскі]] || 1026,53 || 1979 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Барысаўскі (заказнік)|Барысаўскі]] || || [[Барысаўскі раён|Барысаўскі]], [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] || 2731,4 || 2015 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Налібоцкі (заказнік)|Налібоцкі]] || || [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскі]],<br/>{{Падказка|''[[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Навагрудскі раён|Навагрудскі]]|часткова ў Гродзенскай вобласці}} || {{Падказка|86892|у Мінскай вобласці – 59208.5}} || 2012 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]], [[Ключавая батанічная тэрыторыя|КБТ]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Дзянісавіцкі біялагічны заказнік|Дзянісавіцкі]] || || [[Крупскі раён|Крупскі]] || 3059,59 || 1979 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Заказнік Сялява|Сялява]] || || [[Крупскі раён|Крупскі]] || 19364,83 || 1993 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Белая Русь (заказнік)|Белая Русь]] || [[Выява:Belaja Rus' landscape reserve.jpg|250px]] || [[Лагойскі раён|Лагойскі]] || 4460 || 2015 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Купалаўскі (заказнік)|Купалаўскі]] || || [[Лагойскі раён|Лагойскі]], [[Мінскі раён|Мінскі]] || 3834 || 2000 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Глебкаўка (заказнік)|Глебкаўка]] || [[Выява:Hliebkaŭka, signpost.jpg|250px]] || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 964 || 2001 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Лебядзіны (заказнік)|Лебядзіны]] || [[Выява:Liebiadziny reserve (Belarus) 31.jpg|250px]] || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 43,49 || 2015 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Падсады (заказнік)|Падсады]] || [[Выява:Заказнік Падсады.jpg|250px]] || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 1079 || 1999 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Прылуцкі (заказнік)|Прылуцкі]] || [[Выява:Prylucki biological reserve (Belarus) 4.jpg|250px]] || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 523,06 || 1977 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Сціклева (заказнік)|Сціклева]] || [[Выява:Sciklieva reserve (Belarus, June 2020) 12.jpg|250px]] || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 428 || 2001 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Юхнаўскі заказнік|Юхнаўскі]] || || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 221 || 2001 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Прылепскі (заказнік)|Прылепскі]] || || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 3242 || 2000 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Траскоўшчына (заказнік)|Траскоўшчына]] || || [[Мінскі раён|Мінскі]] || 745,39 || 2001 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Копыш (заказнік)|Копыш]] || || [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкі]] || 1222,34 || 1979 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Мацеевіцкі (заказнік)|Мацеевіцкі]] || || [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкі]] || 1802,19 || 1979 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Амговіцкі (заказнік)|Амговіцкі]] || || [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкі]], [[Старадарожскі раён|Старадарожскі]] || 2556,8 || 2009 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Амяльнянскі (заказнік)|Амяльнянскі]] || || [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкі]] || 2011,57 || 1979 || |- | style="background:#d33;"| || [[Вароніцкі востраў (заказнік)|Вароніцкі востраў]] || || [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкі]] || 828,44 || 2015 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Валмянскі біялагічны заказнік|Валмянскі]] || [[Выява:Volma 4.jpg|250px]] || [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] || 614,5 || 2001 || |- | style="background:#14866d;"| || [[Пекалінскі (заказнік)|Пекалінскі]] || || [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] || 2128,9 || 2000 || |- | style="background:#36c;"| || [[Гайна-Бродня]] || || [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] || 1196,22 || 2015 || [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]] |- | style="background:#14866d;"| || [[Фаліцкі Мох (заказнік)|Фаліцкі Мох]] || || [[Старадарожскі раён|Старадарожскі]] || 1947,21 || 2007 || |} === Магілёўская вобласць === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border="1" frame="box" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" width="100%" |- ! style="width:2%;" class="unsortable" | Тып !! class="unsortable" | Назва !! style="width:15%;" class="unsortable" | Выява !! class="unsortable" | Раён !! Плошча, га !! Год стварэння !! style="width:10%;" class="unsortable" | Міжнародны статус |- | style="background:#36c;"| || [[Заазер’е (заказнік)|Заазер'е]] || || [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкі]] || 4172,1 || 1968 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]] |- | style="background:#36c;"| || [[Астравы Дулебы (заказнік)|Астравы Дулебы]] || || [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкі]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскі]] || 26600 || 1998 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]] |- | style="background:#fc3;"| || [[Старыца (заказнік)|Старыца]] || || [[Быхаўскі раён|Быхаўскі]] || 2033 || 1997 || |- | style="background:#fc3;"| || [[Свіслацка-Бярэзінскі (заказнік)|Свіслацка-Бярэзінскі]] || || [[Кіраўскі раён|Кіраўскі]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскі]],<br/>[[Асіповіцкі раён|Асіповіцкі]] || 17479 || 2015 || [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскія ўгоддзі]], [[Тэрыторыя, важная для птушак|ТВП]], [[Ключавая батанічная тэрыторыя|КБТ]] |} == Скасаваныя рэспубліканскія заказнікі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" border="1" frame="box" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" width="100%" |- ! class="unsortable" | Назва !! Год стварэння !! Год скасавання !! Прычыны |- | [[Рудакова (заказнік)|Рудакова]] || 1991<ref>{{cite web |url= http://www.pravoby.info/bel/82/912.htm |title= Пастанова Савета Міністраў БССР ад 9 студзеня 1991 г. № 13 «Аб утварэнні дзяржаўных заказнікаў „Некасецкі“, „Пасынкі“ и „Рудакова“» |website= Беларускі Прававы Партал |lang= ru |accessdate= 2019-09-10 |archive-date= 26 верасня 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180926205712/http://www.pravoby.info/bel/82/912.htm |url-status= dead }}</ref> || 2001<ref>{{cite web |url= http://bii.by/tx.dll?d=294 |title= Аб унясенні зменаў ў пастанову Кабінета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 25 верасня 1996 года № 631 і спыненні функцыянавання некаторых рэспубліканскіх заказнікаў |lang= ru |accessdate= 2019-09-10 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> || Уключаны ў склад [[Нацыянальны парк Нарачанскі|Нацыянальнага парку «Нарачанскі»]] |- | [[Антонава (заказнік)|Антонава]] || 1983 || 2007 || Створаны з мэтай захавання ўнікальнай калоніі бабровых паселішчаў. Скасаваны пасля знікнення пагроз для папуляцыі баброў. |- | [[Сапоцкінскі біялагічны заказнік|Сапоцкінскі]] || 1978 || 2007 || Уключаны ў склад [[Гродзенская пушча|заказніка «Гродзенская пушча»]]. |- | [[Кайкаўскі біялагічны заказнік|Кайкаўскі]] || 1986 || 2007<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic17/text249.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 27.12.2007 N 1833 "О республиканских заказниках"]</ref> || |} == Глядзіце таксама == * [[Спіс запаведнікаў Беларусі]] * [[Спіс нацыянальных паркаў Беларусі]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{перакласці|be-tarask|Заказьнікі Беларусі}} {{Заказнікі Беларусі}} {{Геаграфія Беларусі}} [[Катэгорыя:Заказнікі Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь|З]] c8ad15gpqkh3hxhbg7a7jbi865tssph Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка 4 90386 5149668 5149205 2026-06-01T17:15:27Z JerzyKundrat 174 5149668 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] bs00t7kr3ids5utxcrrki7sw8ur9oys 5149685 5149668 2026-06-01T18:01:50Z DBatura 73587 5149685 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Упершыню савецкія войскі '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] cmz5qvzawekvx23qmgbbto5dv94itmw Гродзенская пушча 0 97834 5149676 5084152 2026-06-01T17:43:47Z JerzyKundrat 174 5149676 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Гродзенская пушча | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Возера Белае]] | Катэгорыя МСАП = |lat= |long= |lat_dir = |lat_deg= 53.800464|lat_min=<!--Каардынаты прыкладныя, па возеру Белае--> |lon_dir = |lon_deg= 24.217995|lon_min= |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 20903 га<ref name="ЛЗ">[http://wildlife.by/node/28 Ланшафтные заказники] {{ref-ru}}</ref> | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[2000]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Гродзенская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = Беларусь Гродзенскі раён |Шырыня карты 2 = }} Біясферны рэзерват '''«Гродзенская пушча»''' — прыродаахоўная тэрыторыя, якая знаходзіцца ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], за 15—20 км на поўнач і паўночны ўсход ад горада [[Гродна]], у міжрэччы [[Нёман|Нёмана]] і [[Котра (рака)|Котры]]<ref name="ТЭ">Гродненская пуща // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9.</ref>. == Гісторыя == У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] пушча цягнулася ад [[Нарва (прыток Нёмана)|Нарвы]] да Гарадка<!--Не ведаю, якога :(--> і называлася '''Пераломскай пушчай'''. Падчас [[паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на тэрыторыі пушчы базаваліся партызанскія атрады паўстанцаў, у перыяд са жніўня [[1944]] па люты [[1945]] гадоў тут дзейнічала [[Армія Краёва]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] лясны масіў перайшоў да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад [[1991]] года — у межах незалежнай [[Беларусь|Беларусі]]. Біясферны рэзерват плошчай 20903 га ўтвораны ў 2007 годзе<ref name="ЛЗ"/> шляхам аб'яднання [[Сапоцкінскі біялагічны заказнік|Сапоцкінскага]] і Гожскага біялагічных заказнікаў пастанаўленнем Савету Міністраў РБ ад 27.12.2007 г. № 1833<ref name="ГПЗ">[http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik Гродненская пуща заказник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140614115945/http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik |date=14 чэрвеня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == Заказнік лічыцца адным з найбольш экалагічна чыстых месцаў у Беларусі, мае вялікае значэнне як эталон для раўнінных ландшафтаў Еўропы<ref name="ТУТ">[http://news.tut.by/society/171182.html Гродненская пуща считается одним из наиболее экологически чистых мест в Беларуси]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У рэзерваце выяўлена 57 тыпаў [[лес]]у 12 лясных фармацый<ref name="ТУТ"/>. Пераважаюць верасова-імшыстыя бары. У цэнтральнай частцы пушчы з поўначы на поўдзень цягнецца сістэма азёр, найбольшае з іх [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]]. На захад ад возера Белае ўздоўж ракі [[Стрыеўка]] ляжыць забалочанае паніжэнне з чорнаальховымі і пушыстабярозавымі лясамі, прыбалотнымі ельнікамі. На ўсход ад возера балотны масў Святое з вярховымі, пераходнымі сфагнавымі і асакова-сфагнавымі хвойнікамі і бярэзнікамі, па ўскрайках нізінныя бярэзнікі і алешнікі з сістэмай меліярацыйных каналаў<ref>БелСЭ, 1979</ref>. == Флора == У флоры выяўлены 801 від сасудзістых раслін і 770 відаў пакрытанасенных, якія адносяцца да 425 родаў і 111 сямействаў. На тэрыторыі заказніка растуць 19 відаў ахоўных раслін, у тым ліку {{bt-bellat|тайнік яйцападобны|Listera ovata}}, {{bt-bellat|баранец звычайны|}}, {{bt-bellat|Сіела{{!}}сіела прамая|Berula erecta}}, {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat|сон лугавы|Pulsatilla pratensis}}, {{bt-bellat|мнаганожка звычайная|Polypodium vulgare}}, {{bt-bellat|гладыёлус чарапіцападобны|Gladiolus imbricatus}}, {{bt-bellat|кураслеп лясны|Anemone sylvestris}}, {{bt-bellat||Cenolophium denudatum}}, {{bt-bellat|гарычка крыжападобная|Gentiana cruciata}}, {{bt-bellat|святаяннік горны|Hypericum montanum}}, {{bt-bellat|Аднацветка{{!}}аднацветка аднакветная|Moneses uniflora}}, {{bt-bellat|кастрэц Бенякена|Bromopsis benekenii}}, {{bt-bellat|лопух дуброўны|Arctium nemorosum}}, {{bt-bellat|чараўнік зеленакветкавы|Platanthera chlorantha}}, {{bt-bellat|тайнік сэрцападобны|Listera cordata}}, {{bt-bellat|шчамяліца мякенькая|Pulmonaria mollis}}<ref name="ГПЗ"/><ref name="ТУТ"/>. Некаторыя віды раслін, напрыклад, {{bt-bellat|бурачок Гмеліна|Alyssum gmelinii}}, {{bt-bellat||Pulsatilla bohemica}}, {{bt-bellat||Festuca psammophila}}, выяўленыя ў Беларусі толькі на гэтай тэрыторыі<ref name="АП">[http://respublika.info/4900/nature/article35905/ Августовская пуща: компромисс с человеком возможен]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Фаўна == Устаноўлена пражыванне 224 відаў наземных пазваночных жывёл, з якіх 41 належыць да сысуноў, 131 — птушак, 5 — рэптылій і 12 — да амфібій. Да ахоўных адносіцца 37 відаў жывёл<ref name="ТУТ"/>, у тым ліку [[зубр]], [[барсук]], [[рысь]], [[звычайны зімародак]], [[скапа]], [[трохпальцы дзяцел]], белая чапля, [[ручаёвая стронга]], [[еўрапейскі харыус]], [[чаротавая рапуха]], [[грабеньчаты трытон]] і інш. == Турызм == Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Для наведвальнікаў абсталявана некалькі экалагічных сцежак, пракладзены пешыя, веласіпедныя і водныя маршруты. У наваколллі прыроднага комплексу шмат помнікаў гісторыі і архітэктуры. У вызначаны тэрмін у заказніку дазволена паляванне і рыбалка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|174610}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/32678/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Гродзенская пушча ў ЭСБЕ] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Біясферныя рэзерваты Беларусі}} [[Катэгорыя:Заказнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пушчы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Гродзенскага раёна]] oukl6c32s7pv0mzqkm65mchic4vzxnd 5149680 5149676 2026-06-01T17:51:37Z JerzyKundrat 174 5149680 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Гродзенская пушча | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Возера Белае]] | Катэгорыя МСАП = |lat= |long= |lat_dir = |lat_deg= 53.800464|lat_min=<!--Каардынаты прыкладныя, па возеру Белае--> |lon_dir = |lon_deg= 24.217995|lon_min= |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 20903 га<ref name="ЛЗ">[http://wildlife.by/node/28 Ланшафтные заказники] {{ref-ru}}</ref> | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[2000]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Гродзенская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = Беларусь Гродзенскі раён |Шырыня карты 2 = }} Біясферны рэзерват '''«Гродзенская пушча»''' — прыродаахоўная тэрыторыя, якая знаходзіцца ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], за 15—20 км на поўнач і паўночны ўсход ад горада [[Гродна]], у міжрэччы [[Нёман|Нёмана]] і [[Котра (рака)|Котры]]<ref name="ТЭ">Гродненская пуща // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9.</ref>. З мэтай зберажэння ў прыродным стане каштоўных прыродных ландшафтаў, лясных і лугавых экалагічных сістэм, рэдкіх відаў жывёл і раслін створаны заказнік, які мае міжнародны статус ключавой батанічнай тэрыторыі. == Гісторыя == У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] пушча цягнулася ад [[Нарва (прыток Нёмана)|Нарвы]] да Гарадка<!--Не ведаю, якога :(--> і называлася '''Пераломскай пушчай'''. Падчас [[паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на тэрыторыі пушчы базаваліся партызанскія атрады паўстанцаў, у перыяд са жніўня [[1944]] па люты [[1945]] гадоў тут дзейнічала [[Армія Краёва]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] лясны масіў перайшоў да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад [[1991]] года — у межах незалежнай [[Беларусь|Беларусі]]. Біясферны рэзерват плошчай 20903 га ўтвораны ў 2007 годзе<ref name="ЛЗ"/> шляхам аб'яднання [[Сапоцкінскі біялагічны заказнік|Сапоцкінскага]] і Гожскага біялагічных заказнікаў пастанаўленнем Савету Міністраў РБ ад 27.12.2007 г. № 1833<ref name="ГПЗ">[http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik Гродненская пуща заказник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140614115945/http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik |date=14 чэрвеня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == Заказнік лічыцца адным з найбольш экалагічна чыстых месцаў у Беларусі, мае вялікае значэнне як эталон для раўнінных ландшафтаў Еўропы<ref name="ТУТ">[http://news.tut.by/society/171182.html Гродненская пуща считается одним из наиболее экологически чистых мест в Беларуси]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У рэзерваце выяўлена 57 тыпаў [[лес]]у 12 лясных фармацый<ref name="ТУТ"/>. Пераважаюць верасова-імшыстыя бары. У цэнтральнай частцы пушчы з поўначы на поўдзень цягнецца сістэма азёр, найбольшае з іх [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]]. На захад ад возера Белае ўздоўж ракі [[Стрыеўка]] ляжыць забалочанае паніжэнне з чорнаальховымі і пушыстабярозавымі лясамі, прыбалотнымі ельнікамі. На ўсход ад возера балотны масў Святое з вярховымі, пераходнымі сфагнавымі і асакова-сфагнавымі хвойнікамі і бярэзнікамі, па ўскрайках нізінныя бярэзнікі і алешнікі з сістэмай меліярацыйных каналаў<ref>БелСЭ, 1979</ref>. == Флора == У флоры выяўлены 801 від сасудзістых раслін і 770 відаў пакрытанасенных, якія адносяцца да 425 родаў і 111 сямействаў. На тэрыторыі заказніка растуць 19 відаў ахоўных раслін, у тым ліку {{bt-bellat|тайнік яйцападобны|Listera ovata}}, {{bt-bellat|баранец звычайны|}}, {{bt-bellat|Сіела{{!}}сіела прамая|Berula erecta}}, {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat|сон лугавы|Pulsatilla pratensis}}, {{bt-bellat|мнаганожка звычайная|Polypodium vulgare}}, {{bt-bellat|гладыёлус чарапіцападобны|Gladiolus imbricatus}}, {{bt-bellat|кураслеп лясны|Anemone sylvestris}}, {{bt-bellat||Cenolophium denudatum}}, {{bt-bellat|гарычка крыжападобная|Gentiana cruciata}}, {{bt-bellat|святаяннік горны|Hypericum montanum}}, {{bt-bellat|Аднацветка{{!}}аднацветка аднакветная|Moneses uniflora}}, {{bt-bellat|кастрэц Бенякена|Bromopsis benekenii}}, {{bt-bellat|лопух дуброўны|Arctium nemorosum}}, {{bt-bellat|чараўнік зеленакветкавы|Platanthera chlorantha}}, {{bt-bellat|тайнік сэрцападобны|Listera cordata}}, {{bt-bellat|шчамяліца мякенькая|Pulmonaria mollis}}<ref name="ГПЗ"/><ref name="ТУТ"/>. Некаторыя віды раслін, напрыклад, {{bt-bellat|бурачок Гмеліна|Alyssum gmelinii}}, {{bt-bellat||Pulsatilla bohemica}}, {{bt-bellat||Festuca psammophila}}, выяўленыя ў Беларусі толькі на гэтай тэрыторыі<ref name="АП">[http://respublika.info/4900/nature/article35905/ Августовская пуща: компромисс с человеком возможен]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Фаўна == Устаноўлена пражыванне 224 відаў наземных пазваночных жывёл, з якіх 41 належыць да сысуноў, 131 — птушак, 5 — рэптылій і 12 — да амфібій. Да ахоўных адносіцца 37 відаў жывёл<ref name="ТУТ"/>, у тым ліку [[зубр]], [[барсук]], [[рысь]], [[звычайны зімародак]], [[скапа]], [[трохпальцы дзяцел]], белая чапля, [[ручаёвая стронга]], [[еўрапейскі харыус]], [[чаротавая рапуха]], [[грабеньчаты трытон]] і інш. == Турызм == Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Для наведвальнікаў абсталявана некалькі экалагічных сцежак, пракладзены пешыя, веласіпедныя і водныя маршруты. У наваколллі прыроднага комплексу шмат помнікаў гісторыі і архітэктуры. У вызначаны тэрмін у заказніку дазволена паляванне і рыбалка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|174610}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/32678/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Гродзенская пушча ў ЭСБЕ] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Біясферныя рэзерваты Беларусі}} [[Катэгорыя:Заказнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пушчы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Гродзенскага раёна]] r29mrwgbeqobgxk8jd1m5nbk1xn154w 5149681 5149680 2026-06-01T17:54:12Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5149681 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Гродзенская пушча | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Возера Белае]] | Катэгорыя МСАП = |lat= |long= |lat_dir = |lat_deg= 53.800464|lat_min=<!--Каардынаты прыкладныя, па возеру Белае--> |lon_dir = |lon_deg= 24.217995|lon_min= |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 20903 га<ref name="ЛЗ">[http://wildlife.by/node/28 Ланшафтные заказники] {{ref-ru}}</ref> | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[2000]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Гродзенская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = Беларусь Гродзенскі раён |Шырыня карты 2 = }} Біясферны рэзерват '''«Гродзенская пушча»''' — прыродаахоўная тэрыторыя, якая знаходзіцца ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], за 15—20 км на поўнач і паўночны ўсход ад горада [[Гродна]], у міжрэччы [[Нёман|Нёмана]] і [[Котра (рака)|Котры]]<ref name="ТЭ">Гродненская пуща // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9.</ref>. З мэтай зберажэння ў прыродным стане каштоўных прыродных ландшафтаў, лясных і лугавых экалагічных сістэм, рэдкіх відаў жывёл і раслін створаны заказнік, які мае міжнародны статус ключавой батанічнай тэрыторыі. == Гісторыя == У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] пушча цягнулася ад [[Нарва (прыток Нёмана)|Нарвы]] да Гарадка<!--Не ведаю, якога :(--> і называлася '''Пераломскай пушчай'''. Падчас [[паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на тэрыторыі пушчы базаваліся партызанскія атрады паўстанцаў, у перыяд са жніўня [[1944]] па люты [[1945]] гадоў тут дзейнічала [[Армія Краёва]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] лясны масіў перайшоў да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад [[1991]] года — у межах незалежнай [[Беларусь|Беларусі]]. Біясферны рэзерват плошчай 20903 га ўтвораны ў 2007 годзе<ref name="ЛЗ"/> шляхам аб'яднання [[Сапоцкінскі біялагічны заказнік|Сапоцкінскага]] і Гожскага біялагічных заказнікаў пастанаўленнем Савету Міністраў РБ ад 27.12.2007 г. № 1833<ref name="ГПЗ">[http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik Гродненская пуща заказник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140614115945/http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik |date=14 чэрвеня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == Ахоўная тэрыторыя плошчай з’яўляецца часткай буйнога ляснога масіву на мяжы Беларусі, Літвы і Польшчы. Рэльеф уяўляе сабой хвалістую водна-ледавіковую раўніну з невялікімі вярховымі і пераходнымі балотамі. Гідраграфічная сетка прадстаўлена рэкамі Нёман, [[Чорная Ганча]], [[Марыха]], [[Шляміца]], азёрамі і крыніцамі. На паўднёвай мяжы заказніка знаходзіцца [[Аўгустоўскі канал]] — гідратэхнічнае збудаванне першай паловы ХІХ ст. Заказнік лічыцца адным з найбольш экалагічна чыстых месцаў у Беларусі, мае вялікае значэнне як эталон для раўнінных ландшафтаў Еўропы<ref name="ТУТ">[http://news.tut.by/society/171182.html Гродненская пуща считается одним из наиболее экологически чистых мест в Беларуси]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У рэзерваце выяўлена 57 тыпаў [[лес]]у 12 лясных фармацый<ref name="ТУТ"/>. Пераважаюць верасова-імшыстыя бары. У цэнтральнай частцы пушчы з поўначы на поўдзень цягнецца сістэма азёр, найбольшае з іх [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]]. На захад ад возера Белае ўздоўж ракі [[Стрыеўка]] ляжыць забалочанае паніжэнне з чорнаальховымі і пушыстабярозавымі лясамі, прыбалотнымі ельнікамі. На ўсход ад возера балотны масў Святое з вярховымі, пераходнымі сфагнавымі і асакова-сфагнавымі хвойнікамі і бярэзнікамі, па ўскрайках нізінныя бярэзнікі і алешнікі з сістэмай меліярацыйных каналаў<ref>БелСЭ, 1979</ref>. == Флора == У флоры выяўлены 801 від сасудзістых раслін і 770 відаў пакрытанасенных, якія адносяцца да 425 родаў і 111 сямействаў. На тэрыторыі заказніка растуць 19 відаў ахоўных раслін, у тым ліку {{bt-bellat|тайнік яйцападобны|Listera ovata}}, {{bt-bellat|баранец звычайны|}}, {{bt-bellat|Сіела{{!}}сіела прамая|Berula erecta}}, {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat|сон лугавы|Pulsatilla pratensis}}, {{bt-bellat|мнаганожка звычайная|Polypodium vulgare}}, {{bt-bellat|гладыёлус чарапіцападобны|Gladiolus imbricatus}}, {{bt-bellat|кураслеп лясны|Anemone sylvestris}}, {{bt-bellat||Cenolophium denudatum}}, {{bt-bellat|гарычка крыжападобная|Gentiana cruciata}}, {{bt-bellat|святаяннік горны|Hypericum montanum}}, {{bt-bellat|Аднацветка{{!}}аднацветка аднакветная|Moneses uniflora}}, {{bt-bellat|кастрэц Бенякена|Bromopsis benekenii}}, {{bt-bellat|лопух дуброўны|Arctium nemorosum}}, {{bt-bellat|чараўнік зеленакветкавы|Platanthera chlorantha}}, {{bt-bellat|тайнік сэрцападобны|Listera cordata}}, {{bt-bellat|шчамяліца мякенькая|Pulmonaria mollis}}<ref name="ГПЗ"/><ref name="ТУТ"/>. Некаторыя віды раслін, напрыклад, {{bt-bellat|бурачок Гмеліна|Alyssum gmelinii}}, {{bt-bellat||Pulsatilla bohemica}}, {{bt-bellat||Festuca psammophila}}, выяўленыя ў Беларусі толькі на гэтай тэрыторыі<ref name="АП">[http://respublika.info/4900/nature/article35905/ Августовская пуща: компромисс с человеком возможен]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Фаўна == Устаноўлена пражыванне 224 відаў наземных пазваночных жывёл, з якіх 41 належыць да сысуноў, 131 — птушак, 5 — рэптылій і 12 — да амфібій. Да ахоўных адносіцца 37 відаў жывёл<ref name="ТУТ"/>, у тым ліку [[зубр]], [[барсук]], [[рысь]], [[звычайны зімародак]], [[скапа]], [[трохпальцы дзяцел]], белая чапля, [[ручаёвая стронга]], [[еўрапейскі харыус]], [[чаротавая рапуха]], [[грабеньчаты трытон]] і інш. == Турызм == Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Для наведвальнікаў абсталявана некалькі экалагічных сцежак, пракладзены пешыя, веласіпедныя і водныя маршруты. У наваколллі прыроднага комплексу шмат помнікаў гісторыі і архітэктуры. У вызначаны тэрмін у заказніку дазволена паляванне і рыбалка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|174610}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/32678/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Гродзенская пушча ў ЭСБЕ] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Біясферныя рэзерваты Беларусі}} [[Катэгорыя:Заказнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пушчы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Гродзенскага раёна]] 2l129g03lw9vsym9d33josg1rk77vim 5149682 5149681 2026-06-01T17:55:28Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5149682 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Гродзенская пушча | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Возера Белае]] | Катэгорыя МСАП = |lat= |long= |lat_dir = |lat_deg= 53.800464|lat_min=<!--Каардынаты прыкладныя, па возеру Белае--> |lon_dir = |lon_deg= 24.217995|lon_min= |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 20903 га<ref name="ЛЗ">[http://wildlife.by/node/28 Ланшафтные заказники] {{ref-ru}}</ref> | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[2000]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Гродзенская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = Беларусь Гродзенскі раён |Шырыня карты 2 = }} Біясферны рэзерват '''«Гродзенская пушча»''' — прыродаахоўная тэрыторыя, якая знаходзіцца ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], за 15—20 км на поўнач і паўночны ўсход ад горада [[Гродна]], у міжрэччы [[Нёман|Нёмана]] і [[Котра (рака)|Котры]]<ref name="ТЭ">Гродненская пуща // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.— 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9.</ref>. З мэтай зберажэння ў прыродным стане каштоўных прыродных ландшафтаў, лясных і лугавых экалагічных сістэм, рэдкіх відаў жывёл і раслін створаны заказнік, які мае міжнародны статус ключавой батанічнай тэрыторыі. == Гісторыя == У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] пушча цягнулася ад [[Нарва (прыток Нёмана)|Нарвы]] да Гарадка<!--Не ведаю, якога :(--> і называлася '''Пераломскай пушчай'''. Падчас [[паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на тэрыторыі пушчы базаваліся партызанскія атрады паўстанцаў, у перыяд са жніўня [[1944]] па люты [[1945]] гадоў тут дзейнічала [[Армія Краёва]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] лясны масіў перайшоў да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад [[1991]] года — у межах незалежнай [[Беларусь|Беларусі]]. Біясферны рэзерват плошчай 20903 га ўтвораны ў 2007 годзе<ref name="ЛЗ"/> шляхам аб'яднання [[Сапоцкінскі біялагічны заказнік|Сапоцкінскага]] і Гожскага біялагічных заказнікаў пастанаўленнем Савету Міністраў РБ ад 27.12.2007 г. № 1833<ref name="ГПЗ">[http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik Гродненская пуща заказник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140614115945/http://www.krasnayakniga.ru/grodnenskaya-pushcha-zakaznik |date=14 чэрвеня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == Ахоўная тэрыторыя плошчай з’яўляецца часткай буйнога ляснога масіву на мяжы Беларусі, Літвы і Польшчы. Рэльеф уяўляе сабой хвалістую водна-ледавіковую раўніну з невялікімі вярховымі і пераходнымі балотамі. Гідраграфічная сетка прадстаўлена рэкамі Нёман, [[Чорная Ганча]], [[Марыха]], [[Шляміца]], азёрамі і крыніцамі. На паўднёвай мяжы заказніка знаходзіцца [[Аўгустоўскі канал]] — гідратэхнічнае збудаванне першай паловы ХІХ ст. Заказнік лічыцца адным з найбольш экалагічна чыстых месцаў у Беларусі, мае вялікае значэнне як эталон для раўнінных ландшафтаў Еўропы<ref name="ТУТ">[http://news.tut.by/society/171182.html Гродненская пуща считается одним из наиболее экологически чистых мест в Беларуси]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У рэзерваце выяўлена 57 тыпаў [[лес]]у 12 лясных фармацый<ref name="ТУТ"/>. Пераважаюць верасова-імшыстыя бары. Большая частка прыроднага комплексу ўкрыта лесам з [[хвоя звычайная|хвоі]]. Зрэдку трапляюцца ўчасткі з бярозай, елкай, асінай. Асаблівую каштоўнасць уяўляюць высокаўзроставыя ліпавыя, дубовыя і ясянёвыя лясы. У цэнтральнай частцы пушчы з поўначы на поўдзень цягнецца сістэма азёр, найбольшае з іх [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]]. На захад ад возера Белае ўздоўж ракі [[Стрыеўка]] ляжыць забалочанае паніжэнне з чорнаальховымі і пушыстабярозавымі лясамі, прыбалотнымі ельнікамі. На ўсход ад возера балотны масў Святое з вярховымі, пераходнымі сфагнавымі і асакова-сфагнавымі хвойнікамі і бярэзнікамі, па ўскрайках нізінныя бярэзнікі і алешнікі з сістэмай меліярацыйных каналаў<ref>БелСЭ, 1979</ref>. == Флора == У флоры выяўлены 801 від сасудзістых раслін і 770 відаў пакрытанасенных, якія адносяцца да 425 родаў і 111 сямействаў. На тэрыторыі заказніка растуць 19 відаў ахоўных раслін, у тым ліку {{bt-bellat|тайнік яйцападобны|Listera ovata}}, {{bt-bellat|баранец звычайны|}}, {{bt-bellat|Сіела{{!}}сіела прамая|Berula erecta}}, {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat|сон лугавы|Pulsatilla pratensis}}, {{bt-bellat|мнаганожка звычайная|Polypodium vulgare}}, {{bt-bellat|гладыёлус чарапіцападобны|Gladiolus imbricatus}}, {{bt-bellat|кураслеп лясны|Anemone sylvestris}}, {{bt-bellat||Cenolophium denudatum}}, {{bt-bellat|гарычка крыжападобная|Gentiana cruciata}}, {{bt-bellat|святаяннік горны|Hypericum montanum}}, {{bt-bellat|Аднацветка{{!}}аднацветка аднакветная|Moneses uniflora}}, {{bt-bellat|кастрэц Бенякена|Bromopsis benekenii}}, {{bt-bellat|лопух дуброўны|Arctium nemorosum}}, {{bt-bellat|чараўнік зеленакветкавы|Platanthera chlorantha}}, {{bt-bellat|тайнік сэрцападобны|Listera cordata}}, {{bt-bellat|шчамяліца мякенькая|Pulmonaria mollis}}<ref name="ГПЗ"/><ref name="ТУТ"/>. Некаторыя віды раслін, напрыклад, {{bt-bellat|бурачок Гмеліна|Alyssum gmelinii}}, {{bt-bellat||Pulsatilla bohemica}}, {{bt-bellat||Festuca psammophila}}, выяўленыя ў Беларусі толькі на гэтай тэрыторыі<ref name="АП">[http://respublika.info/4900/nature/article35905/ Августовская пуща: компромисс с человеком возможен]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Фаўна == Устаноўлена пражыванне 224 відаў наземных пазваночных жывёл, з якіх 41 належыць да сысуноў, 131 — птушак, 5 — рэптылій і 12 — да амфібій. Да ахоўных адносіцца 37 відаў жывёл<ref name="ТУТ"/>, у тым ліку [[зубр]], [[барсук]], [[рысь]], [[звычайны зімародак]], [[скапа]], [[трохпальцы дзяцел]], белая чапля, [[ручаёвая стронга]], [[еўрапейскі харыус]], [[чаротавая рапуха]], [[грабеньчаты трытон]] і інш. == Турызм == Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Для наведвальнікаў абсталявана некалькі экалагічных сцежак, пракладзены пешыя, веласіпедныя і водныя маршруты. У наваколллі прыроднага комплексу шмат помнікаў гісторыі і архітэктуры. У вызначаны тэрмін у заказніку дазволена паляванне і рыбалка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|174610}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/32678/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Гродзенская пушча ў ЭСБЕ] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Біясферныя рэзерваты Беларусі}} [[Катэгорыя:Заказнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пушчы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Гродзенскага раёна]] hfwpjwdqh49scb4ovxg8jmw2crhbhxh Гняздо 0 100158 5149771 4421363 2026-06-02T00:00:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149771 wikitext text/x-wiki [[Выява:Birds nest.jpg|thumb|right|250px|Гняздо з птушанятамі]] '''Гняздо''' — збудаванне, якое будуецца рознымі [[Біялагічны від|відамі]] [[Жывёлы|жывёл]] і служыць як месца для сну, жылля, вывядзення і гадавання нашчадкаў. [[File:Aist-1.JPG|thumb|Гняздо [[Белы бусел|белага бусла]] з птушанятамі]] Сярод [[Пазваночныя|пазваночных]] жывёл гнёзды будуюць некаторыя [[рыбы]], [[земнаводныя]], [[паўзуны]], большасць [[Птушкі|птушак]], некаторыя [[млекакормячыя]].<br /> У залежнасці ад біялагічнага віду і раёна пражывання знешні выгляд, выкарыстоўваемы матэрыял, а таксама размяшчэнне гнёздаў могуць істотна адрознівацца. Некаторыя віды будуюць гнёзды розных тыпаў у залежнасці ад прызначэння. Гнёзды могуць размяшчацца на [[дрэва]]х, пад [[Страха|стрэхамі]], у дуплах і на зямлі. Гнёзды [[драпежныя птушкі|драпежных птушак]], як правіла, размешчаны ў вельмі цяжкадаступных месцах сярод скал ў [[Горы|гарах]], радзей — на высокіх дрэвах. У млекакормячых ([[суслікі]], [[суркі]]) гнёзды знаходзяцца ў [[Нара|норах]] у гнездавых камерах Многія млекакормячыя і буйныя птушкі выкарыстоўваюць пабудаваныя гнёзды на працягу некалькіх гадоў і дзесяцігоддзяў. == Гл. таксама == * [[Інкубацыя яйкаў]] * [[Гнездавы паразітызм]] == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Биологический энциклопедический словарь|адказны=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.|выданне=2-е изд., исправл.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1989|старонкі=144—145|старонак=864|isbn=5-85270-002-9|тыраж=150&nbsp;600}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00019/02700.htm}} * [http://crabo.ru/news/fotografii_ptichikh_gnezd/2011-06-11-135 Фатаграфіі птушыных гнёздаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250124204838/https://crabo.ru/news/fotografii_ptichikh_gnezd/2011-06-11-135 |date=24 студзеня 2025 }} [[Катэгорыя:Збудаванні жывёл]] lnapch3s9ejn46hgben55c75yiu71t1 Георг Тракль 0 106116 5149596 5045734 2026-06-01T14:02:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149596 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Георг Тракль'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-de|Georg Trakl}}; {{ВД-Прэамбула}}) — аўстрыйскі [[паэт]], найбуйнейшы прадстаўнік [[экспрэсіянізм]]у. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1887 годзе. Пры жыцці паэта выйшаў усяго адзін зборнік «Вершы» (Gedichte, 1913). З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Тракль быў мабілізаваны, але, пакутуючы на [[дэпрэсія|дэпрэсію]], ён рабіў спробы скончыць жыццё [[самагубства]]м. Адна з іх была паспяховай — Георг Тракль памёр у бальнічнай палаце 3 лістапада 1914 года ад перадазіроўкі [[какаін]]у. Яго творчасць зрабіла моцны ўплыў на развіццё нямецкамоўнай паэзіі. == Творчасць == Вершаваная спадчына Тракля невялікая па аб’ёме, але аказала значны ўплыў на развіццё нямецкамоўнай паэзіі. Трагічнае светаадчуванне, пранізлівыя вершы паэта, сімвалічная ўскладненасць вобразаў, эмацыйная насычанасць і сугестыўная сіла верша, зварот да тэм смерці, распаду і дэградацыі дазваляюць прылічыць Тракля да [[экспрэсіянізм|экспрэсіяністаў]], хоць сам ён фармальна не належаў ні да адной паэтычнай групоўкі. == Беларускія пераклады == * Выбраная лірыка. Пераклалі з нямецкай [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]], [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]. — Мн., 2018 (серыя «Паэты планеты»). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тракль Георг|[[Ева Аляксандраўна Лявонава|Лявонава Е. А.]]|499—500}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Georg Trakl}} * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4528 Вершы ў перакладзе Васіля Сёмухі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008183751/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4528 |date=8 кастрычніка 2020 }} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?query=Woe%3D118623575&method=simpleSearch Георг Тракль] на Deutschen Nationalbibliothek * [[Наталля Ламека]]. [http://prajdzisvet.org/critique/5-mifaprastora-paezii-h-traklia.html Міфапрастора паэзіі Г. Тракля] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тракль Георг}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Паэты-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-экспрэсіяністы]] 9trgl3aikyudow65j41jg2l36872ckw Маньчжоу-го 0 107917 5149780 5149195 2026-06-02T04:04:20Z DenisBorum 139498 5149780 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = 滿洲國 <br /> <small>''Маньчжоу-го / Mǎnzhōuguó''</small> <br /> Дзяржава Маньчжурыя <br /> <small>(1932–1934)</small> <br /> 大滿洲帝國 <br /> <small>''Даманьчжоу-дзіго / Dà Mǎnzhōu Dìguó''</small> <br /> Вялікая Маньчжурская Імперыя <br /> <small>(1934–1945)</small> |сцяг = Flag of Manchukuo.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Маньчжоу-го]] |герб = Emblem of the Emperor of Manchukuo.svg |апісанне_герба = [[Герб Маньчжоу-го]] |карта = Manchukuo in the Greater East Asia Co-Prosperity Sphere (orthographic projection).svg |апісанне = Маньчжоу-го выдзелена чырвоным. Японская імперыя - ружовым. |p1 = Кітайская Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Republic of China.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[1 сакавіка]] [[1932]] |ліквідавана = [[19 жніўня]] [[1945]] |s1 = Кітайская Рэспубліка |flag_s1 = Flag of the Republic of China.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Сіньцзін]] |гарады = [[Сіньцзін]], [[Фэньцянь]], [[Маньчжоўлі]], [[Харбін]], [[Чэндэ]] |мова = [[Кітайская мова]]{{няма АК|7|10|2010}} |валюта = [[Юань Маньчжоу-го]] |плошча = 984,195 км² |насельніцтва = [[кітайцы]], [[японцы]], [[карэйцы]], [[маньчжуры]], [[рускія]] |форма праўлення = Імперыя |дынастыя = [[Айсін Гёра]] |тытул_кіраўнікоў = Вярхоўны кіраўнік |кіраўнік1 = [[Пу І]] |год_кіраўніка1 = 1932—1934 |тытул_кіраўнікоў2 = Імператар |кіраўнік2 = [[Пу І]] |год_кіраўніка2 = 1934—1945 |тытул_кіраўнікоў3 = Прэм’ер-міністр |кіраўнік3 = [[Чжэн Сяасюй]] |год_кіраўніка3 = 1932—1935 |кіраўнік4 = [[Чжан Цзінхуэй]] |год_кіраўніка4 = 1935—1945 |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = 1932 |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = 1945 |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = |гімн=Дзяржаўны гімн Маньчжоу-го<br />(1933—1942)<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:Manchukuo National Anthem 1933-1942 Chinese Korean.ogg]]</div><br />(1942—1945)<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:Manchukuo National Anthem 1942.ogg]]</div> }} '''Маньчжоу-го''' — [[Марыянетачная дзяржава|марыянеткавая дзяржава]], залежная ад [[Японская імперыя|Японскай імперыі]], якая існавала на тэрыторыі [[Маньчжурыя|Паўночна-Усходняга Кітая]] ў 1932–1945 гг. Першапачаткова была рэспублікай '''Маньчжурская дзяржава''', а з 1934 года стала [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]] '''Вялікая Маньчжурская імперыя'''. Маньчжоу-го з’явілася ў выніку [[Мукдэнскі інцыдэнт|Мукдэнскага інцыдэнту]], калі японская [[Квантунская армія]] ўзяла штурмам крэпасць [[Мукдэн]] і захапіла рэгіён, устанавіўшы сваю ваенную адміністрацыю. Праз год афіцыйным кіраўніком дзяржавы (спачатку [[рэгент]]ам) стаў Пу І, апошні [[імператар]] з [[Дынастыя Цын|дынастыі Цын]]. Маньчжоу-го спыніла існаванне падчас [[Маньчжурская аперацыя|савецкага ўварвання ў Маньчжурыю]] ў жніўні 1945 года. Чырвоная армія ў канцы вайны з Японіяй перадала тэрыторыю кітайскім камуністам, у 1949 годзе Маньчжурыя ўвайшла ў склад [[КНР]]. Сталіца дзяржавы — [[Чанчунь|Сіньцзін (цяпер — Чанчунь)]]. == Перадумовы == У XVII стагоддзі плямёны [[Маньчжуры|маньчжураў]], захапіўшы Кітай, утварылі [[Імперыя Цын|Імперыю Цын]]. У другой палове XIX стагоддзя Імперыя Цын трапіла ў заняпад, што звязана з яе палітыкай ізаляцыянізму. Паслаблены Кітай стаў аб’ектам інтарэсаў іншых вялікіх дзяржаў, у першую чаргу — [[Японская імперыя|Японскай]] і [[Расійская імперыя|Расійскай]] імперый, якія сталі весці саперніцтва за ўплыў на тэрыторыі Кітая. У 1860 годзе Расія і Імперыя Цын падпісалі Пекінскі трактат, які зацвярджаў мяжу паміж гэтымі дзяржавамі — Маньчжурыя была падзелена па рацэ Амур (тэрыторыя, якую атрымала Расія, у Кітаі называлі Знешняй Маньчжурыяй). Далейшае паслабленне Цынскай дзяржавы прывяло да росту ўплыву Расійскай імперыі ўжо ў самой Маньчжурыі — была пабудавана [[Кітайска-Усходняя чыгунка]], для сувязі з [[Порт-Артур (Расія)|Порт-Артурам]] і [[Уладзівасток]]ам. Яна праходзіла праз адзін з найважнейшых гарадоў Маньчжурыі — Харбін. У далейшым расійскае кіраўніцтва разглядала праект «Жаўтаросія» — па каланізацыі рускімі паўночнай часткі Кітая, асновай якога і паслужыла б тэрыторыя вакол чыгункі. Супрацьстаянне дзвюх дзяржаў за ўплыў у рэгіёне прывяло да [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў]], якую Расія прайграла. Расійскае ўладарства над Маньчжурыяй замянілася на японскае. == Гісторыя == У 1911 годзе адбылася антыманархічная [[Сіньхайская рэвалюцыя]], у выніку якой Цынская імперыя была ліквідавана, а Кітай быў абвешчаны рэспублікай. Шасцігадовы імператар [[Пу І]] перастаў быць афіцыйным кіраўніком дзяржавы, але за ім захавалі тытул і права жыць у [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]]. Калі маладому імператару споўнілася 18 гадоў, яго выгналі з Забароненага горада і пазбавілі ўсіх тытулаў. Пу І пасяліўся ў [[Японская канцэсія ў Цяньцзіне|японскай канцэсіі ў Цяньцзіне]]. З гэтага часу Японія будзе мець вялікі ўплыў на выгнанага імператара. Да 1930 года камандаванне [[Квантунская армія|Квантунскай арміі]], якая ахоўвала японскую частку [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]], складае план поўнага захопу Маньчжурыі. У ноч з 18 на 19 верасня 1931 года японскія жаўнеры ўзарвалі ўчастак чыгункі, выдаўшы гэта за правакацыю з боку кітайцаў. Японцы пачалі абстрэл і штурм кітайскіх крэпасцей [[Бэйдаін]] і [[Мукдэн]]. Урад [[Чан Кайшы|Чана Кайшы]] не мог дапамагчы сваім войскам у Маньчжурыі, і ім даводзілася адступаць. У выніку, Маньчжурыя цалкам акупавана японскімі войскамі. [[Файл:Puyi-colorized.jpg|міні|Імператар Пу І ў форме галоўнакамандуючага арміі Маньчжоу-го]] 1 сакавіка 1932 года абвешчана Маньчжурская дзяржава. Каб апраўдаць стварэнне гэтай дзяржавы, японцы запрасілі Пу І стаць яе кіраўніком. У 1934 годзе Пу І абвешчаны імператарам, а Маньчжоу-го атрымала афіцыйную назву Вялікая Маньчжурская імперыя. Праз японскія інвестыцыі ў Маньчжоу-го праведзена індустрыялізацыя, у краіне сталі здабываць прыродныя рэсурсы. У 1939 годзе войскі Маньчжоу-го прымалі ўдзел у баявых сутыкненнях супраць савецка-мангольскіх сіл на [[Халхін-гол (рака)|Халхін-голе]]. У жніўні 1945 года Чырвоная Армія абвясціла вайну Японіі і пачала наступленне на тэрыторыю Маньчжоу-го. 18 жніўня імператар Пу І адрокся ад стальца, дзяржава Маньчжоу-го спыніла існаванне. Пу І спрабаваў збегчы ў Японію, каб здацца амерыканскім войскам, але, калі рыхтаваўся да адлёту, савецкія дэсантнікі захапілі аэрапорт і ўзялі імператара ў палон. == Міжнародны статус == У 1932 годзе [[Ліга Нацый|Ліга нацый]] стварыла спецыяльную камісію пад кіраўніцтвам [[Віктар Бульвер-Літан|Віктара Бульвера-Літана]], якую адправілі ў Маньчжурыю для вызначэння абставін [[Мукдэнскі інцыдэнт|Мукдэнскага інцыдэнту]]. У [[Справаздача Літана|выніковай справаздачы]] камісіі было зафіксавана, што ўсе японскія дзеянні былі спланаванай агрэсіяй, а Маньчжурыя прызнавалася тэрыторыяй [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітая]]. Да таго ж японская заява, што Кітай — дэзарганізаваная дзяржава, не была прызнана. У дакладзе таксама адзначалася, што дзяржава Маньчжоу-го створана па волі Японіі, але без волі народа, які жыве на гэтай тэрыторыі. Японія прызнавалася парушальніцай міжнародных дамоў і [[Статут Лігі нацый|Статута Лігі нацый]]. [[Файл:Foreign recognition of Manchukuo.png|300px|thumb|Краіны, якія прызналі Маньчжоу-го: Аранжавым — Японія, жоўтым — яе хаўруснікі, зялёным — астатнія краіны.]] Маньчжоу-го адразу прызнана [[Японская імперыя|Японіяй]], у далейшым — яе [[Азіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|хаўруснікамі]] (у тым ліку [[Праяпонскі ўрад Кітая|праяпонскім урадам Кітая]]). З еўрапейскіх краін яе прызналі [[Трэці рэйх|Германія]] і яе [[Краіны Восі|хаўруснікі]], а таксама [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Акрамя гэтага, Маньчжоу-го прызналі [[Сальвадор]] і [[Дамініканская Рэспубліка]]. == Адміністрацыйны падзел == [[File:Manchuoku regions1937 bel.png|міні|Правінцыі Маньчжоу-го на 1939 год.]] За кароткі час існавання (1932—1945) у Маньчжоу-го часта праводзілі адміністрацыйныя рэформы. Ніжэй — табліца рэгіёнаў, якія існавалі ў розныя гады: {|class="wikitable" |- !colspan="6"|Год |- !1932 !1934 !1937 !1939 !1941 !1943 |- |rowspan="4"|[[Хэйлунцзян|Лунцзян]]<br />龍江省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |- |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |- |rowspan="2"|Лунцзян<br />龍江省 |rowspan="2"|Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |- |rowspan="2"|[[Бэянь]] <br />北安省 |rowspan="2"|Бэянь<br />北安省 |rowspan="2"|Бэянь<br />北安省 |- |rowspan="6"|[[Гірын|Цзылінь]]<br />吉林省 |rowspan="4"|Біньцзян<br />濱江省 |rowspan="2"|Біньцзян<br />濱江省 |- |Біньцзян<br />濱江省 |Біньцзян<br />濱江省 |Біньцзян<br />濱江省 |- |rowspan="2"|[[Муданьцзян]] <br />牡丹江省 |Муданьцзян<br />牡丹江省 |Муданьцзян<br />牡丹江省 |rowspan="3"|Аб’яднаны<br />Дунмань<br />東満総省 |- |Дунань<br />東安省 |Дунань<br />東安省 |- |[[Цзяньдао]]<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |- |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |- |rowspan="5"|[[Фэнцянь]]<br />奉天省 |rowspan="2"|Аньдун<br />安東省 |rowspan="2"|Аньдун<br />安東省 |[[Даньдун|Аньдун]] <br />安東省 |Аньдун<br />安東省 |Аньдун<br />安東省 |- |[[Тунхуа]]<br />通化省 |Тунхуа<br />通化省 |Тунхуа<br />通化省 |- |rowspan="2"|[[Фэнцянь]]<br />奉天省 |rowspan="2"|Фэнцянь<br />奉天省 |rowspan="2"|Фэнцянь<br />奉天省 |Фэнцянь<br />奉天省 |Фэнцянь<br />奉天省 |- |[[Сыпін]]<br />四平省 |Сыпін<br />四平省 |- |[[Цзыньчжоу]]<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |- |rowspan="4"|[[Сінань]]<br />興安省 |rowspan="4"| Сінань<br />興安省 |rowspan="4"| Сінань<br />興安省 |Паўночны Сінань<br />興安北省 |Паўночны Сінань<br />興安北省 |rowspan="4"|Аб’яднаны<br />Сінань<br />興安総省 |- |Усходні Сінань<br />興安東省 |Усходні Сінань<br />興安東省 |- |Паўднёвы Сінань<br />興安南省 |Паўднёвы Сінань<br />興安南省 |- |Заходні Сінань<br />興安西省 |Заходні Сінань<br />興安西省 |- | - |[[Жэхэ]]<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |- |[[Чанчунь|Сіньцзін]]<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |} == Палітыка == Звычайна гісторыкі разглядаюць Маньчжоу-го як марыянетачную дзяржаву Японскай імперыі, абгрунтоўваючы гэта моцнай вайсковай прысутнасцю і строгім кантролем за ўрадам дзяржавы. У кітайскай гістарыяграфіі яе звычайна называюць «Вэй Маньчжоу-го» (Фальшывая Маньчжурская дзяржава). З 1934 года Маньчжоу-го абвяшчалася [[Манархія|манархіяй]]. Імператар кіраваў краінай, абапіраючыся на [[Дзяржаўны Савет]] (кіт. 國務院) — фактычна, урад, у які ўваходзілі міністры, кожны з якіх меў намесніка, пастаўленага Японіяй. Галоўнакамандуючы [[Квантунская армія|Квантунскай арміяй]] таксама быў і паслом Японіі ў дзяржаве. Ён меў права вета на ўсе рашэнні імператара Маньчжоу-го, а таксама ўдзельнічаў у прызначэнні японскіх намеснікаў міністраў у Дзяржаўным савеце. Таксама існаваў Заканадаўчы савет, роля якога зводзілася да фармальнага ўхвалення пастаноў Дзяржсавета. У Маньчжоу-го была адзіная дазволеная палітычная партыя, якая падпарадкоўвалася ўраду — [[Таварыства згоды Маньчжоу-го]] (кіт. 滿洲國協和會, у англамоўных крыніцах ''Concordia Association''). Акрамя яе арганізаваць палітычныя арганізацыі было дазволена толькі некаторым эмігранцкім групам, напрыклад, рускім ([[Расійская фашысцкая партыя]]). == Пошта і паштовыя маркі == Першыя [[Паштовая марка|маркі]] «Паштовай службы Маньчжурскай дзяржавы» выйшлі 28 чэрвеня 1932 года. Яны мелі розны намінал і маглі быць з двума тыпамі малюнкаў — з [[Пагада|пагадай]] у [[Ляаян]]е і з партрэтам імператара Пу І. З 1934 года, у сувязі са зменай назвы дзяржавы, новы выпуск марак выйшаў з надпісам «Паштовая служба Маньчжурскай імперыі». З 1935 года выпускаліся маркі з малюнкам герба Маньчжоу-го. З 1937 года да ліквідацыі дзяржавы ў 1945 годзе выходзілі [[Памятная марка|памятныя маркі]] ў гонар прыняцця новых законаў, гадавіны стварэння Маньчжоу-го, і ў гонар Японіі (напрыклад, да 2600-годдзя японскай дзяржавы ў 1940 годзе). Апошні выпуск паштовых марак Маньчжоу-го адбыўся 2 мая 1945 года, у гонар 10-годдзя імператарскага ўказа «Адна дабрадзейнасць, адно сэрца», выдадзенага ў знак салідарнасці Маньчжоу-го з Японіяй. Пасля ліквідацыі дзяржавы паштовыя службы маньчжурскага рэгіёна працягвалі выкарыстоўваць маркі Маньчжоу-го, якія захаваліся, робячы на іх наддрукоўкі «[[Кітайская рэспубліка]]» на кітайскай мове. == Гл. таксама == * [[Японскае ўварванне ў Маньчжурыю 1931]] * [[Япона-кітайская вайна 1937-1945]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маньчжоу-го||97}} == Спасылкі == {{commons|Category:Manchukuo}} {{Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] [[Катэгорыя:Маньчжурыя]] taegz1xbuvihkmjhxb8dkdbq5c71b50 Георгій Хрысанфавіч Даўгяла 0 109819 5149623 5054593 2026-06-01T15:28:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149623 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = Георгій Хрысанфавіч Даўгяла.jpg }} {{Цёзкі2|Даўгяла}} '''Георгій Хрысанфавіч Даўгя́ла''' ({{ДН|9|12|1902|26|11}}, [[Віцебск]] — {{ДС|29|7|1974}}, [[Мінск]]) — беларускі вучоны-тэрапеўт. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1955), [[прафесар]] (1956). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1966)<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. Брат беларускага мастака [[Міхаіл Хрысанфавіч Даўгяла|Міхаіла Даўгялы]] (1908—1978). == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|9|12|1902|26|11}} года. У якасці месца нараджэння розныя крыніцы называюць тры варыянты [[Віцебск]]<ref name="БС" /><ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}} — С. 66.</ref>, [[Веліж]]<ref name="bsmu">[http://www.bsmu.by/page/55/3019/ Довгялло Георгий Хрисанфович (26.11(09.12).1902—29.07.1974) // Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161027100933/http://www.bsmu.by/page/55/3019/|date=27 кастрычніка 2016}}{{ref-ru}}</ref> або вёска [[Крутое (Веліжскі раён)|Крутое]]<ref name="velizh">[http://www.velizh.ru/info.php?id=names Велиж помнит их имена // Сайт «Виртуальный Велиж»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100708165330/http://www.velizh.ru/info.php?id=names|date=8 ліпеня 2010}}{{ref-ru}}</ref><ref name="smo">[http://websprav.admin-smolensk.ru/pobeda/book3/1.docx Содаты Победы. Велижский район.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161221220846/http://websprav.admin-smolensk.ru/pobeda/book3/1.docx |date=21 снежня 2016 }}{{ref-ru}}</ref> [[Веліжскі павет|Веліжскага павета]] [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. На карыць апошняга варыянта сведчыць тое, што там нарадзіўся ягоны брат Міхаіл. Скончыў у 1928 годзе [[Медыцынскі факультэт БДУ|медыцынскі факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], дзе вучыўся ў вядомых вучоных-тэрапеўтаў [[С. М. Мелкіх]] і [[Ф. А. Гаўсман]]а<ref name=":2">{{bis.nlb.by|128455}}</ref>. Пасля заканчэння ўніверсітэта малады ўрач быў накіраваны на працу ў вясковыя бальніцы [[Коханаўскі раён|Коханаўскага]] і [[Асвейскі раён|Асвейскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], потым працаваў у тэрапеўтычным аддзяленні [[Полацкая бальніца чыгуначнікаў|Полацкай бальніцы чыгуначнікаў]]<ref name=":2" />. З 1935 года асістэнт кафедры шпітальнай хірургіі ў [[Віцебскі медыцынскі інстытут|Віцебскім медыцынскім інстытуце]]. У гэты перыяд малады вучоны падрыхтаваў і абараніў [[Кандыдацкая дысертацыя|кандыдацкую дысертацыю]] па тэме «Карэлятыўныя адносіны паміж функцыяй пячонкі і функцыяй кішэчніка ў вугляводным абмене»<ref name=":2" />. У 1939 годзе Даўгяла прызваны ў [[Савецкая Армія|армію]]. Быў начальнікам палявога рухомага шпіталя падчас [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|ваеннай аперацыі ў Заходняй Беларусі]]. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ўзначальваў тэрапеўтычныя аддзяленні шпіталяў [[Калінінскі фронт|Калінінскага]], [[Беларускі фронт|Беларускага]] і [[Прыбалтыйскі фронт|Прыбалтыйскага]] франтоў<ref name=":2" />. Пасля [[Дэмабілізацыя|дэмабілізацыі]] ў 1946 годзе працаваў у [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мінскім медыцынскім інстытуце]] [[дацэнт]]ам кафедры шпітальнай тэрапіі, у 1955—1974 гадах загадчык кафедры. У 1955 годзе абараніў [[Доктарская дысертацыя|доктарскую дысертацыю]] па тэме «Эрытрацытатэрапія пры захворванні Адзісана-Гусерава-Бірмера». Высокая кампетэнцыя вучонага не абмяжоўвалася вузкай спецыялізацыяй, сярод яго навуковых інтарэсаў — [[кардыялогія]], [[рэўматалогія]], [[гастраэнтэралогія]], [[гематалогія]]<ref name=":2" />. У 1953—1959 гадах галоўны тэрапеўт [[Міністэрства аховы здароўя БССР]]<ref name="БС" /><ref name=":0">{{ЗЭК|NLB-ar698913}}</ref>. Рэдактар аддзелаў Беларускай савецкай і Вялікай медыцынскай энцыклапедый; член рэдакцыйнай калегіі часопіса «[[Тэрапеўтычны архіў]]»<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bsmu.by/personalii/dovgyallo-georgiy-khrisanfovich/|title=Довгялло Георгий Хрисанфович|website=www.bsmu.by|access-date=2024-09-14|archive-date=14 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240914171539/https://www.bsmu.by/personalii/dovgyallo-georgiy-khrisanfovich/|url-status=dead}}</ref>. Старшыня праблемнай камісіі «Фізіялогія і паталогія сардэчна-сасудзістай сістэмы», старшыня [[Навуковае таварыства тэрапеўтаў БССР|Рэспубліканскага навуковага таварыства тэрапеўтаў]] у 1955—1974 гадах<ref name=":1" />. Член Прэзідыума [[Усесаюзнае навуковае таварыства тэрапеўтаў|Усесаюзнага навуковага таварыства тэрапеўтаў]]<ref name=":0" />, [[Беларускае рэспубліканскае таварыства кардыёлагаў|Рэспубліканскага таварыства кардыёлагаў]]. Член [[Міжнароднае таварыства інтэрністаў|Міжнароднага таварыства інтэрністаў]]<ref name=":1" />. Памёр {{ДС|29|7|1974}} года ў [[Мінск]]у. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках Мінска]]<ref name=":0" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 150 навуковых прац, прысвечаных [[Гематалогія|гематалогіі]], [[Кардыялогія|кардыялогіі]], [[Рэўматалогія|рэўматалогіі]], [[атэрасклероз]]у, хранічным [[пнеўманія]]м, [[Гастраэнтэралогія|гастраэнтэралогіі]] і інш. Сярод прац вучонага: «Клініка і лячэнне інфаркта міякарда» (1957), «Лячэбная фізічная культура пры сардэчна-сасудзістых захворваннях (стэнакардыя, інфаркт міякарда)» (1959), «Клінічная характарыстыка цячэння розных відаў рэўматызму» (1972) і інш<ref name=":2" />. Пад яго кіраўніцтвам былі распрацаваны новыя метады дыягностыкі і лячэння [[Захворванні крыві|захворванняў крыві]]<ref name=":2" />. Шматгадовая навуковая і практычная дзейнасць Георгія Хрысанфавіча садзейнічала развіццю клінічнай гематалогіі ў краіне. Ён з’яўляецца аўтарам і суаўтарам прац «Да клінікі вострых лейкозаў» (1950), «Злаякаснае малакроўе» (1951), «Практычны дапаможнік па даследаванні згусальнай сістэмы крыві» (1969), «Сістэма гемастазу ў норме і паталогіі» (1973) і інш<ref name=":2" />. Пад кіраўніцтвам вучонага былі падрыхтаваны 52 дысертацыйныя працы, 12 з якіх — доктарскія. Многія вучні вучонага ў далейшым сталі вядомымі вучонымі-тэрапеўтамі, узначалілі кафедры тэрапеўтычнага профілю ў [[Мінскі медыцынскі інстытут|Мінскім]] і [[Гродзенскі медыцынскі інстытут|Гродзенскім медыцынскіх інстытутах]], [[Беларускі інстытут удасканальвання ўрачоў|Беларускім інстытуце ўдасканальвання ўрачоў]], навукова-даследчых інстытутах краіны<ref name=":2" />. === Сачыненні === * Злокачественное малокровие ({{Не перакладзена 3|Перніцыёзная анемія|болезнь Аддисона-Бирмера|ru|Пернициозная анемия}}).—2 изд. — Мн., 1962 * Практическое руководство по исследованию свёртывающей системы крови в клинике — Мн., 1969 (совм. с В. Л. Крыжановским) * Система гемостаза в норме и патологии — Мн., 1973 (совм. с В. Л. Крыжановским) == Узнагароды == У 1966 г. вучонаму было прысвоена ганаровае званне «[[Заслужаны дзеяч навукі БССР]]»<ref name=":2" />. Ён з’яўляецца кавалерам [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнаў Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] і «[[Знак Пашаны]]», узнагароджаны таксама медалямі<ref name=":2" /><ref name="smo" />, [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|ганаровымі граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]], значком «[[Выдатнік аховы здароўя БССР|Выдатнік аховы здароўя]]»<ref name=":2" /><ref name=":0" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Даўгяла Георгій Хрысанфавіч||66}} * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006. == Спасылкі == * [http://www.bsmu.by/page/55/3019/ Довгялло Георгий Хрисанфович (26.11(09.12).1902—29.07.1974) // Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161027100933/http://www.bsmu.by/page/55/3019/ |date=27 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Даўгяла Георгій Хрысанфавіч}} [[Катэгорыя:Тэрапеўты СССР]] [[Катэгорыя:Тэрапеўты Беларусі]] [[Катэгорыя:Загадчыкі кафедраў БДМУ]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] sj2esa6eul2rhf79drrtdnnt3r4tt4u Генацыд грэкаў 0 114184 5149571 4886289 2026-06-01T12:34:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149571 wikitext text/x-wiki [[Выява:Pontus.png|thumb|right|250px|Тэрыторыя гістарычнага [[Понт]]а]] '''Генацыд грэкаў''' — [[генацыд]], ажыццёўлены ўрадам [[младатуркі|младатурак]] і працягнуты кемалістамі ў [[1915]]—[[1923]] супраць грэчаскага насельніцтва [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]<ref>[http://books.google.com/books?id=_02aVgTaFDYC&lpg=PA337&hl=ru&pg=PA337#v=onepage&q=&f=false Dictionary of genocide, vol.2, Samuel Totten,Paul Robert Bartrop,Steven L. Jacobs]</ref><ref name="rezol">[http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf Рэзалюцыя Міжнароднай асацыяцыі даследчыкаў генацыду пра прызнанне генацыду грэкаў і асірыйцаў у Асманскай імперыі ў Асманскай імперыі ў 1914—1923 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118231442/http://www.genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |date=18 студзеня 2012 }}</ref> == Гісторыя == У сакавіку [[1915]] года ў наваколлях горада [[Смірна|Смірны]] (цяпер [[Ізмір]]) младатуркамі была ажыццёўлена разня грэкаў, прызваных незадоўга да гэтага ў турэцкую армію. Этнічныя чысткі ў дачыненні да грэчаскага насельніцтва Турцыі актыўна праводзіліся турэцкімі нацыяналістамі пад кіраўніцтвам Мустафы Кемаля ([[Атацюрк]]а) падчас грэка-турэцкай вайны [[1919]]—[[1922]]<ref name="rezol" /><ref>[19 мая — Дзень памяці ахвяр генацыду пантыйскіх грэкаў http://news.genocide.ru/2008/05/19/531.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304220217/http://news.genocide.ru/2008/05/19/531.htm |date=4 сакавіка 2016 }}]</ref><ref>[http://books.google.ru/books?id=_02aVgTaFDYC&pg=PA434&dq=Dictionary+of+genocide,+%D1%82%D0%BE%D0%BC+2&lr=#v=onepage&q=&f=false Samuel Totten, Paul Robert Bartrop «Dictionary of genocide» Greenwood Publishing Group, 2008 p 534 ISBN 0313346445, 9780313346446 стар 335]</ref> Лік ахвяр генацыду грэкаў па розных адзнаках складае ад 350 тыс. да 1,2 млн. чалавек<ref name=UNdoc>[http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=E/CN.4/1998/NGO/24&Lang=E United Nations document E/CN.4/1998/NGO/24] (page 3) acknowledging receipt of a letter by the «International League for the Rights and Liberation of Peoples» titled «A people in continued exodus» (i.e., Pontian Greeks) and putting the letter into internal circulation (Dated 1998-02-24)<br />If above link doesn’t work, [http://ap.ohchr.org/search/maine.htm search United Nations documents] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221018064225/https://ap.ohchr.org/search/maine.htm |date=18 кастрычніка 2022 }} for «A people in continued exodus»</ref><ref name= Peterson>Peterson, Merrill D. (2004). ''Starving Armenians: America and the Armenian Genocide, 1915—1930 and After'', Charlottesville: University of Virginia Press</ref><ref name= Valavanis>Valavanis, G.K. (1925). ''Contemporary General History of Pontus'' (Σύγχρονος Γενική Ιστορία του Πόντου), Athens, p.24.</ref><ref>Hatzidimitriou, Constantine G., ''American Accounts Documenting the Destruction of Smyrna by the Kemalist Turkish Forces: September 1922'', New Rochelle, New York: Caratzas, 2005, p. 2.</ref><ref name=Bierstadt>Bierstadt, Edward Hale (1924). ''The Great Betrayal; A Survey of the Near East Problem'', New York: R. M. McBride & Co.</ref><ref>«Turks Proclaim Banishment Edict to 1,000,000 Greeks», ''The New York Times'', 2 December 1922, p.1.</ref><ref>[http://www.greek-genocide.org/faq.html#3 Greek Genocide 1914-23] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120524185622/http://www.greek-genocide.org/faq.html%233#3 |date=24 мая 2012 }}</ref>. == Заўвага == [[Выява:Pontian memorial plaque.jpg|thumb|right|Мемарыяльная пліта ўстаноўленая ў Аўстраліі ў памяць аб загінулых падчас генацыду грэкаў]] 24 лютага 1994 года, аднагалосным рашэннем, Грэчаскі парламент пастанавіў лічыць 19 мая Днём Памяці генацыду малаазійскіх грэкаў туркамі. [[19 мая]] [[2009]] года пасля канферэнцыі на тэму «100 гадоў адмаўлення Генацыду», якая прайшла ў Адэсе, [[Грэкі на Украіне|грэчаскай]] і [[Армяне на Украіне|армянскай]] дыяспарай горада [[Адэса|Адэсы]] і [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] была падпісана сумесная заява [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Прэзідэнту]] [[Украіна|Украіны]] наконт прызнанні генацыду пантыйскіх грэкаў і [[Генацыд армян|генацыду армян]], якое было падпісана главамі абшчын і прадстаўнікамі дыяспары. Характэрна, што ў самой [[Турцыя|Турцыі]] [[19 мая]] адзначаюць нацыянальнае свята Дзень моладзі і спорту. Гэта нацыянальнае турэцкае свята звязаны з высадкай 19 мая 1919 г. Мустафы Кемаля ў Самсуне і пачаткам кемалісцкай рэвалюцыі. Але менавіта гэту дату грэкі лічаць пачаткам кемалісцкага этапу генацыду грэкаў Понта. == Прызнанне краінамі == {| class="wikitable" |- ! краіна ! дата прызнання генацыдам |- | {{сцягафікацыя|Арменія}} | |- | {{сцягафікацыя|Грэцыя}} | |- | {{сцягафікацыя|Кіпр}} | |- | {{сцягафікацыя|Швецыя}} | 11 сакавіка 2010 год<ref>[http://www.regnum.ru/news/1262125.html ИА REGNUM: Швеция признала Геноцид армян]</ref> |} == Гл. таксама == * [[Грэка-турэцкія адносіны]] * [[Разня ў Смірне]] * [[Дэпартацыя пантыйскіх грэкаў]] * [[Генацыд армян]] * [[Генацыд асірыйцаў]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://genocide.ru/lib/genocides/pontic-greek.htm Genocide.ru — Генацыд пантыйскіх грэкаў] * [http://www.pravmir.ru/pontijskij-genocid/ Пантыйскі генацыд (сайт pravmir.ru)] * [http://orthodoxy33.wordpress.com/2010/05/19/fmir_islami/ Генацыд пантыйскіх грэкаў (артыкул цалкам)] {{Знішчэнне хрысціян у Турцыі}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Гісторыя Грэцыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Турцыі]] [[Катэгорыя:Пагромы]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці]] [[Катэгорыя:Понт]] 8zfksqf9cay76qsz04zzh8gpmixxbxm Сымон Якавюк 0 114461 5149814 4459615 2026-06-02T08:26:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149814 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Якавюк}} {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Сымон Міхайлавіч Якавюк |Арыгінал імя = |Фота = Centralnae Prauleńnie Bielaruskaha Kulturna-Aśvietnaha T-va ŭ Litvie (1933).jpg |Шырыня = 250px |Подпіс = Сымон Якавюк (у цэнтры) сярод сябраў Цэнтральнага праўлення Беларускага культурна-асветнага таварыства ў Літве. Коўна, 1933. |Дата нараджэння = травень 1881 |Месца нараджэння = в. [[Дубіны (Гайнуўскі павет)|Дубіны]], [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскі павет]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|25|8|1973}} |Месца смерці = [[Гродна]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|БНР}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|Літва}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = палітык, грамадскі дзеяч, пасол сойма, тайны агент |Месца працы = |Партыя = [[Беларускі пасольскі клуб]]<br>[[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] |Узнагароды і прэміі = }} '''Сымо́н (Сямён) Міха́йлавіч Якавю́к'''<ref name="BSL1933">{{артыкул |загаловак= Цэнтральнае Праўленьне Беларускага Культурна-Асьветнага Т-ва ў Літве |выданне= Беларуская школа ў Латвіі |тып=часопіс |год= 1933 |нумар= 1 (18) |старонка= 270}}</ref>{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=43-44}} (май 1881, в. [[Дубіны (Гайнаўскі павет)|Дубіны]], [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскі павет]] — {{ДС|25|8|1973}}, [[Гродна]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пасол [[Сейм Рэспублікі Польшча|сойма Польскай Рэспублікі]] [[Сейм Польскай Рэспублікі I склікання|I склікання]], кіраўнік беларускіх арганізацый у [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]], агент савецкіх спецслужбаў. == Біяграфія == === Маладыя гады === Нарадзіўся ў траўні 1881 года ў вёсцы [[Дубіны (Гайнаўскі павет)|Дубіны]] [[Новабярозаўская воласць|Новабярозаўскай воласці]] [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў праваслаўнай сялянскай сям'і. Яго бацькі мелі шэсць гектараў зямлі. Скончыў 8-класнае павятовае вучылішча ў [[Бельск-Падляскі|Бельску]], пасля чаго прайшоў гадавыя курсы пры чыгуначнай школе тэлеграфістаў у [[Беласток]]у. У 1898 годзе паступіў у [[Віленскае тэхнічнае вучылішча]], але кінуў яго на апошнім курсе і ў 1900 годзе пачаў працаваць тэлеграфістам на станцыі [[Беласток (станцыя)|Беласток]] [[Паўночна-Заходнія чыгункі|Паўночна-заходняй чыгункі]]. З 1905 года і да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працаваў памочнікам начальніка станцыі Беласток{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=4}}. Прыкладна ў гэты час узяў шлюб з Марыяй, дачкой Васіля Качана, ад якой у 1911 годзе нарадзіўся сын Канстанцін. 18 ліпеня 1914 года быў мабілізаваны з запасу і прызначаны на службу ў [[Гродзенская крэпасць|Гродзенскую крэпасць]]. З 26 лютага 1916 года ўдзельнічаў у ваеннай кампаніі супраць Турцыі на [[Каўказскі фронт Першай сусветнай вайны|Каўказскім фронце]]. 1 лютага 1916 года атрымаў званне прапаршчыка інжынерных войскаў. Пасля развалу фронту ў пачатку 1918 года ўдзельнічаў у эвакуацыі маёмасці Макінскай чыгункі ў [[Тыфліс]], дзе ўзначальваў фінансавую камісію па разліках са служачымі{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=5}}. === Дзейнасць у Гродне (1918—1920) === У кастрычніку 1918 года вярнуўся ў [[Гродна|Горадню]], якая яшчэ знаходзілася пад [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны|нямецкай акупацыяй]]. Далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]]. У снежні 1918 года прыняў удзел у [[Першы Гродзенскі губернскі беларускі з'езд|І-м Гродзенскім губернскім беларускім з'ездзе]], дзе выступаў з дакладам пра выбары валасных старастаў. Быў абраны ў склад [[Гродзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=6-7}}. Увесну 1919 года, калі Гродна перайшло пад кантроль польскіх войскаў, Якавюк застаўся ў горадзе. Ён быў адным з ініцыятараў стварэння [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гродзеншчыны і Віленшчыны]]. Нягледзячы на прыход палякаў, працягваў падтрымліваць цесныя кантакты з урадам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], які арыентаваўся на супрацоўніцтва з Літвой. Паводле дакументаў, Якавюк і [[Сяргей Баран]] атрымлівалі фінансавую падтрымку ад літоўскага ўрада для вядзення антыпольскай прапаганды на Гродзеншчыне{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11-12}}. У ліпені 1920 года, падчас наступу [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], разам з Баранам быў прызначаны ў склад Гродзенскага [[Рэўкам|рэўкама]]. Пасля вяртання польскіх войскаў застаўся ў горадзе і працягнуў грамадскую дзейнасць. Узначальваў кааператыў «Беларусь», быў намеснікам старшыні [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Гродне{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=13-14}}. === Пасол польскага сойма === У лістападзе 1922 года на [[Выбары ў Сейм Польскай Рэспублікі (1922)|парламенцкіх выбарах]] у [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] Сымон Якавюк быў абраны паслом (дэпутатам) сойма ад [[Блок нацыянальных меншасцей|Блока нацыянальных меншасцей]] па Бельскай выбарчай акрузе. Ён увайшоў у склад [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] (БПК), дзе прадстаўляў левае, радыкальнае крыло. Працаваў у камунікацыйнай камісіі сойма{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=18}}. У 1923 годзе польскія ўлады пачалі [[Працэс 45-ці|судовы працэс]] супраць 45 беларускіх актывістаў, якіх абвінавачвалі ў арганізацыі антыпольскага падполля. Галоўнымі фігурантамі справы былі паслы Якавюк і Баран. Якавюку інкрымінавалася кіраўніцтва падпольнай сеткай і сувязі з літоўскай разведкай. 22 мая 1923 года Беластоцкі акруговы суд апраўдаў Якавюка, але ўжо ў снежні таго ж года Варшаўскі акруговы суд прыгаварыў яго да чатырох гадоў катаргі{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=20-23}}. Каб пазбегнуць арышту, летам 1924 года ён перайшоў літоўскую мяжу і апынуўся ў эміграцыі ў [[Каўнас]]е{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=24}}. У чэрвені 1925 года, незадоўга да ўцёкаў, ён разам з [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]], [[Пятро Васілевіч Мятла|Пятром Мятлам]] і [[Павел Пятровіч Валошын|Паўлам Валошыным]] выйшаў са складу БПК і стварыў парламенцкую фракцыю [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ){{sfn|Хто ёсць хто|2000|с=51}}. === Эміграцыя ў Літве === У Коўне Якавюк хутка ўключыўся ў палітычнае жыццё беларускай эміграцыі. Разам з В.&nbsp;Ластоўскім і [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзіем Дуж-Душэўскім]] ён працаваў у [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрстве беларускіх спраў Літвы]], пакуль яно не было ліквідавана. Адносіны паміж Якавюком і Дуж-Душэўскім былі вельмі варожымі, што прывяло да глыбокага расколу ў беларускай грамадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55-56}}. У 1932 годзе Якавюк разам з [[Васіль Барысовіч|Васілём Барысовічам]] і [[Караліна Плескачэўская|Каралінай Плескачэўскай]] стварыў [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускае культурна-прасветнае таварыства]] (БКПТ). Гэтая арганізацыя карысталася падтрымкай літоўскіх улад і была створана ў процівагу [[Беларускі цэнтр у Літве|«Беларускаму цэнтру»]], якім кіраваў Дуж-Душэўскі. БКПТ адкрыла ў Коўне клуб [[Беларускае культурнае таварыства «Хатка»|«Беларуская хатка»]], арганізоўвала тэатральныя пастаноўкі і вячэрнія курсы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=57-58}}. Кульмінацыяй канфлікту паміж Якавюком і Дуж-Душэўскім стаў зрыў устаноўчага сходу Беларускага цэнтра 19 лютага 1933 года. Якавюк сабраў групу з 35 чалавек, якія сілком занялі памяшканне і не далі магчымасці правесці сход{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. === Супрацоўніцтва з савецкімі спецслужбамі === Паводле даследаванняў гісторыкаў і матэрыялаў архіваў, Сымон Якавюк з'яўляўся тайным агентам савецкай разведкі ([[АДПУ]]/[[НКУС]]). Яго вярбоўка магла адбыцца яшчэ ў пачатку 1920-х гадоў. У дакладных запісках савецкіх спецслужбаў ён фігуруе як асоба, праз якую ішло фінансаванне і кіраванне некаторымі беларускімі эмігранцкімі коламі. Савецкія ўлады выкарыстоўвалі Якавюка для раскладання антысавецкіх груповак і збору інфармацыі{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=45}}. У 1955 годзе, ужо будучы пенсіянерам, Якавюк напісаў прашэнне на імя старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Літоўскай ССР|КДБ пры Савеце Міністраў ЛССР]] [[Пятрас Ляўдзіс|Пятраса Ляўдзіса]], у якім прасіў прызначыць яму персанальную пенсію за былыя заслугі перад савецкай разведкай. У гэтым дакуменце ён сцвярджаў, што з 1918 года працаваў на савецкую ўладу, выконваў заданні Цэнтра ў Польшчы і Літве, удзельнічаў у ліквідацыі эмігранцкага ўрада [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А.&nbsp;Цвікевіча]] і распаўсюджваў савецкую літаратуру праз кнігарню ў Коўне{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=43-44}}. === Апошнія гады жыцця === Падчас [[Нямецкая акупацыя Літвы|нямецкай акупацыі Літвы]] ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Якавюк быў арыштаваны [[гестапа]], але пазбег смерці. Пасля вяртання савецкай улады ў 1944 годзе ён не быў рэпрэсаваны, у адрозненне ад многіх іншых дзеячаў, што ўскосна пацвярджае яго сувязь са спецслужбамі. Працаваў у савецкіх гаспадарчых установах Коўна (дырэктарам мэблевай крамы, інспектарам гандлёвага аддзела){{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=41}}. У канцы 1950-х гадоў ён разам з сям'ёй пераехаў у Гродна, дзе атрымаў дом. Памёр 25 жніўня 1973 года на 93-м годзе жыцця. Пахаваны ў Гродне на [[Сакрэт (могілкі)|могілках]] па [[Праспект Касманаўтаў (Гродна)|праспекце Касманаўтаў]]{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=42}}. == Ацэнкі дзейнасці == Сымон Якавюк застаецца адной з самых супярэчлівых фігур у гісторыі беларускага нацыянальнага руху. Сучаснікі і даследчыкі ацэньвалі яго вельмі па-рознаму. Беларускі дзеяч і гісторык [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] лічыў яго беспрынцыповым авантурыстам і «''чалавекам малаінтэлігентным''». [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] называў яго даносчыкам і спекулянтам{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9, 35}}. У той жа час гісторыкі [[А. Вашкевіч|А.&nbsp;Вашкевіч]] і [[Д. Нарэль|Д.&nbsp;Нарэль]] адзначаюць, што Якавюк меў выдатныя арганізатарскія здольнасці, умеў знаходзіць кампрамісы і карыстаўся папулярнасцю сярод простых беларускіх сялян Беласточчыны і Гродзеншчыны, але яго палітычная дзейнасць часта мела правакацыйны характар у інтарэсах спецслужбаў{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=15, 35}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{кніга |аўтар= |загаловак= Хто ёсць хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |месца= Мінск |выдавецтва= Энцыклапедыкс |год= 2000 |старонак= 334 |isbn= 985-6599-17-2 |ref=Хто ёсць хто}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Якавюк Сымон Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Дзеячы беларускага нацыянальнага адраджэння]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Гродне]] [[Катэгорыя:Асобы:Гродна]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1922—1927)]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі савецкіх спецслужбаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай тэхнічнай школы]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі савецкіх спецслужбаў]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] a8odugtwa2bjd7v4fo4bnwej75dsmj4 Генацыд у Руандзе 0 115961 5149575 5053550 2026-06-01T12:45:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149575 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Генацыд у Руандзе | Выява = Nyamata Memorial Site 13.jpg | Памер выявы = 300px | Подпіс = Чалавечыя [[чэрап]]ы ў Мемарыяле Генацыду ў горадзе [[Ньямата]]. | Спосаб атакі = [[Генацыд]], [[Масавае забойства|масавыя забойствы]] | Месца атакі = [[Руанда]] | Мэта атакі = Папуляцыя [[тутсі]] | Дата = [[7 красавіка]] — [[15 ліпеня]] [[1994]] г. | Арганізатары = Урад [[хуту]], міліцыя [[Інтэрахамвэ]] і [[Імпузамугамбі]] | Загінуўшыя = 500 000 — 1 000 000<ref name="Death Toll">Глядзіце, напрыклад, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1288230.stm Rwanda: How the genocide happened], [[BBC]], якое за 1 красавіка 2004 г. падае колькасцю ахвяр 800 000, і [http://www.un.org/ecosocdev/geninfo/afrec/subjindx/121rwan.htm OAU sets inquiry into Rwanda genocide], Africa Recovery, Выд. 12 1#1 (Жнівень 1998), с. 4, якое дэкларуе колькасць ахвяр у дыяпазоне паміж 500 000 і 1 000 000. Сем з дзесяці тутсі былі забіты.</ref> }} '''Генацы́д у Руа́ндзе''' — [[Масавае забойства|масавыя забойствы]], [[генацыд]] [[тутсі]] і памяркоўных [[хуту]] ў [[Руанда|Руандзе]], учыненыя народам хуту. Прыблізна за 100 дзён (з [[7 красавіка]] [[1994]] г. па сярэдзіну ліпеня) недзе 500 000 — 1 000 000 жыхароў Руанды былі забіты<ref name="Death Toll" />, што склала прынамсі 20 % насельніцтва краіны і 70 % папуляцыі тутсі ў Руандзе. Генацыд быў спланаваны членамі палітычных эліт, вядомымі як ''[[аказу]]'', многія з якіх займалі пазіцыі на вышэйшых узроўнях нацыянальнага ўрада. Выканаўцы паходзілі з радоў арміі Руанды, нацыянальнай паліцыі (''жандармерыі''), праўрадавых міліцый, якія ўключалі ў сябе групоўкі ''[[Інтэрахамвэ]]'' і ''[[Імпузамугамбі]]'', і грамадзянскай супольнасці хуту. Генацыд меў месца ў кантэксце [[Грамадзянская вайна ў Руандзе|Грамадзянскай вайны ў Руандзе]] — канфлікце, які пачаўся ў 1990-х гадах паміж урадам пад кантролем хуту і [[Руандыйскі патрыятычны фронт|Руандыйскім Патрыятычным Фронтам]] (РПФ), які складаўся пераважна з паўстанцаў-тутсі, сем'і якіх уцяклі ва [[Уганда|Уганду]], каб уратаваць сябе ад ранейшых хваляў жорсткасці хуту ў дачыненні да тутсі. Міжнародны ціск на ўрад хуту [[Жувеналь Хаб'ярымана|Жувеналя Хаб'ярыманы]] прывёў да спынення агню ў [[1993]] г. і распрацоўкі {{нп3|Арушскія пагадненні|Арушскіх пагадненняў|en|Arusha Accords}}, якія павінны былі стварыць змешаны ўрад з удзелам РПФ. Гэта пагадненне выклікала незадаволенасць многіх кансерватыўных хуту, уключаючы членаў аказу, якія разглядалі яго як паражэнне ў барацьбе з ворагам. Сярод шырокіх слаёў насельніцтва хуту ваенная кампанія РПФ узбудзіла актывізацыю падтрымкі, так званай, ідэалогіі «''{{нп3|Моц хуту|Моц хуту|en|Hutu Power}}''», якая пазіцыянавала РПФ у якасці варожай сілы, мэтай якой былі аднаўленне {{нп3|Каралеўства Руанда|манархіі тутсі|en|Kingdom of Rwanda}} і занявольванне хуту, што рабіла дзве палітычныя сілы надзвычай апазіцыйнымі адну да адной. [[6 красавіка]] [[1994]] г. самалёт, на борце якога знаходзіліся Хаб'ярымана і Прэзідэнт [[Бурундзі]] {{нп3|Сіпрыен Нтар'яміра|Сіпрыен Нтар'яміра|en|Cyprien Ntaryamira}}, {{нп3|Забойства Жувеналя Хаб'ярыманы і Сіпрыена Нтар'яміра|быў збіты|en|Assassination of Juvénal Habyarimana and Cyprien Ntaryamira}} ў час свайго прызямлення ў [[Кігалі]] — у катастрофе ніхто не выжыў. Генацыд пачаўся з забойстваў на наступны дзень: салдаты, паліцыя і міліцыя хутка ліквідавалі лідараў ключавых тутсі і памяркоўных хуту, тады ўстанавілі кантрольна-прапускныя пункты і барыкады і выкарыстоўвалі карткі нацыянальнай ідэнтыфікацыі Руанды, каб сістэматычна высвятляць этнічную прыналежнасць людзей і забіваць тутсі. Гэтыя сілы наймалі або прымушалі грамадзянскіх хуту ўзбройваць сябе [[мачэтэ]], дубінкамі, вострымі прадметамі і іншай зброяй у мэтах [[Згвалтаванне|згвалтаванняў]], калечання і [[забойства]]ў іх суседзяў-тутсі і знішчэння або разрабавання іх маёмасці. Парушэнне мірнага пагаднення прымусіла РПФ аднавіць свой наступ, у выніку чаго ён заняў паўночную частку краіны, а затым захапіў Кігалі ў сярэдзіне ліпеня, што і спыніла ўрэшце генацыд. Падчас гэтых падзей і іх наступстваў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] (ААН) у цэлым і такія краіны, як [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] (ЗША), [[Вялікабрытанія]] і [[Бельгія]], крытыкаваліся за іх бяздзейнасць, у тым ліку за няздольнасць умацаваць свае сілы [[міратворцы|міратворцаў]] па мандаце {{нп3|Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе|Місіі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе|en|United Nations Assistance Mission for Rwanda}} (МААНпР), а назіральнікі крытыкавалі ўрад [[Францыя|Францыі]] за падтрымку генацыдальнага рэжыму нават пасля пачатку генацыду. Генацыд меў доўгі і глыбокі ўплыў на Руанду і суседнія з ёй краіны. Распаўсюджанае выкарыстанне {{нп3|Згвалтаванні падчас генацыду ў Руандзе|ваенных згвалтаванняў|en|Rape during the Rwandan Genocide}} прывяло да ўсплёску [[ВІЧ]]-інфекцыі, у тым ліку да нараджэння дзяцей ад інфіцыраваных падчас згвалтавання маці; шматлікія сем'і сталі складацца з дзяцей-сірот і ўдоў. Знішчэнне інфраструктуры і цяжкая дэпапуляцыя краіны выклікала крах эканомікі, што стварыла выпрабаванне перад урадам, які дэклараваў дасягненне хуткіх эканамічных росту і стабілізацыі. Ваенная перамога РПФ і ўсталяванне ўрада, дзе дамінаваў РПФ, справакавала многіх хуту на ўцёкі ў суседнія краіны, асабліва ва ўсходнюю частку [[Заір]]а (цяпер вядомага пад назвай «''[[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]''», скарочана ДРК), дзе ''генацыднікі'' хуту пачалі перагрупоўку ў лагерах бежанцаў уздоўж мяжы з Руандай. Абвяшчаючы неабходнасць спынення далейшага генацыду, урад на чале з РПФ пачаў ваенную інтэрвенцыю ў Заір, уключаючы {{нп3|Першая Кангалезская Вайна|Першую|en|First Congo War}} ([[1996]]—[[1997]] гг.) і {{нп3|Другая Кангалезская Вайна|Другую|en|Second Congo War}} ([[1998]]—[[2003]] гг.) Кангалезскія Войны. Узброенае супрацьстаянне паміж урадам Руанды і іх апанентамі ў ДРК працягвалася праз выступы міліцыі (апалчэнцаў) у рэгіёне Гома, уключаючы {{нп3|Паўстанне M23|паўстанне M23|en|M23 rebellion}} ([[2003]]—[[2013]] гг.). Вялікія колькасці руандыйскіх хуту і тутсі працягваюць жыць бежанцамі ў гэтым рэгіёне. Сёння Руанда мае два {{нп3|Святы Руанды|дзяржаўныя святы|en|Public holidays in Rwanda}}, падчас якіх згадваецца генацыд. Перыяд нацыянальнага ўшанавання памяці ахвяр генацыду пачынаецца ў Дзень Памяці Генацыду [[7 красавіка]] і завяршаецца {{нп3|Дзень Вызвалення|Днём Вызвалення|en|Liberation Day}} [[4 ліпеня]]. Тыдзень, які ідзе пасля [[7 красавіка]], з'яўляецца афіцыйным тыднем жалобы. Генацыд у Руандзе паслужыў штуршком для стварэння [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]], каб выключыць неабходнасць стварэння асобных трыбуналаў для судовага пераследу асоб, абвінавачаных у інцыдэнтах, звязаных з [[генацыд]]ам, [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствамі супраць чалавецтва]] і [[Ваеннае злачынства|ваеннымі злачынствамі]]. == Перадгісторыя == {{Генацыд у Руандзе}} === Дакаланіяльныя каралеўствы і паходжанне хуту, тутсі і тва === {{Main|Паходжанне хуту, тутсі і тва}} Найстаражытнейшым народам, які калісьці пражываў на тэрыторыі Руанды, быў народ [[тва]] — група карэнных [[Пігмеі|пігмеяў]] паляўнічых-збіральнікаў, якія засялілі тэрыторыю Руанды ў перыяд прыкладна паміж 8000 і 3000 гг. да н. э., прычым пражываюць у Руандзе і дагэтуль{{sfn|Chrétien|2003|с=44}}{{sfn|Mamdani|2002|с=61}}. Паміж 700 г. да н. э. і 1500 г. н. э. некалькі груп [[банту]] мігравалі ў Руанду і пачалі вырубаць лес, каб займацца сельскай гаспадаркай{{sfn|Chrétien|2003|с=58}}{{sfn|Mamdani|2002|с=61}}. Гісторыкі маюць некалькі тэорый наконт прыроды [[Міграцыя банту|міграцый банту]]: больш старая тэорыя сцвярджае, што першымі насельнікамі былі [[хуту]], калі [[тутсі]] мігравалі пазней і сфарміравалі выразную расавую групу, магчыма, [[Кушыцкія мовы|кушыцкага]] паходжання{{sfn|Prunier (2)|1999|с=16}}. Больш новае даследаванне сцвярджае, што міграцыя з суседніх раёнаў была павольная, але стабільная, таму этнічныя групы сталі генетычна блізкія адна да адной<ref>Luis, J. R.; et al. (2004). "The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations". American Journal of Human Genetics 74 (3): 532–544. doi:10.1086/382286. PMC 1182266. PMID 14973781. (Errata)</ref> і, хутчэй, інтэграваліся адна ў адну, а не ажыццяўлялі асіміляцыю карэнных народаў{{sfn|Mamdani|2002|с=58}}{{sfn|Mamdani|2002|с=61}}. У адпаведнасці з гэтай тэорыяй, адрозненні паміж хуту і тутсі праявіліся пазней і мелі не расавы, а класавы або [[каста]]вы характар: тутсі займаліся жывёлагадоўляй, калі хуту апрацоўвалі зямлю{{sfn|Chrétien|2003|с=69}}<ref>{{cite web |last=Shyaka |first=Anastase |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |access-date=2012-02-16 |ref=Shyaka}}</ref>. Хуту, тутсі і тва ў Руандзе пераважна размаўляюць на адзінай мове, вядомай пад назвай {{нп3|Руанда, мова|руанда|en|Kinyarwanda}}{{sfn|Mamdani|2002|с=52}}. [[File:Rwanda Nyanza Mwami Palace.jpg|thumb|Рэканструкцыя палаца [[Кароль Руанды|Караля Руанды]] ў [[Горад Ньянза, Руанда|горадзе Ньянза]].]] Насельніцтва аб'ядналася спачатку ў [[Кланы Руанды|кланы]] (''ubwoko''){{sfn|Chrétien|2003|с=88–89}}, а потым, прыкладна да пачатку [[XVIII ст.]], у восем каралеўстваў{{sfn|Chrétien|2003|с=482}}. Адно з каралеўстваў, [[Каралеўства Руанда]], знаходзілася пад панаваннем клана тутсі [[Ньігінья]] і пачало імкліва дамінаваць на мясцовай палітычнай арэне прыкладна з сярэдзіны [[XVIII ст.]]{{sfn|Chrétien|2003|с=160}} і пашырацца праз заваяванні і асіміляцыю{{sfn|Dorsey|1994|с=38}}, дасягнуўшы найбольшага росквіту за часам панавання Караля {{нп3|Кігелі IV, Кароль Руанды|Кігелі IV|en|Kigeli IV of Rwanda}} ([[1853]]—[[1895]] гг.). Кігелі пашырыў межы каралеўства на захад і поўнач{{sfn|Mamdani|2002|с=69}}{{sfn|Chrétien|2003|с=160}} і ініцыяваў адміністрацыйныя рэформы; яны ўключалі ў сябе «''{{нп3|Убухакэ|убухакэ|en|ubuhake}}»'', калі тутсі абвяшчаліся ўласнікамі буйнога рагатага быдла, атрымліваючы такім чынам прывеліяваны статус, а хуту і іншыя кліенты тутсі выкарыстоўваліся для эканамічных або асабістых патрэб{{sfn|Prunier (2)|1999|с=13–14}}, і «''[[убурэтва]]''» — класавую сістэму, калі хуту прымушалі працаваць на босаў-тутсі{{sfn|Mamdani|2002|с=69}}. Рэформы Кігелі IV паглыбілі сацыяльна-эканамічную і сілавую бездань паміж папуляцыямі хуту і тутсі{{sfn|Mamdani|2002|с=69}}. === Каланіяльная эра === [[Берлінская канферэнцыя (1884)|Берлінская канферэнцыя 1884 г.]] замацавала [[Руанда-Урундзі|гэтыя землі]] за [[Германская імперыя|Германіяй]]{{sfn|AppiahGates|2010|с=218}} і пачала палітыку кіравання праз Руандыйскую манархію; перавагай гэтай сістэмы было тое, што для каланізацыі спатрэбілася невялікая колькасць [[Еўропа|еўрапейскіх]] войскаў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=25}}. Еўрапейскія каланізатары, якія былі ўпэўненыя, што тутсі мігравалі ў Руанду з [[Эфіопія|Эфіопіі]], лічылі, што тутсі мелі болей [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідных рыс]] за хуту і займалі расава больш высокае становішча, таму лепей падыходзілі для выканання каланіяльных адміністрацыйных задач<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref>. Кароль {{нп3|Юхі V, Кароль Руанды|Юхі V|en|Yuhi V of Rwanda}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=23–24}} вітаў германцаў, якіх ён выкарыстаў для ўзмацнення сваёй улады{{sfn|Chrétien|2003|с=217–218}}. [[Калоніі Бельгіі|Бельгійскія]] сілы атрымалі кантроль над Руандай і [[Бурундзі]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], і краіна фармальна перайшла пад кантроль Бельгіі па [[Мандат Лігі Нацый|Мандаце Лігі Нацый]] у [[1919]] г.{{sfn|Prunier (2)|1999|с=25–26}} Спачатку бельгійцы працягвалі германскі стыль кіравання праз марыянетачную манархію, але з [[1926]] г. распачалі палітыку больш прамога каланіяльнага кіравання{{sfn|Prunier (2)|1999|с=26}}{{sfn|Chrétien|2003|с=260}}. Яны спрасцілі сістэму ўлады, зменшыўшы колькасць людзей у ёй і сканцэнтраваўшы яе ў руках тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=27}}, пашырылі колькасць людзей, ахопленых «''убурэтва»''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=27}}, і перагледзелі зямельную рэформу, распачатую калісьці правадырамі тутсі: пашы, якія традыцыйна знаходзіліся пад кантролем хуту, былі канфіскаваны і прыватызаваны з мінімальнымі кампенсацыямі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=28–29}}. У 1930-х гг. бельгійцы распачалі маштабныя праекты ў сферах адукацыі, аховы здароўя, грамадскіх і сельскагаспадарчых работ{{sfn|Chrétien|2003|с=276–277}}. Такім чынам, краіна была мадэрнізаваная, але перавага тутсі была захавана, а хуту засталіся дыскрымінаванай групай, якую яшчэ і часта выкарыстоўвалі для прымусовай працы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=35}}. У [[1935]] г. Бельгія ўвяла ідэнтыфікацыйныя карткі, у якіх пазначалася адна з чатырох ідэнтычнасцей: «''тутсі''», «''хуту''», «''тва''» або «''натуралізаваны''». Калі раней заможным хуту яшчэ было магчыма ажыццявіць «''пераход''» і стаць тутсі, ідэнтыфікацыйныя карткі спынілі ўвесь далейшы рух паміж класамі{{sfn|Gourevitch|2000|с=56–57}}. [[Каталіцкая Царква]] стала імкліва набіраць моц у Руандзе, таму Бельгійскі ўрад стаў абапірацца на веды мясцовага духавенства; многія руандыйцы сталі каталікамі з мэтай палепшыць сваё сацыяльнае становішча{{sfn|Prunier (2)|1999|с=31–32}}. У [[Інтэрбелум|міжваенны перыяд]] Каталіцкая Царква актыўна далучала тутсі да сваіх місіянерскіх школ, дзе яны вывучалі [[Французская мова|французскую мову]] і іншыя дысцыпліны, якія былі неабходныя для грамадзянскай службы і займання лідарскіх пазіцый. === Рэвалюцыя і адносіны паміж хуту і тутсі пасля атрымання незалежнасці === {{Main|Руандыйская рэвалюцыя}} Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Руандзе пачаў нарастаць эмансіпацыйны рух хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43}}, распалены ўзмоцненым прыгнётам хуту ў выніку сацыяльных рэформаў у міжваенны перыяд, а таксама нарастаннем сімпатыі Каталіцкай Царквы да хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43–44}}. Каталіцкія місіянеры паказалі сябе адказнымі і клапатлівымі патронамі прыгнечаных хуту, калі эліта тутсі не мела патрэб у такой пратэкцыі. Гэта прывяло да імклівага нарастання колькасці духавенства з хуту, якое пачало адукоўваць сваіх супляменнікаў, што ў выніку стварыла эліту хуту, якая стала процівагай палітыкам тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43–44}}. Манархія і відныя тутсі адчулі нарастанне ўплыву хуту і пачалі агітацыю за незалежнасць на сваіх уласных умовах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=43}}. У [[1957]] г. група вучняў хуту напісала «''{{нп3|Маніфест Бахуту|Маніфест Бахуту|en|Bahutu Manifesto}}''». Гэта быў першы дакумент, які абвяшчаў, што хуту і тутсі — прадстаўнікі розных рас, і заклікаў да перадачы ўлады ад тутсі да хуту, грунтуючыся на тым, што называлася ў Маніфесце «''статыстычным законам''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=45–46}}. [[1 лістапада]] [[1959]] г. прадстаўнік эліты хуту {{нп3|Дамінік Мбаньюмутва|Дамінік Мбаньюмутва|en|Dominique Mbonyumutwa}} быў атакаваны ў Кігалі людзьмі, якія падтрымлівалі партыю тутсі. Мбаньюмутва выжыў, але плёткі разнеслі пагалоску, што ён быў забіты{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}}. Актывісты хуту абвінавацілі ў забойстве тутсі — і эліту, і звычайных грамадзян — што і дало пачатак {{нп3|Руандыйская Рэвалюцыя|Руандыйскай Рэвалюцыі|en|Rwandan Revolution}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=48–49}}. Тутсі пачалі адказваць атакамі, але на гэты момант хуту ўжо карысталіся поўнай падтрымкай Бельгійскай адміністрацыі, якая жадала спыніць дамінаванне тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}}. У пачатку 1960-х гг. бельгійцы замянілі большасць тутсі на хуту на кіруючых пасадах і арганізавалі выбары, якія прывялі да ўлады большасць хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=51}}. Кароль быў зрынуты — была створана рэспубліка з палітычным дамінаваннем хуту, а краіна атрымала незалежнасць у [[1962]] г.{{sfn|Prunier (2)|1999|с=53}} Па меры развіцця рэвалюцыі тутсі пачалі пакідаць краіну, каб пазбегнуць помсты ад хуту, і сяліцца ў [[Бурундзі]], [[Уганда|Угандзе]], [[Танзанія|Танзаніі]] і [[Заір]]ы{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–161}}. Гэтыя людзі, у адрозненні ад руандыйцаў, якія мігравалі з краіны ў дакаланіяльны і каланіяльны перыяды, былі прызнаны бежанцамі ў краінах, якія іх прынялі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=63–64}}, але амаль адразу жа трапілі пад агітацыю аб вяртанні ў Руанду{{sfn|Prunier (2)|1999|с=55–56}}. Яны сфарміравалі ўзброеныя групоўкі, вядомыя пад назвай «''inyenzi''» ([[Тараканавыя|тараканы]]), якія пачалі ажыццяўляць вылазкі ў Руанду; гэта тактыка не прывяла да поспеху, але выклікала хвалю рэпрэсій у дачыненні да руандыйскіх тутсі і павелічэнне колькасці тутсі-бежанцаў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=55–56}}. Да [[1964]] г. больш за 300 000 тутсі ўцяклі з Руанды і былі вымушаны заставацца ў выгнанні на працягу наступных трыццаці гадоў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=62}}. Дыскрымінацыя тутсі з боку хуту ў Руандзе працягвалася, хаця ўсё жа зменшылася пасля {{нп3|Дзяржаўны пераварот у Руандзе, 1973|Руандыйскага перавароту 1973 г.|en|1973 Rwandan coup d'état}}, які прывёў да ўлады Прэзідэнта [[Жувеналь Хаб'ярымана|Жувеналя Хаб'ярыману]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=74–76}}. [[Шчыльнасць насельніцтва]] Руанды — 408 чал./км<sup>2</sup> — з'яўлялася адной з найбольшых у [[Афрыка|Афрыцы]]. [[Насельніцтва Руанды]] вырасла з 1,6 млн чал. у [[1934]] г. да 7,1 млн чал. у [[1989]] г., што прывяло да канкурэнцыі за зямлю. Некаторыя гісторыкі, напрыклад {{нп3|Жэрар Пруньё|Жэрар Пруньё|en|Gérard Prunier}}, лічаць, што генацыд [[1994]] г. быў часткова звязаны са шчыльнасцю насельніцтва{{sfn|Prunier (2)|1999|с=4}}. === Грамадзянская вайна ў Руандзе === {{Main|Грамадзянская вайна ў Руандзе}} [[File:Paul Kagame, 2009 World Economic Forum on Africa-3 cropped.jpg|thumb|[[Поль Кагамэ]] — камандуючы Руандыйскім Патрыятычным Фронтам на працягу большай часткі Грамадзянскай Вайны.]] У 1980-х гг. група з 500 руандыйскіх бежанцаў ва Угандзе, якой кіраваў {{нп3|Фрэд Руігіэма|Фрэд Руігіэма|en|Fred Rwigyema}}, змагалася на баку паўстанцаў з {{нп3|Нацыянальная Армія Супраціўлення|Нацыянальнай Арміі Супраціўлення|en|National Resistance Army}} (НАС) падчас {{нп3|Грамадзянская вайна ва Угандзе|Угандыйскай Вайны ў Кустах|en|Ugandan Bush War}}, у выніку якой [[Ёверы Кагута Мусевені]] скінуў [[Мілтан Аботэ|Мілтана Аботэ]]{{sfn|Kinzer|2008|p=47}}. Гэтыя салдаты засталіся ў арміі Уганды пасля інагурацыі Мусевені на пасаду [[Прэзідэнт Уганды|Прэзідэнта Уганды]], але хутка пачалі планаваць уварванне ў Руанду праз схаваную сетку ў шэрагах арміі{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}}. У кастрычніку [[1990]] г. Руігіэма накіраваў больш за 4000{{sfn|Melvern 2004|2004|p=14}} паўстанцаў з Уганды, прасунуўшыся на 60 км углыб Руанды пад сцягам {{нп3|Руандыйскі Патрыятычны Фронт|Руандыйскага Патрыятычнага Фронту|en|Rwandan Patriotic Front}} (РПФ){{sfn|Prunier (2)|1999|с=94–95}}. Руігіэма быў забіты на трэці дзень атакі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=95–96}}, а [[Францыя]] і [[Заір]] разгарнулі сілы ў падтрымку арміі Руанды, дазволіўшы ім адбіваць атакі РПФ, каб спыніць уварванне{{sfn|Prunier (2)|1999|с=96}}. Намеснік Руігіэма, [[Поль Кагамэ]] ўзяў камандаванне сіламі РПФ у свае рукі{{sfn|Melvern 2000|2000|pp=27–30}}, арганізаваўшы тактычнае адступленне праз Уганду ў {{нп3|Горы Вірунга|горы Вірунга|en|Virunga Mountains}} — раён на поўначы Руанды{{sfn|Prunier (2)|1999|с=114–115}}. Там ён папоўніў колькасць салдат, рэарганізаваў армію і распачаў актыўны збор сродкаў і набор рэкрутаў з шэрагаў дыяспары тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=117–118}}. Кагамэ аднавіў вайну ў студзені [[1991]] г. з нечаканай атакі на паўночны [[горад Рухенгеры]]. РПФ захапіў горад дзякуючы элементу неспадзяванасці і ўтрымліваў яго адзін дзень, перш чым адступіць назад у лясы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=120}}. На працягу наступнага года РПФ актыўна выкарыстоўваў баявую тактыку «''страляй і ўцякай''» (інакш кажучы, вёў [[Партызанская вайна|партызанскую вайну]]), захопліваючы некаторыя пагранічныя зоны, але не атрымліваючы істотных перамог у вайне супраць арміі Руанды{{sfn|Prunier (2)|1999|с=135}}. У чэрвені [[1992]] г., каб дасягнуць шматпартыйнага ўрада ў Кігалі, РПФ абвесціў спыненне агню і пачаў перамовы з урадам Руанды ў [[Аруша|Арушы ў Танзаніі]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=150}}. У пачатку [[1993]] г. некалькі экстрэмісцкіх груп хуту сфарміраваліся і пачалі кампанію празмернай жорсткасці ў дачыненні да тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=173–174}}. РПФ адказаў на гэта спыненнем мірных перамоў і масіўнай атакай, захапіўшы вялікую колькасць зямель на поўначы краіны{{sfn|Prunier (2)|1999|с=174–177}}. Урэшце мірныя перамовы аднавіліся ў Арушы, у выніку чаго ў жніўні 1993 года былі заключаны некалькі пагадненняў, вядомыя пад назвай «''Арушскія пагадненні''». Яны далі РПФ месцы ў Падзеленым Пераходным Урадзе (ППУ) і ў нацыянальнай арміі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=190–191}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=187}}. [[Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе]] (МААНпР) — міратворчыя сілы — прыехала ў краіну, а РПФ былі дадзеныя месцы ў [[Парламент Руанды|нацыянальным парламенце]] ў Кігалі на час падрыхтоўкі ППУ{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–131}}. === Рух «''Моц хуту''» === У першыя гады рэжыму Хаб'ярыманы назіраўся сур’ёзны эканамічны рост і змяншэнне жорсткасці ў дачыненні тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=74–76}}. Аднак многія бескампрамісныя ненавіснікі тутсі засталіся на кіруючых пасадах, уключаючы сям’ю першай лэдзі [[Агата Хаб'ярымана|Агаты Хаб'ярыманы]], якая была вядомая як «''[[аказу]]»'' або «''клан Мадам»''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=85}}, і Прэзідэнт абапіраўся на іх ва ўсталяванні і ўмацаванні рэжыму{{sfn|Melvern 2004|2004|p=12}}. Калі РПФ уварваўся ў краіну ў [[1990]] г., Хаб'ярымана і яго найбліжэйшыя людзі спужаліся пагрозы з боку тутсі і распрацавалі анты-тутсі ідэалогію{{sfn|Prunier (2)|1999|с=108}}, якая стала вядомай пад назвай «''[[Моц хуту]]''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=188}}. Група ваенных афіцэраў і членаў урада заснавала часопіс з назвай «''Кангура''», які хутка стаў папулярны ў краіне{{sfn|Melvern 2004|2004|p=49}}. Там публікавалася анты-тутсі прапаганда, уключаючы [[Дзесяць Запаведзяў Хуту]] — вялікі спіс расісцкіх рэкамендацый, у якім хуту, які жаніўся з тутсі, называўся «''здраднікам''»{{sfn|Melvern 2004|2004|p=50}}. У [[1992]] г. дзяржаўная эліта стварыла партыю {{нп3|Кааліцыя для Абароны Рэспублікі|Кааліцыя для Абароны Рэспублікі|en|Coalition for the Defence of the Republic}} (КдАР), якая была звязана з кіруючай партыяй, але мела больш [[Правыя (палітыка)|правы]] характар і рэгулярна крытыкавала Прэзідэнта за яго «''мяккасць''» у барацьбе з РПФ{{sfn|Prunier (2)|1999|с=128}}. Пасля дасягнутага ў [[1992]] г. спынення агню паміж Хаб'ярыманам і РПФ значная колькасць экстрэмістаў ва ўрадзе Руанды і арміі пачала актыўна ствараць змову супраць Прэзідэнта, бо баялася магчымага прыходу тутсі ва ўрад{{sfn|Prunier (2)|1999|с=166}}. Хаб'ярымана паспрабаваў зрынуць іх з кіруючых армейскіх пазіцый, але дасягнуў поспеху толькі часткова; прадстаўнікі «''аказу''» [[Агюстэн Ндзіндзілійімана]] і [[Тэанестэ Багасара]] засталіся на магутных пасадах, забяспечваючы прыхільнікаў палітыкі «''жорсткай лініі''» ўладай{{sfn|Prunier (2)|1999|с=167}}. На працягу [[1992]] г. радыкалы распачалі кампаніі па лакальных забойствах тутсі, якія дасягнулі кульмінацыі ў студзені [[1993]] г., калі экстрэмісты і мясцовыя хуту забілі каля 300 чалавек{{sfn|Prunier (2)|1999|с=173–174}}. Калі РПФ аднавіў ваенныя дзеянні ў лютым 1993 г., ён згадаў гэтыя забойствы ў якасці асноўнага матыву{{sfn|Prunier (2)|1999|с=174}}, але гэта прывяло толькі да росту экстрэмізму ў папуляцыі хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=180}}. З сярэдзіны [[1993]] г. рух «''Моц хуту''» ўяўляў сабой ужо трэцюю па палітычнай моцы сілу ў палітыцы Руанды (пасля ўрада Хаб'ярыманы і ўмеранай апазіцыі){{sfn|Prunier (2)|1999|с=188}}. Акрамя КдАР, ніводная партыя не заявіла пра падтрымку руху «''Моц хуту''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=181 182}}. Аднак амаль кожная партыя падзялілася на «''ўмеранае''» і «''моцнае''» крылы, а прадстаўнікі кожнага лагера імкнуліся займець легітымнае лідарства ў сваіх партыях{{sfn|Prunier (2)|1999|с=181 182}}. Нават кіруючая партыя мела «''моцнае''» крыло, якое пераважна складалася з тых, хто быў супраць намаганняў Хаб'ярыманы па дасягненні міру з РПФ{{sfn|Prunier (2)|1999|с=182}}. Некалькі радыкальных узброеных фарміраванняў (міліцыя), пераважна з моладзі, уваходзілі ў склад «''моцных''» крылаў партый; гэта былі ''[[Інтэрахамвэ]]'', якія былі часткаю кіруючай партыі{{sfn|Dallaire|2005|p=129}}, і КдАР-аўскія ''[[Імпузамугамбі]]''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=165}}. Моладзевая міліцыя пачала актыўна ўчыняць разню па ўсёй краіне{{sfn|Melvern 2004|2004|p=25}}. Армія Руанды рыхтавала міліцыю, калі-нікалі разам з французскай арміяй, якая не ведала сапраўднай мэты стварэння такіх фарміраванняў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=165}}. == Прэлюдыя == === Падрыхтоўка да генацыду === Гісторыкі не згаджаюцца ў меркаваннях наконт канкрэтнай даты, калі ідэя «''канчатковага вырашэння праблемы''» (забойства ўсіх тутсі ў Руандзе) была ўпершыню вынесена на абмеркаванне. Жэрар Пруньё датуе яе [[1992]] г., калі Хаб'ярымана пачаў весці перамовы з РПФ{{sfn|Prunier (2)|1999|с=169}}, а [[журналіст]] {{нп3|Лінда Мелверн|Лінда Мелверн|en|Linda Melvern}} лічыць, што гэта адбылося раней — у [[1990]] г. — адразу пасля ўварвання РПФ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=19}}. Армія пачала ўзбройваць грамадзянскіх халоднай зброяй (напрыклад, мачэтэ) з [[1990]] г. і вучыць моладзь хуту біцца; афіцыйнай прычынай для гэтага абвяшчалася праграма «''грамадзянскай абароны''», скіраваная на супраціўленне РПФ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=20}}, аднак тая ж самая зброя пазней выкарыстоўвалася ў ажыццяўленні генацыду{{sfn|Prunier (2)|1999|с=243}}. Руанда таксама закупіла вялікую колькасць гранат і амуніцыі ў канцы [[1990]] г.; падчас адной са здзелак будучы [[Генеральны сакратар ААН]] [[Бутрас Бутрас-Галі]], выконваючы тады абавязкі Міністра замежных спраў [[Егіпет|Егіпта]], спрыяў продажу ў Руанду вялікай партыі егіпецкай зброі{{sfn|Melvern 2000|2000|pp=31 32}}. [[Сілы Абароны Руанды]] (САР) нарошчвалі колькасць асабовага саставу ў гэты перыяд, павялічваючы колькасць арміі з 10 000 да амаль 30 000 салдат за адзін год{{sfn|Melvern 2004|2004|p=20}}. Новыя рэкруты часта мелі праблемы з дысцыплінай{{sfn|Melvern 2004|2004|p=20}}; пачала назірацца істотная розніца паміж элітнымі Прэзідэнцкай Гвардыяй і [[Жандармерыя]]й, якія праходзілі доўгія і цяжкія трэніроўкі, і звычайнымі жаўнерамі, якія праходзілі мінімальнае навучанне{{sfn|Dallaire|2005|p=69}}. У сакавіку [[1993]] г. «''Моц хуту''» склала спіс «''здраднікаў''», якіх прадстаўнікі руху планавалі забіць, прычым, магчыма, імя Прэзідэнта Хаб'ярыманы было ў гэтым спісе{{sfn|Prunier (2)|1999|с=182}}; КдАР публічна абвінавачвала Прэзідэнта ў здрадзе{{sfn|Prunier (2)|1999|с=182}}. Прадстаўнікі анты-тутсі эліты таксама лічылі, што нацыянальная радыёстанцыя «''[[Radio Rwanda]]''» стала занадта ліберальнай і лаяльнай да апазіцыі; у хуткім часе яны заснавалі новую радыёстанцыю — «''[[Свабоднае радыё і тэлебачанне тысячы ўзгоркаў]]''» (RTLMC), змест вяшчання якой складаўся з сумесі расісцкай прапаганды, абсцэнных жартаў і музыкі, прычым радыё хутка стала вельмі папулярным па ўсёй краіне{{sfn|Prunier (2)|1999|с=189}}. На працягу [[1993]] г. радыкалы імпартавалі мачэтэ ў колькасцях, якія значна перавышалі сельскагаспадарчыя патрэбнасці, тое ж адбывалася і з іншымі прыладамі, якія маглі выкарыстоўвацца ў якасці зброі: нажамі, піламі і нажніцамі{{sfn|Melvern 2004|2004|p=56}}. Гэтыя інструменты пачалі распаўсюджвацца па краіне, нібыта ў мэтах сеткі грамадзянскай абароны{{sfn|Melvern 2004|2004|p=56}}. У кастрычніку [[1993]] г. Прэзідэнт [[Бурундзі]] [[Мельхіёр Ндадае]], які быў абраны ў чэрвені як першы ў гісторыі краіны Прэзідэнт-хуту, быў забіты экстрэмістамі-тутсі з шэрагаў армейскіх афіцэраў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=199}}. Забойства выклікала рэзананс у Руандзе: сярод хуту зноў узніклі меркаванні, што тутсі — іх ворагі і ім няма даверу{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. КдАР і «''Моцныя''» крылы іншых партый зразумелі, што яны могуць выкарыстоўваць сітуацыю ў сваіх мэтах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. Ідэя «''канчатковага вырашэння''», якая ўпершыню выказвалася ў [[1992]] г. і пакінула значны ўплыў на палітычныя эліты, пачала актына распрацоўвацца і планавацца імі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. Яны нагняталі атмасферу ў папуляцыі хуту, каб распачаць забойствы, спекулюючы на публічных выступах пасля забойства Ндадае, прапагандзе RTLMC і традыцыйнай лаяльнасці руандыйцаў да ўлады{{sfn|Prunier (2)|1999|с=200}}. Лідары «''моцных''» крылаў партый пачалі ўзбройваць ''Інтэрахамвэ'' і іншыя міліцэйскія падраздзяленні аўтаматамі [[Аўтамат Калашнікава|AK-47]] і іншай стралковай зброяй; раней жа ўзбраенне вялося толькі мачэтэ ды іншай традыцыйнай халоднай зброяй і прыладамі{{sfn|Dallaire|2005|p=143}}. === Забойства Хаб’ярыманы === {{Main|Забойства Жувеналя Хаб'ярыманы і Сіпрыена Нтар'яміры}} [[Файл:Juvénal Habyarimana (Andrews Air Force Base, Maryland, USA - 1980).jpg|thumb|[[Жувеналь Хаб'ярымана]] ў [[1980]] г.]] [[6 красавіка]] [[1994]] г. самалёт, на борце якога знаходзіліся [[Жувеналь Хаб'ярымана]] і [[Сіпрыен Нтар'яміра]] (Прэзідэнт [[Бурундзі]], які быў хуту), быў збіты падчас падрыхтоўкі да пасадкі ў [[Кігалі]]. Пры гэтым загінулі ўсе, хто былі ў самалёце. Спачатку ў адказнасці за напад абвінавачваліся і РПФ, і экстрэмісты-хуту. Праз пэўны час расследаванне ўрада Руанды абвінаваціла экстрэмістаў-хуту з шэрагаў арміі Руанды<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |title=TIME |work=TIME |access-date=May 30, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308104412/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |archive-date=8 сакавіка 2010 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |access-date=21 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308104412/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |archive-date=8 сакавіка 2010 |url-status=dead}}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |access-date=21 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308104412/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1953129,00.html |archive-date=8 сакавіка 2010 |url-status=dead }}</ref>. У студзені [[2012]] г. французскае расследаванне пацвердзіла, што ракетны агонь, які прывёў да знішчэння самалёта Прэзідэнта Руанды «''не мог весціся з ваеннай базы, занятай тутсі на чале з Кагамэ''»<ref>[http://www.reuters.com/article/2012/01/10/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Reuters%2FworldNews+%28Reuters+World+News%29 Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140424160959/http://www.reuters.com/article/2012/01/10/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Reuters%2FworldNews+%28Reuters+World+News%29 |date=24 красавіка 2014 }}, January 10, 2012</ref>. Нягледзячы на разыходжанні ў версіях наконт выканаўцаў тэракта, большасць даследчыкаў сыходзіцца на думцы, што забойства двух Прэзідэнтаў-хуту стала каталізатарам генацыду. Вечарам 6 красавіка (пасля смерці Хаб’ярыманы) быў сфарміраваны крызісны камітэт, які складаўся з [[генерал-маёр]]а [[Агюстэн Ндзіндзілійімана|Агюстэна Ндзіндзілійіманы]], [[палкоўнік]]а [[Тэанестэ Багасара|Тэанестэ Багасары]] і іншых вышэйшых армейскіх [[афіцэр]]аў{{sfn|Dallaire|2005|pp=222–223}}. Камітэт узначальваўся Багасарам, нягледзячы на тое, што ў яго склад уваходзіў вышэйшы па званні Ндзіндзілійімана{{sfn|Melvern 2004|2004|p=137}}. [[Прэм’ер-міністр]] [[Агата Увілінгійімана]], у адпаведнасці з законам, пасля смерці Прэзідэнта павінна была пераняць найвышэйшую выканаўчую ўладу ў Руандзе{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}, але камітэт адмовіўся ёй падпарадкоўвацца{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. {{нп3|Рамэа Далер|Рамэа Далер|ru|Даллер, Ромео}}, камандуючы сіламі МААНпР, сустрэўся з прадстаўнікамі камітэта той жа ноччу і запатрабаваў, каб камітэт прызнаў уладу Увілінгійіманы, але Багасара адмовіўся гэта зрабіць, спасылаючыся на тое, што Увілінгійімана не «''забяспечыць дабрабыт руандыйскага народа''» і будзе «''няздольнай кіраваць нацыяй''»{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. Камітэт таксама апраўдаў сваё існаванне неабходнасцю забяспечваць грамадска-палітычную стабільнасць пасля смерці Прэзідэнта{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. Багасара спрабаваў пераканаць МААНпР і РПФ{{sfn|Dallaire|2005|p=225}}, што камітэт дзейнічае, каб стрымліваць Прэзідэнцкую Гвардыю, якая, па словах прадстаўнікоў камітэта, «''выйшла з-пад кантролю''»{{sfn|Dallaire|2005|p=223}}, і каб забяспечваць выкананне Арушскіх пагадненняў{{sfn|Dallaire|2005|p=224}}. === Забойства ўмераных лідараў === МААНпР адправіў у якасці [[эскорт]]у 10 [[Бельгія|бельгійскіх]] салдат да Прэм'ер-міністра Увілінгійіманы, каб суправадзіць яе ў офісы «''[[Radio Rwanda]]''» для выканання звароту да нацыі{{sfn|Dallaire|2005|p=230}}. Гэта, аднак, не ўдалося, бо Прэзідэнцкая Гвардыя вельмі хутка ўсталявала кантроль над радыёстанцыяй і не дазволіла Увілінгійімане прамаўляць у прамым эфіры{{sfn|Dallaire|2005|p=230}}. Пазней зранку некалькі салдат і натоўп, які складаўся з грамадзянскіх асоб, абяззброілі бельгійскую ахову Увілінгійіманы, прымусіўшы яе скласці зброю{{sfn|Prunier (2)|1999|с=230}}. Пасля гэтага Увілінгійімана і яе муж былі забітыя, але іх дзеці здолелі выжыць: яны схаваліся за мэбляй, а потым былі ўратаваныя [[сенегал]]ьскім афіцэрам МААНпР {{нп3|Мбае Дыань|Мбае Дыанем|ru|Диань, Мбайе}}{{sfn|Dallaire|2005|p=245}}. 10 бельгійцаў былі забраны на ваенную базу «''[[Camp Kigali]]''», дзе з іх здзекаваліся і катавалі, а потым забілі{{sfn|Gourevitch|2000|p=114}}. [[Маёр]] {{нп3|Бернард Нтуяхага|Бернард Нтуяхага|en|Bernard Ntuyahaga}}, які камандаваў падраздзяленнем Прэзідэнцкай Гвардыі, якое здзейсніла гэтыя забойствы, быў прысуджаны да 20 гадоў пазбаўлення свабоды бельгійскім судом у [[2007]] г.<ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers |agency=[[Reuters]] |date=July 4, 2007 |access-date=September 30, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 лістапада 2013 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |access-date=1 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 лістапада 2013 }}</ref> Але забойствам Увілінгійіманы ўсё не скончылася: экстрэмісты правялі ноч з [[6 красавіка]] на [[7 красавіка]] на вуліцах Кігалі са спісамі вядомых умераных палітыкаў і журналістаў, каб забіць іх{{sfn|Dallaire|2005|p=231}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=230}}. У спіс ахвяр таго вечара ўваходзілі наступныя значныя асобы: Прэзідэнт Канстытуцыйнага Суда {{нп3|Джозеф Каваруганда|Джозеф Каваруганда|en|Joseph Kavaruganda}}, Міністр Сельскай гаспадаркі [[Фрэдэрык Нзамурамбаха]], лідар Ліберальнай Партыі [[Ландвалд Ндасінгва]] і яго [[Канада|канадская]] жонка і галоўны перамоўшчык у Арушы [[Баніфацый Нгулінзіра]]{{sfn|Dallaire|2005|p=230}}. Некалькі ўмераных палітыкаў выжылі, у тым ліку прэм'ер-міністр-дэлегат {{нп3|Фаўстын Твагірамунгу|Фаўстын Твагірамунгу|en|Faustin Twagiramungu}}{{sfn|Prunier (2)|1999|с=231}}, але ў цэлым ліквідацыя ўмераных палітыкаў і журналістаў прайшла паспяхова: да поўдня 7 красавіка ўсе ўмераныя палітычныя лідары Руанды ці былі мёртвыя, ці схаваліся, такім чынам магчымасць сфарміраваць умераны ўрад была згублена{{sfn|Dallaire|2005|p=232}}. Бадай што адзіным выключэннем быў новы начальнік штаба арміі {{нп3|Марсель Гацінзі|Марсель Гацінзі|en|Marcel Gatsinzi}}: кандыдат {{нп3|Агюстэн Бізімунгу|Агюстэн Бізімунгу|en|Augustin Bizimungu}}, які быў высунуты на гэту пасаду з прапановы Багасары, быў адхілены крызісным камітэтам, таму Багасара быў вымушаны згадзіцца на прызначэнне Гацінзі{{sfn|Melvern 2004|2004|p=139}}. Гацінзі спрабаваў дамагчыся неўмяшання арміі ў генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=229}} і дамагчыся спынення агню з РПФ{{sfn|Dallaire|2005|p=292}}, але ён меў толькі абмежаваны кантроль над сваімі войскамі і быў заменены радыкальным Агюстэнам Бізіманам усяго толькі праз 10 дзён{{sfn|Prunier (2)|1999|с=229}}. == Генацыд == Непасрэдна генацыд — масавыя забойствы тутсі на этнічнай глебе — пачаўся праз некалькі гадзін пасля смерці Хаб'ярыманы{{sfn|Melvern 2004|2004|p=165}}. Ваенныя лідары ў правінцыі Гісеньі — аплоце «''аказу''» — ад самога пачатку былі найбольш арганізаваныя і заклікалі за сабой вялікую колькасць ''Інтэрахамвэ'' і грамадзянскіх хуту; камандзіры паведамілі пра прэзідэнцкую смерць і абвінавацілі РПФ у ліквідацыі самалёта, затым яны загадалі натоўпу «''пачаць сваю працу''» і «''не шкадаваць нікога''», уключаючы дзяцей{{sfn|Melvern 2004|2004|p=164}}. На працягу 7 красавіка забойствы распаўсюдзіліся на правінцыі Ругенгеры, Кібуе, Кігалі, Кібунга, Гікангара і Цьянгугу{{sfn|Prunier (2)|1999|с=236}}, прычым у кожным выпадку мясцовыя афіцыйныя асобы, выконваючы загады з Кігалі, распаўсюджвалі сярод насельніцтва чуткі аб тым, што РПФ забіў Прэзідэнта, а потым заклікалі людзей пачаць забіваць тутсі{{sfn|Melvern 2004|2004|p=169}}. Папуляцыя хуту, якая праходзіла падрыхтоўку і ўзбраенне на працягу папярэдніх месяцаў і прытрымлівалася сталай руандыйскай культуры беспярэчнага падпарадкавання ўладам, выконвала гэтыя заклікі без пытанняў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=244 245}}. У пачатку генацыду было толькі некалькі забойстваў у правінцыях Гітарама і Бутарэ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=169}}, бо іх [[губернатар]]ы займалі ўмераную палітычную пазіцыю і былі супраць гвалту: у Гітараме генацыд пачаўся [[9 красавіка]]{{sfn|Melvern 2004|2004|p=195}}, у Бутарэ — [[19 красавіка]]; гэта адбылося пасля арышту і забойства губернатара-тутсі {{нп3|Жан Батыст Хаб'ярымана|Жана Батыста Хаб'ярыманы|en|Jean Baptiste Habyarimana}}{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=209 210}}. Генацыд не закрануў тэрыторыі, якія знаходзіліся пад кантролем РПФ, уключаючы часткі правінцый Б'юмба і ўсходняй Ругенгеры{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. На працягу рэшты красавіка і пачатку мая Прэзідэнцкая Гвардыя, ''жандармерыя'' і моладзевая міліцыя з дапамогай мясцовага насельніцтва працягвалі забойствы ў вельмі вялікіх колькасцях{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}: за першыя 6 тыдняў генацыду да 800 000 руандыйцаў былі забіты{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}} — такім чынам хуткасць забойстваў была ў 5 разоў вышэйшая за хуткасць забойстваў падчас [[халакост]]у{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Мэтай было забіць усіх тутсі, якія пражывалі ў Руандзе{{sfn|Prunier (2)|1999|с=248}}, прычым, з прычыны адсутнасці арміі РПФ, не было іншых сіл, каб спыніць ці прынамсі запаволіць забойствы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}: мясцовая апазіцыя была ўжо вынішчана, а МААНпР забаранялася ўжываць любую зброю, акрамя выпадкаў самаабароны{{sfn|Dallaire|2005|p=233}}. На сяле, дзе тутсі і хуту жылі побач і сем'і ведалі адна адну, хуту было лёгка знайсці і забіць сваіх суседзяў-тутсі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. У горадзе, дзе не было такога шчыльнага кантакту паміж насельніцтвам, ідэнтыфікацыя ажыццяўлялася з выкарыстаннем блокпастоў, на якіх дзяжурылі ваенныя і ''Інтэрахамвэ'': кожны чалавек, калі перасякаў блокпост мусіў паказаць нацыянальную ідэнтыфікацыйную картку, у якой пазначалася этнічная прыналежнасць, і кожны, хто меў пячатку «''тутсі''», вынішчаўся адразу жа{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Многія хуту таксама былі забіты праз шматлікія прычыны, уключаючы сімпатыю да ўмераных апазіцыйных партый, прафесійную прыналежнасць да журналістаў або проста за тое, што мелі «''знешнасць тутсі''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. РПФ павольна, але стабільна пашыраў падкантрольную тэрыторыю на поўначы і ўсходзе краіны, спыняючы забойствы на занятых тэрыторыях{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Такім чынам генацыд быў эфектыўна спынены ў красавіку на землях правінцый Ругенгеры, Б'юмба, Кібунга і Кігалі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. На працягу красавіка забойствы былі спынены ў аплотах ''аказу'' — на захадзе Ругенгеры і Гісеньі — але амаль усе тутсі ўжо былі забіты ў гэтых рэгіёнах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Вялікая колькасць хуту ў правінцыях, заваяваных РПФ, збеглі, бо баяліся пераследу з боку арміі РПФ за генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=312}}. 500 000 жыхароў Кібунга перайшлі праз мост Русума, які злучае Руанду і [[Танзанія|Танзанію]], за некалькі дзён у канцы красавіка{{sfn|Dallaire|2005|p=336}} і знайшлі прытулак у лагерах ААН, якія фактычна кантраляваліся лідарамі зрынутага рэжыму хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=313–314}} на чале з былым губернатарам правінцыі Кібунга{{sfn|Dallaire|2005|p=337}}. У астатніх правінцыях забойствы працягваліся ўвесь май і чэрвень, хоць яны і сталі менш шматлікімі, нават спарадычнымі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}: большасць тутсі ўжо была забіта на гэтых землях, а мясцовы ўрад жадаў схавацца ў нарастаючай [[Анархія|анархіі]] і заахвоціць насельніцтва бараніць краіну ад РПФ{{sfn|Melvern 2004|2004|p=236}}. [[23 чэрвеня]] каля 2500 салдат ААН (на чале з французскімі падраздзяленнямі) увайшлі ў паўднёва-заходнюю Руанду, ажыццяўляючы [[Аперацыя Біруза|аперацыю «''Біруза''»]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=291}}. Афіцыйна гэта была гуманітарная місія, але салдаты не здолелі захаваць вялікаю колькасць людзей{{sfn|Prunier (2)|1999|с=292}}. Генацыдальныя ўлады адкрыта віталі французаў, размяшчаючы [[Сцяг Францыі|сцягі Францыі]] на сваіх транспартных сродках, але працягвалі выразаць тутсі, якія выйшлі з падполля ў надзеі на абарону ад хуту з боку «''Бірузы''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=292}}. У ліпені РПФ цалкам скончыў сваё заваяванне краіны за выключэннем толькі зоны, якая знаходзілася пад кантролем аперацыі «''Біруза''». РПФ узяў Кігалі [[4 ліпеня]]{{sfn|Dallaire|2005|p=459}}, а Гісеньі і рэшту паўночнага захаду — [[18 ліпеня]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=298–299}}. Генацыд быў скончаны, але, як гэта раней адбылося ў Кібунга, папуляцыя хуту масава кінулася на ўцёкі: у гэты раз у [[Заір]] на чале з Багасарам і іншымі лідарамі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=316}}. === Планаванне і арганізацыя === [[File:Ntrama Church Altar.jpg|thumb|Больш за 5000 чалавек, якія шукалі паратунку ў царкве Нтрама былі забіты гранатамі, мачэтэ, вінтоўкамі або спалены жывымі.]] Крызісны камітэт, які ўзначальваўся Тэанестэ Багасарам, атрымаў уладу ў краіне пасля смерці Хаб'ярыманы{{sfn|Melvern 2004|2004|p=172}} і быў галоўнай структурай, якая каардынавала і ажыццяўляла генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=240}}. Багасара адразу жа пачаў аддаваць загады на забойствы тутсі, асабіста накіраваўшы іх да групы ''Інтэрахамвэ'' ў Кігалі{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=146-147}} і тэлефануючы лідарам у правінцыях{{sfn|Melvern 2004|2004|p=163}}. Іншымі вядучымі арганізатарамі на нацыянальным узроўні з'яўляліся міністр абароны [[Агюстэн Бізімана]], камандуючы дэсантам [[Алоіс Нтабакузэ]] і кіраўнік Прэзідэнцкай Гвардыі [[Пратэ Мпіранья]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=240}}. Бізнесмен [[Фелісьен Кабуга]] заснаваў «''[[Свабоднае радыё і тэлебачанне тысячы ўзгоркаў]]''» (RTLMC) і ''Інтэрахамвэ'', у той час калі [[Паскаль Мусабэ]] і [[Жазеф Нзірарэра]] былі адказнымі за каардынацыю дзеянняў ''Інтэрахамвэ'' і ''Імпузамугамбі'' на нацыянальным узроўні{{sfn|Prunier (2)|1999|с=240}}. У Кігалі на чале генацыду стаяла Прэзідэнцкая Гвардыя — добра падрыхтаваныя элітныя падраздзяленні арміі{{sfn|Prunier (2)|1999|с=242 243}}. Ім дапамагалі ''Інтэрахамвэ'' і ''Імпузамугамбі''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=243}}, якія ўсталявалі шматлікія блокпасты па ўсёй сталіцы. Кожны чалавек, які хацеў прайсці блокпост мусіў паказаць картку нацыянальнай ідэнтыфікацыі, у якой змяшчалася інфармацыя пра прыналежнасць да той ці іншай этнічнай групы; усіх, хто мелі карткі тутсі, забівалі на месцы адразу жа{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Міліцыя таксама ініцыявала вобыск у гарадскіх дамах, забіваючы тутсі і забіраючы іх маёмасць{{sfn|Prunier (2)|1999|с=243}}. Губернатар Кігалі [[Тарсіс Рэнзаха]] граў вядучую ролю ў гэтым, спрыяючы стварэнню новых блокпастоў і патрабуючы ад іх большай эфектыўнаўсці. Таксама Тарсіс Рэнзаха выкарыстоўваў сваё высокае службовае становішча ў правінцыйным урадзе, звальняючы тых дзяржаўных дзеячаў, якія не былі дастаткова актыўныя ў рэалізацыі забойстваў{{sfn|Melvern 2004|2004|p=204}}. У сельскіх раёнах у большасці выпадкаў мясцовыя ўлады былі таксама вінаватыя ў аддачы ланцуга камандаў на ажыццяўленне генацыду{{sfn|Prunier (2)|1999|с=244}}. Губернатар кожнай правінцыі, атрымоўваючы загады з Кігалі, праводзіў інструктаж лідараў [[Раёны Руанды|раёнаў]] (''bourgmestres''), якія, у сваю чаргу, даносілі інфармацыю да лідараў сектараў, ячэек і вёсак у сваіх раёнах{{sfn|Prunier (2)|1999|с=244}}. Большасць забойстваў у вёсках ажыццявілі звычайныя грамадзянскія асобы па загадзе мясцовых улад{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}}. Тутсі і хуту жылі побач у сваіх вёсках, таму сем'і ведалі адна адну вельмі добра, што зрабіла тутсі лёгкай здабычай сваіх суседзяў-хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}. Жэрар Пруньё тлумачыць такі шырокі ўдзел звычайнага насельніцтва ў генацыдзе насаджэннем яму ідэалогіі «''дэмакратычнай большасці»''{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}}, у адпаведнасці з якой сцвярджалася, што тутсі з'яўляюцца небяспечнымі ворагамі хуту{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}} і што трэба бездакорна выконваць любое патрабаванне ўлад{{sfn|Prunier (2)|1999|с=245}}. Таксама Пруньё мяркуе, што меў месца «''эфект прымусу''», калі вяскоўцы, якія адмаўляліся забіваць тутсі, станавіліся ахвярамі прыніжэнняў і або ўвязваліся ў генацыд, або здзяйснялі самагубства{{sfn|Prunier (2)|1999|с=247}}. Крызісны камітэт прызначыў пераходны ўрад 8 красавіка, выкарыстоўваючы, аднак, умовы Канстытуцыі 1991 г. і ігнаруючы Арушскія пагадненні. Выконваючымі абавязкі Прэзідэнта і Прэм'ер-міністра былі прызначаны адпаведна [[Тэадор Сіндзікубваба]] і [[Жан Камбанда]]{{sfn|Melvern 2004|2004|p=171}}. Нягледзячы на тое, што ўсе палітычныя партыі былі прадстаўлены ва ўрадзе, большасць складалася з прыхільнікаў руху «''Моц хуту''»{{sfn|Prunier (2)|1999|с=233}}. Пераходны ўрад прыняў прысягу 9 красавіка, аднак адразу жа пераехаў з Кігалі ў [[Горад Гітарама|Гітараму]], каб пазбегнуць сутыкненняў паміж РПФ і арміяй Руанды ў сталіцы{{sfn|Melvern 2004|2004|p=193}}. Крызісны камітэт быў афіцыйна распушчаны, аднак Багасара і старшыя афіцэры фактычна працягвалі кіраваць краінай{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=213 214}}. Марыянетачны ўрад, які не мог рэальна ўплываць на дзеянні арміі або актывістаў ''Інтэрахамвэ'', сыграў сваю ролю ў мабілізацыі насельніцтва на генацыд, стварыўшы ілюзію легітымізацыі рэжыму{{sfn|Dallaire|2005|p=278}}{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=213 214}}. Калі [[Рамэа Далер]] наведаў сядзібу ўрада праз тыдзень пасля яго фарміравання, то ўбачыў большасць дзяржаўных дзеячаў за лодарнічаннем і пазней апісаў гэта наступнай фразай: «''Яны сартавалі свае планы пасяджэнняў і сустрэч, якія, як яны самі ведалі, ніколі не адбудуцца''»{{sfn|Dallaire|2005|p=329}}. === Сродкі і спосабы забойстваў === [[File:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb|Чалавечыя чэрапы ў [[Тэхнічная Школа Мурамбі|Тэхнічнай Школе Мурамбі]].]] 9 красавіка назіральнікі ААН сталі сведкамі [[Разня ў Гіконда|разні дзяцей у польскай царкве ў Гіконда]]. У той жа дзень 1000 цяжка ўзброеных і добра падрыхтаваных еўрапейскіх салдат прыбылі ў Руанду, каб вывесці грамадзянскі еўрапейскі персанал з краіны. Ніводны з гэтых жаўнераў не застаўся, каб дапамагчы МААНпР. Асвятленне падзей у СМІ пачалося з 9 красавіка, калі газета «''[[Washington Post]]''» паведаміла пра пакаранне смерцю руандыйскіх супрацоўнікаў устаноў па аказанні дапамогі на вачах у іх замежных калег. За 2 дні (9 і 10 красавіка) з Руанды былі эвакуіраваны [[амбасадар]] і 250 грамадзян [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. [[Правінцыя Бутарэ]] стала выключэннем у распаўсюджванні хваль жорсткасці. Жан-Батыст Хаб'ярымана быў адзіным у краіне тутсі, які займаў пасаду прэфекта (губернатара), а Бутарэ была адзінай правінцыяй, дзе ва ўладзе дамінавала апазіцыйная партыя{{sfn|Prunier (1)|1998|с=244}}. Хаб'ярымана здолеў захаваць адносны спакой у правінцыі і супрацьстаяў генацыду, пакуль не быў зрынуты са сваёй пасады экстрэмістам Сільвенам Ндзікуманам{{sfn|Prunier (1)|1998|с=244}}. Сустрэўшы супраціў мясцовага насельніцтва і яго нежаданне забіваць суграмадзян, цэнтральны ўрад накіраваў з Кігалі міліцыю на верталёце, якая адразу жа прыступіла да забойстваў тутсі{{sfn|Prunier (1)|1998|с=244}}. Большасць ахвяр была забіта ва ўласных вёсках або гарадах, прычым часта ролю катаў выконвалі іх суседзі. Міліцыя звычайна забівала людзей з дапамогай мачэтэ, калі некаторыя армейскія падраздзяленні выкарыстоўвалі вінтоўкі. Банды хуту шукалі сваіх ахвяр у цэрквах і школах, дзе апошнія хаваліся, і чынілі разню. Мясцовыя ўлады і радыё (якое спансіравалася ўрадам) падбухторвалі звычайных грамадзян забіваць сваіх суседзяў, а тых, хто адмаўляўся, часта забівалі саміх. Пачаў дзейнічаць наступны прынцып: «''Або вы прымаеце ўдзел у разні, або самі будзеце зарэзаныя''»{{sfn|Prunier (1)|1998}}. Адно з такіх масавых забойстваў [[Разня ў Ньярубуе|адбылося ў Ньярубуе]]. 12 красавіка больш за 1500 тутсі схаваліся ў каталіцкай царкве ў Ньянге, што ў камуне Ківуму. Мясцовыя атрады ''Інтэрахамвэ'' па атрыманні згоды ад улад выкарысталі бульдозеры, каб знесці царкоўны будынак<ref name="appeals01">{{cite web |url=http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91 |title=Appeals Chamber Decisions |publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda |access-date=August 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814074058/http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91 |archive-date=14 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Міліцыя выкарыстоўвала мачэтэ і вінтоўкі, каб забіць кожнага чалавека, які спрабаваў збегчы. Мясцовы святар [[Атанас Серомба]] пазней быў прызнаны вінаватым у генацыдзе і злачынствах супраць чалавецтва і прысуджаны на пажыццёвае зняволенне за сваю ролю ў зносе царквы<ref name="appeals01" /><ref>{{cite press release|title=Catholic Priest Athanase Seromba Sentenced to Fifteen Years|date=December 13, 2006|url=http://www.unictr.org/Cases/tabid/127/PID/42/default.aspx?id=5&mnid=4|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|access-date=August 13, 2014}}</ref><ref>{{cite press release|title=Prosecutor to Appeal Against Seromba's Sentence|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|date=December 22, 2006|url=http://69.94.11.53/ENGLISH/PRESSREL/2006/507.htm|access-date=January 7, 2007}}</ref>. У іншым выпадку тысячы людзей схаваліся ў Афіцыйнай Тэхнічнай Школе ({{lang-fr|École Technique Officielle}}) у Кігалі, дзе знаходзіліся бельгійскія салдаты МААНпР. 11 красавіка бельгійцы былі выведзены з будынка і Узброеныя сілы Руанды разам з міліцыяй забілі ўсіх тутсі<ref>{{cite book|title=''ICTR YEARBOOK 1994–1996''|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|pages=77–78|url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|format=PDF|access-date=January 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070605052302/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2007|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030627030034/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |archive-date=27 чэрвеня 2003 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030627030034/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf |archive-date=27 чэрвеня 2003 |url-status=dead }}</ref>. Некаторыя людзі актыўна спрабавалі спыніць генацыд або, прынамсі, схаваць безабаронных тутсі. Сярод іх былі [[Рамэа Далер]] ([[канада|канадскі]] [[генерал-лейтэнант]] з шэрагаў МААНпР), [[Піэрантоніа Коста]] ([[Італія|італьянскі]] [[дыпламат]], які ўратаваў многіх ад смерці), [[Антонія Лакатэлі]] ([[італія|італьянскі]] [[валанцёр]], якая спрабавала ўратаваць 300 або 400 тутсі, заклікаючы лідараў міжнароднай супольнасці да ўмяшання, і пазней была забіта ''Інтэрахамвэ''), [[Жаклін Мукансанера]] (жанчына-хуту, якая ўратавала тутсі падчас генацыду), [[Поль Русесабаджына]] (фільм «''[[Гатэль «Руанда»|Гатэль „Руанда“]]''» апісвае яго гісторыю), [[Карл Уілкенс]] (адзіны амерыканец, які вырашыў застацца ў Руандзе падчас генацыду), [[Андрэ Сібамана]] ([[святар]] і [[журналіст]], які ўратаваў многіх; па нацыянальнасці ён быў хуту) і [[капітан]] [[Мбае Дзіань]] (афіцэр арміі [[Сенегал]]а, які служыў у шэрагах МААНпР і ўратаваў многіх, перш чым быў забіты). === Сексуальныя злачынствы === {{Main|Згвалтаванні падчас генацыду ў Руандзе}} Згвалтаванні выкарыстоўваліся як звычайны інструмент дзейнасці ''Інтэрахамвэ'', мэтай якіх было цалкам знішчыць папуляцыю тутсі<ref name="Hayden">{{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2000-03_102_1/page/27 |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |number=1 |pages=27–41 |jstor=683536 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|issn=0002-7294}}</ref>. У шырокім распаўсюджванні згвалтаванняў таксама была віна прапаганды хуту, якая апісвала жанчын-тутсі як «''сексуальна прывабную „пятую калону“, якая знаходзіцца ў саюзе з ворагамі хуту''». Выключная жорсткасць падчас здзяйснення сексуальнага гвалту, як і ўдзел жанчын-хуту ў атаках, сведчаць пра тое, што прапаганда закранула глыбінныя гендарныя пачуцці хуту, мабілізаваўшы на генацыд як мужчын, гэтак і жанчын{{sfn|Jones|2010|pp=138-141}}. Салдаты [[Армія Вызвалення Руанды|Арміі Вызвалення Руанды]] і [[Сілы Абароны Руанды|Сіл Абароны Руанды]], уключаючы Прэзідэнцкую Гвардыю, а таксама грамадзянскія асобы гвалтавалі пераважна жанчын-тутсі{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}. Нягледзячы на тое, што найчасцей ахвярамі сексуальных злачынстваў станавіліся тутсі, умераныя хуту жаночага полу таксама цярпелі ад гэтага{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}. Мэтай гвалту з'яўляліся і жанчыны, мужамі якіх былі прадстаўнікі не іх этнічнай групы<ref name="Shattered">{{Harvnb|Nowrojee|1996}}</ref>. Спецыяльны дакладчык ААН па Руандзе ў 1996 г. паведаміў наступнае: «''Згвалтаванні былі правілам, а іх адсутнасць — выключэннем. Яны былі сістэматычнымі і выкарыстоўваліся ў якасці зброі''»<ref name="Sandra">Ka Hon Chu, Sandra, and Anne-Marie de Brouwer. "the MEN who KILLED me." ''Herizons'' 22, no. 4 (Spring2009 2009): 16. EBSCOhost, MasterFILE Premier p16</ref>. Шляхам ужывання сілы і запужвання генацыднікі дамагліся таго, што людзі не ўмешваліся, калі побач гвалтавалі жанчын. Марыя Луіза Ніёбухунджыра ў сваіх паказаннях сцвярджала, што падчас таго, як яе згвалтавалі 5 разоў за 1 дзень, побач знаходзіліся і моўчкі назіралі за гэтым мясцовыя жыхары, мужчыны-хуту і нават некаторыя армейскія генералы. Яна таксама распавяла, што, нават калі гвалтаўнікі аддалі яе пад догляд жанчынам, яна не толькі не атрымала ні спачування, ні дапамогі, але яшчэ і была вымушана па іх загадах апрацоўваць зямлю паміж згвалтаваннямі<ref name="Sandra" />. Многія з тых, хто выжылі, былі заражаны [[ВІЧ]], які быў перададзены ім гвалтаўнікамі<ref name="Elbe">{{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |number=2 |pages=159–177 |jstor=3092146 |doi=10.1162/016228802760987851 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. Варта адзначыць, што генацыднікі спецыяльна рэкрутавалі ВІЧ-інфіцыраваных мужчын: падчас канфлікту экстрэмісты хуту выпусцілі з бальніц сотні пацыентаў, хворых на [[СНІД]], і сфарміравалі з іх «''дружыны для згвалтаванняў''». Мэтай гэтага было інфіцыраваць як мага больш тутсі, знішчыць іх рэпрадуктыўны апарат і прынесці ім «''павольную і няўмольную смерць''»<ref name = "Drumbl 2012">{{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|journal=Michigan Journal of International Law|year=2012|volume=2013|url=http://ssrn.com/abstract=2155937}}</ref>. Калецтва палавых органаў таксама мела месца пасля згвалтаванняў і ўключала ў сябе такія рэчы, як пашкоджанне [[Похва чалавека (рэпрадуктыўная сістэма)|похвы]] з дапамогай мачэтэ, нажоў, завостраных палак, [[Кіпенне|кіпеню]] і [[Кіслоты|кіслаты]]<ref name="Shattered" />. Мужчыны рэдка станавіліся ахвярамі згвалтаванняў{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}, аднак выпадкі палавога калецтва былі распаўсюджаны, найчасцей у форме адразання геніталій, якія потым публічна дэманстраваліся ў якасці трафеяў{{sfn|Brouwer|2005|с=13}}. Усё гэта мела мэтай зрабіць немагчымым нараджэнне новых пакаленняў тутсі. === Колькасць загінуўшых === Праз хуткасць і хаатычнасць генацыду дагэтуль няма кансэнсусу наконт колькасці людзей, забітых у перыяд паміж 6 красавіка і сярэдзінай ліпеня. Гэтак жа, як і ў выпадку генацыдаў, якія ажыццяўлялі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]] і [[Чырвоныя кхмеры]] ў [[Камбоджа|Камбоджы]], арганізатары не запісвалі колькасць знішчаных людзей. Урад РПФ сцвярджае, што былі забіты 1 071 000 чалавек, з якіх 10 % былі хуту па этнічнай прыналежнасці. Журналіст [[Філіп Гурвіч]] згаджаецца з лічбай загінуўшых каля 1 млн, у той жа час ААН ацэньвае колькасць ахвяр у 800 000. [[Алекс дэ Вааль]] і Ракія Амар з «''Афрыканскіх правоў''» ацэньваюць колькасць памерлых лічбай каля 750 000, калі [[Элісан Дэс Форджэс]] з «''[[Human Rights Watch]]''» кажа пра «''прынамсі 500 000''». Джэймс Сміт з «''[[Aegis Trust]]''» піша: «''Што важна помніць, дык гэта тое, што меў месца генацыд, мэтай якога была ліквідацыя ўсіх тутсі — мужчын, жанчын і дзяцей — і знішчэнне любой памяці пра іх існаванне''»<ref>[http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm "RWANDA: No consensus on genocide death toll"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070312235311/http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm|date=12 сакавіка 2007}}, [[Agence France-Presse]]', iAfrica.com, April 6, 2004</ref>. Да пачатку генацыду ў Руандзе жылі 7,3 млн чалавек наступных этнічных груп: 84 % хуту, 15 % тутсі і 1 % тва. Па афіцыйных дадзеных урада Руанды за 100 дзён ахвярамі генацыду сталі 1 174 000 чалавек (больш за 10 000 забіваліся кожны дзень, 400 — кожную гадзіну, 7 — кожную хвіліну). У жывых засталіся толькі каля 300 000 прадстаўнікоў тутсі. Тысячы ўдоў, многія з якіх былі ахвярамі згвалтаванняў, зараз ВІЧ-пазітыўныя. Засталіся каля 400 000 сірот, з якіх каля 85 000 былі вымушаны стаць кіраўнікамі таго, што засталося ад іх сем'яў<ref>Maximo, Dady De (2012). "A Genocide that could have been avoided." ''New times.''</ref>. == Ваенная кампанія і перамога Руандыйскага Патрыятычнага Фронту == [[File:RPF advance Rwandan Genocide 1994.jpg|thumb|Карта, якая паказвае прасоўванне РПФ падчас генацыду ў Руандзе ў 1994 г.]] 7 красавіка, калі стала вядома пра пачатак генацыду, камандуючы РПФ [[Поль Кагамэ]] папярэдзіў крызісны камітэт і МААНпР, што ён адновіць грамадзянскую вайну, калі забойствы не спыняцца{{sfn|Dallaire|2005|p=247}}. На наступны дзень сілы ўрада Руанды атакавалі будынак парламента з некалькіх кірункаў, аднак войскі РПФ здолелі паспяхова адбіць напад{{sfn|Dallaire|2005|pp=264–265}}. Пасля гэтага ўжо РПФ пачаў атаку з поўначы краіны па трох франтах, каб як мага хутчэй злучыцца з ізаляванай групай салдат у Кігалі{{sfn|Dallaire|2005|p=269}}. Кагамэ адмовіўся весці перамовы з пераходным урадам, бо быў упэўнены, што апошні з'яўляецца ўсяго толькі марыянеткай Багасары і не збіраецца спыняць генацыд{{sfn|Prunier (2)|1999|с=268}}. За наступныя некалькі дзён РПФ удалося прайсці адносна глыбока на поўдзень, захапіўшы [[Габіра]] і вялікія вясковыя раёны на поўнач і ўсход ад Кігалі{{sfn|Dallaire|2005|p=288}}. Яны пазбягалі прамой атакі Кігалі або [[Горад Б'юмба|Б'юмбы]], але стараліся акружыць гэтыя гарады, каб перакрыць іх забеспячэнне{{sfn|Dallaire|2005|p=299}}. РПФ таксама дазволіў уцекачам-тутсі з [[Уганда|Уганды]] сяліцца за лініяй фронту на тэрыторыях пад кантролем РПФ{{sfn|Dallaire|2005|p=299}}. На працягу красавіка былі некалькі спроб МААНпР дамагчыся спынення агню, але Кагамэ кожны раз абвяшчаў, што РПФ не спыніць барацьбу, пакуль не спыняцца забойствы{{sfn|Dallaire|2005|p=300}}. У канцы красавіка РПФ кантраляваў усю зону мяжы з [[Танзанія]]й і пачаў рухацца на захад ад [[Горад Кібунга|Кібунга]] (на поўдзень ад Кігалі){{sfn|Dallaire|2005|pp=326–327}}. Ён сустрэў невялікі супраціў, але ўжо 16 мая кантраляваў дарогу паміж Кігалі і [[Горад Гітарама|Гітарамай]] — часовым домам пераходнага ўрада{{sfn|Prunier (2)|1999|с=268}}. К 13 чэрвеня РПФ пасля няўдалай спробы сіл урада Руанды разблакіраваць дарогу заняў ужо Гітараму непасрэдна. У выніку гэтага пераходны ўрад быў вымушані пераехаць у [[горад Гісеньі]] (знаходзіцца на паўночным захадзе непасрэдна на мяжы з [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Заірам]]){{sfn|Dallaire|2005|p=410}}. Паралельна з кіраваннем арміяй Кагамэ набіраў туды новых рэкрутаў з мэтай яе ўзмацнення: рэкруты пераважна паходзілі ці з выжыўшых у генацыдзе мясцовых тутсі, ці з уцекачоў з [[Бурундзі]]. Зрэшты, варта адзначыць, што ўзровень іх падрыхтоўкі быў не найлепшы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=270}}. Цалкам акружыўшы Кігалі, РПФ правёў рэшту чэрвеня (другую яго палову) у змаганні за горад непасрэдна{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Армія ўрада мела больш людскіх рэсурсаў і зброі, але РПФ удавалася няўхільна захопліваць усё больш і больш тэрыторый, а таксама праводзіць на тэрыторыі ўрада вылазкі па выратаванні грамадзянскіх асоб ад генацыду{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Па меркаванні Далера, Кагамэ дасягнуў поспеху таму, што быў «''майстрам псіхалагічнай вайны''»{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Кагамэ ўдала выкарыстаў той факт, што армія ўрада была больш сканцэнтравана на генацыдзе, чым на вайне, а бітвай за Кігалі канчаткова зламаў варожым салдатам маральны дух{{sfn|Dallaire|2005|p=421}}. Канчатковая перамога РПФ над сіламі ўрада Руанды ў Кігалі адбылася 4 ліпеня{{sfn|Dallaire|2005|p=459}}, а 18 ліпеня былі ўзяты Гісеньі і рэшта паўночнага захаду краіны. Пераходны ўрад збег у Заір, і генацыд завершыўся{{sfn|Prunier (2)|1999|с=298–299}}. К канцу ліпеня 1994 г. войскі Кагамэ кантралявалі ўсю тэрыторыю Руанды, акрамя зоны на паўднёвым захадзе, якая была занята [[францыя|французскімі]] войскамі ААН у межах [[аперацыя «Біруза»|аперацыі «''Біруза''»]]{{sfn|Dallaire|2005|pp=474–475}}. [[Дзень Вызвалення]] Руанды адзначаецца ў гонар вышэй апісаных падзей [[4 ліпеня]] і з'яўляецца [[дзяржаўныя святы|дзяржаўным святам]]<ref>{{cite web |title=Official holidays |url=http://www.gov.rw/Official-holidays |access-date=12 November 2013 |publisher=[[Government of Rwanda|gov.rw]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130911035627/http://www.gov.rw/Official-holidays |archive-date=11 верасня 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Роля міжнароднай супольнасці == {{Main|Роля міжнароднай супольнасці ў генацыдзе ў Руандзе}} === МААНпР і ААН === {{Main|МААНпР}} [[File:Kigali military chalkboard.jpg|thumb|Школьная дошка ў Кігалі са згадваннем [[Рамэа Далер]]а.]] Місія Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па Руандзе (МААНпР) знаходзілася ў Руандзе з кастрычніка 1993 г.{{sfn|Dallaire|2005|p=98}} з мандатам назіраць рэалізацыю Арушскіх пагадненняў{{sfn|Prunier (2)|1999|с=194}}. Камандуючы МААНпР Рамэа Далер даведаўся пра рух «''моц хуту''» адносна рана{{sfn|Dallaire|2005|p=146}}: у студзені 1994 г. інфарматар з урада вывеў Далера на групу, якая імкліва ўзбройвала міліцыю і планавала масавыя вынішчэнні тутсі. МААНпР нават знайшла іх склад узбраення{{sfn|Dallaire|2005|p=150}}. Далер накіраваў прамое паведамленне ў [[Дэпартамент аперацый па падтрыманні міру]] (ДАпПМ) ААН у [[Нью-Ёрк]], у якім папрасіў дазвол на правядзенне рэйдаў па знойдзеных складах зброі{{sfn|Dallaire|2005|p=146}}, аднак ААН адмовіла Далеру ў яго просьбе і папракнула яго тым, што ён хоча пашырыць паўнамоцтвы свайго мандата. Варта адзначыць, што Далер таксама паведаміў ДАпПМ інфармацыю пра падрыхтоўку генацыду: «''Пакуль МААНпР знаходзіцца тут па мандаце, яму [інфарматару] загадалі зарэгістраваць усіх тутсі ў Кігалі. Ён падазравае, што гэта спіс на ліквідацыю. Ён прывёў прыклад, што за 20 хвілін яго персанал можа забіць да 1000 тутсі''»{{sfn|Dallaire|2005}}. Далер не змог атрымаць вялікай падтрымкі і ад адміністрацыйнага кіраўніка МААНпР [[Жак-Ражэ Бу-Бу|Жака-Ражэ Бу-Бу]], які, дарэчы, абвінавачваўся РПФ у падтрымцы Прэзідэнта Хаб'ярыманы і эліты хуту{{sfn|Dallaire|2005|p=213}}. МААНпР мела вельмі абмежаваныя рэсурсы{{sfn|Dallaire|2005|p=131}}, і яе спробы ўсталяваць пераходны ўрад былі скасаваныя Прэзідэнтам Хаб'ярыманам і прыхільнікамі жорсткай лініі ў пачатку 1994 г.{{sfn|Prunier (2)|1999|с=205}} К красавіку Савет Бяспекі стаў пагражаць МААНпР скасаваннем яе мандата ў выпадку адсутнасці прагрэсу{{sfn|Dallaire|2005|с=219-220}}. Пасля смерці Хаб'ярыманы і пачатку генацыду генерал Далер паўторна паспрабаваў наладзіць дыялог паміж крызісным камітэтам і РПФ з мэтай аднаўлення міру{{sfn|Prunier (2)|1999|с=236 237}}. Ноччу 6 красавіка ён накіраваў сілам урада спачуванні з прычыны смерці Хаб'ярыманы і заклікаў іх спыніць забойствы{{sfn|Dallaire|2005|pp=238 239}}. Далер таксама прасіў Кагамэ не аднаўляць грамадзянскую вайну, каб пазбегнуць эскалацыі жорсткасці і даць магчымасць МААНпР спыніць забойствы{{sfn|Dallaire|2005|p=250}}. Але ніводны з бакоў не быў зацікаўлены ў спыненні агню{{sfn|Dallaire|2005|p=247}}. [[Частка VI хартыі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый|Частка VI мандата МААНпР]] рабіла яе бяссільнай ва ўжыванні ваеннай сілы{{sfn|Prunier (2)|1999|с=261}}, акрамя таго, многія руандыйскія супрацоўнікі МААНпР былі забіты ў першыя дні генацыду, што яшчэ мацней абмежавала магчымасці місіі{{sfn|Dallaire|2005|p=247}}. Такім чынам МААНпР стала выконваць ролю выключна старонняга назіральніка, а Далер потым адзначыў яе «''правал''»{{sfn|Dallaire|2005|p=6}}. Найбольш значным дасягненнем МААНпР было прадастаўленне сховішча тысячам тутсі і ўмераным хуту ў яе штабе на стадыёне «''Амахора''» і на іншых аб'ектах пад кантролем ААН, што дазволіла людзям перажыць генацыд{{sfn|Dallaire|2005|p=270}}. МААНпР таксама прымала ўдзел у эвакуацыі замежных грамадзян, што прывяло і да трагедыі: група бельгійскіх салдат, якая ахоўвала 2000 руандыйцаў у Афіцыйнай Тэхнічнай Школе, атрымала загад пакінуць сваю дыслакацыю, каб дапамагчы з эвакуацыяй. Пасля таго, як бельгійцы пакінулі будынак, міліцыя хуту ўвайшла і выразала ўсіх унутры{{sfn|Melvern 2004|2004|p=186}}. 12 красавіка ўрад Бельгіі, які меў адну з найвялікшых ваенных груп у складзе МААНпР{{sfn|Prunier (2)|1999|с=204}} і страціў 10 салдат падчас абароны Прэм'ер-міністра Увілінгійіманы, абвясціў пра адвод сваіх людзей. [[Бельгія]] таксама паспрабавала пралабіраваць у ААН ідэю аб адводзе ўсёй місіі МААНпР{{sfn|Melvern 2004|2004|p=197}}. У адказ на гэта Далер запратэставаў, сцвярджаючы, што, наадварот, сілы МААНпР мусяць быць узмоцнены і павінен быць выдадзены новы мандат, каб абараніць тысячы людзей, якіх выратавала МААНпР{{sfn|Melvern 2004|2004|p=215}}. [[Савет Бяспекі ААН]], аднак, адмовіў Далеру ў гэтай просьбе, паставіўшы наступны ўльтыматум: або к пачатку мая будзе дасягнутае спыненне агню, або МААНпР будзе адведзеная{{sfn|Dallaire|2005|p=295}}. Журналіст Філіп Гурвіч адзначае, што гэта, магчыма, было звязана са стратамі падчас нядаўняй місіі ААН у [[Самалі]], таму мэтай ААН было «''выбрацца з Руанды''» і «''пакінуць яе сам-насам са сваім лёсам''»{{sfn|PBS}}. Рашучую ролю ва ўратаванні многіх людзей сыграла [[Новая Зеландыя]], якая ў той час старшынствавала ў Савеце Бяспекі і была адзінай краінай, якая прагаласавала за ўзмацненне прысутнасці ААН у Руандзе{{sfn|Dallaire|2005|p=298}}, а ў канцы красавіка ёй удалося ўгаварыць Савет адкласці адвод МААНпР{{sfn|Dallaire|2005|p=319}}, нягледзячы на пратэсты [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] супраць гэтага{{sfn|Melvern 2004|2004|p=229}}. У сярэдзіне мая ААН канчаткова прызнала, што «''акты генацыду маглі мець месца''»<ref>{{cite journal|last=Various PBS contributors|title=100 days of Slaughter: A Chronology of U.S./U.N. Actions|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/etc/slaughter.html|access-date=July 26, 2007|publisher=[[Public Broadcasting Service]]|postscript=<!--None-->}}</ref>, і згадзілася на ўзмацненне місіі ў Руандзе пад назвай «''МААНпР 2''»{{sfn|Melvern 2004|2004|p=229}}. Зрэшты, новыя салдаты пачалі прыбываць толькі ў чэрвені{{sfn|Melvern 2004|2004|p=411}}, таму да канца генацыду ў ліпені іх роля пераважна заключалася ў падтрыманні бяспекі і стабільнасці на занятых РПФ тэрыторыях<ref name="United Nations I">{{cite web |author=United Nations (I) |title=Rwanda-UNAMIR Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirS.htm |access-date=2014-06-07}}</ref>. МААНпР пакінула Руанду ў 1996 г. пасля згоды на адвод ад урада на чале з РПФ<ref name="United Nations I"/>. === Францыя і аперацыя «''Біруза''» === {{Main|Роля Францыі ў генацыдзе ў Руандзе}} [[File:French milouf DF-ST-99-05514.JPEG|thumb|Французскія марскія пехацінцы (парашутысты) стаяць на варце каля аэрапорта (жнівень 1994 г.).]] Падчас кіравання Прэзідэнта Хаб'ярыманы Францыя наладзіла з ім вельмі шчыльныя адносіны ў межах палітыкі [[Франсафрыка|Франсафрыкі]]{{sfn|Prunier (2)|1999|с=89}}. Калі РПФ распачаў Руандыйскую Грамадзянскую Вайну ў 1990 г., Хаб'ярымана адразу жа атрымаў ваенную дапамогу ад Прэзідэнта Францыі [[Франсуа Мітэран]]а{{sfn|Prunier (2)|1999|с=100–101}}, які разглядаў РПФ як «''аплот Англафоніі''» і негатыўна ставіўся да ідэй Прэзідэнта Уганды аб стварэнні англамоўнага «''Тутсілэнда»'', бо баяўся змяншэння французскага ўплыву ў рэгіёне за кошт павелічэння англійскага<ref>{{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2008-08-11 |title=France and genocide: the murky truth |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=2014-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead}}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Францыя адправіла 600 дэсантнікаў у Руанду, якія эфектыўна дапамаглі ўраду стрымаць уварванне РПФ і нават адбіць тэрыторыі, кантроль над якімі РПФ усталяваў у першыя дні вайны{{sfn|Kinzer|2008|p=78}}. Францыя не выводзіла гэтыя войскі на працягу ўсёй грамадзянскай вайны{{sfn|Dallaire|2005|p=62}}. На працягу першых дзён генацыду Францыя распачала ваенную аперацыю «''Амарыліс»'', у якой прынялі ўдзел 190 дэсантнікаў, якім дапамагала армія Бельгіі і МААНпР: мэтай аперацыі было вывядзенне замежных грамадзян з Руанды{{sfn|Prunier (2)|1999|с=234}}. Пазней Жэрар Пруньё ахарактарызаваў гэту аперацыю як «''ганьбу»'', бо французы і бельгійцы не дазвалялі любым тутсі суправаджаць іх: тыя нямногія тутсі, якім удалося схавацца ў ваенных эвакуацыйных грузавіках, былі выкінуты з іх на кантрольна-прапускны пунктах урада Руанды і адразу жа забіты пры поўным бяздзеянні еўрапейскіх салдат{{sfn|Prunier (2)|1999|с=235}}. Французы таксама раздзялялі змешаныя сем'і, забіраючы замежных грамадзян і пакідаючы руандыйцаў на смерць{{sfn|Prunier (2)|1999|с=235}}. У той жа час французы выратавалі некалькі высокіх членаў урада Хаб'ярыманы, уключаючы яго жонку Агату{{sfn|Prunier (2)|1999|с=235}}. Неаднаразова адбываліся выпадкі, калі французскія войскі выкарыстоўвалі транспартныя сродкі МААНпР без дазволу генерала Далера{{sfn|Prunier (2)|1999|с=285-286}}. Французскія дыпламаты пакінулі амбасаду ў Кігалі адразу жа пасля таго, як знішчылі сотні дакументаў, у якіх змяшчаліся дэталі ўзаемаадносін са старым рэжымам{{sfn|Melvern 2004|2004|pp=186 187}}. У канцы чэрвеня 1994 г. Францыя распачала [[Аперацыя «Біруза»|аперацыю «''Біруза''»]] — місію па мандаце ААН для абароны [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], [[уцекач]]оў і грамадзянскіх асоб у небяспецы. Французы пачалі наступленне са сваіх баз у Заіры ў гарадах [[Горад Гома|Гома]] і [[Букаву]] і ўвайшлі ў Паўднёва-Заходнюю Руанду, усталяваўшы там зону «''Біруза''», якая змяшчалася ў трохвугольніку [[Горад Ч'янгугу|Ч'янгугу]] — [[Горад Кібуе|Кібуе]] — [[Горад Гікангора|Гікангора]] і займала каля 20 % усёй краіны<ref>{{cite web |author=United Nations (II) |title=UNAMIR – Historical Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirFT.htm |access-date=2014-07-12}}</ref>. Міжнароднае Радыё Францыі сцвярджае, што «''Біруза''» выратавала каля 15 000 чалавек<ref name="Radio France International RFI">{{cite news |author=Radio France International (RFI) |date=2014-04-10 |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |author-link=Radio France International |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |ref={{sfnref|RFI|2014}}}}</ref>, але той факт, што аперацыя пачалася ў самым канцы генацыду, калі РПФ ужо заняў большую частку краіны, паўплываў на тое, што аперацыя «''Біруза''» пачала ўспрымацца многімі руандыйцамі як місія па абароне хуту (у тым ліку і ўдзельнікаў генацыду) ад РПФ{{sfn|Fassbender|2011|p=27}}. Французы не змянілі варожай пазіцыі ў дачыненні РПФ, таму іх прысутнасць значна спыніла прасоўванне Руандыйскага Патрыятычнага Фронту ў Паўднёва-Заходняй Руандзе<ref>{{cite news |last=McGreal |first=Chris |date=2007-01-11 |title=France's shame? |work=The Guardian |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |access-date=2013-02-09 |location=London}}</ref>. Улічваючы ўсё вышэй апісанае, заканамерным з'яўляецца тое, што Францыя стала адрасатам шматлікіх пытанняў наконт яе ўплыву на падзеі ў Руандзе. У [[1998]] г. пад ціскам газеты «''[[Le Figaro]]''»<ref name="BBC News I">{{cite news |author=BBC News (I) |date=1998-03-04 |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/61860.stm |access-date=2014-07-12}}</ref> і былога прэзідэнта грамадскай арганізацыі «''[[Survie]]''», французскі ўрад распачаў [[Французская Парламенцкая Камісія па Руандзе|Французскую Парламенцкую Камісію па Руандзе]]<ref name="BBC News I"/>. Справаздача камісіі абвінаваціла Францыю ў такіх памылках, як «''ваеннае супрацоўніцтва на фоне этнічных сутыкненняў, разні і жорсткасці''»{{sfn|Whitney|1998}}, але прыйшла да высновы, што Францыя не нясе прамой адказнасці за генацыд непасрэдна{{sfn|Whitney|1998}}. У [[2006]] г., пасля таго як французскі суддзя абвінаваціў РПФ у забойстве Прэзідэнта Хаб'ярыманы і Руанда разарвала адносіны з Францыяй<ref>{{cite news |author=BBC News (II) |date=2006-11-23 |title=France issues Rwanda warrants |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6177370.stm |access-date=2013-02-08}}</ref>, Руанда пачала сваё ўласнае даследаванне наконт французскага ўплыву на генацыд<ref>{{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2006-11-05 |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=2014-06-13}}</ref>. Па выніках даследавання ў [[2008]] г. была апублікавана справаздача, якая абвінаваціла французскі ўрад у тым, што ён ведаў пра падрыхтоўку да генацыду і нават дапамагаў трэніраваць хуту ў шэрагах міліцыі: у спіс абвінавачваных трапілі 33 французскія ваенныя і палітыкі найвышэйшых узроўняў, уключаючы колішняга Прэзідэнта [[Франсуа Мітэран]]а, яго Прэм'ер-міністра [[Эдуар Баладзюр|Эдуара Баладзюра]] і Міністра замежных спраў [[Ален Жупэ|Алена Жупэ]]<ref>{{cite news |author=BBC News (III) |date=2008-08-05 |title=France accused in Rwanda genocide |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |access-date=2014-07-12}}</ref><ref>{{cite news |author=Associated Press |date=2008-08-06 |title=Rwanda: French accused in genocide |url=http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |newspaper=[[New York Times]] |access-date=2014-07-13 }}</ref><ref>{{cite web |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |publisher=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |access-date=2014-07-13}}</ref>. Адносіны паміж краінамі былі адноўлены ў канцы [[2009]] г.<ref>{{cite news |author=Reuters |date=2009-11-29 |title=France and Rwanda agree to restore relations |author-link=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 }}</ref>, але, па стане на [[2014]] г., Прэзідэнт Кагамэ працягваў абвінавачваць Францыю ў «''прамой ролі ў падрыхтоўцы генацыду''»<ref name="Radio France International RFI"/>. === Злучаныя Штаты Амерыкі === [[File:SETAF HISTORY 0004.JPEG|thumb|Амерыканскі ваенны канвой вязе свежую ваду з Гомы да руандыйскіх уцекачоў, якія знаходзіліся ў лагеры Кімбумба ([[Заір]], жнівень 1994 г.).]] Да вайны ўрад ЗША падтрымліваў інтарэсы тутсі, што выклікала ў хуту абурэнні, бо яны ўспрымалі гэта як патэнцыяльную падтрымку апазіцыі. [[Поль Кагамэ]] — афіцэр-тутсі ў выгнанні ва [[Уганда|Угандзе]], які з'яўляўся адным з заснавальнікаў [[Руандыйскі Патрыятычны Фронт|Руандыйскага Патрыятычнага Фронту]] (РПФ) у [[1986]] г. і знаходзіўся ў адкрытым канфлікце з тагачасным урадам Руанды — быў запрошаны на ваенныя трэніроўкі ў [[Форт Лівенворт]] ([[Канзас|штат Канзас]]), дзе знаходзілася адна з устаноў ваеннай адукацыі ЗША. У кастрычніку 1990 г., калі Кагамэ быў у Канзасе, РПФ распачаў уварванне ў Руанду. Праз два дні пасля ўварвання блізкі сябар Кагамэ і сузаснавальнік РПФ [[Фрэд Рвіг'ема]] быў забіты, пасля чаго ЗША арганізавалі вяртанне Кагамэ ва Уганду, каб апошні ўзначаліў ваеннае камандаванне РПФ<ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/689405.stm|title=Kagame: Quiet soldier who runs Rwanda|publisher=BBC|access-date=November 26, 2007 |date=November 14, 2000}}</ref>. Артыкул у газеце «''[[Washington Post]]»'' ад [[16 жніўня]] [[1997]] г., напісаны кіраўніком яе [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|паўднёва-афрыканскага]] бюро Лінам Дзюкам, змяшчаў інфармацыю аб тым, што спецназ ЗША праводзіў падрыхтоўку байцоў РПФ<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-738116.html|title=U.S. military role in Rwanda greater than disclosed|author=Lynn Duke|date=August 16, 1997|work=Washington Post |access-date=August 22, 2009}}{{dead link|date=February 2014}}</ref><ref>[http://www.wsws.org/articles/2003/sep2003/rwan-s13.shtml "Rwandan crisis deepens as Kagame begins seven-year term"] by Alex Lefebvre, September 13, 2003</ref>. У студзені 1994 г. член [[Савет Нацыянальнай Бяспекі Злучаных Штатаў Амерыкі|Савета Нацыянальнай Бяспекі ЗША]] [[Рычард Алан Кларк]] распрацаваў фармальную міратворчую дактрыну ЗША пад назвай «''Presidential Decision Directive 25»'' (PDD-25). Афіцыйна войскаў ЗША не было ў Руандзе на момант пачатку генацыду. [[Архіў Нацыянальнай Бяспекі]] (грамадская ініцыятыва ў ЗША) у сваёй справаздачы вылучыла 5 спосабаў, якімі ўрад ЗША паўплываў на запавольванне сусветнай рэакцыі на генацыд: # ЗША лабіравалі ў ААН ідэю татальнага адводу войскаў МААНпР з Руанды ў красавіку 1994 г.; # [[Дзяржаўны сакратар ЗША]] [[Уорэн Крыстафер]] і іншыя дзяржаўныя дзеячы пазбягалі ўжывання слова «''генацыд»'' да 21 мая; нават пасля гэтай даты афіцыйныя асобы ЗША не ўжывалі тэрмін у публічных выступах на працягу 3 тыдняў; # [[Бюракратыя|Бюракратычныя]] працэдуры запаволілі агульны адказ ЗША на генацыд; # ЗША адмовіліся глушыць або спрыяць закрыццю экстрэмісцкага радыё, якое заклікала да забойстваў, спасылаючыся на вялікія фінансавыя высілкі і праблемы, якія могуць узнікнуць пасля гэтага ў галіне [[міжнароднае права|міжнароднага права]]; # Дзяржаўныя дзеячы ЗША дакладна ведалі, хто ўзначальваў генацыд, і нават праводзілі перамовы з гэтымі людзьмі з мэтай угаварыць апошніх спыніць жорсткасць, але не праявілі дастатковай настойлівасці і актыўныя меры<ref name="Ferroggiaro 2001">{{Harvnb|Ferroggiaro|2001}}</ref>. Паводле дадзеных разведкі, [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]] [[Уільям Джэферсан Клінтан|Клінтан]] і яго [[кабінет міністраў|кабінет]] ведалі яшчэ да пачатку разні, што «''канчатковае вырашэнне пытання па ліквідацыі ўсіх тутсі»'' планавалася<ref>{{cite news|last=Carrol|first=Rory|title=US chose to ignore Rwandan genocide|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/mar/31/usa.rwanda|publisher=theguardian|location=London|date=April 1, 2004}}</ref>. Страх ад магчымага паўтарэння падзей у [[Самалі]] шмат у чым вызначаў палітыку ЗША. Некаторыя наўпрост звязваюць [[бітва за Магадыша|бітву за Магадыша]] з тым, што ЗША перасталі ўмешвацца ў пазнейшыя канфлікты на кантыненце, як і не ўмяшаліся ў генацыд у Руандзе ў 1994 г. Пасля згаданай вышэй бітвы целы некалькіх амерыканскіх ахвяр канфлікту былі працягнуты па вуліцах Магадыша мясцовым натоўпам і членамі [[Самалійскі Нацыянальны Альянс|Самалійскага Нацыянальнага Альянсу]]. Па словах былога намесніка спецпрадстаўніка ЗША па Самалі Уолтэра Кларка, «''прывід Самалі працягвае пужаць палітыкаў ЗША; наша недастатковае ўмяшанне ў падзеі ў Руандзе было абумоўлена тым, што мы баяліся паўтарэння чагосьці, што нагадвала бы падзеі ў Самалі''»<ref>{{cite web |title=Ambush in Mogadishu: Transcript|publisher= [[Public Broadcasting Service|PBS]] |access-date=October 27, 2009 |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/etc/script.html }}</ref>. Прэзідэнт Клінтан выказваўся пра адсутнасць інтэрвенцыі ЗША ў Руанду як пра адну з найбольшых няўдач у знешняй палітыцы ЗША ўвогуле: «''Я не думаю, што мы змаглі бы спыніць генацыд, але адназначна мы бы дамагліся змяншэння яго маштабаў. Я вельмі шкадую пра наша бяздзеянне''»<ref>{{cite news|last=Chozick|first=Amy|title=In Africa, Bill Clinton Toils for a Charitable Legacy|url=http://www.nytimes.com/2012/09/05/us/politics/in-africa-bill-clinton-works-to-leave-a-charitable-legacy.html?pagewanted=all|access-date=2012-10-18|newspaper=The New York Times|date=2012-09-04}}</ref>. 80 % дыскусій у [[Вашынгтон]]е былі наконт эвакуацыі амерыканскіх грамадзян<ref name = "Rwanda Revisited">{{Cite web | last = Lynch | first = Colum | date = 5 April 2015 | title = Exclusive: Rwanda Revisited | url = https://foreignpolicy.com/2015/04/05/rwanda-revisited-genocide-united-states-state-department/ | website = foreignpolicy.com | access-date = 8 April 2015 }}</ref>. === Ватыкан === [[Каталіцтва|Каталіцкая Царква]] сцвярджае, што генацыд меў месца, але тыя, хто прымаў у ім удзел, нават калі былі веруючымі, парушалі галоўныя запаветы Царквы<ref name="wf" />. Нягледзячы на тое, што рэлігійны фактар не быў значным у генацыдзе, у сваім дакладзе за [[1999]] г. «''[[Human Rights Watch]]»'' абвінаваціла некаторых рэлігійных дзеячаў Руанды, уключаючы прадстаўнікоў [[Каталіцтва|Каталіцкай Царквы]], [[Царква Англіі|Англіканскай Царквы]] (і іншых [[пратэстанцтва|пратэстанцкіх дэнамінацый]]), у тым, што апошнія не рабіла прамога публічнага асуджэння генацыду; зрэшты, гэтыя абвінавачванні абвяргаюцца прадстаўнікамі згаданых рэлігійных арганізацый<ref name="ADF 1999 Orgnztn Clergy">{{Harvnb|Des Forges|1999|loc=[http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno4-7-03.htm#P893_245534 "The Organization » The Clergy"]}}</ref>. Некаторыя рэлігійныя іерархі нават прыцягваліся да адказнасці за свой магчымы ўдзел у трагічных падзеях<ref name="wf">{{Harvnb|Totten|2008|с=380}}</ref>: напрыклад, каталіцкі біскуп [[Агюстэн Місага]] быў абвінавачаны ў карупцыі і ўдзел у генацыдзе, але ўсе абвінавачванні былі з яго зняты ў [[2000]] г.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/791907.stm |publisher=BBC News |title=Rwandan bishop cleared of genocide |date=June 15, 2000 |access-date=May 23, 2010}}</ref> Аднак многія іншыя прадстаўнікі каталіцкага і пратэстанцкага кліру аддалі сваё жыццё, абараняючы тутсі ад смерці<ref name="ADF 1999 Orgnztn Clergy" />. Асобныя духоўныя асобы прамым чынам удзельнічалі ў разні: у 2006 г. айцец Атанас Серомба (Каталіцкая Царква) быў прысуджаны да 15 гадоў пазбаўлення волі Міжнародным Крымінальным Трыбуналам па Руандзе за яго ролю ў забойстве 2000 тутсі. Серомба завёў і замкнуў тутсі ў царкве, дзе тыя хацелі знайсці паратунак. Пасля гэтага айцец Атанас падтрымаў міліцыю хуту ў ідэі разбурыць бульдозерамі будынак і забіць усіх, хто знаходзіўся ўнутры<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/16189347/#.UEnLtSL-23Y |title=Ex-priest jailed for Rwanda genocide |publisher=[[MSNBC]] |date=December 13, 2006 |access-date=2012-09-30}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2010/mar/29/pope-catholics-rwanda-genocide-church |title=For Rwandans, the pope's apology must be unbearable &#124; Comment is free |work=[[The Guardian]] |access-date=2012-09-30 |location=London |first=Martin |last=Kimani |date=March 29, 2010}}</ref>. == Наступствы == [[File:Rwanda2 Clajot.jpg|thumb|Лагер уцекачоў Кібумба. Каля 2 млн чалавек знайшлі прытулак у ваколіцах Гомы.]] Пасля генацыду прыкладна 2 млн хуту збеглі з [[Руанда|Руанды]] ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Заір]] (цяпер [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]]), [[Бурундзі]] і [[Уганда|Уганду]], бо баяліся помсты тутсі, якія ацалелі. Тысячы з іх памерлі ў эпідэміях [[Халера|халеры]] і [[дызентэрыя|дызентэрыі]], якія буялі ў лагерах уцекачоў<ref>{{PDFlink|[http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bb60.pdf Ch. 10: "The Rwandan genocide and its aftermath"]}} in ''State of the World's Refugees 2000'', [[United Nations High Commissioner for Refugees]]</ref>. Злучаныя Штаты Амерыкі ў перыяд з ліпеня па верасень 1994 г. правялі [[аперацыя «Падтрымка Надзеі»|аперацыю «''Падтрымка Надзеі»'']], каб стабілізаваць сітуацыю ў згаданых лагерах<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/support_hope.htm|title=Operation Support Hope|publisher=GlobalSecurity.org|date=April 27, 2005 |access-date=October 2, 2008}}</ref>. У адпаведнасці са [[справаздача Джэрсані|справаздачай Джэрсані]], за перыяд з красавіка па жнівень 1994 г. дзясяткі тысяч грамадзянскіх асоб былі забіты войскамі РПФ. «''Human Rights Watch»'' таксама паведамляе пра вялікую колькасць ахвяр РПФ<ref>[http://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-03.htm#P1018_314677 THE RWANDAN PATRIOTIC FRONT], Human Rights Watch (1999)</ref>. Найбольш вядомым злачынствам РПФ з'яўляецца [[разня ў Кібеха]], якая адбылася [[22 красавіка]] [[1995]] г.<ref>Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe, Prunier, Gérard (2009).</ref> У справаздачы, якая была апублікавана ў выніку ўцечкі інфармацыі з ААН, паведамляецца пра магчымы генацыд, які здзяйсняўся войскамі [[Сілы Абароны Руанды|Сіл Абароны Руанды]] (складаліся пераважна з былых байцоў РПФ) на тэрыторыі Заіра ў дачыненні да хуту. Справаздача абвінавачвае Сілы Абароны Руанды і саюзных ім кангалезскіх паўстанцаў у забойстве дзясяткаў тысяч этнічных хуту (мужчын, жанчын і дзяцей) — як уцекачоў з Руанды, гэтак і мясцовых жыхароў. Адзначаецца, што забойствы ажыццяўляліся ў выглядзе сістэматычных атак у перыяд з [[1996]] г. па [[1997]] г. Урад Руанды адмаўляе гэтыя абвінавачванні<ref>{{cite news|title=Rwanda dismisses UN report detailing possible Hutu genocide in Congo |url=http://www.csmonitor.com/World/Africa/2010/0827/Rwanda-dismisses-UN-report-detailing-possible-Hutu-genocide-in-Congo |date=August 27, 2010 |publisher= [[The Christian Science Monitor]] }}</ref><ref>{{cite news|title=Rwanda's Kagame rejects as 'absurd' genocide assertions |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/africa/09/16/rwanda.kagame.genocide/index.html |date=September 17, 2010 |publisher=CNN }}</ref>. Пасля перамогі РПФ сілы МААНпР былі ўзмоцнены (і сталі называцца МААНпР 2) і заставаліся ў Руандзе да [[8 сакавіка]] [[1996]] г.<ref>[http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unamir.htm Homepage] for the [[United Nations Assistance Mission for Rwanda]], un.org</ref> [[File:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|thumb|Лагер уцекачоў з Руанды ва Усходнім Заіры ([[1994]] г.).]] Прысутнасць 2 млн уцекачоў ва Усходнім Заіры сыграла значную ролю ў дэстабілізацыі гэтай краіны (і так ужо аслабелай), бо Прэзідэнт [[Мабуту Сесэ Секо]] фактычна не перашкаджаў экстрэмістам (якіх было шмат сярод уцекачоў) працягваць здзяйсняць злачынствы. Мэтай Мабуту было стварыць для ўцекачоў настолькі жорсткія ўмовы, каб тыя пакінулі Заір. Зрэшты, гэта палітыка прывяла да непажаданага Прэзідэнтам эфекту: у кастрычніку 1996 г. разгарэлася паўстанне [[баньямуленгэ]] (кангалезскіх тутсі) ва Усходнім Заіры. Паўстанне падтрымлівалася Руандай палітычна і ваенна і фактычна стала пачаткам [[Першая Кангалезская вайна|Першай Кангалезскай вайны]], што прывяло да вяртання больш чым 600 000 хуту назад у Руанду за апошнія два тыдні лістапада. Масіўная [[рэпатрыяцыя]] руандыйскіх уцекачоў адбылася таксама ў канцы снежня: яшчэ 500 000 чалавек вярнуліся ў Руанду пасля адмовы ўрада [[Танзанія|Танзаніі]] ў іх прыняцці. Разнастайныя арганізацыі, якія пераймалі ідэалогію міліцыі хуту, дзейнічалі на ўсходзе [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]] да [[22 мая]] [[2009]] г. Мабуту быў зрынуты ў маі 1997 г., а [[Ларан Кабіла]], новы лідар Заіра, перайменаваў краіну ў Дэмакратычную Рэспубліку Конга. Зрэшты, саюзныя адносіны Кабілы з Руандай даволі хутка сапсаваліся, таму ў жніўні 1998 г. паўстанцы-тутсі (у гэты раз з падтрымкай не толькі Руанды, але і [[Уганда|Уганды]]) распачалі новае паўстанне, якое прывяло да [[Другая Кангалезская вайна|Другой Кангалезскай вайны]], падчас якой за перыяд з [[1998]] г. па [[2004]] г. памерлі 5 млн чалавек. === Палітычнае развіццё === Пасля сваёй ваеннай перамогі ў ліпені 1994 г. [[РПФ]] арганізаваў кааліцыйны ўрад, падобны да таго, які быў створаны падчас кіравання Прэзідэнта [[Жувеналь Хаб'ярымана|Жувеналя Хаб'ярыманы]] ў пачатку года. Урад меў назву «''The Broad Based Government of National Unity»'' і грунтаваўся на камбінацыі прынцыпаў Канстытуцыі, Арушскіх пагадненняў і палітычных праграм партый. Партыя «''[[Нацыянальны Рэспубліканскі Рух за Дэмакратыю і Развіццё]]»'' была забаронена. Таксама да 2003 г. была забаронена любая палітычная дзейнасць, скіраваная на перамены (на практыцы любая ўвогуле). Першыя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары пасля вайны адбыліся адпаведна [[25 жніўня]] [[2003]] г. і [[29 верасня]] [[2003]] г.<ref name="Kinzer">{{Harvnb|Kinzer|2008}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cmi.no/publications/2003/rwandaelections2003.pdf |title=Rwanda: Presidential and Parliamentary Elections 2003 |publisher=NORDEM Report 12/2003|author=Ingrid Samset and Orrvar Dalby|date=December 2003|access-date=January 3, 2012}}</ref> Сучасны ўрад забараняе [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыю]] на падставе [[этнас|этнічнай]], [[раса]]вай і [[рэлігія|рэлігійнай]] прыналежнасці. Урад таксама выдаў законы, якія забараняюць рабіць акцэнт на нацыянальную ідэнтычнасць (хуту або тутсі) у большасці сфер палітычнай актыўнасці<ref name="Kinzer" />. У сакавіку [[1998]] г. падчас візіту ў Руанду [[Прэзідэнт ЗША]] [[Уільям Джэферсан Клінтан|Біл Клінтан]] звярнуўся да натоўпу ў [[міжнародны аэрапорт Кігалі|аэрапорце Кігалі]]: «''Сёння мы прыбылі сюды, каб згадаць той факт, што мы ў ЗША і сусветная супольнасць не зрабілі столькі, колькі маглі і павінны былі зрабіць, каб паспрабаваць абмежаваць маштабы таго, што адбылося ў Руандзе''»<ref name=sam />. Ён прызнаў свой правал у спробе эфектыўна разабрацца з цяжкай сітуацыяй у 1994 г.<ref name=sam>{{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |author-link=Samantha Power |title=Bystanders to Genocide |url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |date=September 2001 }}</ref> Клінтан назваў «''найбольшым жалем''» свайго прэзідэнцтва адсутнасць рашучых дзеянняў па спыненню генацыда ў Руандзе<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2007/12/11/his_big_regret_not_acting_in_rwanda/ |title=His big regret: not acting in Rwanda |work=Boston Globe |date=December 11, 2007 |access-date=May 30, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924152529/http://www.boston.com/news/nation/articles/2007/12/11/his_big_regret_not_acting_in_rwanda/ |archive-date=24 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite news|last=Cooper |first=Helene |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E4D81631F93AA25750C0A9679D8B63 |title=Shift by Clinton Helped Persuade President to Take a Harder Line |work=The New York Times |date=March 19, 2011 |access-date=May 30, 2011}}</ref>. Нягледзячы на міжнародную дапамогу і палітычныя рэформы, Руанда працягвае змагацца, каб заахвоціць інвестараў, павялічыць выраб сельскагаспадарчай прадукцыі і паскорыць прымірэнне. У сакавіку 2000 г., пасля таго, як [[Пастэр Бізімунгу]] падаў у адстаўку, [[Поль Кагамэ]] стаў Прэзідэнтам Руанды. 25 жніўня 2003 г. Кагамэ выйграў першыя нацыянальныя выбары пасля захопу ўлады РПФ у 1994 г. Масавыя перамяшчэнні насельніцтва, наяўнасць экстрэмісцкіх арганізацый, удзел у [[Першая Кангалезская вайна|Першай]] і [[Другая Кангалезская вайна|Другой]] Кангалезскіх войнах стварылі Руандзе сур'ёзныя перашкоды. Першая спроба дэмакратызацыі Руанды адбылася за часам панавання Хаб'ярыманы як раз перад тым, як яго самалёт быў збіты і генацыд пачаўся. Дэмакратызацыя ішла пераважна пад французскім уплывам (фактычна ва ўльтыматыўнай форме: грошы вылучаліся міжнароднымі донарамі толькі пры наяўнасці дэмакратычных зрухаў). Паколькі ідэя дэмакратыі пазіцыянавалася як выдумка тутсі і каланістаў, яна і дагэтуль адштурхоўвае большасць, якая складаецца з хуту, што перашкаджае агульнай дэмакратызацыі Руанды<ref>{{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_2008_29_8/page/1601 |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |number=8 |pages=1601–1620 |doi=10.1080/01436590802528754 }}</ref>. === Эканамічнае і сацыяльнае развіццё === [[File:Rwanda-demography.png|thumb|Дэмаграфічная крывая Руанды за перыяд з [[1961]] г. па [[2003]] г.]] Найбольшымі праблемамі, з якімі сутыкнуўся ўрад, з'яўляліся: рэпатрыяцыя і рэінтэграцыя ў грамадства больш чым 2 млн уцекачоў; спыненне канфліктаў паміж былымі салдатамі арміі Хаб'ярыманы і байцамі міліцыі — з аднаго боку — і РПФ — з іншага (адбываліся яны пераважна на поўначы і паўднёвым захадзе краіны); пераход ад крызіснай эканамічнай мадэлі да сярэдне- і доўгатэрміновага планавання. Перапоўненыя турмы таксама былі сур'ёзнай праблемай, паколькі каля 100 000 чалавек былі арыштаваны ў першыя 3 гады пасля вайны<ref>{{cite web |url=http://rwanda.usembassy.gov/criminal_justice_in_rwanda.html |title=Criminal Justice in Rwanda |publisher=US embassy in Rwanda |access-date=January 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906152112/http://rwanda.usembassy.gov/criminal_justice_in_rwanda.html |archive-date=6 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Утрыманне такой вялікай колькасці падазраваных у генацыдзе нанесла вялікую шкоду руандыйскай эканоміцы. Доўгатэрміновы эфект ад ваенных згвалтаванняў выявіўся ў сацыяльнай ізаляцыі ахвяр (сацыяльная стыгма, звязаная са згвалтаваннямі, прымусіла некаторых мужоў пакінуць сваіх жонак; многія з гэтых жанчын, якія не знаходзіліся ў стане шлюбу, назаўжды страцілі магчымасць пабрацца ім), непажаданых цяжарнасцях і дзецях (некаторыя жанчыны сталі ахвярамі самаробных абортаў), росце колькасці [[венерычныя захворванні|венерычных захворванняў]], уключаючы [[сіфіліс]], [[Ганарэя|ганарэю]] і [[СНІД|ВІЧ/СНІД]]{{sfn|Brouwer|2005|с=14}}. Спецыяльны Дакладчык па Руандзе сцвярджае, што ад 2000 да 5000 цяжарнасцей сталі вынікам ваенных згвалтаванняў (ад 250 000 да 500 000 руандыйскіх жанчын і дзяўчын былі згвалтаваны){{sfn|Brouwer|2005|с=11}}. Руанда з'яўляецца традыцыйна патрыярхальнай дзяржавай і дзеці звычайна пераймаюць этнічную прыналежнасць бацькі; такім чынам маці-адзіночкі (тутсі па нацыянальнасці), якія жывуць з дзецьмі-хуту, не могуць схаваць факт таго, што былі ахвярамі згвалтаванняў{{sfn|Brouwer|2005|с=14}}. У руандыйскім грамадстве актуальнай з'яўляецца праблема прымірэння: пасля генацыду тутсі цяжка давяраць хуту — нават тым, якія не прымалі ўдзелу ў генацыдзе. === Сістэма правасуддзя пасля генацыду === Адначасова з вяртаннем уцекачоў урад распачаў доўгачасовыя судовыя працэсы, якія пачаліся прыкладна ў канцы [[1996]] г. — пачатку [[1997]] г. [[30 жніўня]] [[1996]] г. быў прыняты, гэтак званы, Асноўны Закон № 08/96, які фактычна даў магчымасць прыцягваць вінаватых да адказнасці за злачынствы супраць чалавецтва і генацыд ужо з кастрычніка таго жа года<ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities." Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref>. Зрэшты, падчас самога генацыду сістэма юстыцыі ў Руандзе сістэматычна знішчалася, што стварыла перашкоды ў даследаванні масавых забойстваў: інстытуты ўрада, уключаючы суды, былі знішчаны і многія суддзі, пракуроры і адвакаты былі забіты. З 750 суддзяў 506 зніклі пасля генацыду: яны або былі забіты, або пакінулі Руанду. К [[1997]] г. Руанда мела толькі 50 адвакатаў у сваёй сістэме юстыцыі<ref name="Alana">{{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf <!-- alt. urls in case the above ever dead-links: http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.htm http://circle.ubc.ca/bitstream/handle/2429/14413/ubc_2003-0368.pdf --> |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |number=1 |pages=57–76 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Гэтыя перашкоды прывялі да таго, што судовыя працэсы цягнуліся вельмі марудна: 130 000 падазроных знаходзіліся ў турмах Руанды пасля генацыду<ref name="Alana" />, але толькі 3343 выпадкі былі разабраны ў перыяд паміж [[1996]] г. і канцом [[2000]] г.<ref name="Sarkin">{{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |number=2 |pages=143–172 |jstor=3558953 |doi=10.1017/s0221855301001675}}</ref> Сярод абвінавачваных 20 % былі пакараны смерцю, 32 % былі прысуджаны да пажыццёвага зняволення ў турме, 12 % былі апраўданы<ref name="Sarkin" />. Было падлічана, што, каб завершыць працэсы па ўсіх падазроных, спатрэбіцца больш за 200 гадоў — і гэта пры ўмове адсутнасці далейшых арыштаў па справах, звязаных з генацыдам<ref name="Powers">{{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=http://www.asil.org/pdfs/insights/insight110623.pdf <!-- alt url in case pdf ever vanishes http://www.asil.org/insights110623.cfm --> |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |number=17 |pages=1–6 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.asil.org/insights110623.cfm |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.asil.org/insights110623.cfm |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 }}</ref>. Каб справіцца з гэтай сітуацыяй, урад Руанды выдаў Асноўны Закон № 40/2000 у [[2001]] г.<ref name="Tully">{{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |number=2 |pages=385–411 }}</ref>, які даў пачатак стварэнню, так званых, судоў Гакака (што ў вольным перакладзе з мовы руанда значыць: «''справядлівасць (правасуддзе) у траве''») на ўсіх адміністрацыйных узроўнях Руанды (і асобна ў Кігалі)<ref name="Summary" />. Яны былі створаны пераважна для таго, каб разгрузіць звычайныя суды і паскорыць разборы спраў тых, хто знаходзіўся ў турме<ref name="Sarkin" />: найменш сур'ёзныя справы (пры поўным выкананні ўмоў Асноўнага Закона № 08/96) разбіраліся ў судах Гакака<ref name="Summary" />. Такім чынам у Руандзе пачала дзейнічаць партыкулярная прававая сістэма<ref>{{Cite web | last = Walker | first = Robert | date = 30 March 2004 | title = Rwanda still searching for justice | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3557753.stm | website = BBC News | access-date = 1 June 2015 }}</ref>. Мэтамі судоў Гакака былі: * Высвятленне праўды наконт таго, што адбывалася падчас генацыду; * Паскарэнне судовых працэсаў па генацыдзе; * Змаганне супраць культуры беспакаранасці; * Спрыянне нацыянальнаму адзінству і працэсам грамадскага прымірэння; * Дэманстрацыя магчымасці народа Руанды самастойна вырашаць уласныя праблемы<ref name="Summary" />. З цягам часу сістэма судоў Гакака прайшла праз шэраг мадыфікацый. Паводле ацэнак, судовая сістэма Гакака была ўключана больш чым у мільён спраў<ref name="Powers" />. Тым часам ААН распачала працу [[Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе|Міжнароднага Крымінальнага Трыбунала па Руандзе]] (базіруецца ў [[Аруша|Арушы]], што ў [[Танзанія|Танзаніі]]). Пад юрысдыкцыю Трыбунала ААН трапляюць найвышэйшыя члены ўрада і ўзброеных сіл, калі руандыйскія суды займаюцца пакараннем лідараў ніжэйшых узроўняў і звычайнага насельніцтва{{sfn|Des Forges|1999|loc=[http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno15-8-05.htm#P1081_336018 "Justice and Responsibility » The International Criminal Tribunal for Rwanda"]}}. === Закрыццё судоў Гакака === {{Main|Суд Гакака}} [[18 чэрвеня]] [[2012]] г. судовая сістэма Гакака была афіцыйна закрыта пасля шматлікай і інтэнсіўнай крытыкі<ref>{{Cite web | title = Rwanda 'gacaca' genocide courts finish work | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18490348 | website = BBC News | date = 18 June 2012 | access-date = 1 June 2015 }}</ref>. Суды Гакака сустрэлі мноства цяжкасцей і блага ўспрымаліся грамадствам: іх вінавацілі ў тым, што яны з'яўляюцца марыянеткамі ўрада РПФ, а не незалежнымі ўстановамі<ref name="Max">{{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |url=https://archive.org/details/sim_african-studies-review_2008-12_51_3/page/25 |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |number=3 |pages=25–50 |jstor=27667378 |doi=10.1353/arw.0.0091}}</ref>. Суддзі (вядомыя пад назвай «''Іньянгамугаё»'', што перакладецца з мовы руанда: «''тыя, хто ненавідзяць несумленнасць''»), якія разглядалі справы генацыду, выбіраліся народам з народа<ref name="Max" />. Пасля выбараў суддзі праходзілі падрыхтоўку, але, на жаль, яна была недастатковай для таго, каб разбірацца ў складаных прававых пытаннях і судовых працэсах<ref name="Max" />. Акрамя таго, многія суддзі падалі ў адстаўку пасля таго, як ім самім прад'явілі абвінавачванні ва ўдзеле ў генацыдзе, а былі абвінавачваны 27,1 % народных суддзяў<ref name="Summary" />. Таксама падсудным асобам бракавала юрыдычнай дапамогі і адвакатаў, пры гэтым ім адмаўлялі ў праве разгяду іх спраў у звычайных судах<ref name="Max" />. Нягледзячы на тое, што большасць працэсаў праводзілася адкрыта для публікі, узнікалі пытанні наконт пагроз сведкам<ref name="Max" />. Варта адзначыць, што суды Гакака не разглядалі справы наконт масавых забойстваў хуту байцамі РПФ, што ўскосна даказвала падпарадкаванасць судовай сістэмы Гакака Руандыйскаму Патрыятычнаму Фронту<ref name="Max" />. === Закрыццё Міжнароднага Крымінальнага Трыбунала па Руандзе === {{Main|Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе}} Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе (МКТпР) мусіць быць закрыты да канца [[2015]] г.<ref name="Akhavan">{{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |author-link=Payam Akhavan |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |number=3 |pages=501–510 |jstor=2204076}}</ref><ref>{{Cite web | title = UN genocide tribunal in Rwanda swears-in judges selected to finish its work | url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=41938 | website = UN News Centre | date = 7 May 2012 | access-date = 1 June 2015 }}</ref> Зрэшты, Савет Бяспекі ААН заснаваў у [[1994]] г.<ref name="Aptel">{{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |number=2 |pages=169–188 |url=http://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-date=19 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819063243/https://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |url-status=dead }}</ref> МКТпР з арыгінальным мандатам на 4 гады, але праз пэўны час стала зразумелым тое, што яго праца расцягнецца на тэрмін, які значна будзе перавышаць вызначаны ў мандаце. Нягледзячы на закрыццё МКТпР, застаюцца адкрытымі пытанні наконт таго, ці былі справядліва і дастаткова пакараны ўсе злачынцы<ref name="Aptel" />. == Генацыд у Руандзе ў папулярнай культуры == {{See also|Спіс фільмаў пра генацыд у Руандзе|Бібліяграфія генацыду ў Руандзе}} [[Канада|Канадскі]] [[генерал-лейтэнант]] [[Рамэа Далер]] стаў найбольш вядомым сведкам [[генацыд]]у пасля таго, як стаў сааўтарам кнігі «''[[Поціск рукі з Д'яблам: Правал чалавецтва ў Руандзе]]''» (выйшла ў [[2003]] г.), якая, акрамя самога генацыду, апісвала [[Дэпрэсія|дэпрэсію]] і [[посттраўматычны стрэсавы разлад]] генерала<ref>[http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/168/9/1164 "Camouflage and exposure"], ''[[Canadian Medical Association Journal]]'', April 29, 2003; 168 (9)</ref>. Сярод іншых твораў людзей, якія бачылі руандыйскі генацыд на ўласныя вочы, варта вылучыць кнігу доктара [[Джэймс Арбінскі|Джэймса Арбінскага]] з назвай «''[[Недасканалая прапанова: Гуманітарная дзейнасць у дваццаць першым стагоддзі]]''». [[Імакулэ Ілібаджыза]] была адной з тых тутсі, якія выжылі, і запісала сваю гісторыю ў кнізе «''[[Пакінута, каб расказаць: Адкрываючы Бога сярод руандыйскага халакосту]]''», дзе падрабязна апісана тое, як яна і яшчэ 7 жанчын выжывалі на працягу 91 дня ў сырым і маленькім ванным пакоі (плошчай прыкладна 91 см на 120 см). [[Франкаканадцы|Франкаканадскі]] пісьменнік [[Жыл Куртэманш]] напісаў кнігу «''[[Нядзеля ля басейна ў Кігалі]]''», якая факусіруецца на падзеях у [[Кігалі|сталіцы Руанды]] падчас генацыду. [[File:Deborah Scranton Paul Kagame Shankbone.jpg|thumb|Фотаздымак з прэм'еры фільма «''[[Зямля са шкла]]''». Трэці справа — прэзідэнт Руанды [[Поль Кагамэ]].]] Фільм «[[Гатэль «Руанда»|''Гатэль „Руанда“'']]» (намініраваўся на «''[[Оскар]]''») заснаваны на досведзе Поля Русесабаджыны — менеджара «''[[Гатэль тысячы ўзгоркаў|Гатэля тысячы ўзгоркаў]]''» у [[Кігалі]], які ўратаваў больш за тысячу чалавек падчас генацыду<ref>[http://www.unitedartists.com/hotelrwanda/main.html 'Hotel Rwanda' Official movie site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219024752/http://www.unitedartists.com/hotelrwanda/main.html |date=19 снежня 2008 }}</ref>. [[Амерыканскі інстытут кінамастацтва]] ўключыў гэты фільм у спіс 100 найбольш натхняльных фільмаў усіх часоў. У [[2006]] г. выйшла аўтабіяграфія Русесабаджыны пад назвай «''Звычайны чалавек''». Кніга Далера была экранізавана ў [[Поціск рукі з Д'яблам, фільм|аднайменным фільме]] ў [[2007]] г. У тым жа годзе адбылася экранізацыя кнігі Куртэманша пад назвай «''[[Нядзеля ў Кігалі]]''». Дакументальны незалежны фільм «''[[Зямля са шкла]]''» факусіруецца на асобах і палітыках падчас генацыду: галоўнымі героямі з'яўляюцца [[Поль Кагамэ]] і Жан-П'ер Сагахуту (чалавек, які выжыў падчас генацыду). Прэм'ера фільма адбылася ў [[2010]] г. на кінафестывалі «''[[Трайбека]]''»<ref>[http://www.tribecafilm.com/filmguide/earth_made_of_glass-film26314.html Earth Made of Glass] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100903110056/http://www.tribecafilm.com/filmguide/earth_made_of_glass-film26314.html |date=3 верасня 2010 }} Tribeca Film Festival guide. Retrieved November 30, 2010.</ref>. У [[2005]] г. [[Элісан Дэс Форджэс]] напісаў, што праз 11 гадоў пасля генацыду вялікае адлюстраванне яго ў папулярным мастацтве дапамагло людзям «''лепей адчуць той жах, які забраў жыццё ў больш чым паўмільёна тутсі''»<ref name="idrc.ca">{{cite web |url=http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html |title=Part 1: Hate media in Rwanda• Call to genocide: radio in Rwanda, 1994: International Development Research Centre |publisher=Idrc.ca |access-date=August 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210180655/http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html |archive-date=10 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref>. У [[2007]] г. Чарлі Бекет, дырэктар дэпартамента палітычных і міжнародных навук [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]], прамовіў: «''Колькі людзей глядзелі фільм „[[Гатэль «Руанда»|Гатэль „Руанда“]]“? Іронія лёсу ў тым, што цяпер большасці людзей ёсць справа да Руанды, але ўжо позна''»<ref>{{cite web|url=http://www.polismedia.org/rwandatranscript.aspx |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=POLISMedia |access-date=August 30, 2010}}</ref>. [[Каліфорнія|Каліфарнійскі]] ска-[[панк]] гурт «''[[Rancid]]''» мае ў альбоме «''[[Rancid, альбом|Rancid]]''» песню «''Rwanda''» пра генацыд у Руандзе. «''[[Rx Bandits]]''» (таксама каліфарнійскі ска-панк гурт) мае ў альбоме «''[[Progress, альбом|Progress]]''» песню «''In All Rwanda's Glory»'', якая, па словах прадстаўнікоў гурта, «''мае цалкам палітызаваны тэкст''». Новазеландская спявачка [[Брук Фрэйзер]] запісала песню «''[[Albertine, песня|Albertine]]''» у [[Albertine, альбом|аднайменным альбоме]] пра сірату з такім імем, якога пазбавіў бацькоў генацыд і якога Фрэйзер сустрэла ў [[2005]] г. у Руандзе. == Гістарычны рэвізіянізм == Генацыд [[1994]] г. у Руандзе дагэтуль з'яўляецца тэмай шматлікіх гістарычных дэбатаў<ref>Letter by Gasana Ndoba (President de La Commission Nationale des Droits de L'Homme du Rwanda). Conference Mondiale sur Le Racisme, La Discrimation Raciale, La Xenophobie et L'Intolerance qui y est associée. Durban, South Africa, August 31 – September 7, 2001. [http://www.un.org/WCAR/statements/rwanda_hrF.htm Online posting.]</ref>. Часта сустракаюцца выпадкі [[гістарычны рэвізіянізм|гістарычнага рэвізіянізму]]<ref>N° 300 ASSEMBLÉE NATIONALE: CONSTITUTION DU 4 OCTOBRE 1958: DOUZIÈME LÉGISLATURE: Enregistré à la Présidence de l'Assemblée nationale le 15 octobre 2002. Online posting. National Assembly of France. [http://www.assemblee-nationale.fr/12/propositions/pion0300.asp Proposition 300]</ref>. Тэорыя «''двайнога генацыду''», якая сцвярджае, што тутсі распачалі «''контргенацыд''» супраць хуту<ref>Jean-Paul Gouteux. "Mémoire et révisionnisme du génocide rwandais en France: Racines politiques, impact médiatique." Online posting. [http://www.amnistia.net/news/articles/negrwand/negrwand.htm Amnistia.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060211164612/http://www.amnistia.net/news/articles/negrwand/negrwand.htm |date=11 лютага 2006 }} February 12, 2004.</ref>, агучваецца ў кнізе «''Чорныя фурыі, белыя хлусы''» ([[2005]] г.) [[францыя|французскага]] журналіста [[П'ер Пэан|П'ера Пэана]]. Зрэшты, даследаванне, якое завершылася ў [[2009]] г. і праводзілася ў Цэнтральнай і Паўднёвай Руандзе і грунтавалася на 8 месяцах даследчай працы на працягу 2 гадоў, прыйшло да высновы, што забойствы хуту рукамі тутсі мелі месца ў згаданых рэгіёнах, але ўсё жа былі забіты ў 2 разы больш тутсі, чым хуту; пры гэтым даследчыкі адзначалі, што спосабы забойстваў кожнай з груп значна адрозніваліся<ref name="Verwimp 2009">{{Cite journal |last= Verwimp |first= Philip |year= 2009 |title= Testing the Double-Genocide Thesis for Central and Southern Rwanda |journal= [[The Journal of Conflict Resolution]] |volume= 47 |number= 4 |pages= 423–442 |jstor= 3176203 }}</ref>. Жан-П'ер Крэцьен — французскі гісторык, якога Пэан адкрыта называе членам «''лобі інтарэсаў тутсі''» — абвінаваціў Пэана ў «''дзіўным рэвізіянісцкім запале''»<ref>"Point de Vue: Un pamphlet teinté d'africanisme colonial." ''[http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=926101 Le Monde] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071117174623/http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=926101 |date=17 лістапада 2007 }}'' December 9, 2005. Qtd. by Thierry Perret in "Les dossiers de presse : Afrique-France: Rwanda/« l'affaire » Péan." Online posting. [http://www.rfi.fr/fichiers/MFI/PolitiqueDiplomatie/1639.asp RFI Service Pro] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060619031627/http://www.rfi.fr/fichiers/MFI/PolitiqueDiplomatie/1639.asp |date=19 чэрвеня 2006 }} December 22, 2005. Chrétien's "Point de Vue" posted online in [http://www.obsac.com/OBSV8-0512Peanrevisionist.html ''Observatoire de l'Afrique centrale'' 8 (December 2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060619031627/http://www.obsac.com/OBSV8-0512Peanrevisionist.html |date=19 чэрвеня 2006 }}.</ref>. Яшчэ адным вядомым рэвізіяністам з'яўляецца [[канада|канадскі]] журналіст [[Робін Філпот]], пра якога акадэмік [[Джэральд Кэплэн]] ў сваім артыкуле ў [[2007]] г. пісаў: «''ён мяркуе, што ў 1994 г. многія людзі былі забіты з абодвух бакоў, што робіць і хуту, і тутсі аднолькава маральна адказнымі за генацыд''». Акадэмік Кэплэн таксама сцвярджае: «''Філпот упэўнены, што не было змовы ўзброеных сіл урада хуту і міліцыі супраць мільёнаў безабаронных тутсі''»<ref>{{Cite news | last = Caplan | first = Gerald | date = 13 March 2007 | title = Rwanda's Genocide: First the Deed, Then the Denial | url = http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf | newspaper = The Globe & Mail | access-date = 1 June 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180125000454/http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf | archive-date = 25 студзеня 2018 | url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |access-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125000454/http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |archive-date=25 студзеня 2018 |url-status=dead}}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |access-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125000454/http://www.genocidewatch.org/images/Rwanda-13-Mar-07-First_the_Deed,_Then_the_Denial.pdf |archive-date=25 студзеня 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.hlrecord.org/opinion/release-of-rwanda-s-mastermind-of-death-promotes-genocide-denial-1.951557 Release of Rwanda's mastermind of death promotes genocide denial] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100206044153/http://www.hlrecord.org/opinion/release-of-rwanda-s-mastermind-of-death-promotes-genocide-denial-1.951557|date=6 лютага 2010}}, ''[[Harvard Law Record]]'', December 4, 2009</ref>. {{Quote box |quote= Вялікія намаганні былі прыкладзены, каб заўжды ў фокусе былі франкамоўныя ахвяры-тутсі і іх каты-хуту. Але сярод прыкладна 1 млн забітых ад 300 000 да 500 000 былі тутсі (гэта па самых вялікіх ацэнках). А што жа наконт яшчэ ад 500 000 да 700 000 чалавек? Хто адказны за іх смерці?<ref>{{cite web|author=David Peterson|date=17 June 2011|title=Rwanda's 1991 Census|url=http://www.zcommunications.org/rwandas-1991-census-by-david-peterson|publisher=[[ZSpace]]|access-date=9 August 2013}}</ref><ref>{{Cite web | last = Fallon | first = Joan | date = 24 March 2009 | title = Research sheds new light on Rwanda killings | url = http://news.nd.edu/news/11353-research-sheds-new-light-on-rwanda-killings/ | website = [[University of Notre Dame|news.nd.edu]] | access-date = 19 December 2014 }}</ref> |source= — Крысціян Дэвенпорт<br /><small>Прафесар міравых навук [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскага ўніверсітэта]]</small> |qalign= left |salign= right |bgcolor= AliceBlue |width= 35%}} У [[2009]] г. Крысціян Дэвенпорт ([[Мічыганскі ўніверсітэт]]) і Алан Стэм ([[Дартмутскі каледж]]) паставілі пытанне: «''Што насамрэч адбылося ў Руандзе?''» Пара не ставіла пад пытанне праўдзівасць генацыду супраць тутсі, але даследаванне прывяло іх да высновы, што «інфармацыя, якая маецца, праўдзівая толькі часткова». Яны абверглі тое, што генацыд складаўся толькі з масавых забойстваў вясны і лета 1994 г. і заявілі, што РПФ «''цалкам адказны''» за наступныя масавыя забойствы, што ахвяры «''амаль раўнамерна размеркаваліся паміж тутсі і хуту''», але, улічваючы дзеянні РПФ, большасць памерлых была не тутсі, а хуту, бо «''сярод іншых рэчаў, атрымоўваецца, што тутсі банальна не хапала ў Руандзе, каб меркаваць, што ўсе забітыя належалі да гэтай этнічнай групы''». Даследчыкі заявілі, што на абвяшчэнне ўсёй праўды ўрад [[Поль Кагамэ|Поля Кагамэ]], які фактычна складаецца з былых членаў РПФ, не пойдзе, але зрабіць гэта ён абавязаны. Дэвенпорт і Стэм застрашваліся членамі ўрада Руанды і асобнымі людзьмі з усяго свету і, нягледзячы на тое, што вучоныя неаднаразова пацвярджалі генацыд тутсі, многія абвясцілі іх «''адмаўляльнікамі генацыду''»<ref>{{cite web|author=Christian Davenport; Allan C. Stam|date=6 October 2009|title=What Really Happened in Rwanda?|url=http://www.psmag.com/politics/what-really-happened-in-rwanda-3432|publisher=[[Miller-McCune|psmag.com]]|access-date=10 August 2013}}</ref>. У кастрычніку [[2014]] г. выйшаў дакументальны фільм [[BBC]] «''Руанда: Нерасказаная гісторыя''», які змяшчаў інтэрв'ю з Дэвенпортам і Стэмам, дзе яны сцвярджалі, што самалёт [[Жувеналь Хаб'ярымана|Хаб'ярыманы]] быў збіты пры непасрэдным удзеле РПФ. Гэта выклікала значныя спрэчкі ў сусветным грамадстве<ref>For criticism of the documentary, see: :{{Cite web | last = Wallis | first = Andrew | date = 6 October 2014 | title = 'Rwanda: The Untold Story': questions for the BBC | url = https://www.opendemocracy.net/andrew-wallis/rwanda-untold-story-questions-for-bbc | website = [[openDemocracy]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141129141607/https://www.opendemocracy.net/andrew-wallis/rwanda-untold-story-questions-for-bbc | archive-date = 29 лістапада 2014 | url-status=dead }} :{{Cite web | last = Musoni | first = Edwin | date = 26 November 2014 | title = BBC had an agenda to twist Rwanda history – UK expert | url = http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-26/183439/ | website = [[The New Times (Rwanda)|newtimes.co.rw]] | access-date = 27 November 2014 }} :{{Cite web | last = Johnson | first = Richard | date = 14 December 2014 | title = The BBC and the West need to clean up their act on Rwanda | url = http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2014/1214/The-BBC-and-the-West-need-to-clean-up-their-act-on-Rwanda | website = csmonitor.com | access-date = 19 December 2014 }}</ref>, а таксама гнеў урада Руанды, які забараніў трансляцыю BBC на мове руанда ў краіне на 3 тыдні (да завяршэння даследавання)<ref name = "Graun BBC ban">{{Cite web | last = Baird | first = Dugald | date = 24 October 2014 | title = Rwanda bans BBC broadcasts over genocide documentary | url = http://www.theguardian.com/media/2014/oct/24/rwanda-bans-bbc-broadcasts-genocide-documentary | website = theguardian.com | access-date = 26 November 2014 }}</ref><ref>{{Cite web | last = Musoni | first = Edwin | date = 18 November 2014 | title = BBC probe team begins work tomorrow | url = http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-18/183170/ | website = newtimes.co.rw | access-date = 27 November 2014 }}</ref>. У лістападзе [[2014]] г. Эмануэль Мугхіса (вядомы таксама як Эміль Гафарыта) — былы руандыйскі салдат, які сцвярджаў, што быў сведкам таго, як Кагамэ загадаў збіць самалёт Хаб'ярыманы — быў выкрадзены ў [[Найробі]] праз некалькі гадзін пасля таго, як згадзіўся даць паказанні ў [[Міжнародны Крымінальны Трыбунал па Руандзе|Міжнародным Крымінальным Трыбунале па Руандзе]], далучыўшыся да апанентаў Кагамэ, якія знікалі або паміралі пры дзіўных абставінах<ref name = "Times abduction">{{Cite web | last = Starkey | first = Jerome |date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | website = thetimes.co.uk | access-date = 26 November 2014 }}</ref>. === Рэвізіянізм і заканадаўства Руанды === Паводле Канстытуцыі Руанды, «''рэвізіянізм, адмаўленне і апашленне генацыду''» з'яўляюцца крымінальнымі злачынствамі<ref>{{cite news|author=Aprille Muscara|date=31 August 2010|title=RWANDA: Genocide Ideology and Sectarianism Laws Silencing Critics?|url=http://www.ipsnews.net/2010/08/rwanda-genocide-ideology-and-sectarianism-laws-silencing-critics/|agency=[[Inter Press Service]]|access-date=9 August 2013}}</ref>. Сотні людзей былі абвінавачаны ў «''генацыдным мысленні»'', «''рэвізіянізме»'' і іншых злачынствах падобнага кшталту. З 489 чалавек, абвінавачаных у «''рэвізіянізме генацыду і іншых роднасных злачынствах»'' у [[2009]] г. 5 былі прысуджаны да пажыццёвага зняволення, 5 — да тэрміну ў больш за 20 гадоў турмы, 99 атрымалі ад 10 да 20 гадоў турмы, 211 — тэрміны ад 5 да 10 гадоў, а астатнія 169 былі прысуджаны да турэмнага зняволення на тэрмін меней за 5 гадоў<ref>{{cite web|author=[[Amnesty International]]|year=2010|title=Safer to Stay Silent: The chilling effect of Rwanda's laws on 'genocide ideology' and 'sectarianism' |url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR47/005/2010/en/ea05dff5-40ea-4ed5-8e55-9f8463878c5c/afr470052010en.pdf|page=19|access-date=18 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810193516/http://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR47/005/2010/en/ea05dff5-40ea-4ed5-8e55-9f8463878c5c/afr470052010en.pdf|archive-date=10 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. «''[[Amnesty International]]»'' крытыкавала ўрад Руанды за выкарыстанне законаў, звязаных з генацыдам, «''для пакарання апазіцыі і тых, хто крытыкуе ўрад''»<ref>{{cite web|author=[[Amnesty International]]|year=2013|title=Annual Report 2013: Rwanda|url=http://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|access-date=14 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230120943/http://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|archive-date=30 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. У [[2010]] г. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] прафесар права і адвакат [[Пітэр Эрліндэр]] быў арыштаваны ў [[Кігалі]] і абвінавачваны ў адмаўленні генацыду, бо абараняў у судзе апазіцыйнага кандыдата на пасаду Прэзідэнта [[Вікторыя Інгабірэ|Вікторыю Інгабірэ]] ад абвінавачванняў ва ўдзеле ў генацыдзе<ref>[http://www.asil.org/insights/volume/14/issue/26/arrest-ictr-defense-counsel-peter-erlinder-rwanda Peter Erlinder's arrest in Rwanda]</ref>. == Гл. таксама == * [[Лінія Магадыша]] * [[Маці Божая Кібехская]] * [[Жаклін Мурэкатэтэ]] == Зноскі == {{Reflist|colwidth=30em}} == Літаратура == {{refbegin|30em}} * {{h|Des Forges|1999|3=''Des Forges, A.'' [http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda] / Alison Des Forges. — New York : Human Rights Watch, 1999. — 595 p. ISBN 1-56432-171-1}} * {{h|Chrétien|2003|3=''Chrétien, J.-P.'' [https://books.google.by/books?id=Ezo5PQAACAAJ&redir_esc=y The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History] / Jean-Pierre Chrétien, Scott Straus. — Cambridge, Mass. : MIT Press, 2003. — 503 p. ISBN 978-1-890951-34-4}} * {{h|Dallaire|2005|3=''Dallaire, R.'' [http://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda] / Roméo Dallaire, Brent Beardsley. — London : Arrow Books, 2005. — 562 p. ISBN 978-0-09-947893-5}} * ''Moghalu, K.'' Rwanda's Genocide. The Politics of Global Justice / Kingsley Chiedu Moghalu. — New York : Palgrave Macmillan, 2005. — 252 p. * ''Schabas, W.A.'' The UN International Criminal Tribunals: The Former Yugoslavia, Rwanda and Sierra Leone / William A. Schabas. — Cambridge : Cambridge University Press, 2006. — 767 p. * ''Grünfeld, F.'' The failure to prevent genocide in Rwanda : the role of bystanders / Fred Grünfeld, Anke Huijboom. — Leiden - Boston : Martinus Nijhoff Publishers, 2007. — 330 p. * ''Eltringham, N.'' Accounting For Horror. Post-Genocide Debates in Rwanda / Nigel Eltringham. — London : Pluto Press, 2004. — 247 p. * ''Katongole, E.M.'' Mirror to the Church: Resurrecting Faith after Genocide in Rwanda / Emmanuel M. Katongole, Jonathan Wilson-Hartgrove. — Michigan : Zondervan; Grand Rapids, 2009. — 180 p. * ''Straus, S.'' Remaking Rwanda. State Building and Human Rights after Mass Violence / Scott Straus, Lars Waldorf. — Madison : The University of Wisconsin Press, 2011. — 424 p. * {{кніга |аўтар=Anthony Appiah, Henry Louis Gates |год=2010 |загаловак=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |месца=Oxford |выдавецтва=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533770-9 |url=http://books.google.com/?id=A0XNvklcqbwC |ref=AppiahGates}} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |author-link=Payam Akhavan |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |number=3 |pages=501–510 |jstor=2204076 }} * {{cite web |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |publisher=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |access-date=2014-07-13 }} * {{cite news |author=Associated Press |date=2008-08-06 |title=Rwanda: French accused in genocide |url=http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |newspaper=[[New York Times]] |access-date=2014-07-13 }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |number=2 |pages=169–188 |url=http://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-date=19 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819063243/https://www.nesl.edu/userfiles/file/nejicl/vol14/Aptel-2.pdf |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Anne-Marie L. M. de Brouwer |год=2005 |загаловак=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |месца=Antwerp and Oxford |выдавецтва=Intersentia |isbn=978-90-5095-533-1 |ref=Brouwer}} * {{кніга |аўтар=Learthen Dorsey |год=1994 |загаловак=Historical Dictionary of Rwanda |месца=Metuchen, N.J. |выдавецтва=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-2820-9 |ref=Dorsey}} * {{кніга |аўтар=Jared Diamond |год=2005 |загаловак=[[Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed]] |месца=New York, N.Y. |выдавецтва=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-03337-9 |ref=Diamond}} *{{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|journal=Michigan Journal of International Law|year=2012|volume=2013|url=http://ssrn.com/abstract=2155937}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |number=2 |pages=159–177 |jstor=3092146 |doi=10.1162/016228802760987851 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 кастрычніка 2013 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Bardo Fassbender |год=2011 |загаловак=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |выдавецтва=Oxford University Press |месца=Oxford |isbn=978-0-19-964149-9 |url=http://books.google.co.uk/books?id=N8Tp8dWRtscC |ref=Fassbender}} * {{кніга |аўтар=William Ferroggiaro |год=2001 |загаловак=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |месца=Washington, DC |выдавецтва=[[National Security Archive]] |ref=Ferroggiaro}} * {{кніга |аўтар=Philip Gourevitch |год=2000 |загаловак=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |месца=London; New York, N.Y. |выдавецтва=Picador |isbn=978-0-330-37120-9 |url=http://books.google.com/?id=8OiMfpTiApQC |ref=Gourevitch}} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2000-03_102_1/page/27 |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |number=1 |pages=27–41 |jstor=683536 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27 }} * {{Cite journal | year= 2015 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= vol. 17 | issue= 2 | pages= 174–195 }} * {{кніга |аўтар=Adam Jones |загаловак=Gender Matters in Global Politics |год=2010 |выдавецтва=Routledge |isbn=978-0-203-86494-4 |старонкі=127–147 |частка=Genocide and Mass Violence |ref=Jones}} * {{кніга |аўтар=Stephen Kinzer |год=2008 |загаловак=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |месца=London |выдавецтва=Wiley Books |isbn=978-0-470-12015-6 |ref=Kinzer}} * {{кніга |аўтар=Mahmood Mamdani |год=2002 |загаловак=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |месца=Princeton, N.J. |выдавецтва=Princeton University Press |isbn=978-0-691-10280-1 |url=http://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |ref=Mamdani}} * {{cite news |last=McGreal |first=Chris |date=2007-01-11 |title=France's shame? |work=The Guardian |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |access-date=2013-02-09 |location=London }} * {{кніга |аўтар=Linda Melvern |год=2000 |загаловак=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |выданне=8th edition, illustrated, reprint |месца=London; New York, N.Y. |выдавецтва=Zed Books |isbn=978-1-85649-831-9 |url=http://books.google.com/?id=rhsRrxZtJwMC |ref=Melvern 2000}} * {{кніга |аўтар=Linda Melvern |год=2004 |загаловак=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |месца=London and New York, NY |выдавецтва=[[Verso Books|Verso]] |isbn=978-1-85984-588-2 |ref=Melvern 2004}} * {{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2006-11-05 |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=2014-06-13 }} * {{cite news |last=Melvern |first=Linda |date=2008-08-11 |title=France and genocide: the murky truth |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=2014-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Binaifer Nowrojee |год=1996 |загаловак=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its After |url=http://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |месца=New York, NY |выдавецтва=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-208-4 |ref=Nowrojee}} * {{cite news |author=PBS |title=Interviews – Philip Gourevitch |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |author-link=Samantha Power |title=Bystanders to Genocide |url=http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |date=September 2001 }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=http://www.asil.org/pdfs/insights/insight110623.pdf <!-- alt url in case pdf ever vanishes http://www.asil.org/insights110623.cfm --> |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |number=17 |pages=1–6 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120123000937/http://www.asil.org/insights110623.cfm |archive-date=23 студзеня 2012 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Gérard Prunier |год=1998 |загаловак=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |выданне=2 edition |месца=London |выдавецтва=C. Hurst & Co. Publishers |isbn=978-1-85065-372-1 |ref=Prunier (1)}} * {{кніга |аўтар=Gérard Prunier |год=1999 |загаловак=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |выданне=2 eition |месца=Kampala |выдавецтва=Fountain Publishers Limited |url=http://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |isbn=978-9970-02-089-8 |ref=Prunier (2)}} * {{cite news |author=Radio France International (RFI) |date=2014-04-10 |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |author-link=Radio France International |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |ref={{sfnref|RFI|2014}} }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |url=https://archive.org/details/sim_african-studies-review_2008-12_51_3/page/25 |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |number=3 |pages=25–50 |jstor=27667378 |doi=10.1353/arw.0.0091 }} * {{cite news |author=Reuters |date=2009-11-29 |title=France and Rwanda agree to restore relations |author-link=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=2013-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320190340/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |archive-date=20 сакавіка 2014 }} * {{кніга |аўтар=Carol Rittner |год=2009 |частка=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |загаловак=In [[Steven L. Jacobs|Steven Leonard Jacobs]], ed., Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam (pp.&nbsp;291–305) |месца=Lanham, MD |выдавецтва=[[Lexington Books]] |isbn=978-0-7391-3588-4 |ref=Rittner}} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |number=2 |pages=143–172 |jstor=3558953 |doi=10.1017/s0221855301001675}} * {{cite web |last=Shyaka |first=Anastase |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |access-date=2012-02-16 |ref=Shyaka }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_2008_29_8/page/1601 |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |number=8 |pages=1601–1620 |doi=10.1080/01436590802528754 }} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf <!-- alt. urls in case the above ever dead-links: http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.htm http://circle.ubc.ca/bitstream/handle/2429/14413/ubc_2003-0368.pdf --> |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |number=1 |pages=57–76 |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 снежня 2012 |url-status=dead }} * {{кніга |аўтар=Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs |год=2008 |загаловак=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |месца=Westport, CT |выдавецтва=[[Greenwood Publishing Group]] |isbn=978-0-313-34644-6 |ref=Totten}} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |number=2 |pages=385–411 }} * {{cite web |author=United Nations (I) |title=Rwanda-UNAMIR Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirS.htm |access-date=2014-06-07 }} * {{cite web |author=United Nations (II) |title=UNAMIR – Historical Background |url=http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamirFT.htm |access-date=2014-07-12 }} * {{cite journal |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York, N.Y. |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |access-date=5 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |archive-date=19 жніўня 2008 |url-status=dead }} * {{cite news |last=Whitney |first=Craig R. |date=1998-12-20 |title=Panel Finds French Errors In Judgment On Rwanda |work=New York Times |url=http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |access-date=2013-02-09 |location=New York, N.Y. }} *{{Cite journal |last= Verwimp |first= Philip |year= 2006 |title= Machetes and Firearms: The Organization of Massacres in Rwanda |url= https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_2006-01_43_1/page/n5 |journal= [[Journal of Peace Research]] |volume= 43 |number= 1 |pages= 5–22 |jstor= 27640247 }} *{{Cite journal |last= Verwimp |first= Philip |year= 2009 |title= Testing the Double-Genocide Thesis for Central and Southern Rwanda |journal= [[The Journal of Conflict Resolution]] |volume= 47 |number= 4 |pages= 423–442 |jstor= 3176203 }} * {{cite news |author=BBC News (I) |date=1998-03-04 |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/61860.stm |access-date=2014-07-12 }} * {{cite news |author=BBC News (II) |date=2006-11-23 |title=France issues Rwanda warrants |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6177370.stm |access-date=2013-02-08 }} * {{cite news |author=BBC News (III) |date=2008-08-05 |title=France accused in Rwanda genocide |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |access-date=2014-07-12 }} {{Refend}} == Спасылкі == {{Commons category}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/243/РУАНДА Руанда] // dic.academic.ru * [http://www.un.org/ru/preventgenocide/rwanda/rwandagenocide.shtml Руанда: краткая история страны/ Геноцид] // un.org * [http://www.un.org/ru/peacekeeping/missions/past/rwanda.htm Миссия Организации Объединенных Наций по оказанию помощи Руанде (МООНПР)] // un.org * [http://www.un.org/ru/law/ictr/ Международный уголовный трибунал по Руанде] // un.org * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=24 верасня 2019 }} //genocidearchiverwanda.org.rw * [http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 |date=1 сакавіка 2009 }} Through My Eyes Website] // throughmyeyes.org.uk – [[Imperial War Museum]] (Online Exhibition) * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] // ictr.org * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=22 студзеня 2017 }} // wcl.american.edu * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] // Human Rights Watch * [http://stepuprwandawomen.org/ Step Up!] // American Association for Rwandan Women * [http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ Rwandan Overview. Committee on Conscience: Rwandan Genocide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080906203756/http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ |date=6 верасня 2008 }} // [[United States Holocaust Memorial Museum]] * [http://www.voicesofrwanda.org/ Voices of Rwanda: The Rwanda Testimony Film Project] // voicesofrwanda.org — A populous oral history archive dedicated to filming video testimonies of Rwandans * [http://academic.udayton.edu/race/06hrights/georegions/africa/Rwanda01.htm Sexual Violence and Genocide Against Tutsi Women] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070102150739/http://academic.udayton.edu/race/06hrights/GeoRegions/Africa/Rwanda01.htm |date=2 студзеня 2007 }} // academic.udayton.edu * [http://www.gacacafilms.com/ Gacaca Film Series] // Official site for the documentary film series that includes "My Neighbor My Killer" (Official Selection at Cannes Film Festival), "Gacaca Living Together in Rwanda?", "In Rwanda We Say&nbsp;... The family that does not speak dies" and "[[The Notebooks of Memory]]" By Emmy-winner Anne Aghion {{Вонкавыя спасылкі}} {{Артыкул года|2015}} {{Выдатны артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Генацыд|Руанда]] [[Катэгорыя:Гісторыя Руанды]] [[Катэгорыя:Палітыка Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе| ]] b95webu7rtk2qxmgx0qex5lu85cqpog Герб Кірыбаці 0 117943 5149675 4622096 2026-06-01T17:38:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149675 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = Герб Кірыбаці |выява = Coat_of_arms_of_Kiribati.svg |памер выявы = 150px |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = У 1979 годзе |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = «Здароўе, мір і росквіт» |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = }} '''Герб [[Кірыбаці]]''' быў афіцыйна прыняты ў [[1979]] годзе пасля атрымання незалежнасці брытанскай калоніяй Астравы Гілберта (ранейшая назва краіны). На гербе намаляваны жоўты [[фрэгаты|фрэгат]], які ляціць над узыходам сонцам. Пад выявай сонца — бела-сінія палоскі, якія сімвалізуюць [[Ціхі акіян]] і тры групы астравоў Рэспублікі Кірыбаці ([[астравы Гілберта]], [[астравы Фенікс|Фенікс]] і [[астравы Лайн|Лайн]]). 17 сонечных прамянёў сімвалізуюць 16 астравоў архіпелага Гілберта і [[востраў Банаба]] (раней Ошэн), узыход сонца — трапічнае сонца, бо Кірыбаці размешчана па абодва бакі экватара. Фрэгат увасабляе сілу, свабоду і нацыянальны танец Кірыбаці. Пад гербавым шчытом размешчаны нацыянальны дэвіз: ''Te Mauri Te Raoi Ao Te Tabomoa'' (у перакладзе з мовы кірыбаці: «Здароўе, мір і росквіт»). Сучасны варыянт герба Кірыбаці быў прапанаваны яшчэ [[1 мая]] [[1937]] года падчас існавання брытанскай калоніі [[Астравы Гілберта і Эліс]]. == Спасылкі == * [http://www.ngw.nl/int/oce/ki-nat.htm Інфармацыя пра герб] {{ref-en}} * [http://www.paclii.org/ki/legis/num_act/nia1989197/index.html National Identity Act 1989] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605075022/http://www.paclii.org/ki/legis/num_act/nia1989197/index.html |date=5 чэрвеня 2011 }} {{ref-en}} {{Кірыбаці ў тэмах}} {{Акіянія паводле тэм|Герб|Гербы}} [[Катэгорыя:Кірыбаці]] [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Кірыбаці]] a9rx1zfmij1xpxaeda6vhiuckwc4iqj Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5149631 5149322 2026-06-01T15:50:58Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5149631 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Салтан Кекезавіч Магаметаў|2026-06-01T14:43:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Загорскі|2026-06-01T13:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Прэстан Блэр|2026-06-01T09:25:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Cruel Summer (альбом GOOD Music)|2026-06-01T09:12:55Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Андрэй Заерка|2026-05-31T20:16:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Уладзімір Ціхаміраў|2026-05-31T17:51:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Нікіфароўская|2026-05-31T17:45:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Надзея Нікалаева-Комісар|2026-05-31T17:39:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхась Краўчанка|2026-05-31T17:27:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лорэн Мак-Малан|2026-05-31T14:24:02Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ядвіга Тэйшэрская|2026-05-31T14:06:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вацлаў Макоўскі|2026-05-31T13:33:43Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ева Гульбінова|2026-05-31T12:53:53Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Апалонія Макоўская|2026-05-31T11:31:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Музы́чны кура́тар|2026-05-31T11:24:21Z|~2026-32362-63}} {{Новы артыкул|Беларускі працэс|2026-05-31T10:38:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Святая Марыя (станцыя метро)|2026-05-31T10:30:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ян Кудраўцоў|2026-05-31T10:19:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Якуб Кастылюк|2026-05-31T10:14:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dsstk6ksz4xagwdwg2b9ylap9z7vu3h Батанічны сад Падуі 0 124478 5149810 4007148 2026-06-02T07:53:17Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5149810 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Батанічны сад у Падуі |Name = Botanical Garden (Orto Botanico), Padua |Image = [[Выява:OrtoBotPadova Incrocio viali.jpg|270px]] |imagecaption= |State Party = Італія |Type = Культурны |Criteria = ii, iii |ID = 824 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/824 |Region = Еўропа і Паўночная Амерыка |Coordinates = {{coord|45|23|56|N|11|52|50|E|region:IT-PA_type:landmark_source:dewiki|display=title,inline}} |Year = 1997 |Session = 21 |Extension = |Danger = }} '''Батанічны сад''' (''Orto Botanico''; «Орта-Батаніка») у [[Падуя|Падуі]] — найстарэйшы ў свеце нязменна дзеючы [[батанічны сад]].<ref>[[Батанічны сад у Пізе]] быў створаны годам раней, але ён некалькі разоў пераносіўся з месца на месца.</ref> Заснаваны ў 1545 годзе рашэннем [[Венецыянскі сенат|Венецыянскага Сената]] з мэтай гадавання «лячэбнай травы» для медыцынскага факультэта [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]]. Першапачатковы праект арганізацыі садовай тэрыторыі, як лічыцца, распрацаваў венецыянскі патрыцый [[Даніэле Барбара]]. Сад з самага пачатку быў абнесены ад злодзеяў сцяной па мадэлі ''[[hortus conclusus]]''. Чатыры брамы незвычайнай формы, з [[акратэрыён]]амі ў выглядзе [[ананас]]аў, былі дабудаваны ў 1704 годзе. Асноўныя будынкі таксама набылі свой цяперашні від у XVII—XVIII стст. У гэты перыяд у садзе адбыліся добраўпадкаванні накшталт уладкавання [[фантан]]аў, якія сілкаваліся ад колавага [[гідрафор]]а, і трох [[сонечныя гадзіннікі|сонечных гадзіннікаў]]. Тады ж у Орта-Батаніка з'явіліся мармуровыя статуі [[Тэафраст]]а і [[Саламон]]а. Напачатку XIX стагоддзя былі абноўлены [[аранжарэя|аранжарэі]] і пабудаваны «[[батанічны тэатр]]» для студэнтаў універсітэта. У наш час Орта-Батаніка займае плошчу ў 22 тыс. кв. м. і можа пахваліцца найстарэйшымі ў Еўропе экзэмплярамі [[магнолія|магноліі]] і [[гінкга]]. У 1997 г. Падуанскі батанічны сад як «прататып усіх батанічных садоў» быў занесены [[ЮНЕСКА]] ў лік помнікаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]. == Дырэктары == * [[Габрыэль Фалопій]] * [[Джакама Антоніа Картуза]] (1590—1603) * [[Праспера Альпіні]] * [[П'ер Андрэа Сакарда]] {{Зноскі }} == Спасылкі == * {{commons-inline|Orto botanico di Padova|Батанічны сад Падуі}} * [http://www.ortobotanico.unipd.it/eng/ Старонка Орта-Батаніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101029024627/http://www.ortobotanico.unipd.it/eng/ |date=29 кастрычніка 2010 }} на сайце Падуанскага ўніверсітэта {{Сусветная спадчына ў Італіі}} [[Катэгорыя:Падуя]] [[Катэгорыя:Батанічныя сады|Падуя]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Італіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1545 годзе]] 5rotl2r9k5v1fhpb17q7t7e38fu8p08 Андрэй Бароўскі 0 153934 5149567 5149559 2026-06-01T12:19:51Z M.L.Bot 261 5149567 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Гэтыя звесткі не пацвярджаюцца выяўленымі дакументамі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы ад працавікоў Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі в 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратытаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду і гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай на гэтую пасаду, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля Рыжскага міру, імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху тады меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы Заходняй Беларусі. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскіх настроях немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычно звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў Аляксандр Цвікевіч пісаў кіраўніку ўрада БНР Вацлаву Ластоўскаму: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і адсутнасць нармальнай арганізацыі яе дзейнасці.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле Уладзіміра Ляхоўскага, палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Адначасова з місіяй ==== ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, яны заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле Юрыя Туронка, з пачаткам Другой сусветнай вайны Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй Беларускага камітэта самапомачы, створанага вясной 1940 года пры Беларускім прадстаўніцтве (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля паражэння Польшчы. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і Мікола Абрамчык.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «Вінета», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, які нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянального руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — Яўсея Канчара{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць гэту прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратытаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі, кіраўніком якой быў Фёдар Шчарбіна, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабраннасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным дуайенам беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] s5tnr31qzsqntytu4fsz1vo0f5tes00 5149569 5149567 2026-06-01T12:24:55Z M.L.Bot 261 /* Паходжанне і сям’я */ 5149569 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Гэтыя звесткі не пацвярджаюцца выяўленымі дакументамі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы ад працавікоў Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду і гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай на гэтую пасаду, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля Рыжскага міру, імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху тады меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы Заходняй Беларусі. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў Аляксандр Цвікевіч пісаў кіраўніку ўрада БНР Вацлаву Ластоўскаму: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і адсутнасць нармальнай арганізацыі яе дзейнасці.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле Уладзіміра Ляхоўскага, палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, яны заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле Юрыя Туронка, з пачаткам Другой сусветнай вайны Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй Беларускага камітэта самапомачы, створанага вясной 1940 года пры Беларускім прадстаўніцтве (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля паражэння Польшчы. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і Мікола Абрамчык.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «Вінета», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — Яўсея Канчара{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі, кіраўніком якой быў Фёдар Шчарбіна, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабраннасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным дуайенам беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] cowe9yfaevl6g80cgsju09g71mb9vqm 5149579 5149569 2026-06-01T12:49:44Z M.L.Bot 261 /* Другая сусветная вайна і смерць */ 5149579 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, "сацыяльным ліфтам", а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра брак таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад працавікоў Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — Яўсея Канчара{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабраннасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным дуайенам беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] mtirmbngrq2qlqeowf42wqr6uz83nda 5149580 5149579 2026-06-01T12:52:31Z M.L.Bot 261 /* Асоба на пераломе эпох */ 5149580 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, "сацыяльным ліфтам", а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра брак таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад працавікоў Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабраннасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным дуайенам беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] ekondheu3874sd6gj01f264bi7f46hs 5149581 5149580 2026-06-01T12:54:58Z M.L.Bot 261 5149581 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер -- [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, "сацыяльным ліфтам", а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра брак таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад працавікоў Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабраннасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным дуайенам беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 1mkfvha544xfpuw7wceiin89z18i1uj Геоід 0 166499 5149624 4630953 2026-06-01T15:36:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149624 wikitext text/x-wiki [[Файл:Geoida.svg|400px|thumb|справа|1. [[Cусветны акіян]] <br />2. [[Планета Зямля|Зямны]] [[эліпсоід]] <br />3. Стромыя лініі <br />4. Цела Зямлі <br />5. Геоід]] '''Геоід''' (літаральна — «нешта падобнае Зямлі») — выпуклая замкнёная паверхня, што супадае з паверхняй вады ў [[мора]]х і [[акіян]]ах у спакойным стане і перпендыкулярная да кірунку [[Сіла цяжару|сілы цяжару]] ў любой яе кропцы, а менавіта геаметрычнае цела, якое адлюстроўвае ўласцівасці патэнцыялу сілы цяжару<ref>Важна заўважыць, што ў вызначэнне сілы цяжару ўваходзіць [[Гравітацыя|гравітацыйная]] сіла з боку Зямлі і цэнтрабежная сіла, звязаная з кручэннем зямлі; то ёсць патэнцыял сілы цяжару не супадае з чыста гравітацыйным патэнцыялам.</ref> на Зямлі (паблізу зямной паверхні), важнае паняцце ў геадэзіі. == Вызначэнне паняцця «геоід» == Геоід вызначаецца як эквіпатэнцыяльная паверхня зямнога поля цяжару <ref>Гл. папярэднюю заўвагу</ref>(узровень паверхню), прыкладна супадае з сярэднім узроўнем вод [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]] ў неабуранам стане і ўмоўна працягнуты пад мацерыкамі. Адрозненне рэальнага сярэдняга ўзроўню мора ад геоіда можа дасягаць 1 м. Па вызначэнні эквіпатэнцыяльнай паверхні, паверхня геоіда ўсюды перпендыкулярная стромай лініі. Некаторыя аўтары абазначаюць вышэйапісанае паняцце тэрмінам не «геоід», а «асноўны ўзровень паверхні», у той час як сам геоід вызначаецца як трохмернае цела, абмежаванае гэтай паверхняй.<ref>[http://www.mining-enc.ru/g/geoid/ Горная энциклопедия: определение геоида.]</ref> == Гісторыя == Тэрмін «геоід» быў прапанаваны ў 1873 годзе нямецкім матэматыкам Іаганам Бенедыктам Лістынгам для абазначэння геаметрычнай фігуры, больш дакладна адлюстроўвае форму Зямлі, чым эліпсоід вярчэння. == Выкарыстанне == Геоід з’яўляецца паверхняй, адносна якой вядзецца адлік [[Вышыня над узроўнем мора|вышынь над узроўнем мора]]. Дакладнае веданне геоіда неабходна, у прыватнасці, у [[Навігацыя|навігацыі]] — для вызначэння вышыні над узроўнем мора на аснове геадэзічнай (эліпсаідальнай) вышыні, непасрэдна вымяранай [[GPS]]-прёмнікамі, а таксама ў фізічнай [[Акіяналогія|акіяналогіі]] — для вызначэння вышынь марской паверхні. == Гл. таксама == * [[Эліпсоід]] * [[Планета Зямля|Зямля]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ВМС Чарнавіна|Гео́ид|101}} * Гео́ид // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 1: А—Л / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 157. — 404 с. — 25 000 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=45239 Геоид] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211207065716/https://www.vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=45239 |date=7 снежня 2021 }}{{ref-ru}} // [[Усерасійскі навукова-даследчы геалагічны інстытут імя А. П. Карпінскага]] * [https://spbtgik.ru/book/2103.htm Геоид и квазигеоид // Сайт Санкт-Петербургского техникума геодезии и картографии]{{ref-ru}} {{Зямля}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Геаметрыя]] [[Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія]] 9zdl18k26hfpylvwpp6raxhgfi6p13j Гравітамагнетызм 0 171228 5149782 4605493 2026-06-02T04:14:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149782 wikitext text/x-wiki '''Гравітамагнетызм''', '''гравімагнетызм''', часам '''гравітаэлектрамагнетызм''' — агульная назва некалькіх эфектаў, выкліканых рухам гравітуючага цела. == Гравітамагнетызм ў агульнай тэорыі адноснасці == У адрозненне ад ньютанаўскай механікі, у [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] (АТА) рух пробнай часціцы (і ход гадзінніка) у [[Гравітацыйнае поле|гравітацыйным полі]] залежыць ад таго, ці круціцца цела — крыніца поля. Уплыў кручэння адбіваецца нават у тым выпадку, калі размеркаванне мас у крыніцы не змяняецца з часам (існуе цыліндрычная сіметрыя адносна [[Вось вярчэння|восі вярчэння]]). Гравітамагнітныя эфекты ў слабых палях надзвычай малыя. У слабым гравітацыйным полі і пры малых скарасцях руху часціц можна асобна разглядаць гравітацыйную («гравітаэлектрычную») і гравітамагнітную сілы, якія дзейнічаюць на пробнае цела, прычым напружанасць гравітамагнітнага поля і гравітамагнітная сіла апісваюцца ўраўненнямі, блізкімі да адпаведных ураўненняў электрамагнетызму. Разгледзім рух пробнай часціцы ў наваколлі сферычна сіметрычнага цела, якое верціцца, з [[маса]]й {{math|''M''}} і [[Момант імпульсу|момантам імпульсу]] {{math|'''L'''}}. Калі часціца масай {{math|''m''}} рухаецца са скорасцю <math>v\ll c</math> ({{math|''c''}} — [[скорасць святла]]), то на часціцу, акрамя гравітацыйнай сілы, будзе дзейнічаць гравітамагнітная сіла, накіраваная, падобна [[Сіла Лорэнца|сіле Лорэнца]], перпендыкулярна як скорасці часціцы, так і напружанасці гравітамагнітнага поля Bg {{math|'''B'''<sub>g</sub>}}<ref name="Ruggiero">M. L. Ruggiero, A. Tartaglia. Gravitomagnetic effects. Nuovo Cim. 117B (2002) 743—768 ([http://arxiv.org/abs/gr-qc/0207065 gr-qc/0207065]), формулы (24) і (26).</ref>: : <math>\mathbf{F}= \frac{m}{c} \left[\mathbf{v}\times 2\mathbf{B}_\mathrm{g}\right].</math> Пры гэтым, калі маса, якая верціцца, знаходзіцца ў пачатку каардынат і {{math|'''r'''}} — радыус-вектар, напружанасць гравітамагнітнага поля роўная:<ref name="Ruggiero"/> : <math>\mathbf{B}_\mathrm{g} = \frac{G}{2c}\; \frac{\mathbf{L} - 3(\mathbf{L} \cdot \mathbf{r}/r) \mathbf{r}/r}{r^3},</math> дзе {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]]. Апошняя формула супадае (за выключэннем каэфіцыента) з аналагічнай формулай для поля [[магнітны дыполь|магнітнага дыполя]] з дыпольным момантам {{math|'''L'''}}. У АТА гравітацыя не з'яўляецца самастойнай фізічнай сілай. Гравітацыя АТА зводзіцца да скрыўлення прасторы-часу і трактуецца як геаметрычны эфект, прыраўноўваецца да метрычнага поля. Такі ж геаметрычны сэнс атрымлівае і гравітамагнітнее поле {{math|'''B'''<sub>g</sub>}}. У выпадку моцных палёў і рэлятывісцкіх скарасцей гравітамагнітнае поле нельга разглядаць асобна ад гравітацыйнага, гэтак жа як у [[электрамагнетызм]]е электрычнае і магнітнае палі можна падзяляць толькі ў нерэлятывісцкіх гранічных статычных і стацыянарных выпадках. == Ураўненні гравітаэлектрамагнетызму == Згодна з [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]], гравітацыйнае поле, спароджанае аб'ектам, што верціцца, у пэўным гранічным выпадку можа быць апісана ўраўненнямі, якія маюць тую ж форму, што і [[ураўненні Максвела|ўраўненні Максвела]] ў [[Класічная электрадынаміка|класічнай электрадынамікі]]. Зыходзячы з асноўных ураўненняў АТА і мяркуючы, што гравітацыйнае поле слабае, можна вывесці гравітацыйныя аналагі ўраўненняў электрамагнітнага поля, якія можна запісаць у наступнай форме:<ref> {{cite arXiv |author=R.P. Lano |title=Gravitational Meissner Effect |year=1996 |class= hep-th |eprint=hep-th/9603077 }}</ref><ref name=Mashhoon> {{cite arXiv |author=B. Mashhoon, F. Gronwald, H.I.M. Lichtenegger |title=Gravitomagnetism and the Clock Effect |eprint=gr-qc/9912027 |class=gr-qc |year=1999 }}</ref><ref> {{cite journal |author=S.J. Clark, R.W. Tucker |title=Gauge symmetry and gravito-electromagnetism |journal=Classical and Quantum Gravity |volume=17 |issue= |pages=4125–4157 |year=2000 |doi=10.1088/0264-9381/17/19/311 }}</ref> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="8" cellspacing="0" |- !Ураўненні гравітаэлектрамагнетызму !Ураўненні Максвела у [[СГС]] |- |<math> \nabla \cdot \mathbf{E}_\text{g} = -4 \mathrm{\pi} G \mathrm{\rho} \ </math> |<math> \nabla \cdot \mathbf{E} = 4\mathrm{\pi \rho}_\text{em} \ </math> |- |<math> \nabla \cdot \mathbf{B}_\text{g} = 0 \ </math> |<math> \nabla \cdot \mathbf{B} = 0 \ </math> |- |<math> \nabla \times \mathbf{E}_\text{g} = -\frac{1}{c}\frac{\partial \mathbf{B}_\text{g} } {\partial t} \ </math> |<math> \nabla \times \mathbf{E} = -\frac{1}{c} \frac{\partial \mathbf{B} } {\partial t} \ </math> |- |<math> \nabla \times \mathbf{B}_\text{g} = -\frac{4 \pi G}{c} \mathbf{J} + \frac{1}{c} \frac{\partial \mathbf{E}_\text{g}} {\partial t} </math> |<math> \nabla \times \mathbf{B} = \frac{1}{c} \mathbf{J}_\text{em} + \frac{1}{c} \frac{\partial \mathbf{E}} {\partial t} </math> |} дзе: * {{math|'''E'''<sub>g</sub>}} — гравітацыйнае поле (у рамках дадзенай аналогіі таксама называецца «гравітаэлектрычным»); * {{math|'''E'''}} — [[электрычнае поле]]; * {{math|'''B'''<sub>g</sub>}} — ''гравітамагнітнае поле''; * {{math|'''B'''}} — [[магнітнае поле]]; * {{math|ρ}} — [[шчыльнасць|шчыльнасць масы]]; * {{math|ρ<sub>em</sub>}} — [[шчыльнасць зарада]]: * {{math|'''J'''}} — [[шчыльнасць току]] масы ({{math|'''J''' {{=}} ρ '''v'''<sub>ρ</sub>}}, дзе {{math|'''v'''<sub>ρ</sub>}} — поле скарасцей масы, якая генеруе гравітацыйнае поле); * {{math|'''J'''<sub>em</sub>}} — [[шчыльнасць току|шчыльнасць электрычнага току]]; * {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]]; * {{math|''c''}} — скорасць распаўсюджання гравітацыі (роўная у АТА [[скорасць святла|скорасці святла]]). На пробную часціцу малой масы {{math|''m''}} ўздзейнічае ў гравітаэлектрамагнітным поле сіла, якая з'яўляецца аналагам [[Сіла Лорэнца|сілы Лорэнца]] ў электрамагнітным полі і выражаецца наступным чынам: : <math>\mathbf{F}_\text{m} = m \left( \mathbf{E}_\text{g} + \frac{1}{c} [\mathbf{v} \times 2 \mathbf{B}_\text{g}] \right). </math> дзе: * {{math|''m''}} — маса пробнай часціцы; * {{math|'''v'''}} — яе [[скорасць]]. Каэфіцыент 2 пры {{math|'''B'''<sub>g</sub>}} ва ўраўненнях для гравітамагнітнай сілы, якога няма ў аналагічных ураўненнях для магнітнай сілы, узнікае з-за таго, што гравітацыйнае поле апісваецца [[тэнзар]]ам другога рангу, у адрозненне ад электрамагнітнага поля, якое апісваецца [[Вектар (матэматыка)|вектарам]] (тэнзарам першага рангу). Часам гравітамагнітным полем называюць велічыню {{math|2'''B'''<sub>g</sub>}} — у гэтым выпадку каэфіцыент 2 знікае з ураўненняў для сілы, а ва ўраўненнях для гравімагнітнага поля з'яўляецца каэфіцыент {{Дроб|1|2}}. Пры дадзеным вызначэнні гравітамагнітнага поля яго [[размернасць фізічнай велічыні|размернасць]] супадае з размернасцю гравітаэлектрыческага поля (ньютанаўскай гравітацыі) і роўная размернасці [[Паскарэнне|паскарэння]]. Выкарыстоўваецца таксама іншае азначэнне, пры якім гравітамагнітным полем называюць велічыню {{math|'''B'''<sub>g</sub>/c}}, і ў гэтым выпадку яно мае размернасць частаты, а прыведзеныя вышэй ураўненні для слабага гравітацыйнага поля пераўтвараюцца ў іншую форму, падобную з ураўненнямі Максвела ў сістэме [[СІ (міжнародная сістэма адзінак вымярэння)|СІ]] <ref> {{cite arXiv |author=M. Agop, C. Gh. Buzea, B. Ciobanu |title=On Gravitational Shielding in Electromagnetic Fields |class=physics.gen-ph |eprint=physics/9911011 |year=1999 }}</ref>. == Характэрныя велічыні поля == З прыведзеных вышэй ураўненняў гравітамагнетызму можна атрымаць ацэнкі характэрных велічынь поля. Напрыклад, напружанасць гравітамагнітнага поля, індукаванага кручэннем [[Сонца]] ({{math|''L''}}=1,6{{e|41}} кг·м²/с), на арбіце [[Планета Зямля|Зямлі]] складае 5,3{{e|−12}} м/с², што ў 1,3{{e|9}} разоў менш [[Паскарэнне свабоднага падзення|паскарэння свабоднага падзення]], выкліканага прыцягненнем Сонца. Гравітамагнітная сіла, якая дзейнічае на Зямлю, накіравана ад Сонца і роўная 3,1{{e|9}} [[Ньютан (адзінка вымярэння)|Н]]. Гэтая велічыня, хоць і вельмі вялікая з пункта гледжання паўсядзённых уяўленняў, на 8 парадкаў менш звычайнай (ньютанаўскай — у дадзеным кантэксце яе называюць «гравітаэлектрычнай») сілы прыцягнення, якая дзейнічае на Зямлю з боку Сонца. Напружанасць гравітамагнітнага поля паблізу паверхні Зямлі, індукаванага кручэннем Зямлі (яе вуглавы момант {{math|''L''}}=7{{e|33}} кг·м²/с), роўная на [[экватар]]ы 3,1{{e|−6}} м/с², што складае 3,2{{e|−7}} стандартнага паскарэння свабоднага падзення. Круцільны момант [[Млечны Шлях|Галактыкі]] ў наваколлі Сонца індукуе гравітамагнітнае поле напружанасцю ~2{{e|−13}} м/с², прыкладна на 3,5 парадку менш цэнтраімклівага паскарэння Сонца ў гравітацыйным полі Галактыкі. == Гравітамагнітныя эфекты і іх эксперыментальны пошук == У якасці асобных гравітамагнітных эфектаў можна вылучыць: * Эфект Лензэ — Тырынга<ref>''J. Lense, H. Thirring.'' Uber den Einfluß der Eigenrotation der Zentralkorper auf die Bewegung der Planeten und Monde nach der Einsteinschen Gravitationstheorie. Physikalische Zeitschrift, 19 (1918), 156—163.</ref>. Гэта прэцэсія спінавага і арбітальнага момантаў пробнай часціцы паблізу цела, якое верціцца. Імгненная вуглавая скорасць прэцэсіі моманту {{math|'''Ω'''<sub>''p''</sub> {{=}} −'''B'''<sub>g</sub>/2''c''}}. Дадатковы член у гамільтаніяне пробнай часціцы апісвае ўзаемадзеянне яе спінавага моманту з момантам цела, якое верціцца: {{math|Δ''H'' {{=}} '''σ''' · '''Ω'''}} па аналогіі з магнітным момантам у магнітным полі, у неаднародным гравімагнітным поле на спінавы момант дзейнічае гравімагнітная сіла Штэрна — Герлаха <math>\mathbf{F} = -\mathbf{\nabla} (\mathbf{\sigma}\cdot\mathbf{\Omega}).</math>. Гэтая сіла, у прыватнасці прыводзіць да таго, што вага часціцы на паверхні Зямлі, якая верціцца, залежыць ад кірунку спіна часціцы. Аднак рознасць энергій <math>2\hbar\Omega</math> для аднолькавых часціц з праекцыямі спіна <math>\plusmn\hbar</math> на паверхні Зямлі не перавышае {{math|10<sup>−28</sup> [[эВ]]}}, што пакуль знаходзіцца далёка за межамі адчувальнасці эксперыменту <ref name=Mashhoon/>. Аднак для макраскапічным пробных часціц і спінавы, і арбітальны эфект Лензэ — Тырынга быў эксперыментальна правераны. * Арбітальны эфект Лензэ — Тырынга прыводзіць да павароту эліптычнай арбіты часціцы ў гравітацыйным полі цела, якое верціцца. Напрыклад, для нізкаарбітальнага штучнага спадарожніка Зямлі на амаль кругавой арбіце вуглавая скорасць павароту перыгея складзе 0,26 вуглавой секунды у год; для арбіты Меркурыя эфект роўны -−0,0128″ у стагоддзе. Варта адзначыць, што дадзены эфект дадаецца да стандартнай агульнарэлятывісцкай прэцэсіі перыцэнтра (43" у стагоддзе для Меркурыя), якая не залежыць ад кручэння цэнтральнага цела. Арбітальная прэцэсія Лензэ — Тырынга была ўпершыню вымерана для спадарожнікаў LAGEOS і LAGEOS II<ref>I. Ciufolini, E. C. Pavlis. [http://www.lnf.infn.it/acceleratori/lares/LAGEOS%20article%20list_files/NaturePaper_2004.pdf A confirmation of the general relativistic prediction of the Lense-Thirring effect] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512212047/http://www.lnf.infn.it/acceleratori/lares/LAGEOS%20article%20list_files/NaturePaper_2004.pdf |date=12 мая 2021 }}. Nature 431 (2004) 958.</ref>. * Спінавы эфект Лензэ — Тырынга (часам яго называюць эфектам Шыфа) выяўляецца ў [[Прэцэсія|прэцэсіі]] [[гіраскоп]]а, які знаходзіцца паблізу цела, што верціцца. Гэты эфект нядаўна быў правераны з дапамогай гіраскопаў на спадарожніку Gravity Probe B; першыя вынікі апублікаваныя ў красавіку 2007, але ў сувязі з недаўлікам ўплыву электрычных зарадаў на гіраскопы дакладнасць апрацоўкі дадзеных спачатку была недастатковая, каб вылучыць эфект (паварот восі на {{nobr|−0,0392 вуглавой секунды}} ў год у плоскасці зямнога экватара). Улік эфектаў, якія заміналі, дазволіў вылучыць чаканы сігнал, хоць апрацоўка дадзеных доўжылася да мая 2011. Канчатковы вынік ({{nobr|−0,0372±0,0072 вуглавой секунды}} у год) у межах хібнасці ўзгадняецца з прыведзеных вышэй значэннем, прадказаным АТА. * [[Геадэзічная прэцэсія]] (эфект дэ Сітэра) узнікае пры паралельным пераносе вектара моманту імпульсу ў скрыўленай прасторы-часе. Для сістэмы Зямля-Месяц, якая рухаецца ў полі Сонца, скорасць геадэзічнай прэцэсіі роўная 1,9" у стагоддзе; дакладныя астраметрычныя вымярэнні выявілі гэты эфект, які супаў з прадказанай у граніцах памылкі ~ 1 %. Геадэзічная прэцэсія гіраскопаў на спадарожніку Gravity Probe B супала з прадказаным значэннем (паварот восі на 6,606 вуглавой секунды ў год у плоскасці арбіты спадарожніка) з дакладнасцю лепш 1 %. * [[Гравітамагнітны зрух часу]]. У слабых палях (напрыклад, паблізу Зямлі) гэты эфект маскіруецца стандартнымі спец- і агульнарэлятывісцкімі эфектамі сыходу гадзінніка і знаходзіцца далёка за межамі сучаснай дакладнасці эксперыменту. Папраўка да ходу гадзінніка на спадарожніку, які рухаецца з вуглавой скорасцю {{math|ω}} па арбіце радыусам {{math|''R''}} ў экватарыяльнай плоскасці масіўнага шара, роўная 1 ± 3{{math|''GL''ω/''Rc''<sup>4</sup>}} (у адносінах да гадзінніка аддаленага назіральніка; знак + для аднанакіраванага кручэння). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://astronet.ru/db/msg/1251646 Astronet.ru — Спутник Gravity Probe B подтвердил наличие гравимагнетизма] * [http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/19apr_gravitomagnetism.html In Search of gravitomagnetism] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061009003037/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/19apr_gravitomagnetism.html |date=9 кастрычніка 2006 }}, NASA, 20 April 2004. * [http://www.physorg.com/news12054.html Gravitomagnetic London Moment — New test of General Relativity?] * {{cite journal |author=M. Tajmar, F. Plesescu, B. Seifert, K. Marhold |title=Measurement of Gravitomagnetic and Acceleration Fields around Rotating Superconductors |journal=AIP Conf.Proc. |year=2006 |volume=880 |pages=1071-1082 |doi=10.1063/1.2437552 |bibcode=2007AIPC..880.1071T}}; {{cite arXiv |author=M. Tajmar, F. Plesescu, B. Seifert, K. Marhold |title=Measurement of Gravitomagnetic and Acceleration Fields Around Rotating Superconductors |class=gr-qc |eprint=gr-qc/0610015v3 |year=2006}}; {{Тэорыі гравітацыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці]] [[Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы]] [[Катэгорыя:Тэорыі гравітацыі]] leo0rs69az3iagwrlt159cim3pxk4u9 Гуміарабік 0 175940 5149882 4303061 2026-06-02T11:56:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149882 wikitext text/x-wiki [[File:Gomma arabica.png|thumb|250px|Смала [[Акацыя сенегальская|сенегальскай акацыі]]]] [[Файл:Gummi Arabicum Pulver.jpg|thumb|250px|Гуміарабік у парашку]] '''Гуміарабік''' — цвёрдая празрыстая маса, якая вылучаецца рознымі відамі [[Акацыя|акацый]]; глейкая [[вадкасць]], дубянее на [[паветра|паветры]]. Гуміарабік раствараецца ў вадзе з утварэннем клейкага слабакіслага раствору. Гуміарабік раней шырока ўжывалі ў многіх галінах прамысловасці як клеючае рэчыва; з развіццём вытворчасці [[Палімеры|палімераў]] ён усё больш губляе сваё значэнне. == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/GUMMIARABIK.html Гуммиарабик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015806/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/GUMMIARABIK.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} // Энцыклапедыя «[[Кругасвет]]» {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камедзі]] [[Катэгорыя:Клеі]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] [[Катэгорыя:Поліцукрыды]] apnr6ldxl0ir0orpzkw3wa8l65br7s5 Соф’я Вітаўтаўна 0 185983 5149843 5059132 2026-06-02T10:27:17Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5149843 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Соф'я Вітаўтаўна | арыгінал імя = Zofia Witoldowna | выява = Sofja Vitaŭtaŭna. Соф’я Вітаўтаўна (1900).jpg | шырыня = | апісанне выявы = Соф'я Вітаўтаўна. Малюнак [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] паводле вышыўкі [[XV стагоддзе|XV ст.]]. | пасада = Маскоўская княгіня | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = [[Еўдакія Дзмітрыеўна]] | пераемнік = [[Марыя Яраслаўна, князёўна бароўская|Марыя Яраслаўна Бароўская]] | дата нараджэння = 1371 | месца нараджэння = | дата смерці = 5.7.1453 | месца смерці = | род = [[Гедзімінавічы]], [[Рурыкавічы]] | бацька = [[Вітаўт]] | маці =[[Ганна Святаслаўна]] | муж = [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіль I]] | жонка = | дзеці = [[Ганна Палеалог|Ганна]], Юры, Іван, Анастасія, Данііл, Васіліса, Сімяон, Марыя, [[Васіль II]] | вікісховішча = }} '''Соф’я Вітаўтаўна''' (не пазней за пачатак [[1378]] — [[15 чэрвеня]]<ref name="memoirs.ru">[http://memoirs.ru/texts/LeonidPZ_RA94k2v6.htm Леонид, архимандрит. Памятные записи пятнадцатого века // Русский архив, 1894. — Кн. 2. — Вып. 6. — С. 161—164]</ref> або {{ДС|5|7|1453}}{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}) — вялікая княгіня маскоўская, жонка вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I]], маці [[Васіль II|Васіля II]]. Вобраз энергічнай і смелай княгіні шырока падаецца ў мастацтве{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. == Біяграфія == Дачка вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а і яго другой жонкі смаленскай князёўны [[Ганна Святаслаўна|Ганны Святаслаўны]]. Соф’ю сасваталі Васілю I у 1390 годзе, калі Вітаўт разам з сям'ёй быў у выгнанні ў [[Мальбарк]]у{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Праз [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]] прыбыла ў [[Масква|Маскву]], вяселле адбылося 1 верасня 1391 года. Дзякуючы шлюбу паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|Вільняй]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквой]] усталяваліся працяглыя мірныя адносіны. Неаднаразова наведвала бацькоў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У 1399 і 1408 гадах сустракалася з бацькам у [[Смаленск]]у, яшчэ раз яны пабачыліся ў 1428 годзе, калі Вітаўту было ўжо за 72, а Соф’і — за 50<ref name="tarasau">[[Кастусь Тарасаў]]. [http://www.novychas.org/timelinks/дачка-вітаўта Дачка Вітаўта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100411092346/http://www.novychas.org/timelinks/%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0 |date=11 красавіка 2010 }} // «Новы Час» № 9 (185), 12 сакавіка 2010. С. 15.</ref>. У 1417 годзе Васіль I [[тастамент|тастаментам]] перадаў сталец малалетняму сыну Васілю, апекунамі над ім і Соф’яй Вітаўтаўнай прызначыў Вітаўта і ўдзельных князёў. Па смерці Васіля I (27 лютага 1425) і намінальнай перадачы ўлады сыну [[Васіль II|Васілю II]] княгіня Соф'я ўзначаліла маскоўскую ўладу, павяла ўзброеную барацьбу з прэтэндэнтамі на сталец Юрыем Дзмітрыевічам (братам Васіля I), яго сынамі Дзмітрыем Шамякам і Васілём Касым. Спачатку Юрый Дзмітрыевіч мусіў адмовіцца ад уласных прэтэнзій, але па смерці Вітаўта ў 1430 годзе, ён у 1433 годзе пазбавіў Васіля II вялікага княжання. Выехала з Масквы спачатку ў [[Цвер]], потым у [[Кастрама|Кастраму]], дзе яе зняволілі. Аднак у 1343 годзе Юрый Дзмітрыевіч памёр, і Васіль II зноў заняў сталец. Неўзабаве ён выступіў супраць татараў, якія ў 1445 годзе занялі [[Ніжні Ноўгарад]], але ў бітве патрапіў у палон — у непрытомнасці ад шабельнага ўдару. [[Файл:ChistyakovP SofVitovNaSvGRM.jpg|thumb|250px|Соф’я Вітаўтаўна на вяселлі Васіля II. Карціна П. Чысцякова, [[1861]]]] У 1446 годзе за вялізныя грошы выкупіла Васіля II з татарскага палону. Збор такіх сродкаў выклікаў сярод маскоўскага баярства смуту. У 1446 годзе Васіль Шамяка зняволіў Соф’ю Вітаўтаўну і выслаў яе ў [[Чухлама|Чухламу]], потым у [[Каргапаль]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Васіля II адвезлі ў Маскву ў двор Шамякі, дзе 20 лютага 1446 года асляпілі і з жонкай саслалі ва [[Угліч]]. Соф'я праявіла цвёрдасць характару і энергію да дзеянняў, здолеўшы арганізаваць сваіх прыхільнікаў. Іх дружыны пачалі сцягвацца да Угліча. Князь Васіль II прыбыў у Цвер. У 1450 годзе Шамяку разбілі пад Галічам, ён вымушаны збегчы ў [[Ноўгарад]], дзе неўзабаве памёр<ref name="tarasau"/>. У 1451 годзе ў адсутнасць Васіля II кіравала абаронай [[Масква|Масквы]] ад татараў. Натхнёныя 80-гадовай Соф’яй, маскавічы адбілі ўсе штурмы. Татары мусілі «з вялікай ганьбаю» вярнуцца ў стэпы<ref>[http://www.jurnal.by/list/2505/pojas_razdoru.html Пояс раздору] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100623092000/http://www.jurnal.by/list/2505/pojas_razdoru.html |date=23 чэрвеня 2010 }} // «ЖЖ», красавік 2010.</ref>. Паводле запісаў у адным з рукапісаў Троіца-Сергіевай лаўры з XV ст. дата смерці Соф’і Вітаўтаўны не 5 ліпеня, а 15 чэрвеня 1453 года.<ref name="memoirs.ru"/> Перад смерцю прыняла манаства з імем Еўфрасіння{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Пахавана ў [[Маскоўскі Узнясенскі манастыр|Маскоўскім Узнясенскім манастыры]]. == Нашчадкі == [[Файл:Vasily I of Moscow and Sophia of Lithuania.jpg|thumb|230px|Васіль I і Соф’я. Ф. Солнцаў, [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]] У шлюбе з Васілём I мела пяць сыноў, з якіх выжыў толькі адзін, і чатырох дачок: * [[Ганна Палеалог|Ганна]] (1393—1417), жонка візантыйскага імператара [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]] * Юрый (1395—1400) * Іван (1396—1417), ажаніўся з дачкой князя пронскага * Анастасія (пам. 1470), выйшла замуж за [[Алелька Уладзіміравіч|Алельку]], пачынальніка роду князёў [[Алелькавічы|Алелькавічаў (Слуцкіх)]] * Даніла (1400—1402) * Васіліса, выйшла замуж за князя суздальскага * Сімеон (13.01—7.04.1405) * Марыя, жонка князя старадубскага * [[Васіль II]] (1415—1462) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=621|артыкул=Соф'я Вітаўтаўна|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} * https://www.academia.edu/resource/work/168066285 == Спасылкі == * [[Кастусь Тарасаў]]. [http://www.novychas.org/timelinks/дачка-вітаўта Дачка Вітаўта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100411092346/http://www.novychas.org/timelinks/%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0 |date=11 красавіка 2010 }} // «Новы Час» № 9 (185), 12 сакавіка 2010. {{Wikidata/Ancestors}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вялікія княгіні маскоўскія]] [[Катэгорыя:Манашкі Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Рэгенты Расіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Маскве]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ва Узнясенскім манастыры Маскоўскага Крамля]] 6wbb3d79e0bd3ol9syri4svda7a05pv Голад у Фінляндыі (1866—1868) 0 188741 5149773 4611885 2026-06-02T00:30:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149773 wikitext text/x-wiki [[File:Starvation image from Fäderneslandet 1867.jpg|right|thumb|250px|Ілюстрацыя голаду ў паўночнай [[швецыя|Швецыі]], голад у Фінляндыі 1866–1868]] '''Голад у Фінляндыі 1866–1868 гг.''' — апошні масавы голад у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], і апошні масавы голад у Заходняй Еўропе, выкліканы натуральнымі прычынамі. У фінскай гісторыі з'ява вядома як Гады вялікага голаду ([[фінская мова|фін.]] ''Suuret nälkävuodet'')  Каля 15 % усяго насельніцтва [[Вялікае княства Фінляндскае|Вялікага княства Фінляндскага]] загінула; а ў раёнах, дзе голад лютаваў — да 20 %<ref>[http://www.absoluteastronomy.com/topics/Finland Finland: Facts, Discussion Forum, and Encyclopedia Article<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Перадумовы == Ва ўмовах халоднага клімату, бедных глеб, масавы голад на тэрыторыі Фінляндыі перыядычна здараўся. Так, голад 1696–97 гг., з вялікай падставай можа быць названы ''Вялікім''<ref>{{Cite web |url=http://www.demographic-research.org/Volumes/Vol1/1/html/references.htm |title=References |access-date=24 студзеня 2014 |archive-date=5 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205123543/http://www.demographic-research.org/Volumes/Vol1/1/html/references.htm |url-status=dead }}</ref> — па некаторых падліках, ён забраў жыццё кожнага трэцяга фіна<ref>http://www.smh.com.au/travel/travel-factsheet/finland--culture-amp-history-20081128-6kwq.html{{Недаступная спасылка}}</ref> (паводле больш праўдападобных даных — насельніцтва Фінляндыі скарацілася на пятую частку<ref>[http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~egreef/finnishhistory.htm FINNISH HISTORY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090325215648/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~egreef/finnishhistory.htm |date=25 сакавіка 2009 }}</ref>). == Прычыны голаду == Лета [[1866]] аказалася надзвычай дажджлівым, з прычыны чаго ўраджай збожжавых культур, бульбы і гародніны апынуўся вельмі нізкім, а сабраны ўраджай было цяжка захаваць. Вялікія праблемы з харчаваннем пачаліся ўжо восенню [[1866]], хоць масавых смерцяў ад голаду яшчэ не было. Спадзяваліся на ўраджай наступнага года. Але вясна ў [[1867]] г. пачалася вельмі позна: так, сярэдняя тэмпература ў [[Хельсінкі]] ў маі 1867 была на 8 градусаў ніжэй, чым звычайна, а рэкі і азёры былі пакрытыя лёдам да пачатку чэрвеня. Да гэтага дадаліся моцныя замаразкі, якія ўдарылі ў пачатку верасня, і ўраджаі збожжавых культур загінулі. Ужо восенню пачаўся масавы голад<ref>[[:en:Finnish famine of 1866–1868]]</ref>. == Дзеянні ўладаў == Урад Вялікага княства Фінляндскага не валодаў сродкамі для закупкі прадуктаў харчавання ў неабходных аб'ёмах. Вялікую ролю адыграў неспрыяльны збег абставін: фінансавая сістэма Вялікага княства была ў стадыі станаўлення. Так, [[фінская марка]] толькі ў [[1865]] годзе, то бок, за год да пачатку голаду, была аддзеленая ад рубля і прывязаная да міжнароднага сярэбранага стандарту, стаўшы па-сапраўднаму незалежнай валютай [http://www.absoluteastronomy.com/topics/Johan_Vilhelm_Snellman]. «Бацька фінскай маркі», міністр фінансаў [[Юхан Вільгельм Снельман]] ў такой сітуацыі адкрыта баяўся вялікіх знешніх запазычанняў. Толькі ў канцы [[1867]], калі голад ужо лютаваў на ўсю моц, улады Вялікага княства, нарэшце, вырашылі ўзяць «экстранную» пазыку ў Банку Ротшыльдаў<ref>У сувязі з падступаючым голадам, Юхан Снельман звяртаўся за крэдытам і да ўрада Расіі. Аднак, як заўсёды, Ротшыльды прапанавалі лепшыя ўмовы (6 % гадавых замест прапанаваных Расіяй 9-ці, і маментальнае вылучэнне сумы). Нядзіўна, такім чынам, што і да, і пасля 1867 франкфурцкі банкірскі дом Ротшыльдаў быў асноўным займадаўцам Вялікага княства Фінляндскага, пасля саступіўшы гэта месца толькі шведскаму «Stockholms Enskilda Bank» (дынастыя [[Рауль Валенберг|Валенбергаў]]).</ref>, пачаўшы закупкі прадуктаў харчавання ў Еўропе. Але да таго часу, збольшага з-за спекуляцыйных махінацый, а збольшага з-за сезоннага павышэння коштаў, кошт збожжа ўжо значна павысілася. Калі прадукты харчавання, хоць і ў недастатковай колькасці, паступілі, выявілася наступная праблема: слабое развіццё камунікацый. Часта прадукты харчавання было немагчыма даставіць да галадаючых раёнаў. У выніку, у тэрміновым парадку былі пачаты многія грамадскія праекты па будаўніцтве дарог і партоў; самым значным было будаўніцтва 348-кіламетровай [[чыгунка Рійхімякі — Санкт-Пецярбург|чыгункі Рійхімякі — Санкт-Пецярбург]]. У [[1868]] годзе надвор'е вярнулася да сярэднегадавых значэнняў, і ўраджай быў досыць добры, аднак інфекцыйныя хваробы, якія распаўсюдзіліся («спадарожнікі голаду»), унеслі яшчэ шмат жыццяў. == Наступствы == Няспрытнасць уладаў Вялікага княства ў барацьбе з голадам была відавочнай, але да вялікіх палітычных наступстваў ён не прывёў. Зрэшты, Юхан Снельман ў 1868 г. усе ж быў вымушаны сысці з Сената [http://www.absoluteastronomy.com/topics/Johan_Vilhelm_Snellman]. Да [[1870-я|1870-х]] гадоў гарадское насельніцтва Фінляндыі было мінімальным, працоўны клас амаль адсутнічаў, а палітычных плыняў, якія маглі б спекуляваць на тэме голаду, амаль не існавала. Сялянства ўспрыняла голад хутчэй як «нябесную кару». Згуляла ролю і лаяльнасць фінаў да ўласнай улады ва ўмовах станаўлення фінскага самасвядомасці. У любым выпадку, немагчыма не прызнаць, што ўрад Вялікага княства валодаў вялікім пачуццём адказнасці перад уласным народам, і на працягу наступных гадоў прыклаў ўсе сілы, каб голад больш не паўтарыўся. Прысутнічала і пэўнае пачуццё віны за ўласную бяздзейнасць у самы разгар голаду. Так ці інакш, на працягу наступных гадоў: # Былі праведзены карэнныя пераўтварэнні сельскай гаспадаркі Вялікага княства, накіраваныя на інтэнсіфікацыю існуючых сельскагаспадарчых культур, на павышэнне іх разнастайнасці (для зніжэння залежнасці ад прыродных фактараў), і т.д. Па сутнасці, менавіта ў гады пасля голаду 1866–1868 гг. была закладзена аснова цяперашняга росквіту сельскай гаспадаркі Фінляндыі. # Пачата інтэнсіўнае будаўніцтва ўнутраных камунікацый (у асноўным — чыгунак). # Зніжаны падаткі, лібералізавана эканоміка і г.д. # Стала практыкавацца выдача мэтавых крэдытаў фізічным асобам, у тым ліку - сялянскім гаспадаркам У цэлым, у фінскай літаратуры адзначаецца, што нягледзячы на страшныя наступствы, голад 1866–1868 гг. паслужыў і своеасаблівым «узварушэннем», штуршком у развіцці краіны. == Эміграцыя == Голад выклікаў хвалю эміграцыі фінскага насельніцтва, накіраваную перш за ўсё ў ЗША, дзе ўтварыўся цэлы раён, празваны «фінская пятля» (Finn-Loop). У асноўным фіны працавалі ў горнай прамысловасці, сельскай гаспадарцы, лесанарыхтоўцы, гэта значыць у тых галінах, якія былі развітыя ў Фінляндыі. Нямала фінаў, ратуючыся ад голаду, з'ехалі ў Санкт-Пецярбург. == Іншыя факты == Паколькі навукі былі дастаткова развітымі, а Вялікае княства — адкрытай для даследавання тэрыторыяй, голад 1866–1868 гг. пасля старанна аналізаваўся як фінамі, так і заходнееўрапейскімі навукоўцамі. У выніку, у сусветнай навуцы ўзнікла лепшае разуменне ролі голаду ў распаўсюдзе інфекцыйных хвароб, лепшае разуменне дэмаграфічных працэсаў, і г.д. {{зноскі}} == Спасылкі == * http://en.wikipedia.org/wiki/Finnish_famine_of_1866%E2%80%931868 Finnish famine of 1866–1868 * http://www.absoluteastronomy.com/topics/Finland Finland * http://www.demographic-research.org/Volumes/Vol1/1/html/references.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101205123543/http://www.demographic-research.org/Volumes/Vol1/1/html/references.htm |date=5 снежня 2010 }} * http://www.smh.com.au/travel/travel-factsheet/finland--culture-amp-history-20081128-6kwq.html{{Недаступная спасылка}} Finland — Culture & History * http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~egreef/finnishhistory.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090325215648/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~egreef/finnishhistory.htm |date=25 сакавіка 2009 }} Finnish history * http://www.absoluteastronomy.com/topics/Johan_Vilhelm_Snellman Johan Vilhelm Snellman [[Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Голад]] l9ry86w2rfw6tvrep3020lwuc1eydyq Генцкі алтар 0 191460 5149591 5146351 2026-06-01T13:51:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149591 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = карціна |выява = Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg |памер = 350px |апісанне = «Генцкі алтар» |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = Генцкі алтар |арыгінал = |аўтар = {{нп3|Губерт ван Эйк|Губерт ван Эйк|ru|Эйк, Хуберт ван}}, [[Ян ван Эйк]] |год = |матэрыял = |тэхніка = |вышыня = 375 |шырыня = 520 |месцазнаходжанне= [[Гент]] |музей = {{нп3|Сабор Святога Бавона||en|Saint Bavo Cathedral}} }} '''Генцкі алтар''' — царкоўны створкавы алтар ({{нп3|складзень|алтар-складзень|ru|Складень}}) у каталіцкім {{нп3|Сабор Святога Бавона|Саборы Святога Бавона|en|Saint Bavo Cathedral}} ў бельгійскім горадзе [[Гент]] ([[Усходняя Фландрыя|правінцыя Усходняя Фландрыя]]). Створаны для сваёй сямейнай [[Капліца|капліцы]] па замове генцкага бюргера {{нп3|Ёс Вейт|Ёса Вейта|nl|Joos Vijd}}, багатага [[кцітар]]а царквы [[Ян (апостал)|Святога Яна Багаслова]] (XV стагоддзе), які пазней стаў [[Сабор Святога Бавона|саборам Святога Бавона]] ([[1561]]). Надпіс на [[алтар]]ы паведамляе, што ён быў пачаты [[Губерт ван Эйк|Губертам ван Эйкам]], «найвялікшым з усіх», і скончаны яго братам [[Ян ван Эйк|Янам]], «другім у мастацтве». Асвячоны [[6 мая]] [[1432]] года. == Апісанне == Генцкі алтар — гэта вялікі паліптых з рухомымі драўлянымі бакавымі створкамі. [[Алтар]] складаецца з 24 панеляў, на якіх намаляваныя 258 чалавечых фігур. Вышыня алтара ў цэнтральнай частцы дасягае трох з паловай метраў, шырыня (у расчыненым выглядзе) — пяці метраў. Карціны, з якіх складаецца алтар, размешчаны на знешнім і ўнутраным баку алтара. Тэмай [[алтар]]а з’яўляецца глыбокая пашана [[Ягня Божае|Ягняці]] з [[Кніга Апакаліпсіс|Адкрыцця Яна Багаслова]], згодна з якой [[прарок]]і, [[Прабацька|продкі]], [[апосталы]], [[мучанік]]і і [[святы]]я сцякаюцца да [[алтар]]а, на якім стаіць [[Ягня Божае|Ягня]], якое сімвалізуе [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. == Вонкавы бок == [[Файл:Ghent Altarpiece (closed, after restoration).jpg|thumb|right|Алтар у закрытым стане]] У закрытым стане на яго знешняй паверхні можна бачыць трох’ярусную жывапісную кампазіцыю. Унізе намаляваны [[данатар]] Ёс Вейт і яго жонка Лізавета Бурлют, якія моляцца перад статуямі [[Іаан Прадцеча|Іаана Хрысціцеля]] і [[Ян Багаслоў|Іаана Багаслова]], выкананымі ў манахромнай тэхніцы [[грызайль]]<ref name="Лазука 2010">Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4</ref>. У сярэднім шэрагу намаляваная сцэна [[Дабравешчанне|Звеставання]]. Фігуры [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] і [[Гаўрыіл (архангел)|арханёла Гаўрыіла]] падзеленыя выявай акна, у якім бачны [[гарадскі пейзаж]], які, як лічыцца, адпавядаў відарысу з акна ў доме Вейтаў. У верхнім шэрагу карцін прадстаўлены фігуры [[Стары Запавет|старазапаветных]] [[прарок]]аў і [[язычніцтва|паганскіх]] прарочыц, які прадказалі прышэсце [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Усе выявы на знешняй плоскасці паліптыха падпарадкаваны ідэі дабравешчання або прадказанню прышэсця ў свет Хрыста, што павінна папярэднічаць тэме збавення. Гэта стварае ў зачыненым алтары пачуццё радаснай недасказанасці і чакання. Урачыстасць сцэны «Дабравешчання» — эпізод, які адчыняе ўнутраныя часткі алтара, дзе сцвярджаецца ідэя збавення людскіх грахоў, узнікае пачуццё ўзвышанай і хвалюючай завершанасці<ref name="Лазука 2010"/>. <gallery perrow=2> Image:Hubert_van_Eyck_013.jpg|Данатар (заказчык алтара) Image:Hubert_van_Eyck_014.jpg|Іаан Прадцеча Image:Hubert_van_Eyck_033.jpg|Ян Багаслоў Image:Hubert_van_Eyck_031.jpg|Жонка данатара </gallery> == Унутраны бок == Падчас набажэнстваў, святаў алтар адкрываўся, тады ён станавіўся ўдвая большым і набываў новую ідэйную шматзначнасць. У цэнтры змешчана выява Бога-Айца на прастоле<ref>У некаторых крыніцах пішуць Хрыстос</ref>. Ля яго ног ляжыць карона, якая сімвалізуе перавагу над усімі царамі. Паабапал цэнтральнай фігуры паказаны Маці Боская і Іаан Хрысціцель. Гэта дамінанта алтарнай кампазіцыі, ад якой паслядоўна разгортваюцца далейшыя сэнсавыя пабудовы. Устойлівасць асноўнай вертыкалі падкрэсліваецца бакавымі фігурамі, больш дынамічнымі па сваёй пластыцы, а таксама выявамі ангелаў без крылаў, якія музіцыруюць. Адзін з анёлаў (Св. Цэцылія) іграе на аргане з металічнымі трубамі. Такім чынам, ажыццяўляецца пераход ад узвышанага і аддаленага вобраза Бога да пачуццёва-рэальнага жыцця. Верхні рад алтара завяршаюць выявы [[Адам]]а і [[Ева|Евы]], над якімі знаходзяцца сцэны ахвяравання і забойства Авеля Каінам. Не высветленым сэнс гэтай іканаграфічнай праграмы, магчыма, першапачатковае размяшчэнне выяў было іншым. Ніжні ярус алтара вырашаны інакш. Пяць выяўленчых палёў, запоўненых сотнямі фігур, зліваюцца ў адзіную панараму, цэнтрам якой з’яўляецца кампазіцыя «Пакланення Агнцу» як увасабленне ахвяравальнай місіі Хрыста. Асноўны матыў развіваецца ў вобразах прарокаў, прабацькоў, апосталаў, мучанікаў, святых, паломнікаў, якія рухаюцца да алтара, дзе знаходзіцца Боскае Ягня. Тут прадстаўлены іншы, чым у верхнім ярусе, аспект сакральнай рэальнасці, аднак абодва яны складаюць адзінства<ref name="Лазука 2010"/>. На правых бакавых створках намаляваныя шэсці [[пустэльнік]]аў і пілігрымаў. На левых створках — шэсце войска Хрыстова і Праведных Суддзяў. '''Верхні шэраг''' <gallery> Image:Retable de l'Agneau mystique (5).jpg|Адам і анёлы Image:Retable de l'Agneau mystique (1).jpg Image:Retable de l'Agneau mystique (6).jpg|Анёлы і Ева </gallery> '''Ніжні шэраг''' <gallery> Image:Retable de l'Agneau mystique (8).jpg|Праведныя Суддзі і Войска Хрыстова Image:Hubert_van_Eyck_004.jpg|Пакланенне Ягняці Image:Retable de l'Agneau mystique (9).jpg|Шэсце пустэльнікаў і пілігрымаў </gallery> == Гісторыя алтара == У [[1566]] годзе, падчас барацьбы [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]] супраць [[Іспанія|Іспаніі]] алтар перанеслі з царквы ў вежу Святога Бавона, а потым у [[ратуша|ратушу]]. [[пратэстанцтва|Пратэстанты]], якія перамаглі ў [[Гент|Генце]], вырашылі падарыць алтар англійскай каралеве [[Елізавета I|Елізавеце]] ў падзяку за дапамогу ў вайне. Спадчыннік заказчыка алтара быў супраць і дамогся таго, каб алтар застаўся ў горадзе. Пасля пераходу ўлады да [[каталіцтва|каталікоў]] у [[1584]] г. алтар усталявалі на ранейшым месцы. У [[1781]] годзе аўстрыйскі імператар [[Іосіф II Габсбург|Іосіф II]] пры наведванні сабора выказаў незадаволенасць аголенымі фігурамі [[Адам і Ева|Адама і Евы]]. Створкі з іх фігурамі былі зняты і перанесены ў царкоўную бібліятэку. У [[1792]] годзе французы вывезлі чатыры цэнтральныя часткі алтара ў [[Луўр]]. Напалеон хацеў атрымаць і бакавыя створкі алтара. Было прапанавана абмяняць гэтыя часткі алтара на карціны [[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенса]], але ўлады [[Гент]]а адмовіліся ад абмену. [[Людовік XVIII]], які стаў каралём [[Францыя|Францыі]] пасля паразы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], у [[1815]] вярнуў [[Гент]]у чатыры створкі. Пазней вікарый сабора выкраў некалькі створак і прадаў іх [[брусель]]скаму гандляру. Антыквар ''Ньівенхейс'' і калекцыянер ''Солі'' перапрадалі створкі [[Прусія|прускаму]] каралю [[Фрыдрых Вільгельм III|Фрыдрыху Вільгельму III]] для [[берлін]]скага {{нп3|Музей Бадэ|Кайзер-музеума|ru|Музей Боде}}. У [[1861]] годзе ўрад [[Бельгія|Бельгіі]] за 50 000 франкаў купіла створкі з выявамі Адама і Евы. Часткі алтара былі змешчаныя ў музеі Бруселя. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] германскія войскі, якія ўступілі ў Бельгію ў [[1914]] годзе, спрабавалі знайсці часткі Гентскага алтара ў Бруселі і [[Гент|Генце]]. {{нп3|Канонік, каталіцтва|Канонік|ru|Каноник (католицизм)}} сабора Святога Бавона ''ван дэн Гейн'' з чатырма памочнікамі хавалі часткі алтара да [[1918]] года. Па ўмовах [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] Генту вярнулі бакавыя створкі, набытыя [[Прусія]]й у [[1821]] для Кайзер-музеума. У ноч з 10 на [[11 красавіка]] [[1934]] года была выкрадзена створка алтара з выявай «Праведных суддзяў». [[Епіскап]] Гента атрымаў патрабаванне выплаціць 1000000 бельгійскіх франкаў за створку. [[25 лістапада]] 1934 года жыхар [[Гент]]а ''Арсен Кудэрцір'' паміраючы, паведаміў на споведзі, што ён выкраў створку і схаваў яе ў стале. Створку выявіць не ўдалося, і ў [[1945]] годзе яна была заменена копіяй працы мастака ''ван дэр Фекена''. Бельгійскія фашысты хацелі падарыць ўвесь алтар [[Гітлер]]у. [[16 мая]] [[1940]] года алтар на трох грузавіках быў вывезены ў [[Францыя|Францыю]]. Алтар быў змешчаны на захоўванне ў [[замак По]]. З фашысцкім урадам было падпісана пагадненне аб тым, што алтар можна будзе забраць з замка толькі пры згодзе трох бакоў — бургамістра [[Гент]]а, прадстаўніка [[Рэжым Вішы|ўрада Вішы]] і германскага ўпаўнаважанага. У верасні 1942 года прадстаўнікі [[Германія|Германіі]] запатрабавалі перадаць ім Генцкі алтар. З замка По Генцкі алтар перавезлі ў [[Парыж]] і аб’ядналі з мастацкімі каштоўнасцямі, адабранымі для музея [[Гітлер]]а ў [[Лінц]]ы і для прыватнага збору [[Герман Вільгельм Герынг|Герынга]]. Далей алтар пераправілі ў замак [[Нойшванштайн]]. У канцы вайны фашысты прынялі рашэнне пахаваць мастацкія скарбы ў закінутых шахтах. [[10 красавіка]] [[1945]] года ў [[Горад Зльцбург|Зальцбург]] прыбыла некалькі грузавікоў з цяжкімі скрынямі. Гауптштурмфюрер СС Гельмут фон Гумель з памочнікамі са штаба [[Альфрэд Розенберг|Розенберга]] вырашылі знішчыць усе звезеных ў шахтах. Група [[Аўстрыя|аўстрыйскіх]] [[Партызанская вайна|партызан]] змагла ўзяць пад кантроль шахты, і [[Эрнст Кальтэнбрунер|Кальтэнбрунер]] загадаў спыніць выбухі. [[8 мая]] [[1945]] года {{нп3|3-я армія, ЗША|Трэцяя амерыканская армія|ru|United States Army Central}} захапіла шахты. Алтар даставілі ў [[Мюнхен]], а [[20 жніўня]] [[1945]] года алтар вярнуўся ў Бельгію. == Іншыя дэталі == <gallery> Image:Ghent Altarpiece D - Lamb.jpg|Ахвярнік з Ягня Image:Ghent Altarpiece D - Fountain.jpg|Фантан Image:Hubert_van_Eyck_017.jpg|Анёлы, якія пяюць Image:Hubert_van_Eyck_036.jpg|Анёлы, якія музіцыруюць (з [[арфа]]й, [[арган]]ам і [[скрыпка]]й) Image:Hubert_van_Eyck_019.jpg|Хрыстова войска Image:Jan van Eyck- The Ghent Altarpiece - The Killing of Abel.JPG|Каін і Авель Image:Hubert_van_Eyck_012.jpg|Дэталь вонкавага боку алтара Image:Hubert_van_Eyck_030.jpg|Дэталь вонкавага боку алтара </gallery> == Значэнне твора == «Генцкі алтар» — адметны і паказальны твор. У перадачы перспектывы, у малюнку, у веданні анатоміі жывапіс братоў Эйк значна саступае творам італьянскіх мастакоў, аднак нідэрландскія майстры паказваюць свет з незвычайнай падрабязнасцю. Кожная выяўленая дэталь ператвараецца ў высокі прадмет мастацтва. У гэтай якасці выказаліся традыцыі нідэрландскай кніжнай мініяцюры, якая атрымала значнае развіццё ў часы сярэдневякоўя<ref name="Лазука 2010"/>. Твор адкрывае новую эпоху ў нідэрландскім мастацтве, вылучаецца аб’ёмнасцю і пластычнай адчувальнасцю фігур, тонкай паэтычнасцю і майстэрствам у перадачы прасторы і святлопаветранага асяроддзя<ref name="Лазука 2010"/>. == Сучасная версія Гентскага алтара == У рамках 54 [[Венецыянская біенале|Венецыянскай Біенале]] ў чэрвені 2011 года ажыццёўлены арт-праект Post-vs-Proto-Renaissance ўкраінскай мастачкі {{нп3|Аксана Мікалаеўна Мась|Аксаны Мась|uk|Мась Оксана Миколаївна}} па стварэнні фрагментаў Гентскага алтара, сабраных з модуляў ў выглядзе [[пісанка|пісанак]]<ref>''Serhii Horytsvit'' [http://www.day.kiev.ua/207607 An altarpiece made of… eggs] — The Day, № 19, 31 января 2011 г.</ref>{{ref-en}}<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ava9P3GBnlY Открытие украинского павильона на 54-й Венецианской биеннале] — Телеканал СТБ. 1 июня 2011 г.</ref><ref>[http://ireport.cnn.com/docs/DOC-788750 Giant Easter egg «Altar of Nations» on display in Kiev] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131219015721/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-788750 |date=19 снежня 2013 }} — CNN iReport, 12 мая 2012 г.</ref>{{ref-en}}. Кожны фрагмент Гентскага алтара памерам 6×6 метраў створаны з рукапісных драўляных яек. У цэлым інсталяцыя плошчай 92×134 метра ўвасоблена з 3 840 000 яек. У стварэнні інтэрнацыянальнага праекта ўдзельнічаюць прадстаўнікі больш сарака краін свету<ref>[http://www.segodnya.ua/news/14375271.html На Софийской площади установят алтарь высотой с 8-этажный дом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120626151608/http://www.segodnya.ua/news/14375271.html |date=26 чэрвеня 2012 }} — Сегодня, 10 мая 2012 г.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite web | author = | date = 1969 | url = http://books.google.ru/books?id=gWXPx3z44iYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | title = Early Netherlandish Triptychs | work = | publisher = University of California Press | accessdate = 2010-08-08 | lang = en }} * {{cite web | author = Peter Schmidt | date = 2001 | url = http://books.google.ru/books?id=e-zqAAAAMAAJ&dq=editions:ISBN9055442917 | title = The Adoration of the Mystic Lamb | work = | publisher = Ludion | accessdate = 2010-09-06 | lang = en }} == Спасылкі == {{commonscat|Ghent Altarpiece}} * [http://ghent-altarpiece.com/ru/project_history_of_altar.html История знаменитого Гентского алтаря] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140201212524/http://ghent-altarpiece.com/ru/project_history_of_altar.html |date=1 лютага 2014 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5968/ Таинственная история Гентского алтаря] {{ref-ru}} * [http://belgium-art.ru/ghent/st-bavo1 Гентский алтарь или Мистерия агнца в соборе святого Бавона Гент] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100424093124/http://belgium-art.ru/ghent/st-bavo1 |date=24 красавіка 2010 }} * [http://judges.mysticlamb.net/ Похищение панели «Праведные судьи»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930041032/http://judges.mysticlamb.net/ |date=30 верасня 2007 }} {{ref-en}} * [http://closertovaneyck.kikirpa.be/ Closer to Van Eyck: Rediscovering the Ghent Altarpiece] — online-проект The Getty Foundation, воссоздающий Гентский алтарь в макро-, инфракрасной фотографии и рентгенографии {{ref-en}} {{Паўночная готыка}} [[Катэгорыя:Карціны Яна ван Эйка]] [[Катэгорыя:Карціны паводле сюжэтаў Новага Запавету]] [[Катэгорыя:Карціны паводле сюжэтаў Старога Запавету]] [[Катэгорыя:Алтары]] [[Катэгорыя:Трыпціхі]] [[Катэгорыя:Выкрадзеныя карціны]] [[Катэгорыя:Гент]] ax4ud5kb6q4x5iwk5ysf5c24ppeh40t Гетманшчына 0 192360 5149763 5123264 2026-06-01T21:44:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149763 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава | назва = Гетманшчына | саманазва = Войска Запарожскае | статус = | сцяг = | апісанне_сцяга = | герб = | апісанне_герба = Герб Войска Запарожскага з {{не перакладзена 3|Летапіс Рыгора Грабянкі|летапісу Рыгора Грабянкі|uk|Літопис Грабянки}}<ref>[http://www.haidamaka.org.ua/page_odnorogenko.html ''Однороженко О.'' Козацька геральдика // Історія українського козацтва: нариси у 2 т. — Київ.: Вид.дім „Києво-Могилянська академія”, 2007. — Т.2.]</ref> | карта = Location Zaporizhian Host.png | апісанне = Тэрыторыя Гетманшчыны ў 1649-1657 гг. | p1 = Рэч Паспалітая | flag_p1 = Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg | p2 = | flag_p2 = | p3 = | flag_p3 = | p4 = | flag_p4 = | утворана = [[1649]] | ліквідавана = [[1764]] ([[1782]]<ref name=history>[http://history.franko.lviv.ua/Ig.htm Довідник з історії України. За ред. І. Підкови та Р. Шуста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141211021827/http://history.franko.lviv.ua/Ig.htm |date=11 снежня 2014 }}</ref>) | s1 = Расійская імперыя | flag_s1 = Flag of Russia.svg | s2 = | flag_s2 = | s3 = | flag_s3 = | s4 = | flag_s4 = | дэвіз = | сталіца = [[Чыгырын|Чыгірын]], [[Гадзяч]], [[Батурын (горад)|Батурын]], [[Глухаў]] | гарады = Батурын, [[Брацлаў]], [[Глухаў]], [[Кіеў]], [[Палтава]], [[Нежын]], [[Старадуб]], [[Чарнігаў]], Чыгірын | мова = [[стараўкраінская мова]] | валюта = | дадатковы_параметр = | змесціва_параметру = | плошча = Больш за 200 тыс. км²<br />(сярэдзіна [[XVII]] стагоддзя) | насельніцтва = {{s|4 млн. чал. (1648)}} {{s|2 млн. чал. (канец [[XVII]] стагоддзя)}} | форма_кіравання = [[Выбарная манархія|Ваенная выбарная манархія]]<ref name="Яковенко-Хмель">''Яковенко Н.'' Розділ V. Козацька ера. §&nbsp;1. Козацька революція 1648–1657&nbsp;рр. // Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII&nbsp;ст.&nbsp;— Київ, 1997.</ref><ref name="EoU">{{cite encyclopedia |first1=Lev |last1=Okinshevych |first2=Arkadii |last2=Zhukovsky |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm |title=Hetman state |encyclopedia=Encyclopedia of Ukraine |date=1989 |volume=2 |access-date=9 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123090646/http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm |archive-date=23 November 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/4/3.pdf |script-title=uk:Українська козацька держава |title=Ukrayinsʹka kozatsʹka derzhava |trans-title=The Ukrainian Cossack State |language=uk |last=Smoliy |first=Valeriy |journal=Ukrainian Historical Journal |issue=4 |year=1991 |issn=0130-5247 |access-date=20 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123111207/http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/4/3.pdf |archive-date=23 November 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://litopys.org.ua/salto/salt04.htm |script-title=uk:Концепції Української Державності в Історії Вітчизняної Політичної Думки (від витоків до початку XX сторіччя) |title=Kontseptsiyi Ukrayinsʹkoyi Derzhavnosti v Istoriyi Vitchyznyanoyi Politychnoyi Dumky (vid vytokiv do pochatku XX storichchya) |trans-title=Concepts of Ukrainian Statehood in the History of Domestic Political Thought (from its origins to the beginning of the XX century) |last1=Saltovskiy |first1=Oleksandr |date=2002 |website=litopys.org.ua |publisher=Kyiv |access-date=22 December 2014 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123090650/http://litopys.org.ua/salto/salt04.htm |archive-date=23 November 2021 |url-status=live}}</ref> | дынастыя = | тытул_кіраўнікоў = [[Гетманы Украіны|Спіс гетманаў]] | рэлігія = [[хрысціянства]] [[Праваслаўе|праваслаўнага]] абраду | дадатковы_параметр1 = | змесціва_параметру1 = | Этап1 = | Дата1 = | Год1 = | Этап2 = | Дата2 = | Год2 = | Этап3 = | Дата3 = | Год3 = | Этап4 = | Дата4 = | Год4 = | Этап5 = | Дата5 = | Год5 = | Этап6 = | Дата6 = | Год6 = | дадатковы_параметр2 = | змесціва_параметру2 = | да = | д1 = | д2 = | д3 = | д4 = | д5 = | д6 = | д7 = | пасля = | п1 = | п2 = | п3 = | п4 = | п5 = | п6 = | п7 = | заўв = }} '''Ге́тманшчына''' ({{lang-uk|Гетьма́нщина}}; афіцыйна '''Войска Запарожскае''' {{lang-uk|Військо Запорозьке}}) — украінская казацкая дзяржава, гістарыяграфічная назва часткі тэрыторый сучаснай Украіны і Расіі ([[Старадубшчына|Старадуб’е]]), на якую распаўсюджвалася [[Гетман Войска Запарожскага|ўлада гетмана]]. == Назва == === Украіна === У афіцыйных дакументах і іншых крыніцах Гетманшчына пераважна называлася '''Украінай''' ({{lang-la|Ucraina}}), '''Украінскай дзяржавай''' або '''Украінскім княствам'''. Напрыклад, у 1672 годзе ў Бучацкім мірным дагаворы паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] згадваецца «Украінская дзяржава» ({{lang-pl|Państwo Ukraińskie}}, {{lang-tr|اوكراینا مملكتی / Ukrayna memleketi}}).<ref>{{cite web|url=http://www.kau.com.ua/novini/79-naukove-zhittya/1992-vidnajdeno-dokumenti-yaki-pidtverdzhuyut-shcho-u-xvii-stolitti-v-nas-bula-suverenna-ukrajinska-derzhava.html|title=Віднайдено документи, які підтверджують, що у XVII столітті в нас була суверенна Українська держава|date=7 сакавіка 2020|website=kau.com.ua|publisher=[[Карпацкі ўніверсітэт імя Аўгусціна Валошына|Карпатський університет ім. А. Волошина]]|access-date=17 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110062800/http://www.kau.com.ua/novini/79-naukove-zhittya/1992-vidnajdeno-dokumenti-yaki-pidtverdzhuyut-shcho-u-xvii-stolitti-v-nas-bula-suverenna-ukrajinska-derzhava.html|archive-date=10 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>[https://gazeta.ua/articles/history/_znajshli-350richnij-dokument-zi-zgadkoyu-pro-ukrayinu/931229 Знайшли 350-річний документ зі згадкою про Україну].</ref><ref>[[Тарас Чухліб]], [https://archive.today/20200724070010/https://www.facebook.com/TChuhlib/posts/1197706470416429 ''У щойно віднайденому в польських архівах перекладі турецького оригіналу Бучацького договору на польську мову …'']// [[Facebook]], 16 вересня 2019. Архів [https://www.facebook.com/TChuhlib/posts/1197706470416429 оригіналу] за 24 липня 2020 на сайті [[Archive.is]]. Процитовано 27 грудня 2021.</ref> У 1712 годзе гэты тэрмін ужываў і гетман у выгнанні [[Піліп Орлік]].<ref>[http://litopys.org.ua/rizne/orl02.htm#lyst34/ Чтения в Обществе истории и древностей Российских].&nbsp;— 1847.&nbsp;— №&nbsp;3.&nbsp;— С. 18-68.</ref> Акрамя таго, у сваіх лацінскіх лістах Орлік таксама піша пра «Украінскую рэспубліку», а ў лісце да мітрапаліта Стэфана Яворскага (1715) атаясамлівае «Украіну» з «Маскоўскай дзяржавай».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/пилип-орлик-про-українську-державу-1712р/ Пилип Орлик про Українську республіку, 1712&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=":12">[https://www.ukr-archive.org/post/untitled/ Орлик та Мазепа про українську державу, мову, вітчизну і свій перехід на сторону шведів, 1715&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> У яго «Сумаріі прав Украіны» (1712) мы таксама бачым «Украінскае княства», а гетмана [[Іван Мазепа|Івана Мазепу]] Орлік называе «князем Украіны».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/вивід-прав-україни-1712р/ «Вивід прав України», 1712&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> У 1677 годзе кошавы стараста [[Іван Сірко]] называў гетманства Украінай і пісаў, што Хмяльніцкі «ўпрыгожыў Украіну ўдзельным княствам».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/іван-сірко-і-князівство-україна-1677р/ Іван Сірко і князівство Україна, 1677&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> Іван Мазепа таксама ўжываў тэрмін «Украіна», супрацьпастаўляючы яе «Маскоўскай дзяржаве», называючы яе «сваёй бацькаўшчынай» і «мілай маці».<ref name=":12"/> === Русь === Тэрміны «Русь» і «Украіна» часта выкарыстоўваліся як назвы адной тэрыторыі. У грамаце-звароце гетмана Івана Брюхавецкага да Войска Запарожскага Нізовага ад 1667 г. гаворыцца аб намеры крымскага хана «ісці на Русь або на Украіну».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/на-русь-или-на-украйну-1667р/ «На Русь или на Украйну», 1667&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> У 1669 годзе гетман Пятро Дарашэнка, жадаючы адрадзіць Русь у межах ад [[Вісла|Віслы]] да горада [[Сеўск]]а, называў Гетманшчыну проста «Русь».<ref>[https://www.ukr-archive.org/post/петро-дорошенко-руський-народ-від-вісли-до-путивля-1669р/ Петро Дорошенко: Руський народ від Вісли до Путивля, 1669&nbsp;р.]{{Недаступная спасылка}}</ref> === Маларосія === У расійскай дыпламатычнай перапісцы Гетманшчына называлася «Маларосія» ({{lang-ru|Малороссия}}).<ref>{{Cite web|url=http://izbornyk.org.ua/encycl/euii284.htm|title=Хм-Хол. Енциклопедія українознавства. Словникова частина. Том 10|website=izbornyk.org.ua|access-date=2023-12-17}}</ref> == Геаграфія == Гетманшчына пад уладай [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] ахоплівала землі плошчай больш за 200 000 км². Заходняя мяжа адпавядала заходняй мяжы Брацлаўскага ваяводства Рэчы Паспалітай, паўночная і ўсходняя — Кіеўскага і Чарнігаўскага ваяводстваў. Паўднёвыя землі межавалі з Крымскім ханствам, а пасля Вечнага міру — з межамі ніжняга казацтва. У 1650-х гадах Гетманшчына некаторы час кантралявала частку Паўднёвай Беларусі, вядомую як Беларускі полк ({{lang-uk|Білоруський, Могилівський, Чауський полк}}). == Гісторыя == Гетманшчына бярэ свой пачатак з [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмяльніцкага]], якое ўспыхнула ў 1648 годзе<ref name="Kohut">[http://www.jstor.org/stable/41035968 ''Kohut Zenon E.'' «Review of The Cossack Administration of the Hetmanate. 2 vols. / Sources and Documents Series by George Gajecky — Mass: Harvard Ukrainian Research Institute, 1978.» — Mass: Harvard Ukrainian Studies — Vol. 6. — No. 1. — March 1982. — pp.105−107.]</ref>{{sfn|История|2008|с=225}}. Першапачаткова ахоплівала як [[Левабярэжная Украіна|Лева-]] і [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжную Украіну]], так і [[Запарожжа, рэгіён|Запарожжа]]. Пасля [[Паўстанне Барабаша і Пушкара|паўстання Барабаша і Пушкара]] ўтварылася [[Войска Запарожскае Нізавое]] і Запарожжа стала падпарадкоўвацца гетману толькі фармальна, а пасля падпісання [[Вечны мір (1686)|Вечнага міру]] 1686 года паміж [[Расійскае царства|Рускім царствам]] і [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і ліквідацыяй гетманскага кіравання на Правабярэжнай Украіне, тэрмін стаў ужывацца толькі ў дачыненні Левабярэжжа, [[Кіеў|Кіева]] і яго наваколляў.{{sfn|Енциклопедія|2009|name="ЭИУ"|loc=Т. 2: «Г−Д». — [http://www.histoy.org.ua/?termin=Getmanshchyna ''Гуржій О. І.'' Гетьманщина]}} У 1654 годзе Гетманшчына прыняла пратэктарат рускага цара. З 1663 года Гетманшчына, якая мела ў палітыка-адміністрацыйным стаўленні шэраг асобых правоў у складзе [[Рускае царства|Рускага царства]], была падкантрольная [[Маларасійскі прыказ|Маларасійскаму прыказу]]{{sfn|Енциклопедія|2009|name="ЕИУМалПрик"|loc=[http://histans.com/LiberUA/ehu/6.pdf Т. 6: «Ла-Мі». — С. 481.].— [http://www.history.org.ua/?termin=Malorosіysky_prikaz ''Горобець В. М.'' Малоросійський приказ]}}, а пасля смерці гетмана Скаропадскага — кіравалася [[Маларасійская калегія|Маларасійскай калегіяй]]{{sfn|Енциклопедія|2009|name="ЕИУМалКол"|loc=[http://histans.com/LiberUA/ehu/6.pdf Т. 6: «Ла-Мі». — С. 480.].— [http://www.history.org.ua/?termin=Malorosіyska_kolegіya ''Шандра С. В.'' Малоросійська колегія]}}. У 1764 годзе падчас ваенных рэформаў званне [[гетман Войска Запарожскага|гетмана Войска Запарожскага]] было адменена і апошні гетман [[Кірыл Рыгоравіч Разумоўскі|Кірыл Разумоўскі]] быў павышаны ў званні да [[генерал-фельдмаршал]]а. Аднак фармальна старыя адміністрацыйныя адзінкі Гетманшчыны працягвалі існаваць да 1782 года: па ўказу [[Кацярына Другая|Кацярыны II]] набыло моц агульнае палажэнне аб [[губерня]]х [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] 1781 года, з прычыны чаго перажыткі соценна-палкавога адміністрацыйнага падзелу Войска Запарожскага канчаткова выйшлі з юрыдычнага ўжывання [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Гл. таксама == * [[Войска Запарожскае]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Голобуцький В.|загаловак=Запорозьке козацтво|спасылка=http://litopys.org.ua/holob/hol.htm|месца=Київ|год=1994|старонак=380|мова=uk|ref=''Голобуцкий''}} * ''Грушевський М. С.'' Історія України-Руси: В 11 т., 12 кн. — Київ: Наукова думка, 1995—1998. — Т. 8−10.{{ref-uk}} * {{кніга|загаловак=Енциклопедія історії України. У 10 т.|адказны=Редкол В. А. Смолій та ін.|спасылка=http://histans.com/LiberUA/ehu/6.pdf|выданне=Інститут історії України НАН України|месца=Київ|выдавецтва=Наукова думка|год=2009|isbn=978-966-00-1028-1|тыраж=5000|ref=Енциклопедія}} * {{кніга|аўтар=Институт истории Украины, НАН Украины|загаловак=История Украины: научно-популярные очерки / под ред. В. А. Смолия.|спасылка=http://www.history.org.ua/?litera&kat=4&id=20|месца=Київ|выдавецтва=ОЛМА Медиа Групп|год=2008|старонак=1070|ref=История}} * Історія українського козацтва. Нариси у двох томах — Київ: ВД «Києво-Могилянська академія», 2006.{{ref-uk}} * Довідник з історії України // Гетьманщина — Київ: Генеза, 2002. — с. 161.{{ref-uk}} * {{кніга|аўтар=Сушинский Б. И.|загаловак=Всемирная казацкая энциклопедия XVI - начала XXI веков|месца=Одесса|выдавецтва=Издательский дом «ЯВФ»|год=2007|ref=''Сушинский''}}{{ref-uk}} * Гетьманщина // Українське козацтво. Мала енциклопедія — Київ: Генеза, 2002, с. 100.{{ref-uk}} * {{кніга|аўтар=Яковенко Н.|загаловак=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII ст|спасылка=http://history.franko.lviv.ua/PDF%20Final/Jakovenko.pdf|месца=Київ|выдавецтва=Генеза|год=1997|старонак=380|ref=''Яковенко''|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111052824/http://history.franko.lviv.ua/PDF%20Final/Jakovenko.pdf|archive-date=11 лістапада 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111052824/http://history.franko.lviv.ua/PDF%20Final/Jakovenko.pdf|archivedate=11 лістапада 2020}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Украіна ў тэмах}} {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Рэчы Паспалітай}} [[Катэгорыя:Гетманшчына| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адміністрацыйнага падзелу Расіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Украіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Украіны]] s5w3mo8n5slv3l8ozzb3gcrkf8ztfpr Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5149632 5148803 2026-06-01T15:51:08Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5149632 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Салтан Кекезавіч Магаметаў|2026-06-01T14:43:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Горкі каштан васьмітычынкавы|2026-05-23T11:14:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Апельсін (плод)|2026-05-22T15:26:11Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Векавы дуб (Шыпілавічы)|2026-05-06T15:10:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы вяз (Мар’іна Горка)|2026-05-06T14:54:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Шыракалістае насаджэнне Старадарожскага лясгаса|2026-05-06T14:52:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавыя дрэвы Галынкаўскага лясніцтва|2026-05-05T16:37:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вяз-старажыл (Талуі)|2026-05-05T16:30:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы дуб Касцюковіцкага лясгаса|2026-05-05T16:25:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Крыстапольскія векавыя дрэвы|2026-05-05T16:21:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Грушаўскі парк з дубам «Дэвайціс»|2026-05-05T10:03:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дуб і сасна|2026-05-05T09:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ліпа драбналістая «Ясянецкая»|2026-05-05T09:28:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старадаўнія дубы Багушэўскага лясгаса|2026-05-05T09:16:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жаўрук баравы|2026-04-20T09:12:42Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k6d1vhpsddxhwm0opmd72iemhfg6f4z Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5149629 5149320 2026-06-01T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5149629 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Японскі сад (Чыкага)|2026-06-01T09:27:32Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|2026-06-01T08:45:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Святая Марыя (станцыя метро)|2026-05-31T10:30:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Дзвінская беларуская тэатральная трупа|2026-05-29T21:56:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Парк Кіёта (Кіеў)|2026-05-29T08:46:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Музей Энігальдзі-Наны|2026-05-26T00:52:57Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|2026-05-25T23:16:21Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Уэна (парк)|2026-05-25T18:25:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Роан-дзі|2026-05-25T18:17:17Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Кансэн-эн|2026-05-25T18:07:14Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Афіны)|2026-05-25T11:58:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Генуэзская школа|2026-05-25T10:22:38Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Парк Інакасіра|2026-05-25T10:16:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Окума|2026-05-25T09:58:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сады Хамарыкю|2026-05-25T09:45:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тофуку-дзі|2026-05-25T09:34:31Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Рыжскі беларускі народны тэатр|2026-05-24T10:21:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вавілонская астраномія|2026-05-23T23:23:22Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> p3jpwg8jep8ryjhnqoexi3zgq970zfs Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі 0 194273 5149638 5108890 2026-06-01T16:00:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149638 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | беларускае імя = Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі | поўнае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = Hieranim Drucki-Lubecki 1861-1919 - foto 1906 AD.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= 140px-Herb Druck.PNG | шырыня герба = | подпіс герба= [[герб «Друцк» зменены]] <!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ --> | тытул =[[Палескае таварыства сельскай гаспадаркі|Старшыня Палескага таварыства сельскай гаспадаркі]] | парадак = | перыядпачатак = [[1901]] | перыядканец =[[1905]] | перыяд праўлення = | папярэднік = няма ''(пасада заснавана)'' | пераемнік = [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939) | тытул_2 = дэпутат [[Дзяржаўная Дума, Расійская імперыя|Дзяржаўнай Думы Расійскай імперыі]] ад Мінскай губерні | парадак_2 = | перыядпачатак_2 =[[1906]] | перыядканец_2 =[[1906]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Польскае таварыства «Асвета» у Мінску|Старшыня Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 =[[1907]] | перыядканец_3 =[[1908]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = [[Казімір Мікалай Міхалкевіч|Казімір Міхалкевіч]] (1865—1940) | пераемнік_3 = ''(выконваў абавязкі)'' [[Мечыслаў Пароўскі]] (1878—1965) | тытул_4 =[[Дэпутаты Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні|Дэпутат Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні]] | парадак_4 = | перыядпачатак_4 =[[1909]] | перыядканец_4 =[[1910]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] (1847—1928) | пераемнік_4 = [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939) | тытул_5 =[[Рада БНР|Радны Беларускай Народнай Рэспублікі]] | парадак_5 = | перыядпачатак_5 =[[1918]] | перыядканец_5 = не пазней за [[1919]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | дата нараджэння = 05.10.1861 | месца нараджэння = | дата смерці = 31.12.1919 | месца смерці = | пахаваны = | пахаваная = | род =[[Друцкія-Любецкія]] | бацька = князь [[Эдвін Геранімавіч Друцкі-Любецкі]] (1828—1901), пінскі павятовы маршалак (1859—1872) | маці = князёўна Ядвіга Канстанцінаўна [[Радзівілы|Радзівіл]] (1839—1863). Шлюб у 1859 годзе. | муж = | жонка = Марыя Гётцандорф-Грабоўская (1861—1946). Шлюб у 1889 годзе. | дзеці = 1) Марыя Геранімаўна Друцкая-Любецкая (1890—1945); 2) [[Канстанцін Геранімавіч Друцкі-Любецкі]] (1893—1940); 3) [[Юзаф Геранімавіч Друцкі-Любецкі]] (1897—1943); 4) [[Крысціна Геранімаўна Друцкая-Любецкая]] (1900—1921) | рэлігія = каталік | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | Rodovid= }} Князь '''Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі''' ({{lang-pl|Hieronim Drucki-Lubecki}}, {{lang-ru|Иероним Эдвинович Друцкий-Любецкий}}; {{ДН|5|10|1861}}, горад [[Пінск]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|31|12|1919}}, горад [[Варшава]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]) — гаспадарчы і палітычны дзеяч Расійскай імперыі і Беларусі, пісьменнік. Член (1896—1919) Рады [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]; старшыня праўлення Мінскага камерцыйнага банка; старшыня (1901—1905) Палескага таварыства сельскай гаспадаркі; ; дэпутат (1906) [[Дзяржаўная Дума, Расійская імперыя|I Дзяржаўнай Думы Расійскай імперыі]] ад Мінскай губерні; старшыня (1907—1908) [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага Таварыства «Асвета» ў Мінску]]; [[Дэпутаты Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні|дэпутат Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні]] (1909—1910); член [[Рада БНР|Рады БНР]] (1918). Быў членам і іншых грамадскіх арганізацый у Мінскай губерні. == Паходжанне і сям’я == Належаў да княскага рода [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]]. Нарадзіўся ў сям’і князя [[Эдвін Геранімавіч Друцкі-Любецкі|Эдвіна Геранімавіча Друцкага-Любецкага]] (1828—1901), пінскага павятовага маршалка (1859—1872) і князёўны Ядвігі [[Канстанцін Радзівіл (1793—1869)|Канстанцінаўны Радзівіл]] (1839—1863). Быў ахрышчаны ў каталіцтва. Згодна з уласным адказам падчас Усерасійскага сельскагаспадарчага перапісу мая 1917 года, [[беларусы|беларус]] па нацыянальнасці<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/Раюк_НТ_%202020_%20Истор_Ч.2-178-184.pdf Беларускі палітычны кансерватызм канца XIX — пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303072216/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_%202020_%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A7.2-178-184.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} — С. 183.</ref>. Ажаніўся ў [[1889]] г. з Марыяй (Марыяй-Ганнай-Эрнесцінай) Гётцандорф-Грабоўскай (1861—1946), ад якой меў дзяцей: * 1) Марыя-Ядвіга-Юзэфа-Францыска-Хрысціна-Кацярына-Елізавета-Клемянціна Геранімаўна Друцкая-Любецкая (1890—1945). Муж: Ілля Прахін. Шлюб у 1917 г. * 2) [[Канстанцін Геранімавіч Друцкі-Любецкі|Канстанцін-Марыян-Юзаф Геранімавіч Друцкі-Любецкі]] (1893—1940). Жонкі: 1) Сафія Стэфанаўна [[Ваньковічы|Ваньковіч]] (1907—1981). 2) графіня Марыя-Антаніна [[Красінскія|Красінская]] (1899—1987). Шлюб у 1924 г. * 3) [[Юзаф Геранімавіч Друцкі-Любецкі|Юзаф-Марыян-Ян-Непамуцан Геранімавіч Друцкі-Любецкі]] (1897—1943) * 4) [[Крысціна Геранімаўна Друцкая-Любецкая|Крысціна (Крысціна-Марыя-Ядвіга-Юзэфа) Геранімаўна Друцкая-Любецкая]] (23.01.1900—06.05.1921)<ref>[https://historiapobach.livejournal.com/39948.html Ахвяра «рыжскай мяжы». Сапраўдная гісторыя трагедыі князёўны Крысціны Друцкай-Любецкай]</ref><ref>[https://www.ogrodywspomnien.pl/index/showd/112506 Krystyna Maria Józefa Jadwiga Drucka-Lubecka (Drucka-Lubecka)]</ref>. Загінула беспатомна. <gallery perrow=5> File:Hieranim Drucki-Lubecki 1861-1919 - belarus 1- 1917 AD.jpg|Картка Усерасійскага сельскагаспадарчага перапісу 1917 года, дзе ўласнік маёнтка Новае Поле князь Геранім Друцкі-Любецкі ўласна пазначыў сваю нацыянальнасць як "беларус". File:Hieranim Drucki-Lubecki 1861-1919 - belarus 2- 1917 AD.jpg|Картка Усерасійскага сельскагаспадарчага перапісу 1917 года, дзе ўласнік маёнтка Шапавалы князь Геранім Друцкі-Любецкі ўласна пазначыў сваю нацыянальнасць як "беларус". File:Konstanty Drucki-Lubecki 1.jpg|thumb|[[Канстанцін Геранімавіч Друцкі-Любецкі]] (1893—1940) File:Kristina Drutskaya-Lubetskaya 1900-1921 - from Novae Pole - bf 1920 AD.jpg|thumb|[[Крысціна Геранімаўна Друцкая-Любецкая]] (1900—1921) </gallery> == Адукацыя == Скончыў гімназію ў [[Рыга|Рызе]], дзе вучыўся разам з [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]] (1859—1934): яны абодва скончылі яе ў 1880 г. з залатым медалём<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 194.</ref>. Сам Шыпіла менавіта з часу навучання ў рыжскай гімназіі збіраў матэрыялы па беларускай гісторыі, этнаграфіі і літаратуры<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 194.</ref>. У [[1885]] г. князь скончыў юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, атрымаўшы дыплом 5 лютага 1886 г.<ref name="ReferenceA">''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 87.</ref> З [[27 сакавіка]] [[1886]] па [[27 жніўня]] [[1887]] г. служыў у гвардыі грэнадзёрскай брыгадзе<ref name="ReferenceA"/>. == Маёнткі == Адносіўся да [[Латыфундыя|латыфундыстаў]]. Геранім атрымаў разам з братам Феліксам у спадчыну ад бацькі Эдвіна значныя маёнткі ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ([[Расійская імперыя]]): у Пінскім павеце — маёнтак [[Лунін]] (11 906 дзесяцін), маёнтак [[Велута]] (8 127 дзесяцін), маёнтак [[Багданаўка (Лунінецкі раён)|Багданаўка]] (7 398 дзесяцін); у Мінскім павеце — маёнткі [[Стары Ракаў]] і [[Новае Поле (пасёлак)|Наваполле]] (цалкам 4 893 дзесяціны)<ref>''Дрозд, Д. М.'' Землевладельцы Минской губернии, 1861—1900 : справочник… С. 192.</ref>. Гэта разам складала 32 324 дзесяціны. Пры падзеле атрымаў палову бацькавай зямлі — каля 16 000 дзесяцін (Лунін, Старый Ракаў, Наваполле)<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 191—192.</ref>. У 1890 г. свой маёнтак Лунін (звыш 15 000 дзесяцін зямлі ў Пінскім павеце) прадаў рускаму землеўласніку<ref name="ReferenceB">''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 93.</ref>. Купіў дадаткова зямлю каля Старога Ракава ў памеры каля 1000 дзесяцін<ref name="ReferenceB"/>. У 1911 г. ужо толькі валодаў маёнткамі [[Шапавалы (Ракаўскі сельсавет)|Шапавалы]] (1 925 дзесяцін), [[Стары Ракаў]] і [[Новае Поле (пасёлак)|Новае Поле]] (разам 1 761 дзесяціна) пад [[Мінск]]ам у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], што агульна складала 3 686 дзесяцін<ref>''Дрозд, Д. М.'' Землевладельцы Минской губернии, 1900—1917… С. 169.</ref>. Перад пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паспеў набыць маёнтак [[Бірштаны]]<ref>[https://historiapobach.livejournal.com/39948.html Ахвяра «рыжскай мяжы». Сапраўдная гісторыя трагедыі князёўны Крысціны Друцкай-Любецкай]</ref>. == Гаспадарчая, палітычная і культурная дзейнасць == Працаваў мінскім карэспандэнтам санкт-пецярбургскага польскамоўнага часопіса «Kraj»<ref>[https://historiapobach.livejournal.com/39948.html Ахвяра «рыжскай мяжы». Сапраўдная гісторыя трагедыі князёўны Крысціны Друцкай-Любецкай]</ref>. Старшыня праўлення Мінскага камерцыйнага банка. У 1895 г. стаў членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]<ref>Адреса членов Минского общества сельского хозяйства. ― Минск : Паровая типолит. Х. Дворжец, [1889―1897?]. ― 34 с.</ref>. У [[1896]]—[[1919]] гг. уплывовы член Рады [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (МТСГ)<ref name="ReferenceA"/>. З [[30 снежня]] [[1896]] г. пры дырэктары [[Мечыслаў Пароўскі|Мечыславе Пароўскім]] быў (разам з Атонам Багдашэўскім) віцэ-дырэктарам аднаго з галоўных аддзелаў МТСГ — гандлёвага аддзела (г.зв. «сельскагаспадарчага сіндыката»)<ref name="ReferenceA"/>. У 1891—1910 гг. разам з Эдвардам Вайніловічам і Ксаверыем Ельскім належаў да суполкі, якая арандавала ў Мінску жывёлабойні, чым ліквідоўвалі манаполію яўрэяў на гэты бізнес у горадзе<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 88.</ref>. Стаў акцыянерам таварыства «Сокол», якая вылучылася з гадлёвага аддзела МТСГ і пачала ў Мінску будаўніцтва фабрыкі па вырабе штучнага мёду з крухмалю<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 88.</ref>. Актыўна дзейнічаў у броварнай секцыі МТСГ, стаў сузаснавальнікам і членам акцыянернага Мінскага таварыства бровараў, закладзеным у 1894 г. брованай секцыяй МТСГ<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 88.</ref>. 10 снежня 1899 г. у [[Мінск]]у на пасяджэнні МТСГ быў выбраны членам у Распарадчы камітэт па ўладкаванні [[Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка ў Мінску (1901)|Юбілейнай сельскагаспадарчай і саматужна-прамысловая выстаўка МТСГ у Мінску ў 1901 годзе]]. [[Файл:Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі 1861-1919 - before 1901 AD.jpg|thumb|Князь Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі. Фота каля 1901 г.]] У [[1901]]—[[1905]] гг. быў старшынёй Аддзела па справах сельскай гаспадаркі і патрэб Мінскага Палесся ([[Палескае таварыства сельскай гаспадаркі|Палескага таварыства сельскай гаспадаркі]]), што быў структурным аддзяленнем [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 192.</ref>. Па прапанове князя Гераніма Друцкага-Любецкага ў 1903 г. у Аддзел па справах сельскай гаспадаркі і патрэб Мінскага Палесся пачалі прымаць сялян у якасці членаў; гэта быў першы аддзел МТСГ, у які пачалі прымаць сялян у якасці членаў, праўда, толькі з правам дарадчага голаса<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 88.</ref>. Сялянам там у тым ліку чыталі асветныя лекцыі, частка з паказам, як карыстацца машынамі і штучным угнаеннем. У верасні [[1904]] г. як прадстаўнікі Аддзела па справах сельскай гаспадаркі і патрэб Мінскага Палесся князь Геранім Друцкі-Любецкі і [[Раман Скірмунт]] арганізавалі ў [[Пінск]]у сельскагаспадарчую выстаўку для сялян і з удзелам сялян, на якой Раман Скірмунт выступіў з прамовай на мясцовай гаворцы<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego… С. 89.</ref>. Адзін год быў членам земскай управы, але пакінуў службу, няздолеўшы працаваць з земскімі чыноўнікамі па прызначэнні. [[Файл:Drutski Lyubetski.tif|thumb|Князь Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі. Фота каля 1906 г.]] Належаў да лідараў палітычнага руху [[Краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]]. У [[1906]] г. быў абраны дэпутатам (ад [[Пінск]]а) у I Дзяржаўную думы Расійскай імперыі), дзе быў у групе аўтанамістаў — член «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]» (ці «Дэпутацкага кола Літвы і Русі»), а таксама дэпутат [[Саюз аўтанамістаў|Саюза аўтанамістаў]]. Газета «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]» давала вельмі станоўчую характарыстыку князю Гераніму Друцкаму-Любецкаму, выбранаму дэпутатам (1906) у I Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі: ''«Адзін з найсімпатычнейшых і найпапулярнейшых грамадзян Міншчыны <…> у яго асобе мінская зямля атрымлівае здольнага дэпутата, адданага справе дабра для ўсіх і неаспрэчна сумленнага. Гарачы патрыёт, вельмі прывязаны да сялян, з якімі працуе, робіць ён, без сумнення, вельмі важную паслугу нашым памкненням, як народным, так і грамадскім»''<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 195.</ref>. У першай сваёй прамове ў I Дзяржаўнай Думе князь Геранім Друцкі-Любецкі сказаў: ''«Я выхаваўся сярод простага народа. Наш просты беларускі народ таксама мае свае ідэалы. Яго ідэал гэта зямля Божая, але і просты народ ёсць Божым, па гэтай прычыне наш просты беларускі народ шчыра лічыць, што Божая зямля павінна належаць да Божага простага народа»'', — і тлумачыў, што прынцып прыватнай уласнасці ёсць адным з ідэалаў беларускага сялянства<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie… С. 94.</ref>. На гэтае выступленне ў Думе ў абарону права прыватнай уласнасці звярнулі ўвагу многія вядомыя расійскія палітыкі і ідэолагі, у тым ліку [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]], які выказаўся ў бальшавісцкім друку, згадваючы менавіта прамову Любецкага, што маянткоўцы ў мэтах супрацьстаяння ідэі нацыяналізацыі зямлі нават выступаюць у ролі абаронцаў сялянскай зямельнай уласнасці<ref>''Бусько, В. Н.'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в… С. 105.</ref>. Беларускі гісторык [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алесь Смалянчук]] указвае, што член «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]» граф Юзаф Патоцкі прызнаваў існаванне супярэчнасцяў і з раздражненнем заўважыў пра дэпутатаў «Краёвага кола Літвы і Русі»: «Я заўсёды выказваюся як паляк, а некаторыя іншым разам выступаюць як беларусы». Алесь Смалянчук таксама дадае, што ў польскамоўнай газеце «Дзеннік Кіёўскі» у 1906 г. быў апублікаваны ананімны ліст «грамадзяніна Забранага краю П. В.», дзе аўтар быў абураны паводзінамі польскіх дэпутатаў ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якія нібыта публічна прызналі, што з’яўляюцца «тутэйшымі», а таксама «беларусамі польскай культуры», а ў якасці гэтых «здраднікаў» фігуравалі дэпутаты «Краёвага кола Літвы і Русі» ад Мінскай губерні — князь Геранім Друцкі-Любецкі, Віктар Янчэўскі, [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] і [[Пётр Пятровіч Масоніус|Пётр Масоніус]]<ref name="kamunikat.org">''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 <nowiki>«Краёвец» у Дзяржаўнай Думе Расейскай імперыі («думскі эпізод» палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта. 1906)</nowiki>]{{Недаступная спасылка}} // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}} / Аляксандр Смалянчук. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — С. 284.</ref>. У ананімным лісце сцвярджалася існаванне ў «Краёвым коле Літвы і Русі» двух дэпутатцкіх груповак, якія змагаюцца паміж сабой — пры гэтым дэпутаты-«беларусы» нібыта абзываюць дэпутатаў апанентаў «ляхамі» і г.д. Беларускі гісторык Алесь Смалянчук заўважае, што «ляхамі» аказаліся якраз дэпутаты «Краёвага кола Літвы і Русі» з украінскіх губерняў («[[Паўднёва-Заходні край|паўднёва-заходніх губерняў]]»), у т.л. дэпутат граф Юзаф Патоцкі<ref name="kamunikat.org"/>. У [[1907]]—[[1908]] гг. быў старшынёй [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску]]<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 194.</ref>. У [[1909]]—[[1910]] гг. быў дэпутатам Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 193.</ref> і ўваходзіў у склад дэпутацкай групоўкі [[Кола Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Кола Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі]]. [[Файл:Novaje Pole, Drucki-Lubiecki. Новае Поле, Друцкі-Любецкі (1914).jpg|400px|thumb|[[Сядзіба Друцкіх-Любецкіх, Новае Поле|Палац князёў Друцкіх-Любецкіх у Новым Полі]]. Фота раней 1914 г.]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў з [[1914]] г. ченам Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны. 22 мая (4 чэрвеня) 1915 года на пахаванні ў маёнтку [[Засулле]] памерлага [[Урбан Баніфацевіч Крупскі|Урбана Баніфацевіча Крупскага]] (1863—1915) быў галоўным прамоўцам над труной нябошчыка<ref>''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 345.</ref>. У снежні [[1915]] г. быў старшынёй арганізацыйнага камітэта «Польскія дні» ў Мінску. У красавіку [[1917]] г. стаў членам Мінскага павятовага польскага камітэта. [[1 мая]] [[1917]] г. стаў членам рады [[Польская школьная маціца Мінскай зямлі|Польскай школьнай маціцы Мінскай зямлі]]. 13-15 мая [[1917]] г. у [[Мінск]]у на пасяджэнні [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] прыцягнуў на падставе права кааптацыі да ўдзелу ў пасяджэнні буйных маянткоўцаў ([[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]], князя [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслава Радзівіла]], князя Гераніма Друцкага-Любецкага і інш.) і блакіраваў прапановы прадстаўнікоў [[БСГ]] аб радыкальных аграрных пераўтварэннях у [[Беларусь|Беларусі]], а таксама пацвердзіў сваё імкненне да аўтаноміі Беларусі ў складзе Расіі, злучэння ўсіх беларускіх зямель, падзеленых фронтам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], пад адной уладай і адмежаваўся ад польскай арыентацыі<ref>''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох… С. 13.</ref>. Як засведчыў у сваіх успамінах ксёндз [[Вінцэнт Гадлеўскі]], стваралася ўражанне, што ''«буйныя землеўласнікі на Беларусі пачынаюць пазнаваць самі сябе і варочацца да таго народу, з каторага яны выйшлі»'', а ідэя палітычнай суб’ектнасці Беларусі ў форме аўтаноміі ў складзе Расіі атрымлівае ў маянткоўцаў шчырую падтрымку<ref>''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 24.</ref><ref>Пазней (у 1925 г.) прадстаўнікі партыі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] ў сваёй газеце «[[Беларуская крыніца (1917)|Krynica]]» будуць беспадстаўна папракаць буйных маянткоўцаў Беларусі, што іх прыхільнасць да палітычнай суб’ектнасці [[Беларусь|Беларусі]] і падтрымка беларускай мовы і культуры ў той час былі выкліканы не патрыятычнымі памкненнямі, а выключна жаданнем захаваць за сабой маёнткі (''«выслужыцца перад беларускім народам, каб ён пакінуў ім маёнткі»''). Гл.: ''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 24.</ref>. Як сведчыць ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, у прыватнасці князь Геранім Друцкі-Любецкі ў сваёй прамове на сесіі адзначыў, што паходзіць з роду беларускіх князёў і заявіў, ''«што ён не вінаваты, што над яго калыскай пяялі не беларускія, а польскія песні»''<ref>''Смалянчук, А.'' Раман Скірмунт (1868—1939) як лідар беларускага руху (сакавік-май 1917 г.) // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}}. — С. 299.</ref>. У канцы мая [[1917]] г. стаў членам «[[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|Саюза маянткоўцаў Мінскай губерні]]». У канцы кастрычніка 1918 г. як дэлегаваны ад Саюза землеўласнікаў Мінскай губерні («Саюза маянткоўцаў Мінскай губерні») увайшоў у якасці члена ў склад [[Рада БНР|Рады БНР]]<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.482.</ref>. З лістапада [[1919]] г. узначальваў аддзел ліквідацыі ваенных страт [[Грамадзянская ўправа ўсходніх зямель|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]] (Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich) у Варшаве, дзе захварэў [[іспанскі грып|іспанскім грыпам]] і памёр. Пахаваны на могілках [[Старыя Павонзкі]] ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 198.</ref>. == Літаратурная творчасць == Быў плённым творцам тэатральных п’ес (асабліва патрыятычнага характару), сярод якіх самую вялікую папулярнасць у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] атрымала драма «Так паміралі літоўцы», якую [[Гелена Ромер-Ахенкоўская]] так ацаніла: ''«складанай была драма князя Г. Друцкага-Любецкага, пастаўленая некалькі разоў па прычыне свайго зместу (здабыццё крэпасці і смерць на вогнішчы незалежных літоўцаў)<ref>Маецца на ўвазе патрыятычны змест „незалежнасці Літвы“.</ref>, але не прадстаўляла мастацкай вартасці»''<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie… С. 91—92.</ref>. Аўтар трагедый і драм «Erizzo» (1900), «Bolesław Śmiały» (1901), «Walgierz Wdały» (1901), «Szatan», выдадзеных 2-томнікам у [[1901]] годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Адреса членов Минского общества сельского хозяйства. ― Минск : Паровая типолит. Х. Дворжец, [1889―1897?]. ― 34 с. * ''Бородин, А. П.'' [http://tez-rus.net/ViewGood30537.html Друцкой-Любецкий Иероним Эдвинович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150210051744/http://tez-rus.net/ViewGood30537.html |date=10 лютага 2015 }} / А. П. Бородин, Н. Д. Постаков // Государственная дума Российской империи: 1906—1917 : Энциклопедия. / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — Москва : РОССПЭН, 2008. — С. 174. * ''[[Віталь Мікалаевіч Бусько|Бусько, В. Н.]]'' Экономическая мысль Белоруссии середины XIX — начала XX в. : Очерки / В. Н. Бусько; науч. ред. М. В. Научитель ; [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]], Ин-т экономики. — Минск : Навука і тэхніка, 1990. — 144 с. * ''Дрозд, Д. М.'' Землевладельцы Минской губернии, 1861—1900 : справочник / Д. М. Дрозд. — Минск : Медисонт, 2010. — 672 с. * ''Дрозд, Д. М.'' Землевладельцы Минской губернии, 1900—1917 / Дмитрий Дрозд. — Минск : Медисонт, 2013. — 694 с. * ''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У. Ф. Ладысеў, [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П. І. Брыгадзін]]. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с. * Отчет Юбилейной сельскохозяйственной и кустарно-промышленной выставки, устроенной в 1901 году Минским Обществом Сельского Хозяйства. — Минск, 1902. — 179 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/Раюк_НТ_%202020_%20Истор_Ч.2-178-184.pdf Беларускі палітычны кансерватызм канца XIX — пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303072216/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_%202020_%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A7.2-178-184.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2020. — Вып. 20. — Ч. 2. — С. 178—184. * ''Раюк, А. Р.'' Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919): беларускі князь і патрыёт / А. Р. Раюк // Навуковая спадчына В. К. Бандарчыка: зб. матэрыялаў Рэсп. навук.-практ. канф., прысвеч. 100-годдзю з дня нараджэння знакамітага беларус. этнолага Васіля Кірылавіча Бандарчыка, г. Слуцк, 8 кастр. 2020 г. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы; рэдкал.: А. І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — С. 191—198. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272358/1/Раюк_НТ_21_Ч.2_V-201-209.pdf Узнікненне і заняпад Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907—1908)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303071734/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272358/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-201-209.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2021. — Вып. 21. — Ч. 2. — С. 201—209. * ''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвец» у Дзяржаўнай Думе Расійскай імперыі («думскі эпізод» палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта. 1906)]{{Недаступная спасылка}} // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}} / Аляксандр Смалянчук. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — 460 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — 700 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А.]]'' Раман Скірмунт (1868—1939) як лідар беларускага руху (сакавік-май 1917 г.) // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}} / Аляксандр Смалянчук. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — С. 289—303. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * Списки лиц, владеющих в Минской губернии имуществом и имеющих право участвовать в земских избирательных собраниях для выбора гласных на трехлетие с 1911 г. — Минск: Минская губ. типография, 1911. * Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с. * Akcja wyborcza mińska. Hier. ks. Drucki-Lubecki // Kuryer Litewski. — 1906. — № 86. — С. 2. * ''[[Раман Юркоўскі|Jurkowski, R.]]'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 80—108. * ''[[Раман Юркоўскі|Jurkowski, R.]]'' Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913 / R. Jurkowski. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. — 550 s. * ''[[Раман Юркоўскі|Jurkowski, R.]]'' Ziemiaństwo polskie Kresów Północno-Wschodnich 1864—1904. Działalność społeczno-gospodarcza / R. Jurkowski. — Warszawa : Przegląd Wschodni, 2001. — 606 s. * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918 / D. Tarasiuk. — Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — 211 s. == Спасылкі == * [https://historiapobach.livejournal.com/39948.html Ахвяра «рыжскай мяжы». Сапраўдная гісторыя трагедыі князёўны Крысціны Друцкай-Любецкай] * [https://www.ogrodywspomnien.pl/index/showd/112506 Krystyna Maria Józefa Jadwiga Drucka-Lubecka (Drucka-Lubecka)] * [http://downshifter.by/novaje_pole Новыя людзі ў Новым Полі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220902162752/http://downshifter.by/novaje_pole |date=2 верасня 2022 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі ад Мінскай губерні}} {{DEFAULTSORT:Друцкі-Любецкі Геранім Эдвінавіч}} [[Катэгорыя:Друцкія-Любецкія|Геранім Эдвінавіч]] [[Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі I склікання]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] tbl72r7y9e1n3fzieg6gh0es7rd4xig Глог крывава-чырвоны 0 195194 5149767 4761402 2026-06-01T22:32:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149767 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Crataegus sanguinea.jpg | image title = [[Батанічная ілюстрацыя]] з кнігі <br /> [[Пітэр Уільям Уотсан|Пітэра Уільяма Уотсана]] <br /> ({{lang-en|Peter William Watson}}) <br /> ''Dendrologia Britannica'', 1825 | image descr = [[Батанічная ілюстрацыя]] з кнігі <br /> [[Пітэр Уільям Уотсан|Пітэра Уільяма Уотсана]] <br /> ({{lang-en|Peter William Watson}}) <br /> ''Dendrologia Britannica'', 1825 | regnum = Расліны | parent = Crataegus | rang = Від | latin = Crataegus sanguinea | author = [[Pall.]] (1784) | syn = * {{btname|Mespilus purpurea|[[Poir.]]}}<ref name="FOC">[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200010810 База дадзеных eFloras]{{ref-en}}</ref> * {{btname|Mespilus sanguinea|([[Pall.]]) [[Spach]]}}<ref name="RBG">{{cite web|url=http://193.62.154.38/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Crataegus&SPECIES_XREF=sanguinea&TAXON_NAME_XREF=&RANK=|title=Royal Botanic Garden Edinburgh|lang=en|accessdate=1.02.2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/65p1uAmRF|archivedate=2012-02-29}}</ref> * {{btname|Mespilus sanguinea|[[Spach.]]}}<ref name="FOC" /> | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Crataegus sanguinea | commons = Category:Crataegus sanguinea | iucn = | itis = | ncbi = 416296 | eol = 11167129 | grin = 12142 | ipni = 724193 |tpl = tro-27802334 }} '''Глог крывава-чырвоны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|42}}</ref><ref name="ЛРКЛ">Назва '''Глог крывава-чырвоны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> (''Crataegus sanguinea'') — [[куст]] ці невялікае [[дрэва]], [[біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat|Глог|Crataegus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Боярышник кроваво-красный |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |том = |старонкі = 27-29 |старонак = 200 |серыя = |isbn = |тыраж = 130 000 }}</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == Еўра-сібірскі тып [[арэал]]у, яго працягласць з захаду на ўсход перавышае 5 тысяч км. [[Расія]]: усход [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі]], [[Заходняя Сібір]], [[Усходняя Сібір]], [[Забайкалле]]; а таксама [[Казахстан]], [[Сярэдняя Азія]], [[Кітай]] і [[Манголія]]<ref name="ДПЯ"/>. Ва Усходняй Сібіры паступова замяняецца блізкім відам - {{bt-bellat||Crataegus dahurica}}, у месцах сумеснага пражывання сустракаюцца гібрыды двух відаў<ref name="ДПЯ"/>. Шырока разводзіцца ў [[Сярэдняя Расія|Сярэдняй Расіі]]. Здзічэў у [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]], [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай]] і [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай абласцях]]. Расце ў [[лес|лясной]], [[лесастэп]]авай і [[стэп]]авай зонах, у рэдкастойных сухіх лясах, на [[узлесак|ўзлесках]] і [[Паляна (геаграфія)|палянах]]. Больш багатая ў лесастэпавай зоне, па рачных [[пойма]]х. Глог — непатрабавальная, марозаўстойлівая расліна. Аддае перавагу [[пясок|пясчана]]-[[галька|галечнікавым]] [[алювій|алювіяльным]] [[глеба]]м. Добра прыжываецца нават на слабаакультураных глебах, але не пераносіць блізкага залягання ўзроўню [[грунтовыя воды|грунтовых вод]] і падтаплення. Працягласць жыцця да 400 гадоў. Размножваюць яго насеннем і адводкамі. Догляд такі ж, як для ўсіх дэкаратыўных і пладовых дрэў. Добры ўраджай пладоў адзначаецца не кожны год, што ў асноўным звязана з пашкоджваннем кветак позневясновымі [[Замаразкі|замаразкамі]] і пладоў шкоднікамі. == Батанічнае апісанне == Высокі [[куст]], радзей невялікае [[дрэва]], вышынёй 1-4 (да 6) м, са ствалом дыяметрам да 10 см, пакрытым цёмна-бурай або бура-шэрай карой<ref name="ДПЯ"/>. [[Галіна (батаніка)|Галіны]] крывава-чырвоныя або цёмныя, бліскучыя; маладыя [[парасткі]] нягуста-валасістыя, потым голыя. [[Калючка|Калючкі]] прамыя, цвёрдыя, тоўстыя, даўжынёй 1,5—4(5<ref name="БезлистСост">{{кніга|аўтар=Проф. доктор с.-х. наук Новиков А. Л.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников в безлистном состоянии|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novikov1965_opred_der_kust_v_bezlist_sost.djvu|месца=Минск|выдавецтва=Высшая школа|год=1965|старонкі=201|старонак=408}}</ref>) см, таўшчынёй каля 2 мм, цёмна-чырвоныя, на маладых парастках нешматлікія або зусім адсутнічаюць<ref name="БезлистСост" />. Чачавічкі на галінах і парастках белаватыя, круглыя. Сарцавіна белая. Сарцавінныя прамяні слаба прыкметныя<ref name="БезлистСост" />. [[Пупышка|Пупышкі]] яйкападобныя, тупыя, даўжынёй 4-6 мм; бакавыя даўгавата-яйкападобныя, завостраныя, зусім голыя. Лускавінкі пупышак цёмна-чырвонага колеру, бліскучыя, з шырокай светла-карычневай аблямоўкай. Ліставы рубец злёгку выгнуты, з трыма слядамі, якія ўяўляюць сабой выцягнутыя па рубцах кропкі<ref name="БезлистСост" />. [[Прылістнік]]і серпападобныя ці коса-сарцападобныя, буйна-залозіста-зубчатыя, доўга застаюцца на парастках. [[Лісце]] чарговае, яйкападобнае, зваротна-яйкападобнае або шырокарамбічнае, з вострай вяршыняй і клінаватым, цэльнакрайнім аснаваннем, неглыбока трох-сямі-неглыбокалопасцевае або буйназубчатае, з трыма-пяццю пільчатымі лопасцямі<ref name="ДПЯ"/>; на кароткіх парастках — даўжынёй 3-6 см, шырынёй 2,5-5 см; на доўгіх — часам больш глыбока лопасцевых, зрэдку пры аснаваннях амаль паасобныя, даўжынёй да 10 см, з абодвух бакоў, радзей толькі знізу, нягуста валасістае, зверху цёмна-зялёнае, знізу значна святлей. Хвосцікі даўжынёй 0,5-2 см. [[Суквецце|Суквецці]] шчыткападобныя, густыя, шматкветкавыя, даўжынёй 3-4 см, шырынёй 4-5 см, голыя або са злёгку валасістай [[Кветаножка]]й, з ападаючымі ніткападобнымі [[прыкветак|прыкветкамі]]. Кветкі з падвойным калякветнікам, абодваполыя, 12-15 мм у дыяметры. [[Чашалісцік]]і даўгавата-трохкутныя, суцэльныя або з 1-2 зубцамі. [[Вяночак|Вяночкі]] раздзельнапялёсткавыя, жаўтлява-белыя. [[Тычынка|Тычынак]] дваццаць, з [[пурпур]]нымі [[пылавік]]амі і з двума-пяццю, часцей за ўсё з трыма-чатырма [[слупок|слупкамі]]. [[Песцік]] складаецца з 3-5 [[плодалісцік]]аў, зрослых з увагнутым [[кветаложа]]м. Цвіце багата ў пачатку лета на працягу 10-12 дзён<ref name="МёдРаст">{{кніга |аўтар = Бурмистров А. Н., Никитина В. А. |загаловак = Медоносные растения и их пыльца: Справочник |месца= М. |выдавецтва = Росагропромиздат |год = 1990 |старонкі = 21 |старонак = 192 |isbn = 5-260-00145-1 }}</ref>. Пылковае зерне трохбарознава-поравае, чатырохбарознава-поравае, шарападобнай або шарападобна-сплюшчанай формы. Даўжыня палярнай восі 42-45,9 мкм, экватарыяльны дыяметр 42,5-48 мкм. У абрысе з полюса круглява-трохкутнае, з прамымі або выпуклымі бакамі, з экватара круглявыя або эліптычныя. Разоры шырынёй: у трохбарознавых — 17,6-22 мкм, у чатырохбарознавых — 13,8-20,7 мкм, з няроўнымі краямі, з прытупленымі канцамі, якія амаль сыходзяцца ў палюсоў. Поры круглявыя, з дыяметрам, роўным шырыні разор, або авальныя, падоўжна выцягнутыя, з найбольшым дыяметрам 27 мкм. Мембрана разор і подр крупчастая. Шырыня мезакольпіума: у трохбарознавых — 22-26 мкм, у чатырохбарознавых 23-26 (30) мкм; дыяметр апакольпіума адпаведна — 2,3-5,5 мкм і 3-5 мкм. Скульптура тонкая, хваліста-маршчыністая, бачная толькі пад імерсійным аб'ектывам. Пылок ярка-жоўтага колеру<ref name="МёдРаст" />. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast K_5 \; C_5 \; A_\infty \; G_{(\overline4)}</math>}} <ref name="Barabanov">{{кніга|аўтар=Барабанов Е.И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ.высш.учеб.заведений|месца=М|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2006|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. [[Плод|Плады]] амаль шарападобныя або каротка-эліпсаідальныя, дыяметрам 8-10 мм, крывава-чырвоныя, вельмі рэдка аранжава-жоўтыя, спелыя празрыстыя, чашачка застаецца пры іх, з сопкай мякаццю. [[Костачка|Костачкі]] ў ліку 2-4<ref name="ДПЯ"/>, даўжынёй 5-7 мм, шырынёй 3-5 мм, са спіннога боку звіліста-рабрыстыя, з бакоў уціснутыя, нераўнамерна-звіліста-маршчыністыя, з брушнога, боку кіляватыя. У 1 кг 2000 пладоў, або 45500 костачак; вага 1 тысячы костачак 17-26 г. Плоданасіць у верасні — кастрычніку. Пачынае пладаносіць ў 10-15-гадовым узросце. Расце павольна, але дажывае да 200—300 гадоў<ref>{{кніга|аўтар=Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|загаловак=Иллюстрированный определитель растений Средней России|месца=М.|выдавецтва=Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований|год=2003|том=2|старонкі=367|isbn=5-87317-128-9}}</ref>. == Раслінная сыравіна == === Нарыхтоўка сыравіны === У якасці лекавай расліннай сыравіны нарыхтоўваюць кветкі, плады і лісце глогу<ref name="ДПЯ"/>. Кветкі нарыхтоўваюць у пачатку цвіцення, пакуль яны не ўсё раскрыліся, зразаючы шчыткападобныя суквецці і асобныя кветкі. Не варта нарыхтоўваць суквецці з зусім нераскрытымі кветкамі — такая сыравіна сохне вельмі павольна і часта бурэе. Гэтак жа не варта збіраць іх пасля расы і дажджу, паколькі пры сушцы яны пацямнеюць. Сушаць не пазней як праз 1-2 гадзіны пасля збору ў сушылках пры тэмпературы да 40 °C, на гарышчах, пад падстрэшкам або ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй, рассцілаючы тонкім пластом<ref name="ДПЯ"/>. Сушыльныя памяшканні на ноч варта зачыняць, паколькі сыравіна гіграскапічная. Захоўваюць яе ў закрытых скрынях або шкляной тары 1 год. Сыравіна мае слабы своеасаблівы пах, ялкавы смак. Плады глогу нарыхтоўваюць у перыяд поўнага іх паспявання з канца верасня і да замаразкаў. Спелыя плады збіраюць у мяшкі або кошыкі, абрываючы цалкам шчыткі з пладамі або асобныя плады. Сушаць іх на сонцы, на гарышчах, пад падстрэшкамі або ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй, расклаўшы тонкім пластом на паперы або тканіны, або ў сушылках пры тэмпературы да 70 °C. Пры натуральнай сушцы рассыпаюць па 4-5 кг пладоў глогу на 1 м². Сушка звычайна доўжыцца 7-8 дзён. Выхад сухой сыравіны складае 25-30 % ад масы свежасабранай. Гатовую сыравіну веюць, аддзяляючы пладаножкі, непаўнавартасныя ягады і іншыя прымешкі. Захоўваюць сыравіну ў фанерных скрынях, выкладзеных усярэдзіне шчыльнай паперай, у шкляной тары або шчыльных мяшках. Тэрмін захоўвання кветак да 2 гадоў, пладоў — да 8 гадоў. Смак у сыравіны горкі або злёгку кіславата-саладкавы, пах слабы. === Хімічны склад === Хімічны склад высушанай сыравіны, вельмі складаны і багаты, цалкам яшчэ не вывучаны. У лісці расліны ўтрымліваюцца [[кратэголавая кіслата|кратэголовая]], [[акантолавая кіслата|акантолавая]], [[неатэголавая кіслата|неатэголавая]], {{нп3|хларагенавая кіслата|хларагенавая|ru|Хлорогеновая кислота}}, {{нп3|Кафейная кіслата|кафейную|ru|Кофейная кислота}} і [[урсолавая кіслата|урсолавая кіслоты]], [[гіперазід]], {{нп3|кверцэцін||ru|Кверцетин}}, [[рамназід вітэксіну]], [[вітэксін]] і [[эфірны алей]] (да 0,16 %)<ref name="ДПЯ"/>. Кветкі ''Crataegus sanguinea'' ўтрымліваюць [[флаваноіды]] (кверцэцін, [[кверцытрын]]), {{нп3|каратыноіды||ru|Каротиноиды}}, [[дубільныя рэчывы]], эфірны алей, {{нп3|ацэтылхалін||ru|Ацетилхолин}}, [[халін]] і [[трыметыламін]], [[алеанолавая кіслата|алеанолавую]], кафейную і хлорагенаваю кіслоты, гіперазід, кверцэцін. У насенні знойдзеныя [[амігдалін]], [[гіперазід]] і [[тлусты алей]]; у кары — [[гліказід]] [[эскулін]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Эскулин|[[Аляксандр Міхайлавіч Крамлёў|Кремлёв А. М.]], [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Менделеев Д. И.]],}}</ref> ([[кратэгін]]). У пладах ''Crataegus sanguinea'' выяўленыя флаваноіды (кверцэцін, [[гіперын]], вітэксін), дубільныя рэчывы, арганічныя кіслоты ([[лімонная кіслата|лімонная]], [[стэарынавая кіслата|стэарынавая]], [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]], алеанолавая, урсолавая, [[кратэгусавая кіслата|кратэгусавая]], кафейная, хларагенавая), [[караціноіды]], [[дубільныя рэчывы]], тлустыя алеі, [[пектыны]], [[трыцерпенавыя гліказіды|трыцерпенавыя]] і [[флавонавыя гліказіды]], азотазмяшчальныя злучэнні ([[халін]], [[ацэтылхалін]]), [[цукры]], [[вітамін К|вітаміны К]], [[вітамін E|Е]], [[аскарбінавая кіслата]]. Утрыманне мікра- і макраэлементаў: {| class="wikitable" |- align=center | |rowspan=2| |rowspan=2| Зала |colspan=4| [[Макраэлементы]], <br />(мг/г) |colspan=14| [[Мікраэлементы]], <br />(мкг/г) |- align=center | | [[Калій|К]] | [[Кальцый|Са]] | [[Магній|Mg]] | [[Жалеза|Fe]] | [[Марганец|Mn]] | [[Медзь|Cu]] | [[Цынк|Zn]] | [[Кобальт|Со]] | [[Малібдэн|Мо]] | [[Хром|Cr]] | [[Алюміній|Al]] | [[Барый|Ba]] | [[Селен|Se]] | [[Нікель|Ni]] | [[Стронцый|Sr]] | [[Свінец|Pb]] | [[Ёд|I]] | [[Бор (хімічны элемент)|B]] |- align=center | | Кветкі | 7,69 % | 32,1 | 11,8 | 3,4 | 0,2 | 0,28 | 0,35 | 0,35 | 0,18 | 7,0 | 0,01 | 0,12 | 0,42 | 10,0 | 0,34 | 0,24 | 0,07 | 0,06 | 77,2 |- align=center | | Плады | 2,73 % | 13,1 | 3,0 | 1,0 | 0,04 | 0,04 | 0,29 | 0,07 | 0,37 | — | 0,01 | 0,03 | — | 11,8 | 0,1 | 0,06 | 0,05 | 0,06 | 2,0 |} === Фармакалагічныя ўласцівасці === [[Галенавыя прэпараты]] глогу аказваюць галоўным чынам [[кардыятанічнае]] дзеянне. Паляпшаючы працу сардэчнай мышцы, прэпараты расліны папярэджваюць яе заўчаснае ператамленне. Акрамя таго, яны ліквідуюць парушэнні {{нп3|Сардэчны цыкл|рытму сэрца|ru|Сердечный цикл}}. {{нп3|Настой|Настоі|ru|Настой}} і [[экстракт]]ы пладоў і суквеццяў глогу выбарча пашыраюць {{нп3|Каранарны кровазварот|каранарныя сасуды|ru|Коронарное кровообращение}} і {{нп3|Кровазварот галаўнога мозгу|сасуды галаўнога мозгу|ru|Кровоснабжение головного мозга}}, што дазваляе накіравана выкарыстоўваць прэпараты расліны для паляпшэння забеспячэння [[кісларод]]ам [[міякард]]у і [[нейрон]]аў [[галаўны мозг|галаўнога мозгу]]. Гэты эфект звязаны з наяўнасцю ў расліне трыцерпенавых злучэнняў і флаваноідаў. Кветкі і плады глогу паніжаюць пранікальнасць сценак сасудаў і капіляраў, прычым кветкі дзейнічаюць мацней пладоў. [[Сок]] кветак і пладоў станоўча ўплывае на сэрца, [[артэрыяльны ціск]], [[цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральную нервовую сістэму]], [[мачапалавыя органы]]. Нармалізуе сон і агульны стан, спрыяе акрыянню пасля цяжкіх хвароб і зніжэння ўзроўню [[халестэрын]]у ў крыві. Як кардыятанічнае і рэгулюючы кровазварот сродак глог рэкамендуецца пры недастатковасці кровазвароту ў людзей у пажылым узросце, асабліва пры хваробах клімактэрычнага перыяду, пры [[атэрасклероз]]е і [[сардэчны неўроз|сардэчных неўрозах]]. Адсутнасць пабочных дзеянняў пры працяглым ужыванні глогу дазваляе прызначаць яго нават хворым з парушанай нырачнай функцыяй, не асцерагаючыся [[кумуляцыя, медыцына|кумуляцыі]]. Толькі пасля вялікіх доз (звыш 100 кропель настойкі глогу) надыходзіць запаволенне пульса і прыгнёт цэнтральнай нервовай сістэмы. == Значэнне і ўжыванне == {{Біяфота|Crataegus sanguinea20090912 244.jpg|ш = 200|Спелыя плады}} === Гістарычныя звесткі === Дзякуючы наяўнасці ў глогу калючых шыпоў са старажытных часоў існавала павер'е, што ён здольны абараніць чалавека ад злых духаў, якія насылаюць хваробы. Таму [[старажытныя грэкі]] падвешвалі да дзвярэй галіны глогу, каб абараніць уваход унутр хаты ад усякага паскуддзя. У [[кельты|старажытных кельтаў]] глог — дрэва зімы і цемры, а ў [[Малдова|Малдове]] яго лічаць увасабленнем зла. Так, лічылася, што прычынай усіх [[нарыў|нарываў]] і [[пухліна|пухлін]] на нагах абавязкова служыць глог<ref name="Путырский">Паводле кнігі «Универсальная энциклопедия лекарственных растений» (гл. раздзел [[#Літаратура|Літаратура]]).</ref>. Першыя звесткі аб глогу былі прыведзены ў кнізе старажытнагрэцкага філосафа [[Тэафраст]]а (у 372—287 гадах да нашай эры). Пазней, у [[1 стагоддзе|I стагоддзі]] нашай эры, звесткі аб расліне сустракаліся ў працах [[Дыяскарыда]]а, які рэкамендаваў плады глогу пры захворваннях [[страўнікава-кішачны тракт|страўнікава-кішачнага тракту]], [[атлусценне|атлусценні]], [[крывацёк]]ах і парушэнні функцыі [[нырка|нырак]], асабліва пры [[мачакаменная хвароба|мачакаменнай хваробе]]. У еўрапейскай навуковай медыцыне глог з'явіўся ў [[19 стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Некаторыя лекары лічылі, што ён з'яўляецца найкаштоўнейшым адкрыццём гэтага часу, бо дае палёгку ў тым выпадку, калі іншыя сардэчныя сродкі не дапамагаюць<ref name="Путырский"/>. === Ужыванне ў медыцыне === Прэпараты глогу ўжываюць пры функцыянальных засмучэннях сардэчнай дзейнасці, пры [[гіпертанічная хвароба|гіпертанічнай хваробе]], [[стэнакардыя|стэнакардыі]], [[антыгіянеўроз]]ах, [[Мігацельная арытмія|мігацельнай арытміі]], [[параксізмальная тахікардыя|параксізмальной тахікардыі]], агульным атэрасклерозе, [[клімактэрычны неўроз|клімактэрычным неўрозе]], пры падвышанай функцыі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]]. Экстракт — пры [[гіпалактыя|гіпалактыі]] павялічвае лактацыю і ліквідуе дыспепсічныя з'явы ў дзяцей груднога ўзросту. Кара (сабраных ранняй вясной маладых галінак). У [[народная медыцына|народнай медыцыне]] — як [[супрацьліхаманкавы]] сродак, а таксама пры [[панос]]е. Кветкі. У народнай медыцыне [[настой]], [[сок]] — пры {{нп3|бессань|бессані|ru|Бессонница}}, гіпертанічнай хваробе, у клімактэрычным перыядзе. [[Настойка, лекавая форма|Настойка]] — пры [[кардыянеўроз]]ах, гіпертанічнай хваробе<ref name="ДПЯ"/>. Кветкі, плады. Сок — пры [[неўроз стрававода|неўрозах стрававода]], [[захворванні скуры|захворваннях скуры]], [[захворванні печані|печані]] і [[захворванні жоўцепратокаў|жоўцепратокаў]], функцыянальных засмучэннях сардэчнай дзейнасці, ангіянеўрозах, мігацельнай арытміі, [[дыхавіца|дыхавіцы]], [[галавакружэнне|галавакружэнні]], бессані, у клімактэрычным перыядзе, а таксама як сродак, стымулюючы абмен рэчываў. Плады. У народнай медыцыне настой — пры гіпертанічнай хваробе, [[вегетанеўроз]]ах, галавакружэнні, [[удушша|удушшы]], у клімактэрычным перыядзе. Настойка кветак, вадкі экстракт пладоў Crataegus sanguinea уваходзяць у склад вядомага комплекснага прэпарата «[[Кардыявален]]», прызначанага для лячэння сардэчна-сасудзістых захворванняў, у прыватнасці неўрозаў сэрца, а таксама ў зборы для нырак. === Ужыванне ў іншых мэтах === Цвёрдая драўніна Crataegus sanguinea ідзе на выраб такарных вырабаў. [[Дэкаратыўная расліна]]. Дэкаратыўны падчас [[цвіценне|цвіцення]] і ўвосень. Найбольш часта выкарыстоўваецца ў [[жывая агароджа|жывых агароджах]]. У культуры з 1822<ref name="a">[http://flower.onego.ru/kustar/cotone_v.html Виды боярышника] {{ref-ru}}</ref>. Кару ўжываюць як [[дубільнік]] і для афарбоўкі тканін у чырвоны колер. З адвара лісця, кары і каранёў атрымліваюць жоўтую і карычневую фарбы для тканін. Плады выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі [[кісель|кісялёў]] і [[варэнне|варэння]], а таксама як [[эрзац|сурагат]] [[чай|чаю]] і {{нп3|Кавазаменнікі|кавы|ru|Кофезаменители}}. Дадаюць у [[цеста]] для надання прыемнага фруктовага паху. У ветэрынарыі настойка Crataegus sanguinea прымяняецца як кардыятанічнае і сродак, які рэгулюе кровазварот, пры атэрасклерозе і сардэчных неўрозах, недастатковасці міякарда жывёл. [[Меданос]]. Дае пчолам [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]] і [[пылок]]<ref name="МёдРаст" />. [[Пылок]] гэтага віду быў выкарыстаны [[Іван Уладзіміравіч Мічурын|І. В. Мічурын]] для [[апыленне|апылення]] кветак — {{bt-bellat||Crataegosorbus miczurinii}} з пурпурнымі, кісла-салодкімі, без горычы пладамі<ref name="a" />. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Crataegus sanguinea''' уваходзіць у род {{bt-bellat|Глог|Crataegus}} [[Трыба (біялогія)|трыбы]] {{bt-bellat||Pyreae}} [[падсямейства]] {{bt-bellat||Spiraeoideae}} сямейства {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}} [[атрад|парадку]] {{bt-bellat|Ружакветныя|Rosales}}. {{Табліца1222222 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Ружакветныя]] |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |c1=яшчэ 8 сямейтваў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |c2=сямейства '''[[Ружавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Spiraeoideae]]''' |d2=яшчэ 8 падсямейтваў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |e1=яшчэ 7 трыб <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |e2=трыба '''''[[Pyreae]]''''' |f1=род '''[[Глог]]''' |f2=яшчэ каля 60 родаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;III]]) |g1= яшчэ ад 200 да 300 відаў |g2=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">вид <br />'''Crataegus sanguinea''' |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Разнавіднасці і формы === За аснову ўзятая база дадзеных [[Tropicos]] [[Батанічны сад штата Місуры|Батанічнага саду штата Місуры]] ([[ЗША]])<ref>{{cite web|url=http://www.tropicos.org/NameSearch.aspx?name=Crataegus+sanguinea|title=Name Search: Crataegus sanguinea|lang=en|accessdate=1.02.2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508082234/http://www.tropicos.org/NameSearch.aspx?name=Crataegus+sanguinea|archivedate=8 мая 2009|url-status=dead}}</ref>: * {{bt|Crataegus sanguinea|var=chlorocarpa|([[K.Koch.]]) [[C.K.Schneid.]]}}<ref name="RBG" /> * {{bt|Crataegus sanguinea|var=genuina|[[Maxim.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=glabra|[[Maxim.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=incisa|[[Regel]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=inermis|[[Kar.]] et [[Kir.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|var=villosa|[[Rupr.]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|f=chlorocarpa|[[Cinovskis]]}} * {{bt|Crataegus sanguinea|f=chlorocarpa|([[Lenne]] et [[C.Koch]]) [[Cinovskis]]}}<ref>TROPICOS # 27804333{{ref-en}} {{V|1|2|2009}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{ДзікСССР|аўтар=Полетико О. М.|часть=Род 26. Боярышник — Crataegus L.|том=3|стар=523}} * {{ФлораСССР|аўтар=Пояркова А. И.|частка=Род 733. Боярышник — Crataegus L.|том=9|стар=421—422}} * Атлас лекарственных растений СССР. М., Изд-во мед. лит., 1962. * Ворошилов В. Н., Скворцов А. К., Тихомиров В. Н. Определитель растений Московской области. М., «Наука», 1966. * Инструкция по сбору и сушке цветков и плодов боярышника крававо-красного и боярышника колючего. — В сб.: Инструктивные материалы, вып. 3. М., Изд. Конъюнктурно-информ. бюро Минздрава СССР, 1970. * Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР//Чиков П. С. — Москва: Картография, 1983 — С. 340. * {{ІВРСР|часть=731. ''Crataegus sanguinea'' Pall. — Боярышник кроваво-красный|том=2|стар=367}} * {{кніга|аўтар=Бурмистров А. Н., Никитина В. А.|загаловак=Медоносные растения и их пыльца: Справочник|месца=М.|выдавецтва=Росагропромиздат|год=1990|старонкі=21|старонак=192|isbn=5-260-00145-1}} * {{кніга|аўтар=Проф. доктор с.-х. наук Новиков А. Л.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников в безлистном состоянии|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novikov1965_opred_der_kust_v_bezlist_sost.djvu|месца=Минск|выдавецтва=Высшая школа|год=1965|старонкі=201|старонак=408}} * {{нп3|Лікарські рослини: енциклопедичний довідник||uk|Лікарські рослини: енциклопедичний довідник}} / Відповідальний редактор {{нп3|Андрэй Міхайлавіч Градзінскі|А.&nbsp;М.&nbsp;Гродзінський|uk|Гродзинський Андрій Михайлович}}. — К.: Видавництво «{{нп3|Украінская энцыклапедыя, выдавецтва|Украінская энцыклапедыя|ru|Украинская энциклопедия (издательство)}}» імені [[Мікола Платонавіч Бажан|М. П. Бажана]], Український виробничо-комерційний центр «Олімп», 1992. — 544 с. ISBN 5-88500-055-7 == Спасылкі == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CRSA13 ''Crataegus sanguinea'']{{Недаступная спасылка}} на сайце USDA NRCS {{ref-en}} {{V|1|2|2009}} * [http://lekartrav.narod.ru/boyarishnik.html ''Выращивание боярышника кроваво-красного''] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Меданосныя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Пладовыя кусты]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Яблыневыя]] ldt9b0qjqz87s317lqvc5lrm7oi9i7d Гуды 0 196157 5149616 5149317 2026-06-01T15:05:15Z DBatura 73587 /* Культурны след */ 5149616 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai (мн. л.), gudas (адз. л.)}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходнім славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы (народ)|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неодназначность ўжывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Федаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер, Аляксандр|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянт «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] evos0zqnlb4ljp19qs6ee8c5t1z4rno 5149637 5149616 2026-06-01T15:52:18Z DBatura 73587 /* Ужыванне ў адносінах да беларусаў */ 5149637 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai (мн. л.), gudas (адз. л.)}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходнім славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы (народ)|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неодназначность ўжывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Федаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер, Аляксандр|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянт «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] 0duwud60m9vbor6scc3v7e8tc6ijjxd Гетман Сагайдачны (фрэгат) 0 196642 5149762 4737910 2026-06-01T21:36:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149762 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва =«Гетман Сагайдачны» |Арыгінал назвы ={{lang-uk|«Гетьман Сагайдачний»}} |Ілюстрацыя =Sahaydachniy ship 2011.JPG |Подпіс =«Гетман Сагайдачны» ў 2011 годзе }} {{Судна/Служба |Сцяг ={{Сцягафікацыя|Украіна|ВМС}} |Порт прыпіскі = |Арганізацыя = |Вытворца =ССЗ «Заліў», г. [[Керч]] |Дата замовы пабудовы карабля = |Будаўніцтва распачата = |Спушчаны на ваду =29 сакавіка 1992 года |Эксплуатацыя з =2 красавіка 1993 года |Выведзены = |Статус = Затоплены 24 лютага 2022 года }} {{Судна/Характарыстыкі |Водазмяшчэнне = Звычайнае 3100 тон, <br />поўнае — 3500 тон |Даўжыня =123 м |Шырыня =14,2 м |Вышыня = |Асадка =4,7 м |Браніраванне =Адсутнічае |Рухавікі =Газатурбінная сілкавальная ўсталёўка |Магутнасць =56 000 [[Конская сіла|к.с.]] (41 200 K[[Ват|Вт]]) |Рухавік =2 |Хуткасць =32 [[Вузел (адзінка вымярэння)|вузла]] (59,3 [[Кіламетр у гадзіну|км/г]]) |Далёкасць плавання =900 міль пры 30 вузлах, 3500 міль пры 14 вузлах |Аўтаномнасць плавання =аўтаномнасць па запасах правізіі — 30 сутак |Экіпаж =180 чалавек }} {{Судна/Узбраенне |Навігацыйнае ўзбраенне |Радыёлакацыйнае ўзбраенне = |Радыёэлектроннае ўзбраенне = |Тактычнае ўдарнае ўзбраенне = |Артылерыя =1 × 1 — 100-мм АУАК-100 |Зенітная артылерыя =2 × 6 — 30-мм АУ АК-630М |Супрацькарабельнае ўзбраенне = |Супрацьлодачнае ўзбраенне =2 × 12 — рэактыўныя бамбамёты РБУ-6000 (96 РГБ-60) |Зенітнае ракетнае ўзбраенне =1 × 2 — ПУ ЗІФ-122 ЗРК «[[Оса-М|Оса-МА2]]» (20 ЗУР) |Мінна-тарпеднае ўзбраенне =2 × 4 — 533-мм ТАЯ, 22 мінныя загароды |Авіяцыйная група =1 верталёт [[Ка-27]]ПС }} {{Судна/Канец }} '''Гетман Сагайдачны''' — фрэгат праекта 11351 (Krivak-III class паводле класіфікацыі НАТА) шматметавы карабель [[Ваенна-марскія сілы Украіны|Ваенна-марскіх сіл Украіны]]. Бартавы нумар U130. Названы ў гонар [[Пётр Конанавіч Канашэвіч-Сагайдачны|Пятра Сагайдачнага]]. Флагман ВМС [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя карабля == Карабель быў закладзены [[5 кастрычніка]] [[1990]] года як вартавы карабель «Кіраў» на элінгу [[судабудаўнічы завод|СБЗ]] «Заліў» у [[Керч]]ы, на замову марскіх частак памежных войскаў КДБ [[СССР]]. Гэта быў восьмы карабель гэтай серыі. Адрозненнем ад базавага праекта стала абсталяванне карабля прыладамі актыўнага супакойвання гайданкі. Спушчаны на ваду [[29 сакавіка]] [[1992]] года. У чэрвені таго ж года ўрадам Украіны было прынята рашэнне аб перадачы карабля ВМС, фарміраванне якога толькі пачалося. Караблю было нададзенае імя «Гетман Сагайдачны» ў гонар гетмана Войска Запарожскага [[Пётр Конанавіч Канашэвіч-Сагайдачны|Пятра Конанавіча Канашэвіч-Сагайдачнага]]. Уключаны ў баявы склад ВМС Украіны [[2 красавіка]] [[1993]] года. 4 ліпеня 1993 г. на флагмане ВМС Украіны быў урачыста падняты ваенна-марскі сцяг. Сцяг камандзіру карабля капітану 3 рангу У. Катушэнку ўручыў першы камандуючы ВМС Украіны віцэ-адмірал [[Барыс Кожынаў]]. У чэрвені [[1994]] года карабель здзейсніў афіцыйны візіт у [[Францыя|Францыю]], у [[1995]] годзе — дзелавы візіт у [[Абу-Дабі]], на выставу зброі «Айдэкс-95». У тым жа годзе карабель наведаў порт Варна ([[Балгарыя]]) і Спец ([[Італія]]). У [[1996]] годзе зрабіў першы трансатлантычны паход на чале атраду караблёў ВМС Украіны ў ЗША ў порт [[Норфалк]]. Тады ж здзейснены дзелавыя візіты (двойчы) у порт [[Гібралтар]] ([[Вялікабрытанія]]) і [[Понта-Дэлгада]] ([[Азорскія астравы]], [[Партугалія]]). У [[1996]] годзе наведаў [[Поці]], [[Стамбул]] і [[Варна|Варну]]. У чэрвені 1999 года з афіцыйным візітам у складзе атрада караблёў ВМС Украіны ў [[Ізраіль|Ізраілі]] ў порце [[Хайфа]]. [[Выява:Stamp of Ukraine s187.jpg|thumb|300px|Марка з выявай фрэгата «Гетман Сагайдачны»]] У [[2008]] годзе карабель на працягу трох месяцаў браў удзел у антытэрарыстычнай аперацыі НАТА «Актыўныя намаганні» ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. З [[22 жніўня]] да [[21 снежня]] [[2012]] года знаходзіўся на планавым рэмонце на Севастопальскім марскім заводзе. Прадпрыемства ажыццявіла планавы докавы рамонт карабля, бягучы рэмонт ракетна-артылерыйскага ўзбраення, радыётэхнічнага ўзбраення, рамонт унутраных памяшканняў судна<ref>[https://web.archive.org/web/20130928071430/http://www.ukrinform.ua/ukr/news/getman_sagaydachniy_gotoviy_do_borotbi_z_piratami_1781248 «Гетьман Сагайдачний» готовий до боротьби з піратами]</ref>. Згодна з дасягнутымі дамоўленасцямі ў рамках ваеннага партнёрства Украіны з НАТА было запланавана, што ў перыяд з верасня [[2013]] па студзень [[2014]] года ўкраінскія сілы і сродкі будуць прыцягвацца да выканання задачаў у складзе антыпірацкай аперацыі НАТА «Акіянскі шчыт»<ref>[http://ru.tsn.ua/ukrayina/getman-sagaydachnyy-pomozhet-nato-v-voyne-s-piratami-324284.html «Гетьман Сагайдачный» поможет НАТА в войне с пиратами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140304145410/http://ru.tsn.ua/ukrayina/getman-sagaydachnyy-pomozhet-nato-v-voyne-s-piratami-324284.html |date=4 сакавіка 2014 }}</ref>. [[3 студзеня]] [[2014]] года аперацыя была скончана, і ўжо [[20 студзеня]] фрэгат далучыўся да аперацыі [[ЕС]] «Аталянта»<ref>[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2014/01/20/953969.html Фрегат «Гетман Сагайдачный» продолжает патрулирование Аденского залива]</ref>. === Расійская інтэрвенцыя ва Украіне === На прапанову экіпажу перайсці на бок Расіі [[1 сакавіка]] [[2014]] года капітан Раман Пятніцкі адмовіўся выконваць загады расійскага камандавання, і ўвесь склад экіпажу застаўся верны прысязе Украіны. Але ў той жа час член камітэту Рады Федэрацыі РФ па міжнародных справах Ігар Марозаў у той жа дзень заявіў, што карабель перайшоў на бок Расіі і ўзняў Андрэеўскі сцяг<ref>[http://izvestia.ru/news/566817 Флагман ВМФ Украины «Гетман Сагайдачный» перешел на сторону России]</ref>. Паведамленні былі адразу аспрэчаныя Міністэрствам абароны Украіны<ref>{{Cite web |url=http://www.utro.ua/ru/politika/minoborony_ukrainy_obvinyaet_rossiyskie_smi_v_dezinformatsii1393762018 |title=Минобороны Украины обвиняет российские СМИ в дезинформации |access-date=29 красавіка 2014 |archive-date=6 сакавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306191009/http://www.utro.ua/ru/politika/minoborony_ukrainy_obvinyaet_rossiyskie_smi_v_dezinformatsii1393762018 |url-status=dead }}</ref>. Пры праходжанні караблём праліва Басфор на ім былі ўзняты сцягі ВМС Украіны і дзяржаўны сцяг Украіны. Пад гэтымі ж сцягамі ён 5 сакавіка прыбыў у Адэсу<ref>[http://ua.interfax.com.ua/news/general/194440.html Флагман «Гетьман Сагайдачний» прибув до одеського порту під Державним Прапором України]</ref>. 14 сакавіка фрэгат выйшаў у [[Чорнае мора]] для патрулявання ўкраінскіх тэрытарыяльных водаў. 20 сакавіка ім былі выяўлены 4 ваенныя караблі Чарнаморскага флоту Расіі і 2 верталёты падтрымкі [[Мі-35]]. Рускія спрабавалі перасекчы марскую мяжу Украіны. Перамовы з парушальнікамі не прывялі да патрэбнага выніку, і рускія не змянілі курс. Тады фрэгату прыйшлося зблізіцца з караблямі ЧФ, у выніку чаго рускія адступілі ў нейтральныя воды<ref>[http://www.unian.net/politics/898698-fregat-getman-sagaydachnyiy-zastavil-korabli-rf-pokinut-territorialnyie-vodyi-ukrainyi.html Фрегат «Гетман Сагайдачный» заставил корабли РФ покинуть территориальные воды Украины]</ref>. 21 сакавіка (паводле іншых звестак 20) фрэгат скончыў патруляванне і направіўся ў порт [[Адэса|Адэсы]]<ref>[http://news.liga.net/news/politics/1066995-fregat_getman_sagaydachnyy_vernulsya_v_odessu.htm Фрегат «Гетман Сагайдачный» вернулся в Одессу]</ref>. Падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]] фрэгат быў затоплены экіпажам у порце [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаева]], каб пазбегнуць яго захопу расійскімі войскамі. Фота паўзатопленага карабля было апублікавана 3 сакавіка 2022 года<ref name="Zatoplen">{{cite web | author = Бойко Иван | url = https://www.unian.net/war/v-nikolaeve-zatopili-flagman-ukrainskogo-flota-getman-sagaydachnyy-foto-novosti-donbassa-11728129.html | title = У Мікалаеве затапілі флагман украінскага флота «Гетман Сагайдачны» | publisher = [[УНИАН]] | date = 3 сакавіка 2022 года | access-date = 2022-03-04 | archive-date = 2022-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220304212459/https://www.unian.net/war/v-nikolaeve-zatopili-flagman-ukrainskogo-flota-getman-sagaydachnyy-foto-novosti-donbassa-11728129.html | url-status = live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Расійска-ўкраінская вайна|Расійская інтэрвенцыя ва Украіне, 2014]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вартавыя караблі праекта 1135.1]] [[Катэгорыя:Фрэгаты Украіны]] [[Катэгорыя:Караблі на паштовых марках]] [[Катэгорыя:Караблі ВМС Украіны]] kssyzzglg6p29ivm6ywaal0jg1zrj8f Сазаўскі кляштар 0 197943 5149865 4556228 2026-06-02T11:19:21Z Autumndancer 168015 5149865 wikitext text/x-wiki {{Кляштар |Беларуская назва = Сазаўскі кляштар |Арыгінальная назва = Sázavský klášter |Выява = Sázavský klášter 01.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 310px |Сучасны статус = |Краіна = Чэхія |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Сазава]] |Каардынаты = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 52 |lat_sec = 34 |lon_dir = E |lon_deg = 14 |lon_min = 53 |lon_sec = 53 |region = CZ |CoordAddon = type:landmark_region:CZ_source:cswiki |Канфесія = Каталіцтва |Дыяцэзія = [[Архідыяцэзія Прагі]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Ордэн бенедыкцінцаў]] |Тып кляштара = Мужчынскі |Заснавальнік = князь [[Ольдржых]]<br /> і [[Пракоп Сазаўскі]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[1032]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны =[[1785]] |Будынкі = Касцёл Святога Пракопа |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = http://www.klaster-sazava.cz/ }} '''Сазаўскі кляштар''' ({{lang-cs|Sázavský klášter}}) — адзін з першых кляштараў у Чэхіі, знаходзіцца ў горадзе [[Сазава]] [[раён Бенешаў|акруга Бенешаў]] [[Сярэднечэшскі край|Сярэднечэшскага края]]. Кляштар адносіўся да ордэна [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінцаў]]. У [[1962]] годзе абвешчаны [[Спіс нацыянальных помнікаў культуры Чэшскай Рэспублікі|нацыянальным помнікам культуры Чэхіі]]. == Гісторыя кляштара == [[Файл:Sázava Monastery, east view.jpg|thumb|left|300px|Від з вышыні птушынага палёту]] Самае ранняе згадванне пра кляштар адносіцца да [[1032]] года. Заснавальнікамі Сазаўскага кляштара лічацца князь Чэхіі [[Ольдржых]] і Св. [[Пракоп Сазаўскі]], які прапаведаваў з [[1009]] года. Па легендзе, князь заснаваў кляштар пасля таго як вада, прапанаваная яму Святым Пракопам, ператварылася ў віно. Ольдржых дараваў кляштару пашы і лясы ўздоўж [[Сазава|ракі Сазавы]]. Сазаўскі кляштар стаў цэнтрам славянскай асветы: [[Пракоп Сазаўскі]] імкнуўся развіваць і падтрымліваць традыцыі Кірыла і Мяфодзія, былі наладжаны адносіны з Кіеўскай Руссю. Літургія ў кляштары вялася на стараславянскай мове аж да [[1096]] года, калі сазаўскія манахі былі выгнаны, а кляштар быў перададзены [[бенедыкцінцы|ордэну бенедыкцінцаў]]. З [[1097]] года манастырская літургія вялася на латыні, гэтак жа як і літаратурныя помнікі, якія ствараліся ў кляштары (Летапіс Манаха Сазаўскага і інш.). Каля [[1315]] года пры абаце Мацеі пачалася перабудова кляштара ў [[готыка|гатычным стылі]]. [[Гусіцкія войны]] перапынілі рэканструкцыю і паступальнае развіццё кляштара. Была скончана рэканструкцыя толькі паўднёвай сцяны з аркадамі і трохпавярховая паўднёвая вежа, хор з бакавымі капэламі і падмуркі прытвора. З таго часу захаваўся недабудаваны [[готыка|гатычны]] Касцёл Святога Пракопа. У [[1421]] годзе кляштар быў захоплены [[гусіты|гусітамі]], якія выгналі з яго ўсіх манахаў. Праз 6 гадоў тэрыторыя кляштара і ўсіх яго памесцяў апынулася ва ўласнасці [[род Падэбрадаў|Валадароў з Кунштата і Падэбрадаў]], якія валодалі ёю да пачатку [[XVI]] стагоддзя. Да сярэдзіны [[XVI]] стагоддзя ў кляштары заставалася ўсяго некалькі манахаў. У [[1785]] годзе ў выніку рэформаў імператара [[Іосіф II|Іосіфа II]], распачатых у [[1781]] годзе, кляштар быў [[Секулярызацыя (гісторыя)|секулярызаваны]] і перабудаваны ў замак. У [[1809]] годзе Сазаўскі замак і маёнтак былі прададзены Вільгельму Тыгелю з Ліндэнкрона. Апошнім уладальнікам Сазаўскага маёнтка быў Фрыдрых Шварц, сям'і якога замак належаў да [[1951]] года. У наш час Сазаўскі кляштар-замак з'яўляецца нацыянальным помнікам культуры Чэшскай рэспублікі, у ім размяшчаецца экспазіцыя «Сярэднявечная Сазава» і выстаўка сазаўскага шкла. == Спасылкі == * [http://vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/Tschechien/X/Skazania/pred.htm Жыццяпісы першых чэшскіх князёў у старажытнарускім пісьме і культуры] * [http://mirna-lioness.io.ua/s15002 Замак Сазава]{{Недаступная спасылка}} * [http://palomniki.su/countries/cz/g19/sazava/16886.htm Апісанне Сазаўскага кляштара] * [http://www.klaster-sazava.cz/ Сайт кляштара] * [http://www.wkzinfo.ru/staroslavyanstvo/sazava.shtml Сазаўскі кляштар — Цэнтр славянскага пісьма і культуры ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091626/http://www.wkzinfo.ru/staroslavyanstvo/sazava.shtml |date=4 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Бенедыкцінскія кляштары Чэхіі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя помнікі культуры Чэхіі]] 6ioi5dnbz3gzj1cprb2jympw3zd4hop Генадзь Уладзіміравіч Грушавы 0 202329 5149566 5096624 2026-06-01T12:17:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149566 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Генадзь Грушавы |пасада = Дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] |перыядпачатак = 1990 |перыядканец = 1996 |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Вячаслаў Кебіч]], [[Міхаіл Чыгір]] |партыя = [[Беларуская хрысціянска-дэмакратычная партыя]] ([[1996]]) |дзеці = Сын: Максім; дочкі: Марына, Мар'яна |бацька = Уладзімір Ерамеевіч Грушавы }} {{цёзкі2|Грушавы}} '''Генадзь Уладзіміравіч Грушавы''' ({{ДН|27|7|1950}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|28|1|2014}}) — заснавальнік і старшыня дабрачыннага фонду «[[Дзецям Чарнобыля]]», [[доктар філасофскіх навук]] ([[1994]]), [[прафесар]] ([[1995]]), дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі 12-га склікання. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў мінскую школу № 50, якая спецыялізавалася на фізіцы і матэматыцы. Аднак паступіў на [[філасофскае аддзяленне гістарычнага факультэта БДУ]] (з 1989 — [[філасофска-эканамічны факультэт БДУ]], з 1999 — [[факультэт філасофіі і сацыяльных навук БДУ]]), дзе выкладаў з 1973 г. да сваёй смерці. З 1991 [[прарэктар]] [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава|Інстытута сучасных ведаў]]. Памёр ад [[Рак крыві|раку крыві]]. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] у [[Мінск]]у. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == У 1975 абараніў кандыдацкую, а ў 1994 — доктарскую дысертацыю па філасофіі. Даследаваў гісторыю філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Заходняй Еўропы і Беларусі часоў [[Адраджэнне|Адраджэння]] і [[Асветніцтва]], тэарэтыка-метадалагічныя праблемы [[Пазнанне|пазнання]], грамадскай філасофіі і [[Паліталогія|паліталогіі]]. Аўтар працы «Аказіяналізм Нікаля Мальбранша» (1978)<ref>{{Кніга|частка=Грушавы|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская энцыклапедыя]]|год=1997|том=5|старонкі=467|старонак=576|isbn=985-11-0090-0|тыраж=10 000}}</ref>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Адзін з арганізатараў [[Беларускі Народны Фронт Адраджэнне|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]. У 1989 г. узначаліў Камітэт БНФ «[[Дзеці Чарнобыля]]», які 20 лістапада 1990 ператварыўся ў дабрачынны фонд «Дзецям Чарнобыля» і дапамог больш як 2 млн жыхароў Беларусі. У 1993 г. фонд налічваў 14 тыс. членаў. Фонд накіраваў 160 тыс. дзяцей на аздараўленне за мяжу і да 2000 года ўвёз у Беларусь [[Лекі|лекаў]] на суму каля $500 млн<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Тамковіч]]|загаловак=Генадзь Грушавы|спасылка=http://www.novychas.info/asoba/genadz_grushavi/|выданне=[[Новы Час|Новы час]]|тып=газета|год=16 кастрычніка 2009|нумар=[http://www.novychas.info/uploads/userfiles/files/2009/nch_2009_38.pdf 38 (166)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. У Вярхоўным Савеце ўваходзіў у фракцыю [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|Апазіцыя БНФ]]. Пасля [[Рэферэндум у Беларусі 1996 года|рэферэндуму 1996 года]] [[Грамадскае аб'яднанне|грамадскія аб’яднанні]] 15-ці раёнаў Беларусі сабралі 116 тыс. подпісаў супраць скасавання яго дэпутацкіх паўнамоцтваў. У 1997 быў адным з заснавальнікаў [[Асамблея НДА|Асамблеі НДА]]. З сакавіка 1997 г. па сакавік 1998 знаходзіўся ў Германіі праз пагрозу [[арышт]]у<ref>{{Артыкул|загаловак=In memoriam: Генадзь Грушавы|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/121670.html|выданне=[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=[[газета]]|год=29 студзеня 2014|нумар=4, 841|старонкі=4|issn=1819-1614|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305045947/http://pda.nn.by/artykul/121670.html|archive-date=5 сакавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305045947/http://pda.nn.by/artykul/121670.html|archivedate=5 сакавіка 2016}}</ref>. У [[1999]] атрымаў [[Нарвегія|нарвежскую]] праваабарончую [[Узнагарода Рафто|узнагароду памяці прафесара Торалфа Рафто]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|author=[[Вольга Міцкевіч]]|title=Грушавы: Генетычныя наступствы Чарнобыля з часам толькі павялічыліся|url=http://www.euroradio.by/report/grushavy-genetychnyya-nastupstvy-charnobylya-z-chasam-tolki-pavyalichylisya|publisher=[[Еўрарадыё]]|date=26 красавіка 2013|access-date=12 студзеня 2017|archive-date=4 лістапада 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104225706/http://euroradio.by/report/grushavy-genetychnyya-nastupstvy-charnobylya-z-chasam-tolki-pavyalichylisya|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грушавы Генадзь Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага народнага фронту]] [[Катэгорыя:Гуманітарная дапамога]] [[Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа]] q04dgbc0ecitnwopqajsqalws78c4db Графствы Паўночнай Ірландыі 0 209677 5149788 4421728 2026-06-02T05:59:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149788 wikitext text/x-wiki [[Выява:IrelandNumbered.png|300px|thumb|right|250px|Адміністрацыйны падзел Паўночнай Ірландыі]] '''Паўночная Ірландыя''', адна з чатырох частак [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], складаецца з шасці [[графства|графстваў]] [[Ольстэр]]а, якія вядомыя пад [[абрэвіятура]]мі '''FATLAD''' і '''FATDAD'''. Да пачатку [[1970-я|1970-х гадоў]] [[Паўночная Ірландыя]] складалася з шасці традыцыйных графстваў і двух гарадоў-графстваў ([[Белфаст]] і [[Дэры]]). Пасля рэформы [[1973]] года графствы не маюць уласнай адміністрацыі, а падзелены на 26 раёнаў з уласнымі органамі. Тым не менш, захоўваецца выдача [[Аўтамабільны нумар|аўтамабільных нумароў]], [[паштовы індэкс|паштовых кодаў]] па [[Графства|графствах]]. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |-bgcolor=cccccc ! № ! Графства ! Англійская назва ! Ірландская назва ! Адміністрацыйны цэнтр ! Плошча,<br />км² ! Насельніцтва,<br />чал. (2011)<ref name="Census2011">[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=31 студзеня 2016 }}: ([http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip 2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102072318/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |date=2 лістапада 2013 }})</ref> ! Шчыльнасць,<br />чал./км² ! Карта |- | 1 | [[графства Фермана|Фермана]] | ''County Fermanagh'' | ''Contae Fhear Manach'' | [[Эніскілен]] | 1691 | 61 170 | 36,17 | [[Выява:NorthernIrelandFermanagh.png|80px]] |- | 2 | [[графства Тыран|Тыран]] | ''County Tyrone'' | ''Contae Tír Eoghain'' | [[горад Ома|Ома]] | 3263 | 177 986 | 54,55 | [[Выява:NorthernIrelandTyrone.png|80px]] |- | 3 | [[Ландандэры (графства)|Ландандэры]] | ''County Londonderry'' | ''Contae Dhoire'' | [[Дэры]] | 2075 | 247 132 | 119,10 | [[Выява:NorthernIrelandDerry.png|80px]] |- | 4 | [[графства Антрым|Антрым]] | ''County Antrim'' | ''Contae Aontroma'' | [[горад Антрым|Антрым]] | 3046 | 618 108 | 202,92 | [[Выява:NorthernIrelandAntrim.png|80px]] |- | 5 | [[Даўн (графства)|Даўн]] | ''County Down'' | ''Contae An Dúin'' | [[Даўнпатрык]] | 2466 | 531 665 | 215,60 | [[Выява:NorthernIrelandDown.png|80px]] |- | 6 | [[графства Арма|Арма]] | ''County Armagh'' | ''Contae Ard Mhacha'' | [[Арма]] | 1254 | 174 792 | 139,39 | [[Выява:NorthernIrelandArmagh.png|80px]] |- !colspan="5" align="center"| Усяго ! 13 795 ! 1 810 853 ! 131,27 ! |} == Гл. таксама == * [[Раёны Паўночнай Ірландыі]] * [[Графствы Ірландыі]] * [[Адміністрацыйны падзел Вялікабрытаніі]] {{зноскі}} {{Графствы Паўночнай Ірландыі}} [[Катэгорыя:Графствы Паўночнай Ірландыі| ]] hyn4nlsynwkm23iro3ehblr66wo4crz Аляксандр Міхайлавіч Лукашук 0 210367 5149708 4627537 2026-06-01T19:02:48Z 5149708 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Міхайлавіч Лукашук''' (нар. {{ДН|||1955}}, [[Брэст]]) — беларускі [[журналіст]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]] (1977). Працаваў перакладчыкам, журналістам, рэдактарам. У 1990—1992 гадах галоўны рэдактар выдавецтва «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]». З [[1993]] года на [[Радыё Свабода]], з [[1999]] года — дырэктар [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы Радыё Свабода]]. У [[2004]]—[[2005]] гадах дырэктар Радыё «Свабодны Афганістан», у [[2007]]—[[2008]] — выконваючы абавязкі галоўнага рэдактара Радыё Свабода/Радыё Свабодная Еўропа. Стыпендыят [[Гуверскі інстытут|Гуверскага інстытута]] ([[Стэнфардскі ўніверсітэт]], [[Каліфорнія]], 2000). == Дзейнасць == Адзін з заснавальнікаў «[[Мартыралог Беларусі|Мартыралогу Беларусі]]». У [[1990]]—[[1995]] гадах — член [[Камісія Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання па правах ахвяр палітычных рэпрэсій|Камісіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання па правах ахвяр палітычных рэпрэсій]]. Аўтар даследаванняў гісторыі XX стагоддзя, у тым ліку кніг «Здзек» (1988), «Філістовіч. Вяртанне нацыяналіста» (1997), «За кіпучай чэкісцкай работай» (1997), «У фіялетавай ночы вугал крыла» (1999), «Прыгоды АРА ў Беларусі» (2005), «След матылька: Освальд у Менску» (2011), «Зкімбы-зымбы» (2013). == Прызнанне == * Шорт-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2011 год з кнігай «След матылька: Освальд у Менску». * Лонг-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2013 год з кнігай «Зкімбы-зымбы». * Лаўрэат [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]] 2018 за стварэнне кніжнай серыі «Бібліятэка Свабоды», а таксама за выданне кніг «Прыгоды АРА ў Беларусі» і «Сьлед матылька: Освальд у Менску»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html|title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча|author=Студзінская, І., Грыдзін, У.|last=|first=|date=2018-05-28|website=www.svaboda.org|publisher=Радыё Свабода|language=|accessdate=2018-05-28}}</ref>. * Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Шорт-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2025 год з кнігай «Там, дзе няма цемнаты: Радыё Свабода»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33548107.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=Разьвітаньне перад сустрэчай. Думкі наўзбоч кнігі Аляксандра Лукашука «Там, дзе няма цемнаты»|website=Радыё Свабода|date=2025-10-04|access-date=2026-06-01|archive-date=2026-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20260531023241/https://www.svaboda.org/a/33548107.html}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://gedroyc.by/lukashuk.html Аляксандр Лукашук]{{Недаступная спасылка}} — gedroyc.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{DEFAULTSORT:Лукашук}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} qpto9iquadbny4zoi0mvyq19n3zm3n2 Георгій Андрэевіч Малчанаў 0 219223 5149602 4891549 2026-06-01T14:17:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149602 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Малчанаў}} {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |тытул = [[НКУС БССР|Народны камісар унутраных спраў БССР]] |сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg |перыядпачатак = [[28 лістапада]] [[1936]] |перыядканец = [[3 лютага]] [[1937]] |папярэднік = [[Ізраіль Майсеевіч Ляплеўскі|Ізраіль Ляплеўскі]] |пераемнік = [[Барыс Давыдавіч Берман|Барыс Берман]] |выява = Георгій Андрэевіч Малчанаў.jpg |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = |званне = [[файл:RA A F9aComArmy2 1940 col.png|60px|Камісар дзяржаўнай бяспекі 2-га рангу]] |род войскаў = [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] |камандаваў = |партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] |частка = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} Style = "background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} Style = "background:transparent" {{!}} {{Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі}} {{!!}} {{!!}} {{Ганаровы супрацоўнік дзяржбяспекі}} {{!}}} |Commons = |адукацыя = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Гео́ргій Андрэ́евіч Малча́наў''' ({{ДН|3|4|1897}}, {{МН|Харкаў||горад Харкаў}} — {{ДС|9|10|1937}}) — дзяржаўны дзеяч БССР. == Біяграфія == З 1918 года на франтах Грамадзянскай вайны. З 1919 года ў органах дзяржбяспекі на Каўказе, Сібіры. З 1931 года ў апараце АДПУ пры СНК СССР і НКУС СССР, з лістапада 1936 да сакавіка 1937 года наркам унутраных спраў БССР, адначасова начальнік асобага аддзела Галоўнага ўпраўлення дзяржбяспекі НКУС СССР па БВА. 7 сакавіка 1937 года арыштаваны і асуджаны да вышэйшай меры пакарання. Рэабілітаваны ў 1996 годзе<ref>[http://www.kgb.by/by/kratkaya-biografiya-by/ Кароткія біяграфіі кіраўнікоў на сайце КДБ Рэспублікі Беларусь]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10}} * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb337.htm Молчанов Г. А.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150703233939/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb337.htm |date=3 ліпеня 2015 }} // {{кніга|аўтар=Петров Н. В., Скоркин К. В.|загаловак=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|адказны=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|спасылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|месца=М.|выдавецтва=Звенья|год=1999|старонак=502|тыраж=3000|isbn=5-7870-0032-3|archive-date=1 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm}} {{DEFAULTSORT:Малчанаў}} {{Міністры ўнутраных спраў БССР}} {{Кіраўнікі органаў ДБ БССР}} [[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] gmku97iwauvr7togjarpi87llzsy55p У абарону беларускіх балот 0 220724 5149652 5047095 2026-06-01T16:45:47Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5149652 wikitext text/x-wiki '''Грамадская кампанія «У абарону беларускіх балот»''' — грамадская кампанія, якая ставіць мэтай абарону беларускіх [[Балота|балот]], якім пагражае знішчэнне. Арганізацыйны камітэт кампаніі ўключае экалагічныя арганізацыі Беларусі: ГА «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]», ГА «[[Экадом]]», установу «[[Цэнтр экалагічных рашэнняў]]» і таварыства «[[Зялёная сетка]]». Кампанія стартавала [[25 кастрычніка]] 2012 года. == Гісторыя == 17 чэрвеня 2011 года [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] прыняў пастанову № 794 «[http://www.government.by/ru/solutions/1668|Аб некаторых пытаннях здабычы торфу і аптымізацыі сістэмы асабліва ахоўваемых прыродных тэрыторый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160329150402/http://www.government.by/ru/solutions/1668%7C%D0%90%D0%B1 |date=29 сакавіка 2016 }}». Дадзеная пастанова вызначае перспектыўныя радовішчы [[торф]]у, размешчаных у межах існуючых або запланаваных [[заказнік]]аў мясцовага і рэспубліканскага значэння. Апрача гэтага, дакумент уносіць змены ў схему рацыянальнага размяшчэння асабліва ахоўваемых прыродных тэрыторый, зацверджаную Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 29 снежня 2007 года № 1919. У прыватнасці, рашэнне аб здабычы торфу закранае тэрыторыі наступных балот: # [[Балота Марочна|Морачна]] (біялагічны заказнік мясцовага значэння «Морачна» ў [[Столінскі раён|Столінскім раёне]]); # [[Выганашчанскае балота|Выганашчанскае]] (рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Выганашчанскае» ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]); # [[Сядун]] (перспектыўны водна-балотны заказнік рэспубліканскага значэння «Янка» ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]]); # [[Жураўлёўскае]] (заказнік мясцовага значэння «Галубіцкая пушча» ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]]); # [[Дакудаўскае балота|Дакудаўскае]] (рэспубліканскі біялагічны заказнік «[[Дакудаўскі заказнік|Дакудаўскі]]» ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]]); # [[Святое]] (рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Азёры» ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]]); # [[Пціч]] (ландшафтны заказнік мясцовага значэння «Вецярэвіцкі» ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]]); # [[Унухальскае]] (гідралагічны заказнік мясцовага значэння «Унухальскае-1» у [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]]). Першы этап існавання кампаніі быў звязаны са стварэннем ініцыятывы і [http://bezbolot.net/ блога]. Гэта быў перыяд экспедыцый на месцы і інфармацыйная праца, якая працягваецца і зараз. Другім этапам стала праца з мясцовымі ініцыятывамі ў рэгіёнах і агучванне праблемы ў цэлым па краіне. Усё пачалося з экспедыцый на балоты, збору інфармацыі і кантактаў з экспертамі ў вобласці экалогіі і аховы навакольнага асяроддзя. Пазней, да актывістаў далучыліся валанцёры, якія аказваюць кампаніі значную дапамогу і падтрымку. Удзельнікамі грамадскай кампаніі быў створаны [https://www.change.org/p/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%B7%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82 адкрыты зварот], у якім выказваецца нязгода з прынятымі рашэннямі і планамі ўрада Беларусі па пазбаўленні статусу ахоўваемай тэрыторыі часткі заказніка ў мэтах развіцця тарфяной прамысловасці, а таксама адзначаецца сур’ёзная пагроза экалагічнай бяспецы краіны і Еўропы ў цэлым праз асушэнне і распрацоўку апошніх буйных натуральных балот, якія захаваліся ў межах ахоўваемых тэрыторый і маюць нацыянальнае і міжнароднае значэнне, а таксама забяспечваюць захаванне ўнікальнай біяразнастайнасці і экасістэм, падтрыманне вугляроднага балансу, змякчэнне тэмпературных, гідралагічных і іншых кліматычных анамалій. У чэрвені 2013 года актывісты перадалі ўраду 15 тысяч подпісаў<ref>{{Cite web |url=http://eurobelarus.info/news/society/2013/06/06/ekologi-peredali-pravitel-stvu-15-tysyach-podpisey-v-zaschitu-belaarusskih-bolot.html |title=Экологи передали правительству 15 тысяч подписей в защиту беларусских болот |access-date=25 студзеня 2015 |archive-date=6 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106142418/http://eurobelarus.info/news/society/2013/06/06/ekologi-peredali-pravitel-stvu-15-tysyach-podpisey-v-zaschitu-belaarusskih-bolot.html |url-status=dead }}</ref> у абарону беларускіх балот. У рамках кампаніі «У абарону беларускіх балот» быў створаны сайт «Восем балот Беларусі» <ref>[http://eightwetlands.by/ Восемь болот Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211111131741/http://eightwetlands.by/ |date=11 лістапада 2021 }}</ref>, дзе падрабязней апісваецца флора і фаўна балот, якім пагражае асушэнне. У кастрычніку 2014 года актывісты кампаніі ўступілі ў Міжнародную групу па захаванні балот ([[IMCG]]). == Гл. таксама == * [[Спіс водна-балотных угоддзяў Беларусі]] == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://bezbolot.net/|title=Афіцыйны сайт кампаніі}} * [http://eightwetlands.by Восемь болот Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211111131741/http://eightwetlands.by/ |date=11 лістапада 2021 }} — сайт, створаны ў рамках кампаніі * {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=18g8nkuavWY|title=Зачем человеку болота: простая арифметика}} — відэаролік, створаны ў рамках кампаніі * {{cite web|url=https://www.facebook.com/bezbolot.net|title=Старонка}} ў [[Facebook]] * {{cite web|url=https://vk.com/bezbolot_net|title=Старонка}} ва [[УКантакце]] [[Катэгорыя:Экалогія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Балоты Беларусі]] 8sahwkunne5h2rvuv5zvaquhn6iyomi Шаблон:Гарады Сярэднячэшскага края 10 223632 5149874 4705394 2026-06-02T11:41:34Z Autumndancer 168015 5149874 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гарады Сярэднячэшскага края |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Гарады [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага края]] |выява = [[Выява:Flag of Central Bohemian Region.svg|100px|border]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |змест = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Раён Бенешаў|Бенешаў]] |спіс1 = * [[Бенешаў]] * [[Бістршыцы, Сярэднячэшскі край|Бістршыцы]] * [[Влашым]] * [[Воціцы]] * [[Невеклаў]] * [[Пішалі]] * [[Сазава, Сярэднячэшскі край|Сазава]] * [[Тргові-Штэпанаў]] * [[Тынец-над-Сазавау]] |загаловак2 = [[Раён Бераўн|Бераўн]] |спіс2 = * [[Бераўн]] * [[Горжавіцы]] * [[Гостаміцы]] * [[горад Жэбрак|Жэбрак]] * [[Здзіцы]] * [[Кралаў-Двур]] |загаловак3 = [[Раён Кладна|Кладна]] |спіс3 = * [[Бушцеград]] * [[Вельвары]] * [[Кладна]] * [[Лібушын]] * [[Слані]] * [[Смечна]] * [[Стохаў]] * [[Унгашць]] |загаловак4 = [[Раён Колін|Колін]] |спіс4 = * [[Засмукі]] * [[Колін]] * [[Коўржым]] * [[Печкі, Чэхія|Печкі]] * [[Тынец-над-Лабем]] * [[Чэскі-Брод]] |загаловак5 = [[Раён Кутна-Гора|Кутна-Гора]] |спіс5 = * [[Зруч-над-Сазавау]] * [[Кутна-Гора]] * [[Часлаў]] * [[Угліржске-Янавіцы]] |загаловак6 = [[Раён Мельнік|Мельнік]] |спіс6 = * [[Вельтрусы]] * [[Косцелец-над-Лабем]] * [[Кралупі-над-Влтавау]] * [[Лібехаў]] * [[Мельнік (Чэхія)|Мельнік]] * [[Мшэна]] * [[Нератавіцы]] |загаловак7 = [[Раён Млада-Болеслаў|Млада-Болеслаў]] |спіс7 = * [[Бакаў-над-Йізерау]] * [[Бела-пад-Бездзезем]] * [[Бенаткі-над-Йізерау]] * [[Добравіцы]] * [[Дольні-Боўсаў]] * [[Косманасі]] * [[Млада Болеслаў|Млада-Баляслаў]] * [[Мніхава-Градзіштэ]] |загаловак8 = [[Раён Німбурк|Німбурк]] |спіс8 = * [[Ліса-над-Лабем]] * [[Местац-Кралавэ]] * [[Мілавіцы]] * [[Німбурк]] * [[Подзебрады]] * [[Рождзялавіцы]] * [[Садска]] |загаловак9 = [[Прага-ўсход]] |спіс9 = * [[Брандыс-над-Лабем-Стара-Болеслаў]] * [[Клецані]] * [[Косцелец-над-Чэрнімі-Лесі]] * [[Мніхавіцы]] * [[Здужана-Вода]] * [[Ржычані]] * [[Завалі]] * [[Чэлакавіцы]] |загаловак10 = [[Прага-захад]] |спіс10 = * [[Чэрнашыцы]] * [[Добржыхавіцы]] * [[Госцівіцы]] * [[Йілавэ-ў-Прагі]] * [[Лібчыцы-над-Влтавау]] * [[Мнішак-пад-Брды]] * [[Розтакі]] * [[Рудна]] * [[Ржэўніцы]] |загаловак11 = [[Раён Пршыбрам|Пршыбрам]] |спіс11 = * [[Бржэзніцы]] * [[Добржыш]] * [[Чырвоная-Гора-над-Влтавау]] * [[Нові-Кнін]] * [[Пршыбрам]] * [[Рожмітал-пад-Тршэмшынем]] * [[Седльчані]] * [[Седлец-Прчыцы]] |загаловак12 = [[Раён Ракаўнік|Ракаўнік]] |спіс12 = * [[Есеніцы, раён Ракаўнік|Есеніцы]] * [[Нове-Страшаці]] * [[Ракаўнік (горад)|Ракаўнік]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Чэхіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны спісаў гарадоў|Сярэднячэшскі край]] </noinclude> lg8s6ijg7ulh0w73f3gsbayntyce49f 5149879 5149874 2026-06-02T11:50:50Z Autumndancer 168015 5149879 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гарады Сярэднячэшскага края |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Гарады [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага края]] |выява = [[Выява:Flag of Central Bohemian Region.svg|100px|border]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |змест = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Раён Бенешаў|Бенешаў]] |спіс1 = * [[Бенешаў]] * [[Бістршыцы, Сярэднячэшскі край|Бістршыцы]] * [[Влашым]] * [[Воціцы]] * [[Невеклаў]] * [[Пішалі]] * [[Сазава]] * [[Тргові-Штэпанаў]] * [[Тынец-над-Сазавау]] |загаловак2 = [[Раён Бераўн|Бераўн]] |спіс2 = * [[Бераўн]] * [[Горжавіцы]] * [[Гостаміцы]] * [[горад Жэбрак|Жэбрак]] * [[Здзіцы]] * [[Кралаў-Двур]] |загаловак3 = [[Раён Кладна|Кладна]] |спіс3 = * [[Бушцеград]] * [[Вельвары]] * [[Кладна]] * [[Лібушын]] * [[Слані]] * [[Смечна]] * [[Стохаў]] * [[Унгашць]] |загаловак4 = [[Раён Колін|Колін]] |спіс4 = * [[Засмукі]] * [[Колін]] * [[Коўржым]] * [[Печкі, Чэхія|Печкі]] * [[Тынец-над-Лабем]] * [[Чэскі-Брод]] |загаловак5 = [[Раён Кутна-Гора|Кутна-Гора]] |спіс5 = * [[Зруч-над-Сазавау]] * [[Кутна-Гора]] * [[Часлаў]] * [[Угліржске-Янавіцы]] |загаловак6 = [[Раён Мельнік|Мельнік]] |спіс6 = * [[Вельтрусы]] * [[Косцелец-над-Лабем]] * [[Кралупі-над-Влтавау]] * [[Лібехаў]] * [[Мельнік (Чэхія)|Мельнік]] * [[Мшэна]] * [[Нератавіцы]] |загаловак7 = [[Раён Млада-Болеслаў|Млада-Болеслаў]] |спіс7 = * [[Бакаў-над-Йізерау]] * [[Бела-пад-Бездзезем]] * [[Бенаткі-над-Йізерау]] * [[Добравіцы]] * [[Дольні-Боўсаў]] * [[Косманасі]] * [[Млада Болеслаў|Млада-Баляслаў]] * [[Мніхава-Градзіштэ]] |загаловак8 = [[Раён Німбурк|Німбурк]] |спіс8 = * [[Ліса-над-Лабем]] * [[Местац-Кралавэ]] * [[Мілавіцы]] * [[Німбурк]] * [[Подзебрады]] * [[Рождзялавіцы]] * [[Садска]] |загаловак9 = [[Прага-ўсход]] |спіс9 = * [[Брандыс-над-Лабем-Стара-Болеслаў]] * [[Клецані]] * [[Косцелец-над-Чэрнімі-Лесі]] * [[Мніхавіцы]] * [[Здужана-Вода]] * [[Ржычані]] * [[Завалі]] * [[Чэлакавіцы]] |загаловак10 = [[Прага-захад]] |спіс10 = * [[Чэрнашыцы]] * [[Добржыхавіцы]] * [[Госцівіцы]] * [[Йілавэ-ў-Прагі]] * [[Лібчыцы-над-Влтавау]] * [[Мнішак-пад-Брды]] * [[Розтакі]] * [[Рудна]] * [[Ржэўніцы]] |загаловак11 = [[Раён Пршыбрам|Пршыбрам]] |спіс11 = * [[Бржэзніцы]] * [[Добржыш]] * [[Чырвоная-Гора-над-Влтавау]] * [[Нові-Кнін]] * [[Пршыбрам]] * [[Рожмітал-пад-Тршэмшынем]] * [[Седльчані]] * [[Седлец-Прчыцы]] |загаловак12 = [[Раён Ракаўнік|Ракаўнік]] |спіс12 = * [[Есеніцы, раён Ракаўнік|Есеніцы]] * [[Нове-Страшаці]] * [[Ракаўнік (горад)|Ракаўнік]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Чэхіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны спісаў гарадоў|Сярэднячэшскі край]] </noinclude> 548r5txy3i6krb6rbii41i8bretas2c ФК Спортынг Лісабон 0 223988 5149820 4747642 2026-06-02T08:54:42Z Makenzis 56337 5149820 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Спортынг |Лагатып = <!--Sporting Clube de Portugal.png--> |ПоўнаяНазва = Sporting Clube de Portugal |Мянушкі = |Заснаваны = [[1 ліпеня]] [[1906]] |Расфарміраваны = |Горад = [[Лісабон]], [[Партугалія]] |Стадыён = [[Эштадыу Жазэ Алваладэ]] |Умяшчальнасць = 50 049 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Прымейра-ліга Партугаліі|Прымейра-ліга]] |Сезон = [[Прымейра-ліга Партугаліі 2025/2026|2025/26]] |Месца = 2 месца |Сайт = http://www.sporting.pt/ |pattern_la1 = _sporting2223h |pattern_b1 = _sporting2324h |pattern_ra1 = _sporting2223h |pattern_sh1 = |pattern_so1 = _scp2122h |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = 000000 |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _corinthians2324h |pattern_b2 = _sporting2324a |pattern_ra2 = _corinthians2324h |pattern_sh2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF |pattern_la3 = _sporting2324t |pattern_b3 = _sporting2324t |pattern_ra3 = _sporting2324t |pattern_sh3 = _sporting2324t |pattern_so3 = _sporting2324tl |leftarm3 = 000000 |body3 = 000000 |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 }} '''«Спортынг»''' ({{lang-pt|Sporting}}) — партугальскі футбольны клуб з горада [[Лісабон]]. 19-разовы [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|чэмпіён Партугаліі]], 17-разовы ўладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]]. Уладальнік [[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]] (1964). Клуб быў заснаваны ў [[Лісабон]]е [[1 ліпеня]] [[1906]] года, ён з’яўляецца клуб «Вялікай тройкі» ({{lang-pt|Tres Grandes}}) футбольных клубаў Партугаліі разам з [[ФК Бенфіка Лісабон|«Бенфікай»]] і футбольным клубам [[ФК Порту|«Порту»]]. У спартыўным клубе «Спортынг», куды ўваходзяць не толькі футбольныя ігракі, але і спартсмены іншых відаў спорту, налічваецца звыш за 100 тысяч зарэгістраваных членаў<ref>[http://www.dn.pt/desporto/sporting/interior.aspx?content_id=1429730 «Sporting reaches 100,000 members»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129064924/http://www.dn.pt/desporto/sporting/interior.aspx?content_id=1429730 |date=29 лістапада 2014 }}. DN Desporto</ref>. Спартсмены і заўзятары часцяком называюць сябе «ільвамі» ({{lang-pt|Leões}}). На працягу першага стагоддзя існавання клуба, каманда і спартсмены заваявалі 3 спартыўныя алімпійскія залатыя медалі, а таксама шмат сярэбраных і бронзавых медалёў і тысячы нацыянальных і рэгіёнальных перамогаў<ref>[http://www.sporting.pt/Clube/Historia/Recordes/recordesolimpicos.asp Recordes Olimpicos] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715202916/http://www.sporting.pt/Clube/Historia/Recordes/recordesolimpicos.asp |date=15 ліпеня 2012 }}. Sporting.pt</ref>. У перыяд стварэння клуба [[Жазэ Алваладэ]] жадаў зрабіць яго ў самы вялікі клуб Еўропы. На сёння колькасць прыхільнікаў клуба па ўсім свеце налічвае больш за тры мільёны<ref>[http://www.sporting.pt/English/Club/club_affiliates.asp «Affiliates of Sporting Clube de Portugal»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005050352/http://www.sporting.pt/English/Club/club_affiliates.asp |date=5 кастрычніка 2013 }}. Sporting.pt.</ref>. «Спортынг» быў адным з членаў-заснавальнікаў [[Прымейра-Ліга|Партугальскай лігі]] ў 1933 годзе, клуб ніколі не вылятаў з галоўнага дывізіёна партугальскага футбола, разам з іншымі грандамі партугальскага футболу «Порту» і «Бенфікай». «Спортынг» з’яўляецца трэцім самым паспяховым партугальскім футбольным клубам, маючы на сваім рахунку 44 тытулы. == Гісторыя == === Заснаванне === Клуб паўстаў у 1906 годзе ў выніку расколу спартыўна-грамадскага таварыства, бо адны лічылі, што клуб павінен засяродзіць увагу на грамадскіх мерапрыемствах, а іншыя адчувалі, што ўсе сілы павінны быць накіраваны на спартыўныя аспекты клуба. [[Жуліу ды Араужу]], які пасля стаў прэзідэнтам «Спортынга», адзначыў што рознагалоссі адбываліся не толькі ў дачыненні да размяшчэння клуба, бо ў клубе мелася некалькі штаб-кватэр, але таксама і ў дачыненні да мэтаў клуба — перавага сацыяльных або спартыўных аспектаў клуба. Гэты перыяд нявызначанасці ў канчатковым выніку прывёў да расколу паміж дзвюма бакамі. Жазэ Гаваза быў адным з першых, хто адмовіўся ад арыгінальнага клуба і разам з дзвюма дзясяткамі іншымі членаў, заснаваў яшчэ адзін клуб на грошы свайго дзеда. [[Віскондзі дэ Алваладэ]] пагадзіўся на стварэнне новага клуба і даў яму значную суму грошай, а таксама пляцоўку там, дзе і па сёння размяшчаецца клуб, а таксама стаў старшынёй савета дырэктароў як «асацыяваны пратэктар» новага клуба. == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Іспанія}}|Бр|[[Антоніа Адан]]||1987}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Матэус Рэйс]]||1995}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Аб|[[Джэры Сен Жуст]]||1996}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Уругвай}}|Аб|[[Себасцьян Каатэс]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Японія}}|ПА|[[Хідэмаса Морыта]]||1995}} <!--{{Ігрок|6|{{Сцяг|Грэцыя}}|ПА|[[Сатырыс Александропулас]]||2001}}--> {{Ігрок|8|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Педру Гансалвіш]]||1998}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Швецыя}}|Нап|[[Віктар Дзьёкерэш]]||1998}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Англія}}|Нап|[[Маркус Эдвардс]]||1998}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Нуну Сантуш]]||1995}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Уругвай}}|Бр|[[Франка Ісраэль]]||2000}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Луіш Нету]]||1988}} <!--{{Ігрок|14|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Дарыу Эсугу]]||2005}}--> <!--{{Ігрок|16|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Рашынья]]||1995}}--> <!--{{Ігрок|16|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Рубен Вінагры]]||1999}}--> {{Ігрок|17|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Франсішку Трынкан]]||1999}} <!--{{Ігрок|18|{{Сцяг|Гана}}|Нап|[[Абдул Ісахаку]]||2004}}--> {{Падзел складу}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Паўлінью (1992)|Паўлінью]]||1992}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Мазамбік}}|Нап|[[Жэні Катаму]]||2001}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Іван Фрэснеда]]||2004}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Даніел Браганса]]||1999}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Гансалу Інасіу]]||2001}} {{Ігрок|26|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Аб|[[Усман Дыямандэ]]||2003}} <!--{{Ігрок|32|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Матэа Танлонга]]||2003}}--> {{Ігрок|42|{{Сцяг|Данія}}|ПА|[[Мортэн Юлман]]||1999}} {{Ігрок|45|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Рафаэл Пантэлу]]||2003}} {{Ігрок|47|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Рыкарду Эшгаю]]||1993}} <!--{{Ігрок|71|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Флавіу Назінью]]||2003}}--> {{Ігрок|72|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Эдуарду Куарэжма]]||2002}} {{Ігрок|73|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Шыку Ламба]]||2003}} <!--{{Ігрок|77|{{Сцяг|Каба-Вердэ}}|Нап|[[Жавані Кабрал]]||1998}}--> <!--{{Ігрок|78|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Рафаэл Камачу]]||2000}}--> {{Ігрок|80|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Каба Куандрэдзі]]||2001}} <!--{{Ігрок|82|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Матэуш Фернандыш]]||2004}}--> <!--{{Ігрок|87|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Гансалу Эстэвіш]]||2004}}--> <!--{{Ігрок|90|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Афонсу Марэйра]]||2005}}--> <!--{{Ігрок|91|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Радрыгу Рыбейру]]||2005}}--> {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.sporting.pt Афіцыйны сайт]{{ref-pt}} * [http://www.sportingcp.home.sapo.pt/ Неафіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071010071814/http://sportingcp.home.sapo.pt/ |date=10 кастрычніка 2007 }}{{ref-pt}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Партугаліі|Спортынг Лісабон]] [[Катэгорыя:ФК Спортынг Лісабон| ]] icnadlxobpztagqudyr47wss61y5i6i ФК Порту 0 223990 5149828 4680766 2026-06-02T09:44:58Z Makenzis 56337 5149828 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Порту |Лагатып = <!--F.C. Porto logo.png--> |ПоўнаяНазва = Futebol Clube do Porto |Заснаваны = [[28 верасня]] [[1893]] |Горад = [[Порту]], [[Партугалія]] |Стадыён = [[Эштадыу ду Драган]] |Умяшчальнасць = 50 033 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Прымейра-ліга Партугаліі|Прымейра-ліга]] |Сезон = [[Прымейра-ліга Партугаліі 2025/2026|2025/26]] |Месца = 1 месца |Сайт = http://www.fcporto.pt | pattern_la1 = _porto2324h | pattern_b1 = _porto2324h | pattern_ra1 = _porto2324h | pattern_sh1 = _porto2324h | pattern_so1 = _porto2324hl | leftarm1 = 0022EA | body1 = FFFFFF | rightarm1 = 0022EA | shorts1 = 0022EA | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _porto2324a | pattern_b2 = _porto2324a | pattern_ra2 = _porto2324a | pattern_sh2 = _porto2324a | pattern_so2 = _porto2324al | leftarm2 = ECD5AA | body2 = ECD5AA | rightarm2 = ECD5AA | shorts2 = ECD5AA | socks2 = ECD5AA | pattern_la3 = _porto2324t | pattern_b3 = _porto2324t | pattern_ra3 = _porto2324t | pattern_sh3 = _porto2324t | pattern_so3 = _porto2324tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''«Порту»''' ({{lang-pt|Porto}}) — партугальскі футбольны клуб з горада [[Порту]]. 30-разовы [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|чэмпіён Партугаліі]], 19-разовы ўладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]] і 23-разовы ўладальнік [[Суперкубак Партугаліі па футболе|Суперкубка Партугаліі]]. Двухразовы ўладальнік [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубка чэмпіёнаў]] (1987, 2004), уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]] (2003), пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] (2011). Клуб быў заснаваны [[28 верасня]] [[1893]] года<ref>Rab MacWilliam; Tom Macdonald (2001-10). [http://books.google.com/?id=ylcv8GkAzFEC The World Encyclopedia of Soccer: A Complete Guide to the Beautiful Game]. Lorenz Books. ISBN 978-0-7548-0828-2.</ref><ref>Keir Radnedge (2001). [http://books.google.com/?id=9tcZAQAAIAAJ The illustrated encyclopedia of soccer]. Universe Pub. ISBN 978-0-7893-0670-8.</ref><ref>Gustavo Poli; Lédio Carmona (2006). [http://books.google.com/?id=rG3WkuElytcC Almanaque do futebol]{{Недаступная спасылка}}. ISBN 978-85-7734-002-6.</ref>, з’яўляецца прадстаўніком «вялікай тройкі» футбольных клубаў [[Партугалія|Партугаліі]] разам з [[ФК Бенфіка Лісабон|«Бенфікай»]] і [[ФК Спортынг Лісабон|«Спортынгам»]]. Прыхільнікаў «Порту» часцяком называюць «цмокамі». «Порту» з’яўляецца другім самым паспяховым партугальскім футбольным клубам, маючы на сваім рахунку 67 нацыянальных тытулаў. Больш, паводле гэтага паказчыку, толькі ў «Бенфікі». Акрамя таго, клуб мае рэкордную серыю з пяці перамог запар у [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|чэмпіянаце Партугаліі]], якія клуб атрымліваў з 1995 па 1999 гады. «Порту» мае і значныя перамогі ў міжнародных спаборніцтвах. Гэтак клуб мае перамогі ў такіх турнірах, як [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў УЕФА 1986/1987|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў 1986/87]], [[Міжкантынентальны кубак 1987]], [[Суперкубак УЕФА 1987]], стаўшы такім чынам адным з нешматлікіх клубаў у свеце, якія маюць перамогі трох асноўных міжнародных тытулаў адначасова і адзіным такім у Партугаліі, [[Кубак УЕФА 2002/2003|Кубак УЕФА 2003]], [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004]], [[Міжкантынентальны кубак 2004]], [[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011]]. «Порту» быў адным з членаў-заснавальнікаў Прымейра-Лігі ў 1933 годзе, і, разам з «Бенфікай» і «Спортынгам», ён ніколі не вылятаў з першага дывізіёна партугальскага футбола. Таксама «Порту» быў адным з членаў-заснавальнікаў расфарміраванай [[G-14]], а таксама з’яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя клубаў|Еўрапейскай асацыяцыі клубаў]]. == Стадыён == {{Асноўны артыкул|Эштадыу ду Драган}} [[Файл:Estadio dragao entrance.jpg|180px|thumb|злева|Галоўны ўваход на стадыён]] Хатнія матчы клуб праводзіць на [[Эштадыу ду Драган|«Эштадыу ду Драган»]], які літаральна перакладаецца як стадыён цмокаў, у [[Порту]]. Стадыён быў пабудаваны ў 2003 годзе як замена старога клубнага стадыёна, [[Эштадыу даш Анташ|«Эштадыу даш Анташ»]], і як месца для правядзення матчаў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|чэмпіянату Еўропы 2004]]. Стадыён мае ўмяшчальнасць у 50 399 заўзятараў, а ўсе месцы з’яўляюцца сядзячымі. Назва стадыёна паходзіць ад прысутнасці дракона на гербе горада Порту ў часы існавання манархіі. Спланаваны стадыён быў архітэктарам Мануэлем Салгаду і пабудаваны забудоўшчыкам Grupo Amorim. Кошт аб’екта склаў амаль 98 млн еўра, з якіх амаль 18,5 млн было ўтрымана з падаткаплацельшчыкаў. Каб падтрымліваць выдаткі, кожная трыбуна атрымала адну ці дзве спонсарскія назвы. Гасцявы сектар на стадыёне размяшчаецца ў левым куце паўночнай трыбуны, у той час як прыхільнікі мясцовага клуба месцяцца на паўднёвай трыбуне. У недалёкім мінулым было завершана будаўніцтва мульты-спартыўнай арэны каля стадыёна, для іншых кантраляваных клубам спартыўных каманд, як каманды па [[гандбол]]е і [[баскетбол]]е, якія з’яўляюцца рэгулярнымі прэтэндэнтамі на нацыянальныя тытулы, а таксама каманда па [[хакей на роліках|хакеі на роліках]], якая з’яўляецца адной з найлепшых у гэтым відзе спорту ва ўсім свеце. === Музей === Футбольны клуб «Порту» мае больш чым 20 кубкаў і трафеяў у экспазіцыі свайго музея, які размяшчаецца ў межах стадыёна. Музей яшчэ не адчынены для публічнага прагляду, аднак у недалёкай будучыні плануецца яго адкрыццё. == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Фабіу Кардозу]]||1994}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Пепэ]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1983}} <!--{{Ігрок|4|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Давід Карму]]||1999}}--> {{Ігрок|5|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Іван Маркана]]||1987}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Канада}}|ПА|[[Стывен Эўштакіу]]||1996}} <!--{{Ігрок|6|{{Сцяг|Сенегал}}|ПА|[[Мамаду Лум Н’Дыай]]||1996}}--> <!--{{Ігрок|7|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Габрыел Верон]]||2002}}--> {{Ігрок|8|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Марка Груіч]]||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Іран}}|Нап|[[Мехдзі Тарэмі]]||1992}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Франсішку Кансейсан]]||2002}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Пепэ (футбаліст, 1997)|Пепэ]]||1997}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Нігерыя}}|Аб|[[Зайду Санусі]]||1997}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Галену]]||1997}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Клаўдыу Рамуш]]||1991}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Мексіка}}|Аб|[[Хорхэ Санчэс]]||1997}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Ніка Гансалес]]||2002}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Іван Хаймэ]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Вендэл Насіменту Боржыс|Вендэл]]||1993}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Англія}}|Нап|[[Дэні Лоадэр]]||2000}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Андрэ Франку]]||1998}} <!--{{Ігрок|21|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Фран Навара]]||1998}}--> {{Ігрок|22|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Алан Варэла]]||2001}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Жуан Марыу (2000)|Жуан Марыу]]||2000}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Рамарыу Баро]]||2000}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Тоні Марцінес]]||1997}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Бразілія}}|Нап|[[Эванілсан]]||1999}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Атавіу (футбаліст, 2002)|Атавіу]]||2002}} <!--{{Ігрок|43|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Жуан Марселу]]||2000}}--> {{Ігрок|55|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Жуан Мендыш]]||2000}} {{Ігрок|67|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Вашку Соса]]||2003}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Гансалу Боржыс]]||2001}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Партугалія}}|Бр|[[Франсішку Мейшэду]]||2001}} {{Ігрок|87|{{Сцяг|Партугалія}}|ПА|[[Бернарду Фолья]]||2002}} {{Ігрок|91|{{Сцяг|Партугалія}}|Бр|[[Гансалу Рыбейру]]||2006}} {{Ігрок|94|{{Сцяг|Бразілія}}|Бр|[[Самуэл Португал]]||1994}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Партугалія}}|Аб|[[Зэ Педру]]||1997}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Партугалія}}|Бр|[[Дыёгу Кошта]]||1999}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.fcporto.pt/ Афіцыйны сайт] {{start box}} {{succession box|спіс=[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў]]|папярэднік=[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]|пераемнік=[[ФК ПСВ|ПСВ]]|гады='''1986—1987'''<br />Фіналіст:<br />[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]}} {{succession box|спіс=[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў]]|папярэднік=[[ФК Мілан|Мілан]]|пераемнік=[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]|гады='''2003—2004'''<br /> Фіналіст:<br />[[ФК Манака|Манака]]}} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} {{Пераможцы Лігі Еўропы УЕФА}} {{Класічныя клубы ФІФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Партугаліі|Порту]] [[Катэгорыя:ФК Порту| ]] 7jnyinrr14ktki34qsd3vkhekiuf2gj Грабніца ў Амфіпалісе 0 227645 5149781 4763167 2026-06-02T04:09:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149781 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kasta tomb 2.png |thumb|Грабніца ў Амфіпалісе]] '''Грабніца ў Амфіпалісе''', або '''Грабніца Каста''' ({{lang-el|Τύμβος Καστά}}) — [[Старажытная Македонія|старажытнамакедонская]] [[грабніца]], выяўленая ў 2012 годзе ў [[Амфіпаліс]]е, [[Цэнтральная Македонія]], на поўначы [[Грэцыя|Грэцыі]], якая з'яўляецца найбуйнейшым старажытным пахаваннем на тэрыторыі Грэцыі. Грабніца ў 10 разоў большая па памеры, чым магіла [[Філіп II Македонскі|Філіпа II]], бацькі [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], у [[Вергіна|Вергіне]]. Пахавальны комплекс датуецца [[325]]—[[300]] гг. да н.э. і, верагодна, была пабудавана вядомым архітэктарам [[Дынакрат]]ам<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-28758920 Greek tomb at Amphipolis is 'important discovery']</ref>, які праектаваў [[Александрыя|Александрыю]] ў Егіпце, а таксама пахавальны катафалк для [[Гефестыён]]а. Месца археалагічных раскопак узята пад кругласутачную ахову [[грэчаская паліцыя|паліцыі]]. Улічваючы важнасць знаходак, улады [[Цэнтральная Македонія|Цэнтральнай Македоніі]] пачалі неабходныя працэдуры для ўключэння грабніцы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://gr.euronews.com/2014/09/03/amphipolis-candidacy-for-unesco-s-list-of-world-heritage-sites-/ Αμφίπολη: Προς ένταξη στα μνημεία της UNESCO — Εντυπωσιακό βίντεο από ελικόπτερο]</ref>. Важнае палітычнае значэнне надаюць знаходках і грэчаскія палітыкі. [[12 жніўня]] [[2014]] года на раскопкі прыбыў [[прэм'ер-міністр]] Грэцыі [[Антоніс Самарас]] разам са сваёй жонкай Георгіяй і міністрам культуры [[Костас Тасулас]]ам. Яны наведалі ўзгорак Каста і правялі экскурсію на месцы раскопак<ref>[http://www.protothema.gr/politics/article/402026/tin-arhaia-amfipoli-episkeptetai-o-prothupourgos-adonis-samaras/ Σαμαράς από Αμφίπολη: «Είμαστε μπροστά σε ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα»]</ref>. Паводле слоў міністра культуры спадара Тасуласа знаходка нагадала ўсім, што Грэцыя — калыска [[Старажытная Грэцыя|непераўзыдзенай цывілізацыі]] і краіна, якая заслугоўвае, з такім унікальным культурным капіталам і сучаснымі дасягненнямі, вяртання да [[прагрэс]]у і росквіту<ref>{{Cite web |url=http://news247.gr/eidiseis/psixagogia/politismos/tasoulas_gia_amfipolh_vrethhkan_ta_ftera_elpides_kai_gia_ta_kefalia_tha_apokatastathoun_plhrws_oi_sfigges.2983126.html |title=Τασούλας για Αμφίπολη: Βρέθηκαν τα φτερά, ελπίδες και για τα κεφάλια. Θα αποκατασταθούν πλήρως οι Σφίγγες |access-date=8 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140825154326/http://news247.gr/eidiseis/psixagogia/politismos/tasoulas_gia_amfipolh_vrethhkan_ta_ftera_elpides_kai_gia_ta_kefalia_tha_apokatastathoun_plhrws_oi_sfigges.2983126.html |archivedate=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.seleo.gr/voreia-ellada/147026-tasoylas-gia-amfipoli-vrethikan-ta-ftera-elpides-kai-gia-ta-kefalia-tha-apokatastathoyn-pliros-oi-sfigges#.VCREyhbvHIU Τασούλας για Αμφίπολη: Βρέθηκαν τα φτερά, ελπίδες και για τα κεφάλια- Θα αποκατασταθούν πλήρως οι Σφίγγες ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140823194613/http://www.seleo.gr/voreia-ellada/147026-tasoylas-gia-amfipoli-vrethikan-ta-ftera-elpides-kai-gia-ta-kefalia-tha-apokatastathoyn-pliros-oi-sfigges#.VCREyhbvHIU |date=23 жніўня 2014 }}</ref>. Каму належыць грабніца з'яўляецца самай вялікай загадкай на дадзены момант (21 верасня 2014 г.), адказ, магчыма, будзе атрыманы з завяршэннем раскопак. == Гісторыя раскопак == [[Файл:Lion of Amphipolis BW 2017-10-05 09-38-25.jpg|міні|200пкс|[[Леў з Амфіпаліса]]]] [[26 красавіка]] [[1956]] года [[археолаг]] [[Дзімітрыс Захарыдыс]] пачаў сістэматычныя раскопкі ў [[Амфіпаліс]]е. У [[1964]] годзе [[Дзімітрыс Лазарыдыс]] робіць першы раскоп на ўзгорку Каста, дзе археолаг знайшоў фрагменты [[мармур]]овых крылаў, якія, як ён лічыў, належалі багіні [[Ніка|Ніцы]]. Таксама ён выявіў вялікую чатырохвугольную пабудову, памеры якой складаюць 10 на 10 метраў і 5 метраў у вышыню. Цяпер высвятляецца, што гэта быў [[пастамент]], на якім быў пастаўлены знакаміты [[Леў з Амфіпаліса]]. На глыбіні 10 метраў пад збудаваннем, археолаг знайшоў магілы [[жалезны век|жалезнага веку]]. Даследаванне працягвалася на працягу дзесяці гадоў<ref>[http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=64049230 Ο Λέων «δείχνει» ανδρική ταφή στην Αμφίπολη ]</ref>. Пры [[Рэжым палкоўнікаў|ваеннай дыктатуры ў Грэцыі]], з [[1967]] па [[1971]] гады, Лазарыдыс быў адхілены ад працы з-за сваіх дэмакратычных перакананняў. Пасля [[1971]] года ён вяртаецца ў Амфіпаліс і пачынае раскопкі на ўзгорку Каста. У выніку яго даследаванняў было выяўлена, што [[перыметр]] узгорка складаў 487 метраў. Лазарыдыс быў упэўнены ў тым, што гэта была вялікая магіла. У [[1972]] годзе ён пачынае сістэматычнае вывучэнне ўмацаванняў горада. У 1979—1980 годзе ён сустрэў [[Катэрына Перыстэры|Катэрыну Перыстэры]], з якой працаваў у апошнія гады свайго жыцця. У [[1984]] годзе Дзімітрыс Лазарыдыс захварэў і раптоўна сканаў. Яго мара, каб працягнуць раскопкі узгорка Каста, засталася няздзейсненай. З [[2012]] года кіраўніком археалагічнай групы [[Серэс (ном)|Серэс]] стала [[Катэрына Перыстэры]], якая адразу ж аднавіла працу ў Амфіпалісе на ўзгорку Каста. На працягу апошніх двух гадоў археолагамі была выяўлена унікальны пахавальны ўчастак памерам каля 500 метраў, абгароджаны сцяной вышынёй у 3 метра і агульнай даўжынёй у 497 метраў<ref name="kathimerini.gr">[http://www.kathimerini.gr/783744/article/epikairothta/ellada/koryfwnetai-h-agwnia-gia-to-mysthrio-poy-kryvei-h-amfipolh Κορυφώνεται η αγωνία για το «μυστήριο» που κρύβει η Αμφίπολη]</ref>. Сцяна, якая атачае пахаванні, узведзена з 2500 кубаметраў [[мармур]]у, дастаўленага з вострава [[Тасас]]. Лічбавае сканаванне ў [[2013]] годзе паказала, што агароджа грабніцы мае ідэальную круглую форму, а само пахаванне складае адзінае цэлае са знакамітым [[Леў з Амфіпаліса|амфіпальскім Львом]]. [[Мармур]]овы Леў вышынёй у 5,20 м быў пастаўлены на вяршыні грабніцы, вянчаючы велічны пахавальны комплекс. Сёння [[Леў з Амфіпаліса|Леў]] размешчаны ў пяці кіламетрах ад узгорка, каля ракі [[Струма|Стрымон]], куды ён быў перанесены рымлянамі 400 гадоў таму, падчас будаўніцтва [[плаціна (архітэктура)|плаціны]]. == Археалагічная экспедыцыя [[2014]] года == У ліку новых знаходак — вялікая дарога з мармуровымі сценамі і два [[мармур]]овыя [[сфінкс]]ы, якія ахоўваюць уваход ва ўнікальную македонскую грабніцу, і дзве [[карыятыды Амфіпаліса|карыятыды]]. Зандавання грабніцы выявіла тры асноўныя памяшканні, што было пацверджана наступнымі раскопкамі<ref>[http://www.star.gr/Pages/Politismos.aspx?art=244083artTitle=amfipoli_i_geometria_deichnei_oti_prokeitai_gia_mia_sygklonistika_megali_anakalypsi Αμφίπολη: Η γεωμετρία δείχνει ότι πρόκειται για μια συγκλονιστικά μεγάλη ανακάλυψη ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222151517/http://www.star.gr/Pages/Politismos.aspx?art=244083artTitle=amfipoli_i_geometria_deichnei_oti_prokeitai_gia_mia_sygklonistika_megali_anakalypsi |date=22 снежня 2015 }}</ref><ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/antistrofi-metrisi-apokalypsi-mystikoy-amfipolis.html Αντίστροφη μέτρηση για την αποκάλυψη του μυστικού της Αμφίπολης] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140922202824/http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/antistrofi-metrisi-apokalypsi-mystikoy-amfipolis.html |date=22 верасня 2014 }}</ref>. Першая камера размешчана паміж першай і другой сценамі ў грунце, і мае даўжыню 6 м і шырыню 4,5 метра. Першая камера была амаль запоўненая зямлёй. Сцены камеры мармуровыя, [[купал]] зроблены з [[вапняк]]у, мае форму [[арка|аркі]] і быў знойдзены ў добрым стане. Другая камера была таксама амаль запоўненая зямлёй. Высновы археолагаў зводзяцца да таго, што зямлю засыпалі будаўнікі грабніцы, каб прадухіліць апаганьванне<ref name="kathimerini.gr"/>. Трэцяя камера была меншай, чым дзве папярэднія. Сцены таксама маюць мармуровае пакрыццё. У адрозненне ад іншых, якія маюць прамавугольны план, трэцяя камера [[квадрат]] ная, памеры: 4,5 метра на 4,5 метра. Падлога ўнутраных памяшканняў выканана з майстэрскі выкладзенай [[мазаіка|мазаікі]]. 21 верасня [[2014]] года [[Міністэрства культуры Грэцыі]] апублікавала інфармацыю пра тое, што ход археалагічных работ паказвае, што, трэцяя камера не вядзе да пахавання, і існуе чацвёртая камера<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/kai-tetartos-thalamos-ston-tymbo-kasta-amfipoli.html Και τέταρτος θάλαμος στον τύμβο Καστά στην Αμφίπολη] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924005706/http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/kai-tetartos-thalamos-ston-tymbo-kasta-amfipoli.html |date=24 верасня 2014 }}</ref>. [[28 кастрычніка]] [[2014]] археолагі зрабілі заяву аб тым, што чацвёртай камеры не існуе, а ўжо 30 кастрычніка пад падлогай трэцяй камеры пахавальні быў знойдзены падземны ход. Паводле паведамленняў Міністэрства культуры, у час раскопак на ўзгорку Каста, у трэцяй камеры быў знойдзены замураваны вапняковымі каменнымі плітамі ход у падзямелле<ref>[http://amfipolinews.blogspot.gr/2014/11/blog-post_2.html Τα μυστικά της κρύπτης… ]</ref>. 12 лістапада 2014 года Міністэрства культуры Грэцыі паведаміла пра тое, што пры прадаўжэнні работ у трэцяй камеры на глыбіні 1,60 м была выяўленая грабніца. Памеры грабніцы складаюць 3,23 метра ў даўжыню, 1,56 м у шырыню і 1 м у вышыню, аднак, знойдзеныя падчас раскопак стойкі дазваляюць лічыць, што яе вышыня дасягала 1,80 м. У грабніцы маецца падоўжнае паглыбленне, у якім знаходзілася драўляная [[труна]]. Знойдзены некаторыя дэкаратыўныя элементы труны, вырабленыя з жалеза, медзі і шкла. Унутры труны быў знойдзены [[шкілет]] памерлага<ref>{{Cite web |title=Δελτία Τύπου |url=http://www.yppo.gr/2/g22.jsp?obj_id=59112 |accessdate=8 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304033115/http://www.yppo.gr/2/g22.jsp?obj_id=59112 |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>,<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/amfipolh-oi-prwtes-eikones-neo-eurhma-kai-anakoinwsh-tou-yppo.html Αμφίπολη: Οι πρώτες εικόνες από το νέο εύρημα και η ανακοίνωση του ΥΠΠΟ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141112162938/http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/amfipolh-oi-prwtes-eikones-neo-eurhma-kai-anakoinwsh-tou-yppo.html |date=12 лістапада 2014 }}</ref>. Ідэнтычнасць і [[пол]] заставаліся невядомымі да правядзення далейшых аналізаў. Агульная вышыня трэцяй камеры, ад верхняй часткі [[купал]] а да падлогі грабніцы, складае 8,90 м. 15 лістапада 2014 года былі абвешчаныя першыя вынікі даследавання шкілета: гэта малады чалавек, сярэдняга росту, 1,65 м, светлая скура і цёмныя валасы. Катэрына Перыстэры, кіраўнік [[археолаг|археалагічнай]] экспедыцыі, сцвярджае, што гэта выдатны [[палкаводзец]]<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/autos-einai-nekros-amfipolhs-eikona.html Αυτός είναι ο νεκρός της Αμφίπολης ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141119202920/http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/autos-einai-nekros-amfipolhs-eikona.html |date=19 лістапада 2014 }}</ref>. Па заяве археолагаў магіла была разрабавана, але мяркуючы па знойдзеных дэкаратыўных элементах павінна быць раскошнай, запоўненай [[зброю|зброяй]] і [[золата]]м<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/gematos-chrisafi-itan-o-tafos-stin-amfipoli.html Γεμάτος χρυσάφι ήταν ο τάφος στην Αμφίπολη] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141119232802/http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/gematos-chrisafi-itan-o-tafos-stin-amfipoli.html |date=19 лістапада 2014 }}</ref>. [[Археолаг]] Ангеліка Катарыдзі, параўноўваючы дэкаратыўныя элементы, якія былі знойдзеныя падчас раскопак грабніцы ў Амфіпалісе (шкляныя вочы, ліццё і «мядзведжая лапа»), сцвярджае, што яны маюць падабенства з аналагічнымі элементамі з каралеўскіх грабніц [[Вергіна|Вергіны]]<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/oi-omoiothtes-ths-amfipolhs-me-bergina.html Οι ομοιότητες της Αμφίπολης με την Βεργίνα] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141122141152/http://www.apocalypsejohn.com/2014/11/oi-omoiothtes-ths-amfipolhs-me-bergina.html |date=22 лістапада 2014 }}</ref>. == Знаходкі == === Два мармуровыя сфінксы === У жніўні [[2014]] года быў адкрыты ўваход у грабніцу. Уваход размешчаны ніжэй паверхні зямлі. Вышыня ўваходу 1,67 м, вышэй якога, на перакладзіне, устаноўлены два паўтараметровыя [[сфінкс]]ы, абодва без галоў. Яны ахоўваюць старажытны ўваход, патоплены ўнутр на некалькі каменных блокаў. Кожны сфінкс важыць каля 1,5 тон і, хутчэй за ўсё, спачатку яны былі [[антычная паліхрамія|пафарбаваныя ў чырвоны колер]] і былі каля 2 метраў у вышыню. Папярэдні аналіз гэтых скульптур паказаў, што статуя Льва з Амфіпаліса і статуі сфінксаў былі створаны ў адной майстэрні. За сфінксамі падлогу пакрывае чорна-белая [[мазаіка]]. Шмат камянёў маюць сляды чырвонай, чорнай і сіняй фарбы. 21 кастрычніка 2014 года міністэрства культуры Грэцыі аб'явіла яшчэ пра адну знаходку<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/10/neo-ekplhktiko-eurhma-amfipolh-bre8hke-kefali-ths-sfiggas-eikones.html Νέο εκπληκτικό εύρημα στην Αμφίπολη: Βρέθηκε το κεφάλι της Σφίγγας &#91;Εικόνες&#93;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141022124725/http://www.apocalypsejohn.com/2014/10/neo-ekplhktiko-eurhma-amfipolh-bre8hke-kefali-ths-sfiggas-eikones.html |date=22 кастрычніка 2014 }}</ref>. Пры расчыстцы чацвёртай камеры грабніцы археолагі выявілі мармуровую галаву аднаго з двух сфінксаў. Галава, якая належыць ўсходняму сфінксу, звернута ў бок увахода. Хвалістыя валасы са слядамі чырвонай фарбы, падаюць на левае плячо і падвязаны тонкай стужкай. Вышыня галавы сфінкса складае 0,60 м. Галава сфінкса мае падабенства з карыятыды, і, магчыма, гэтыя скульптуры (сфінксы і карыятыды) былі створаны ў адной і той жа майстэрні. Таксама выяўленыя фрагменты крылаў сфінксаў. === Карыятыды === {{Main | карыятыды Амфіпаліса}} За другой сцяной з [[вапняк]]овыя блокаў, якія аддзяляюць адну камеру пахавальнага комплексу ад іншай, атрымалася выявіць дзве [[карыятыды]] — распаўсюджаных у эпоху [[элінізм]]у жаночых статуй, якія служылі апорамі для будаўнічых канструкцый<ref>[http://erroso.blogspot.gr/2014/09/blog-post_97.html]</ref>. [[Каріатиди Амфіполіса]] мають висоту 2,27 метра. Вони стоять на мармурових тумбах довжиною 1,33 метра і шириною 0,68 метра<ref>[http://www.star.gr/Pages/Politismos.aspx?art=244469&artTitle=ti_megaleio_apokalyfthikan_oi_karyatides_echoun_ypsos_2_27_metra_kai_einai_yperoches_deite_foto_ Τι μεγαλείο: ΑΠΟΚΑΛΥΦΘΗΚΑΝ οι Καρυάτιδες: Έχουν ύψος 2,27 μέτρα και είναι υπέροχες ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140922072446/http://www.star.gr/Pages/Politismos.aspx?art=244469&artTitle=ti_megaleio_apokalyfthikan_oi_karyatides_echoun_ypsos_2_27_metra_kai_einai_yperoches_deite_foto_ |date=22 верасня 2014 }}</ref>.Акрамя таго, археолагі выявілі выдатна захаваны [[мармур]]овы блок у аснове скляпення памерам 4,3 х 0,9 метра. Ніжні бок гэтага вялікага блока ўпрыгожаны разеткамі, афарбаванымі ў сіні, чырвоны і жоўты колеры. Аўтар кнігі '' «У пошуках грабніцы Аляксандра Вялікага» '' [[Эндру Чаг]] паведаміў, што гэтыя разеткі нагадваюць тыя, што былі выяўленыя на саркафагу з магілы [[Філіп II Македонскі|Філіпа II]], бацькі [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Вялікага]], што можа сведчыць пра тое, што грабніца ў Амфіпалісе таксама належыць сваякам Аляксандра Македонскага<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1956509 Каменные девы охраняли могилу матери Александра Македонского]</ref>. === Мазаіка === [[Файл:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|міні|300пкс|[[Мазаіка]] «Выкраданне [[Персефона|Персефоны]] [[Плутон (міфалогія)|Плутонам]]» з грабніцы ў [[Амфіпаліс]]е]] Пры расчыстцы другога памяшкання, размешчанага за карыятыдамі, была знойдзена ўнікальная [[мазаіка]], які пакрывае ўсю паверхню падлогі другой камеры грабніцы. Асноўная сцэна мазаікі адлюстроўвае [[калясніцу]] ў руху, у якую запрэжаны два белыя кані. Калясніцай кіруе барадаты чалавек з [[Лаўровы вянок|лаўровым вянком]] на галаве. Наперадзе калясніцы намаляваны [[Гермес]] у ролі псіхапомпа (правадыра душ), абуты ў [[сандалі]] з крыламі, ён трымае ў руках [[жазло]]. На галаве Гермеса — капялюш з крыламі, таксама адзін з яго пастаянных атрыбутаў<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/10/amfipolh-nekros-kai-ainigma-tou-neou-pshfidwtou.html Αμφίπολη: Ο νεκρός και το αίνιγμα του νέου ψηφιδωτού]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Як паведаміла міністэрства культуры Грэцыі 16 кастрычніка 2014, пасля таго, як быў зняты апошні пласт грунту на ўсходнім баку мазаікі ў Амфіпалісе, адкрылася трэцяя фігура. Стала відавочным, што карціна адлюстроўвае выкраданне [[Персефона|Персефоны]] [[Плутон (міфалогія)|Плутонам]], богам падземнага царства і смерці, якія насіў у грэкаў таксама імя [[Аід]]а. Плутон адвозіць Персефону на калясніцы, запрэжанай двойкай белых коней. Калясніцу суправаджае правадыр душ у царства мёртвых Гермес. На думку спецыялістаў, мазаіка падобная на сцэну выкрадання Персефоны, выяўленую ў царскім пахаванні ў [[Вергіна|Вергіне]], але ў Вергіне гэта ўсяго толькі [[фрэска]], а тут упершыню знайшлі галечную мазаіку досыць вялікіх памераў і выкананую з эфектамі трохмернай выявы<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/10/amfipolh-apokalyf8hke-persefonh-sto-pshfidwto-tou-tymbou-eikones.html Αμφίπολη: Αποκαλύφθηκε η Περσεφόνη στο ψηφιδωτό του Τύμβου &#91;Εικόνες&#93;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018173346/http://www.apocalypsejohn.com/2014/10/amfipolh-apokalyf8hke-persefonh-sto-pshfidwto-tou-tymbou-eikones.html |date=18 кастрычніка 2014 }}</ref>. Мазаічная падлога складае 4,5 метра ў шырыню і 3 метра ў даўжыню. Мазаіка мае пашкоджанні ў форме круга ў цэнтры кампазіцыі. Цэнтральная тэма абрамлена двухрадным [[Меандр (арнамент)|меандрам]] з квадратаў і спіральных формаў шырынёй 60 см<ref>[http://en.protothema.gr/amphipolis-exquisite-mosaic-floor-unearthed-see-photos/ Amphipolis: Exquisite mosaic floor unearthed (See photos]</ref>. [[Мазаіка]], як і пахавальны комплекс, датаваны апошняй чвэрцю 4-га стагоддзя да нашай эры. == Гіпотэзы прыналежнасці == Хоць [[гісторык]]і спрачаюцца пра тое, хто менавіта можа знаходзіцца ўнутры пахавальні, вядома, што грабніца была пабудавана паміж 325 і 300 гадамі да нашай эры. Гэты перыяд дакладна супадае з датай смерці [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], які памёр у [[Вавілон]]е ў [[323]] годзе да н.э. Лічыцца, [[Аляксандр Македонскі|Аляксандр]] быў пахаваны на тэрыторыі [[Егіпет|Егіпта]], але яго магіла так і не была знойдзена. Гісторык Сарадас Каргакас, адзін з нямногіх, хто лічыць, што грабніца ў Амфіпалісе належыць [[Аляксандр Македонскі|Аляксандру]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ilovegreece.ru/actual/news/culture/tomb-found-in-amphipolis-belongs-to-alexander-the-great |title=Гробница, найденная в Амфиполисе, принадлежит Александру Македонскому? |access-date=8 красавіка 2015 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022956/http://www.ilovegreece.ru/actual/news/culture/tomb-found-in-amphipolis-belongs-to-alexander-the-great |url-status=dead }}</ref>. Аднак грэчаскія археолагі ўжо заявілі, што ў Амфіпалісе наўрад ці знаходзяцца астанкі аднаго з найславутых палкаводцаў. Значна больш верагоднай лічыцца версія, паводле якой тут пахавана жонка вялікага заваёўніка [[Раксана]] і яго сын [[Аляксандр IV Македонскі|Аляксандр IV]]. Абодва яны забітыя ў [[309]] годзе да нашай эры [[Касандр Македонскі|Касандрам]]. Не выключана, што тут можа быць пахавана і маці Аляксандра [[Алімпіяда Эпірская|Алімпіяда]]. Некаторыя даследчыкі лічаць, што тут можа быць пахаваны і брат Аляксандра [[Філіп III Македонскі]].Існуюць версіі на карысць таго, што ў грабніцы пахаваны адзін з [[дыядох]] аў Аляксандра: [[Палісперхон]], [[Гефестыён]], [[Антыгон I Аднавокі]], [[Селеўк I Нікатар]], [[Пталамей I Сатэр]]<ref>[http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/amfipolh-psaxnontas-enoiko-13-proswpa-pithanologeitai-oti-einai-enoikoi-tafou.html Αμφίπολη: Ψάχνοντας τον ένοικο — Τα 13 πρόσωπα που πιθανολογείται ότι είναι οι ένοικοι του τάφου ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140919122722/http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/amfipolh-psaxnontas-enoiko-13-proswpa-pithanologeitai-oti-einai-enoikoi-tafou.html |date=19 верасня 2014 }}</ref>. [[Акадэмік]] [[Міхаліс Тыверыяс]], лічыць, што магіла не можа належаць ні Аляксандру Македонскаму, ні яго законнай жонцы Раксане з іх сынам. [[Леў з Амфіпаліса|Леў]] на вяршыні узгорка, які, хутчэй за ўсё, сімвалізуе мужчынскі пачатак, быў сімвалам ваеннай сілы. Гэта значыць, па здагадцы акадэміка, гэта можа быць хто-небудзь з вялікіх военачальнікаў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра]], у першую чаргу, [[Неарх]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nooz.gr/greece/ta-senaria-gia-ton-enoiko-tou-tafou-tis-amfipolis |title=Ποιος «κοιμάται» στον τάφο της Αμφίπολης |access-date=8 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923143103/http://www.nooz.gr/greece/ta-senaria-gia-ton-enoiko-tou-tafou-tis-amfipolis |archivedate=23 верасня 2014 |url-status=dead }}</ref>. == Галерэя == <center><gallery widths="250px" heights="200px"> Файл:Kasta tumulus.jpg|Узгорак Каста Файл:Kasta tumulus en.jpg|Схематычны малюнак пагорка Каста і старажытнамакедонскай грабніцы ў [[Амфіпаліс]]е Файл:Kasta tomb scaled to tumulus.jpg|Фрагмент ўчастка ўзгорка Каста, дзе была адкрыта грабніца Файл:Kasta tomb rooms en.jpg|Схема грабніцы Каста: вылучаныя асноўныя элементы і знаходкі Файл:Kasta Tomb, Amphipolis, Greece - Illustration of Caryatids according to findings.jpg|Грабніца ў Амфіпалісе, карыятыды (схематычны малюнак) </gallery></center> == Глядзі. таксама == * [[Грабніца Аляксандра Македонскага]] == Заўвагі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://news.in.gr/culture/article/?aid=1231341928 Η ιστορία των ανασκαφών στον Τύμβο Καστά στην Αμφίπολη] {{ref-el}} * [http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/tafos-amfipolis-olo-megaleio-entyposiaka-sxedia-martyroun-teleia-geometria-eikones.html Ο τάφος της Αμφίπολης σε όλο του το μεγαλείο: Εντυπωσιακά σχέδια «μαρτυρούν» μια τέλεια γεωμετρία &#91;Eικόνες&#93;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140921005414/http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/tafos-amfipolis-olo-megaleio-entyposiaka-sxedia-martyroun-teleia-geometria-eikones.html |date=21 верасня 2014 }} {{ref-el}} * [http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/amfipoli-empodia-ston-dromo-gia-to-mystiko.html Αμφίπολη: Εμπόδια στον δρόμο για το μυστικό] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140926104904/http://www.apocalypsejohn.com/2014/09/amfipoli-empodia-ston-dromo-gia-to-mystiko.html |date=26 верасня 2014 }} {{ref-el}} * Andrew Chugg [http://greece.greekreporter.com/2014/09/07/is-the-mother-of-alexander-the-great-in-the-tomb-at-amphipolis/ Is the Mother of Alexander the Great in the Tomb at Amphipolis?] part 1 {{ref-en}} * Andrew Chugg [http://greece.greekreporter.com/2014/09/24/is-the-mother-of-alexander-the-great-in-the-tomb-at-amphipolis-part-2/ Is the Mother of Alexander the Great in the Tomb at Amphipolis?] part 2 {{ref-en}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Грэцыі]] [[Катэгорыя:Грабніцы]] [[Катэгорыя:Амфіпаліс]] [[Катэгорыя:Цэнтральная Македонія]] iwifcixtncj1o6h5m1lb25wt78knvtk Нача (Воранаўскі раён) 0 230354 5149627 5139567 2026-06-01T15:48:46Z JerzyKundrat 174 5149627 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Нача}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Нача |вобласць = Гродзенская |раён = Воранаўскі |сельсавет = Доцішскі }} '''На́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nača}}) — [[вёска]] ў [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Начка]]. Уваходзіць у склад [[Доцішскі сельсавет|Доцішскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 41 км на захад ад Воранава, за 35 км ад чыгуначнай станцыі Бастуны, аўтамабільная дарога на [[Радунь]]. == Назва == Назва ад назвы ракі [[Нача (прыток Дзітвы)|Начы]], на якой паселішча ўзнікла. Даследчыкі мяркуюць аб яе балцкім або славянскім паходжанні. == Гісторыя == Археалагічныя помнікі тыпу Нача (I тысячагоддзе н.э.) звязваюць з [[яцвягі|яцвягамі]]. Першы пісьмовы ўспамін пра Начу як уладанне [[Касцевічы|Касцевічаў]] датуецца 1517 годам. У 1529 годзе [[Януш Касцевіч]] заснаваў у мястэчку касцёл і перанёс сюды цэнтр парафіі з Дубічаў. Пазней мясцінай валодалі [[Кішкі]], [[Радзівілы]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Нача ўвайшла ў склад [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі (1631) тут існавала татарскае пасяленне (цяпер жывуць толькі ў суседняй вёсцы Некрашунцы). У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Нача апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Каняеўскай воласці Лідскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Станам на 1886 год у мястэчку было 16 двароў, касцёл, 3 карчмы, крама, таржок. Паблізу вёскі знаходзяцца могільнікі бронзавага і жалезнага вякоў і каменныя магілы XII—XIV стагоддзяў. Пры іх абследаванні ў 1903 годзе [[Вандалін Шукевіч|Вандалінам Шукевічам]], знойдзеныя жалезныя нажы, каменныя сякеры, бронзавыя бранзалеты, шыйныя грыўні. З 1631 года ў вёсцы размяшчалася сядзіба архітэктара Людвіга Долгірда. У лютым 1863 года ў вёсцы фарміраваўся паўстанцкі атрад [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]]<ref>{{артыкул|аўтар=Швед В. В.|загаловак= Ваенны начальнік Лідскага павета|спасылка= http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/narbutt_l/02/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82.html|выданне= Памяць: Ліда. Лідскі раён: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2004|старонкі=}}</ref>. На мяжы XIX—XX стагоддзяў у вёсцы знаходзілася сядзіба Вандаліна Шукевіча<ref>{{кніга|аўтар= Maria Magdalena Blombergowa.|загаловак= WANDALIN SZUKIEWICZ. Syn Ziemi Lidzkiej ― Badacz i Społecznik (1852 - 1919)|спасылка=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html|месца= Warszawa-Lida|выдавецтва=|год=2010|старонак=|isbn=}}</ref>. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Нача трапіла ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Лідскім павеце [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У 1939 годзе Нача ўвайшла ў склад [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года стала цэнтрам сельсавета [[Радунскі раён|Радунскага раёна]] (з 25 снежня 1962 года — у Воранаўскім раёне). Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1998 год у вёсцы 173 двары. Да 5 кастрычніка 2007 года вёска ўваходзіла ў склад [[Нацкі сельсавет (Воранаўскі раён)|Нацкага сельсавета]]<ref>[http://busel.org/texts/cat5ke/id5swsyub.htm Решение Гродненского областного Совета депутатов от 5 октября 2007 г. № 48 «О решении вопросов административно-территориального устройства Вороновского района»]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1886 год — 272 чал. * 1998 год — 445 чал.{{sfn|ЭГБ|1999|с=311}}. * 2009 год — 453 чал. == Інфраструктура == У Начы працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, фельчарска-акушэрскі пункт, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == * [[Нача (археалагічныя помнікі)|Археалагічныя помнікі]] тыпу Нача (урочышчы Плітніца, Плітніца, Рудня, Зубішкі, Чапуляны) прадстаўлены грунтавымі могільнікамі і пахаваннямі ў каменных скрынях. * Капліца-пахавальня [[В. А. Шукевіч]]а (пачатак XX стагоддзя) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Нача)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1910) * Магіла [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Нача. Касцёл (07).jpg|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі Нача. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (04).jpg|Брама касцёла Нача. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (05).jpg|Званіца касцёла 033-317 Нача, усыпальница, снято 11 декабря 2004.jpg|Капліца-пахавальня Шукевічаў Нача. Карчма (01).jpg|Карчма Нача. Касцёл. Помнік паўстанцам (01).jpg|Помнік паўстанцам </gallery> == Страчаная спадчына == [[Файл:Nača, Biezzahannaha Začaćcia. Нача, Беззаганнага Зачацьця (1900).jpg|thumb|Стары касцёл, фота пачатку XX стагоддзя]] * Касцёл (XVIII стагоддзе) * [[Карчма (Нача)|Карчма]] (XIX стагоддзе) == Вядомыя асобы == * [[Станіслаў Юндзіл]] (1761—1847) * [[Тэадор Нарбут]] (1784—1864) * [[Вандалін Шукевіч]] (1852—1919) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|Нача||245}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Нача||311}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|853—854|Nacza}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|148913|Нача, вёска}} * {{radzima2|nacha|Нача}} {{Доцішскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Доцішскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Нача (Воранаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] af9doucfuuj20b1vghhzf3mzj0ds7f2 Грэка-персідскія войны 0 233275 5149840 4672075 2026-06-02T10:11:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149840 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |канфлікт =Грэка-персідскія войны |выява = Map Greco-Persian Wars-en.svg |загаловак =Карта перыяду наступу персідскага войска |дата =499–449 да н.э. |вынік = Перамога грэкаў ([[Каліеў мір]]) |змены = [[Старажытная Македонія|Македонія]], [[Фракія]] і [[Іонія]] атрымалі незалежнасць ад [[Імперыя Ахеменідаў|Персіі]] |месца =кантынентальная [[Грэцыя]], [[Фракія]], [[Эгейскія астравы]], [[Малая Азія]], [[Кіпр]] і [[Старажытны Егіпет|Егіпет]] |праціўнік1 =[[Старажытныя Афіны|Афіны]], [[Спарта]] і саюзныя грэчаскія [[Поліс (антычнасць)|полісы]] |праціўнік2 =[[Імперыя Ахеменідаў]]<br />[[Старажытная Македонія]] (пачатковая фаза) |камандзір1 =[[Мільтыяд]]<br />[[Фемістокл]]<br />[[Леанід I]] †<br />[[Паўсаній]]<br />[[Кімон]] †<br />[[Перыкл]] |камандзір2 =[[Артаферн I]]<br />[[Даціс]]<br />[[Артаферн II]]<br />[[Ксеркс I]]<br />[[Мардоній]] †<br />[[Гідарн]]<br />[[Артабаз I|Артабаз]]<br />[[Мегабіз]] }} '''Грэка-персідскія войны''' (з перапынкамі [[500 да н.э.]] — [[449 да н.э.]]) — войны паміж [[Дзяржава Ахеменідаў|Персіяй]] і [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскімі]] [[Поліс (антычнасць)|полісамі]] (гарадамі-дзяржавамі), якія адстойвалі сваю незалежнасць. Прычынай вайны была дапамога ваеннымі караблямі [[Старажытныя Афіны|Афінамі]] і [[Эрэтрыя]]й з вострава [[Эўбея]] [[Іанійскае паўстанне|пяцістам паўсталым супраць персідскага панавання]] грэчаскім полісам у [[Малая Азія|Малай Азіі]]. Асноўнай крыніцай па гісторыі грэка-персідскіх войнаў з’яўляецца «Гісторыя» [[Герадот]]а, якая змяшчае апісанне падзей да [[478 да н.э.]] уключна. Аб ходзе ваенных дзеянняў у сярэдзіне V ст. да н.э. коратка паведамляе [[Фукідыд]] у «Гісторыі Пелапанескай вайны». Апавяданні аб асобных момантах вайны сустракаюцца ў творах трагіка [[Эсхіл]]а і ў «Афінскай палітыі» [[Арыстоцель|Арыстоцеля]]. З пазнейшых гісторыкаў аб гэтым перыядзе распавядае [[Дыядор Сіцылійскі]], а таксама [[Плутарх]], які напісаў некалькі біяграфій палітычных і ваенных дзеячаў таго часу ([[Фемістокл]]а, Арыстыла, [[Кімон]]а). Цікавы матэрыял утрымліваюць нешматлікія надпісы, якія адносяцца да V ст. да н.э. Нарэшце, у 1938—1939 гг. былі праведзены археалагічныя раскопкі на полі [[Бітва пры Фермапілах|бою пры Фермапілах]], якія далі каштоўныя звесткі. Вельмі цікавыя таксама вынікі раскопак магільнага пагорка на марафонскім полі ў [[Атыка|Атыцы]] (1940-я гады). == Гістарычныя крыніцы == Амаль усе звесткі пра грэка-персідскія войны ў цяперашні час паходзяць выключна з грэчаскіх крыніц. Асноўная з гэты крыніц — праца [[Герадот]]а «Гісторыя», якая абрываецца на падзеях [[478 да н.э.|478 года да н.э]]<ref>[[Герадот]]. Гісторыя. IX.121.</ref>. Старажытнагрэчаскі гісторык, празваны «бацькам гісторыі»<ref>[[Цыцэрон]]. Аб законах. I, 5.</ref>, нарадзіўся ў [[484 да н.э.|484 годзе да н.э.]] у [[Галікарнас]]е, грэчаскай калоніі на малаазійскім узбярэжжы, якое ў той час знаходзілася пад уладай [[Імперыя Ахеменідаў|імперыі Ахеменідаў]]. У сваёй кнізе, напісанай у [[440 да н.э.|440]]-[[430 да н.э.|430 гадах да н.э.]], Герадот спрабаваў прасачыць паходжанне грэка-персідскіх войнаў, якія ў той час былі нядаўняй гісторыяй<ref name = hxvi>Holland, pp. ''xvi''—''xvii''.</ref>. Некаторыя пазнейшыя старажытныя гісторыкі, пачынаючы з [[Фукідыд]]а, крытыкавалі Герадота<ref>Фукідыд. Гісторыя Пелапанескай вайны. [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+1.22 I, 22]{{ref-en}}</ref><ref name = Fin15>Finley, p. 15.</ref>. Але, тым не менш, Фукідыд вырашыў пачаць сваю гісторыю з месца, дзе спыніўся Герадот (аблога Сэстаса), і лічыў сваю працу досыць дакладнай, якая не мела патрэбы ў перапісванні або выпраўленні<ref name = Fin15/>. [[Плутарх]] крытыкаваў Герадота ў сваім [[эсэ]] «Аб зламыснасці Герадота», папракаючы яго ў адсутнасці належнага патрыятызму, у прыватнасці таму, што ён абыякава паставіўся да такога подзвігу [[Ахейцы|ахейцаў]], як заваяванне [[Троя|Іліона]]<ref>Holland, p. ''xxiv''.</ref>. Негатыўнае стаўленне да Герадота было перададзена [[Еўропа|Еўропе]] [[Рэнесанс|эпохі Адраджэння]], хоць ён па-ранейшаму заставаўся добра чытаным. Аднак пачынаючы з [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] рэпутацыя старажытнагрэчаскага гісторыка была рэабілітаваная археалагічнымі знаходкамі, якія неаднаразова пацвярджалі яго версію тых падзей<ref name=h377>Holland, p. 377.</ref>. На сёння пераважная большасць даследчыкаў лічыць, што Герадот здзейсніў выдатную працу ў сваёй працы «Гісторыя», але да некаторых яе канкрэтных дэталяў (у прыватнасці, колькасці войскаў і даты) варта ставіцца з доляй скептыцызму<ref name = h377/>. Тым не менш, застаюцца некаторыя гісторыкі, якія лічаць, што Герадот вялікую частку сваёй гісторыі прыдумаў<ref>Fehling, pp. 1—277.</ref>. На жаль, ваенная гісторыя Грэцыі ў перыяд з канца другога персідскага ўварвання ў Грэцыю і да [[Пелапанеская вайна|Пелапанескай вайны]] (479—431 г. да н.э.) не так добра падмацавана старажытнымі крыніцамі, якія захаваліся. Гэты перыяд, які старажытныя навукоўцы часам называюць ''Пентэконтаэтыя'' ({{lang-gr|Πεντηκονταετία}}), быў перыядам адноснага міру і росквіту ў Грэцыі<ref name=Fin16>Finley, p. 16.</ref><ref name=Kag77>Kagan, p. 77.</ref>. Самая значная крыніца для гэтага перыяду — «Гісторыя Пелапанескай вайны» Фукідыда, якая, як правіла, разглядаецца сучаснымі гісторыкамі як надзейная гістарычная крыніца<ref name=Sea264>Sealey, p. 264.</ref><ref name=Fine336> Fine, p. 336.</ref><ref name=Fin29>Finley, pp. 29-30.</ref>. У сваёй працы Фукідыд напісаў толькі пра першыя дваццаць гадоў вайны і трохі інфармацыі аб тым, што адбылося раней<ref>[http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=221 Фукидид (ок. 460 — ок. 400 до н. э.)]</ref>. Аднак яго праца выкарыстоўваецца сёння ў якасці храналагічнай табліцы таго перыяду, на дэталях якой археалагічныя дадзеныя і дадзеныя іншых пісьменнікаў могуць быць аб’яднаныя<!-- <ref name = Sea248*/> -->. == Асноўныя падзеі == [[Файл:AchaemenidMapBehistunInscription.png|міні|Персідская імперыя на мяжы VI—V стагоддзя да н.э.]] Падавіўшы паўстанне ў [[493 да н.э.]], персідская армія пад камандаваннем палкаводца [[Мардоній|Мардонія]] вясной 492 да н.э. пераправілася праз [[Гелеспонт]] для заваёвы [[Грэцыя|Грэцыі]], але пасля гібелі флоту (каля 300 караблёў) падчас буры паблізу [[Афон]]а вымушана была вярнуцца назад, абмежаваўшыся акупацыяй [[Фракія|Фракіі]]. Увесну [[490 да н.э.]] персідская армія пад камандаваннем палкаводцаў [[Даціс]]а і [[Артаферн]]а накіравалася марскім шляхам праз астравы [[Родас]], [[Наксас]] і [[Дэлас]] да [[Эўбея|Эўбеі]] і, захапіўшы яе, высадзілася на марафонскай раўніне, дзе адбылася знакамітая [[бітва пры Марафоне]] ([[490 да н.э.]]), у якой афіняне і платэйцы пад камандаваннем [[Мільтыяд]]а атрымалі значную перамогу над персамі. На працягу 10-гадовага адпачынку ў Афінах па ініцыятыве правадыра дэмакратычнай групоўкі [[Фемістокл]]а быў створаны вялікі флот. Новы паход персаў у [[480 да н.э.]] узначальваў цар [[Ксеркс I|Ксеркс]]. Персідскае войска [[Бітва пры Фермапілах|прарвалася праз горны праход]] [[Фермапілы]], які абаранялі грэкі пад камандаваннем [[Спарта|спарта]]нскага цара Леаніда, спустошылі [[Беотыя|Беотыю]], [[Атыка|Атыку]] і разбурылі [[Афіны]]. Аднак у тым жа годзе персідскі флот пацярпеў [[Бітва пры Саламіне|цяжкую паразу]] каля вострава [[Саламін]]. У [[479 да н.э.]] пры [[Платэі|Платэях]] было разгромлена сухапутнае войска персаў. У гэты ж час персідскі флот пацярпеў паразу ля мыса Мікалая. Гэтыя перамогі, па сутнасці, вырашылі вынік Грэка-персідскіх войнаў: персы вымушаныя былі ачысціць тэрыторыю Грэцыі, а грэкі перанеслі ваенныя дзеянні ў раён [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] і ў Малую Азію. У 470-х гадах да н.э. саюзная грэцкая армія пад камандаваннем афінскага палкаводца [[Кімон]]а атрымала некалькі перамог, захапіла ўзбярэжжа [[Фракія|Фракіі]], шэраг астравоў Эгейскага мора і Візантыі і ў [[469 да н.э.]] нанесла поўнае паражэнне персам у бітве пры вусці р. {{нп3|Кёпрючай|Эўрымедонт|ru|}}. Аднак ваенныя дзеянні з працяглымі перапынкамі вяліся да [[449 да н.э.]], калі ў бітве пры Саламіне (на [[Кіпр]]ы) грэкі атрымалі вялікую перамогу. Пасля гэтага з Персіяй быў заключаны так званы Каліеў мір (названы імем афінскага ўпаўнаважанага), па якім Персія пазбаўлялася сваіх уладанняў у Эгейскім моры, Гелеспонце і Басфоры і прызнавала за полісамі Малой Азіі палітычную незалежнасць. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Greco-Persian Wars}} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/81315 Большая советская энциклопедия]{{ref-ru}} * [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/GREKO-PERSIDSKIE_VONI.html Энциклопедия «Кругосвет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100817100252/http://krugosvet.ru/enc/istoriya/GREKO-PERSIDSKIE_VONI.html |date=17 жніўня 2010 }}{{ref-ru}} * [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st007.shtml Греко-персидские войны]{{ref-ru}} * [http://www.bibliotekar.ru/encW/100/5.htm Соколов Б. В. Греко-персидские войны (492—449 годы до н.э.)]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20030410001501/http://legends.by.ru/wars/10.htm Кампании греко-персидских войн]{{ref-ru}} == Літаратура == * {{cite book | last=Fehling | first=Detlev | title=Herodotus and his 'sources': Citation, invention, and narrative art | url=https://archive.org/details/herodotushissour0000fehl | publisher=Francis Cairns | year=1989 | isbn=0905205707}} * {{cite book | last=Fine | first=John Van Antwerp | title=The ancient Greeks: a critical history | url=https://archive.org/details/ancientgreeks00john | url-access=registration | publisher=Harvard University Press | year=1983 | isbn=0-674-03314-0}} * {{cite book | last=Finley | first=Moses | title=Thucydides – History of the Peloponnesian War (translated by Rex Warner) | chapter=Introduction | publisher=Penguin | year=1972 | isbn=0-14-044039-9 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/historyofpelopo000thuc }} * {{cite book | last=Holland | first=Tom | title=Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West | url=https://archive.org/details/persianfirefirst00holl_0 | publisher=Abacus | year=2006 | isbn=0-385-51311-9}} * {{cite book | last=Kagan | first=Donald | title=The Outbreak of the Peloponnesian War | publisher=Cornell University Press | year=1989 | isbn=0-8014-9556-3 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/isbn_9780801405013 }} * {{cite book | last=Sealey | first=Raphael | title=A history of the Greek city states, ca. 700–338 B.C. | publisher=University of California Press | year=1976 | isbn=0-520-03177-6 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/historyofgreekci00raph }} [[Катэгорыя:Войны Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Грэка-персідскія войны| ]] [[Катэгорыя:Войны V стагоддзя да н.э.]] 2u072un4b6r0ugv57pp3wjxaxwbbmnw Грышаны (Віцебскі раён) 0 234971 5149834 5142553 2026-06-02T09:55:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149834 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Грышаны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Грышаны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 07|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Лятчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035544 }} '''Грышаны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hryšany}}, {{lang-ru|Гришаны}}) — [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскага сельсавета]]. У 2011 годзе частка тэрыторыі вёскі Грышаны ўключана ў склад [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лятчанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лятчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] cggshfpyvjtrcdguh7bh2o8ir7gjewh Глыбачка (Глыбачанскі сельсавет) 0 239253 5149768 5128725 2026-06-01T22:54:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149768 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Глыбачка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 16|lat_sec = 19.0 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 58|lon_sec = 20.0 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Ушацкі |сельсавет = Глыбачанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 827 |год перапісу = 1996 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} {{Значэнні2|Глыбачка}} '''Глы́бачка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hlybačka}}, {{lang-ru|Глыбочка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038978&q_id=4341834|title=Решение Ушачского районного Совета депутатов от 18 февраля 2011 года № 50 "О преобразовании сельского населенного пункта Глыбочка Глыбоченского сельсовета в агрогородок Глыбочка Глыбоченского сельсовета"|url-status=dead}}</ref> ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 40 км у напрамку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Ушачы]], за 85 км ад [[Віцебск]]а<ref name="bel5">{{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref>, каля паўночна-заходняга берага возера [[Рукшанскае]]. == Насельніцтва == * 1996 год — 827 жыхароў, 336 двароў<ref name="bel5" />. == Славутасці == * [[Брацкая магіла (Глыбачка)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]] — {{ГККРБ 4|213Д000788}}. * [[Глыбачанскія валуны]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Апекі Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Рукшаніцы)|Касцёл Апекі Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1804) — помнік драўлянага народнага дойлідства з рысамі барока. == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Генадзь Міхайлавіч Гарбук]] (1934—2018) — беларускі акцёр, [[народны артыст Беларусі]] (1980). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||306—307}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Ушачский район: карта. Ушачи: план|адказны=Редактор: С. Н. Саратова|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Глыбачанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Глыбачанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ушацкага раёна]] [[Катэгорыя:Глыбачка (Глыбачанскі сельсавет)| ]] bpf3evp3jo36sizvssl72atsoh1bqkm Галоўчыцы (Чэрыкаўскі раён) 0 244104 5149604 5039611 2026-06-01T14:32:03Z OrganizedEland435 169109 5149604 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Галоўчыцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галоўчыцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 27|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Чэрыкаўскі |сельсавет = Вепрынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243045500 }} '''Гало́ўчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haloŭčycy}}, {{lang-ru|Головчицы}}) — [[вёска]] ў [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вепрынскі сельсавет|Вепрынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Згадваецца ў 1668 годзе як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У 1986 годзе ў сувязі [[Аварыя на ЧАЭС|аварыі на ЧАЭС]] большая частка насельніцтва з вёскі з'ехала. На гэты момант у вёсцы жыве адзін чалавек, гэта адбылося не раней за 2018 год. == Насельніцтва == * 1999 год — 39 чалавек * 2009 год — 14 чалавек * 2026 год — 1 чалавек == Інфраструктура == У вёсцы знаходзілася школа і крама. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.svaboda.org/content/nas-niama-i-vioski-takoj-niama-haloucycy/26967687.html «Нас няма, і вёскі такой няма, але мы тут жывём» — рэпартаж з «чарнобыльскай» вёскі Галоўчыцы] {{Вепрынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вепрынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрыкаўскага раёна]] 3xhk5tl0eiwmiy28vfdxa1h5ejbdoql Горваль 0 248073 5149778 5055237 2026-06-02T03:01:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149778 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Горваль |выява = Horvaĺ_(3).jpg |подпіс = |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет2 = Глыбаўскі |дата заснавання = XII ст. |першае згадванне = XV ст. |нацыянальны склад = [[беларусы]] |канфесійны склад = [[Праваслаўе|праваслаўныя]] |add1n = [[Рака]] |add1 = [[Бярэзіна]] |add2n = [[Аўтобусны прыпынак]] |add2 = Горваль |add3n = Аддзяленне [[Пошта|паштовай]] [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]] |add3 = перасоўнае-6 ([[Горад|г.]] [[Рэчыца]]) |OpenStreetMap = 243043183 }} '''Го́рваль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Horvaĺ}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Глыбаўскага сельсавета]]. Старадаўняе [[мястэчка]] Рэчыччыны. == Геаграфія == Размешчана на правым беразе Бярэзіны, за 30 км на паўночны захад ад [[Рэчыца|Рэчыцы]] і чыгуначнай станцыі [[Рэчыца (станцыя)|Рэчыца]] (лінія [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]). Асфальтаваная [[дарога]] злучае вёску з [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашой]] {{Таблічка-by|Р|82}} [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] — [[Парычы]] — [[Рэчыца]]. Забудова складаецца з простай вуліцы з 3 завулкамі, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад (уздоўж ракі) і забудаванай драўлянымі сядзібамі. == Назва == Паводле слоўнікаў XVIII—XIX стст., ''горваль'' (наз. муж. роду) — бурбалка на [[Вада|вадзе]]<ref>Церковный словарь. — [[Масква|Москва]]: [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Императорский московский университет]], [[1773]]. — С. [https://books.google.by/books?id=XXNpAAAAcAAJ&pg=PA67&lpg=PA67&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C+%D0%BF%D1%83%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8C&source=bl&ots=k0LBUYkqwW&sig=4tLWIHICcBu-S04oLguaKdXpbX8&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwiR1riQz93TAhXMkiwKHWUQAOMQ6AEIKzAC#v=onepage&q&f=false 67]. {{ref-ru}}</ref>. У канцы XVIII ст. слова ўжо пазначалася як старадаўняе. == Гісторыя == === Старажытнасць === Вынікі [[Археалогія Беларусі|археалагічных]] даследаванняў паказваюць, што першыя паселішчы [[Чалавек|людзей]] на месцы вёскі існавалі ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынным часе]], задоўга да ўтварэння Горвалі. У цэнтры вёскі выяўлена стаянка, якая адносіцца да позняга перыяду [[Каменны век|каменнага веку]] — [[неаліт]]у (4-е — 2 тысячагоддзі да н. э.). У вёсцы маюцца 2 [[Гарадзішча|гарадзішчы]]. Больш раннім з іх з’яўляецца тое, якое абазначаюць як гарадзішча-2. Яно знаходзіцца на заходняй ускраіне вёскі. Першапачаткова гэта гарадзішча было заселена ў [[Жалезны век|жалезным веку]] — у часы [[Мілаградская культура|мілаградскай]] ([[VII стагоддзе да н.э.|VII]] — [[II стагоддзе да н.э.|II]] [[Стагоддзе|стагоддзі]] да н. э.) і [[зарубінецкая культура|зарубінецкай]] (II ст. да н. э. — [[II стагоддзе|II ст. н. э.]]) [[Археалагічная культура|культур]]<ref name="К.">''Ксяндзоў, У.'' Горваль, група археалагічных помнікаў / У. Ксяндзоў, Г. Штыхаў // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларус. Энцыкл.]]; Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.; [[Мастак|Маст.]] Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], [[1996]]. — С. 88. ISBN 985-11-0041-2.</ref>. === У Сярэднявеччы === Гарадзішча-2 было паўторна заселена ў перыяд Высокага Сярэднявечча (X—XIII ст.). Паводле археалагічных звестак, умацаванае паселішча на гарадзішчы і побач з ім існавала ўжо ў XII—XIII ст. Верагодна, уваходзіла ў [[Рэчыцкая воласць|Рэчыцкую воласць]] [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]]. У 1239 г. Чарнігаўскае княства было спустошана [[Мангола-татарскае нашэсце|татара-мангольскімі заваёўнікамі]], яго землі трапілі пад уладу [[Залатая Арда|Арды]]. За 0,3 км на ўсход ад вёскі існуе курганны могільнік X—XIII ст. У сярэдзіне XIV ст. землі Чарнігаўскага княства былі далучаны да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[Пісьмовасць|пісьмовых]] [[Гістарычная крыніца|крыніцах]] Горваль упершыню згадваецца ў «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», які складзены ў канцы XIV ст., верагодна, у [[Кіеў|Кіеве]] (захаваўся ў летапісах XV ст.): {{Пачатак цытаты}} А се [[Вялікае Княства Літоўскае|Литовьскыи]]: […] [[Орша|Рша]] камен. Горволь. [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свислочь]]. [[Лукомль]]. [[Лагойск|Логоско]]. […] <small>([[Старажытнаруская мова|Ст-руск.]])</small> {{Канец цытаты|крыніца=''[[Археаграфія|Археаграфічны]] спіс [[Вялікі Ноўгарад|Навагародскага]] I-га [[летапіс]]у малодшага зводу''<ref>''Тихомиров, М. Н.'' Русское летописание. — [[Масква|Москва]]: Наука, [[1979]]. — С. [http://www.russiancity.ru/books/b72.htm 95.] {{ref-ru}}</ref>.}} «[[ВКЛ|Літоўскімі]]» гэты [[дакумент]] называе гарады [[ВКЛ]] — [[Беларусы|беларускія]], а таксама ўласна [[Літва|літоўскія]] са значнай колькасцю [[Усходнія славяне|усходнеславянскага]] [[насельніцтва]]<ref>''Тихомиров, М. Н.'' Русское летописание. — Москва: Наука, 1979. — С. [http://www.russiancity.ru/books/b72.htm 110.] {{ref-ru}}</ref>. У канцы XIV — пачатку XV ст. Горваль вылучаны ў якасці цэнтра асобнай воласці, якая ахоплівала абодва берагі [[Дняпро|Дняпра]] і Бярэзіны<ref name=Н.>''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В.]]'' Горваль, вёска // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 88.</ref>. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|thumb|80px|left|[[Герб]] Манівідаў «[[Ляліва (герб)|Ляліва]]».]] Пры вялікім князе [[Вітаўт|Вітаўце]] горвальскім [[Маёнтак|маёнткам]] валодаў першы [[Ваяводы віленскія|намеснік віленскі]] [[Войцех Манівід]] (удзельнік [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]). Каля 1424 г. уладальнікам становіцца, відаць, яго сын — [[Ваяводы троцкія|намеснік троцкі]], затым [[Віленскае ваяводства|віленскі]] [[Івашка Манівідавіч|Іван]], а ў [[1458]] — адзін з унукаў: [[Войцех Янавіч Манівід|Войцех]] ([[Ваяводы новагародскія|намеснік навагародскі]]), альбо Ян<ref>''Кондратьєв, І.'' В. [http://shron.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Rozumovski_zustrichi_zbirnyk_naukovykh_prats.pdf Володарі Любеча за часів Великого Князівства Литовського]{{Недаступная спасылка}} // Розумовські зустрічі. № 3. — [[Чарнігаў|Чернігів]]: Сіверський центр післядипломної освіти, [[2016]]. — С. 194—203. ISSN 2409—2037. {{ref-ua}}</ref>. Па згасанні роду Манівідаў Горваль — [[Дзяржаўная ўласнасць|дзяржаўнае ўладанне]]. === У Новы час === [[Файл:Herb Swiat.jpg|thumb|left|80px|Герб Шалухаў «Свет».]] [[Файл:POL COA Giedroyć.svg|thumb|80px|Герб [[Род Гальшанскіх|Гальшанскіх]] «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]».]] [[Файл:Arms of the House of Sforza.svg|thumb|left|80px|Герб роду [[Дынастыя Сфорца|Сфорца]].]] [[Файл:POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg|thumb|80px|Герб Сангушкаў «[[Герб «Пагоня»|Пагоня]] [[ВКЛ|літоўская]]».]] [[Файл:Banner of Rečyca paviet.svg|thumb|100px|[[Харугва]] [[Рэчыца|Рэчыцкага]] [[павет]]у.]] У 1500—1537 гг., у час знаходжання суседняй Гомельскай воласці ў складзе [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]], Горваль меў важнае абарончае значэнне на мяжы з апошняй. У [[1503]] у дамове паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] паселішча называецца мястэчкам. Пад [[1510]] Горваль значыцца як цэнтр воласці на гасцінцы [[Бабруйск]] — [[Чарнігаў]]. Паводле дакументальных звестак, за гэтыя гады Горвальская воласць 5 разоў падверглася маскоўскім набегам, напрыклад, у [[1525]] «многія сёлы [[Мазыр]]скія і воласці [[Стрэшын]]скую і Горвальскую зваявалі, статкі людзей парабавалі, людзей пакатавалі а іншых пасяклі а многіх у [[палон]] павялі»<ref>[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10296-t-35-1882#page/732/mode/flip-book/zoom/6 Сборник Императорского Русского исторического общества. — Санкт-Петербург: тип. Ф. Елеонского и К°, 1882. — Т.35. — С. 697—698. {{ref-ru}}]</ref>. Здараліся таксама напады [[Крымскае ханства|крымска-татарскіх]] войск. Для абароны быў пабудаваны [[Горвальскі замак]]. Ён існаваў у [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст., размяшчаўся на [[Усход|ўсходняй]] ускраіне паселішча, на правым беразе [[Бярэзіна|ракі]]. Ад яго захавалася горвальскае гарадзішча-1 (замчышча). Горвальскі маёнтак, які з’яўляўся дзяржаўнай уласнасцю, даваўся ў валоданне [[дзяржаўца]]м (вялікакняжацкім намеснікам). З [[1528]] дзяржаўцам горвальскім быў [[баяры]]н Багдан Шалуха, з [[1531]] — [[князь]] [[Януш Юр’евіч Гальшанскі-Дубровіцкі|Я. Ю. Гальшанскі-Дубровіцкі]], потым уладальніцай маёнтку была [[Вялікі князь ВКЛ|вялікая княгіня]] [[Бона Сфорца]]. Падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Вялікім Княствам Маскоўскім 1534—1537 гадоў]] Горваль у [[1535]] зруйнавалі і спалілі [[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскія]] захопнікі. У [[1543]] князь ковельскі Васіль Міхайлавіч Сангушка атрымаў у Боны Сфорцы маёнткі Горваль, [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] і [[Смальяны|Смаляны]] ў абмен на [[Ковель]]; з гэтага часу Горваль знаходзіўся ў валоданні [[Сангушкі|Сангушкаў]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай [[1565]]—[[1566]] мясцовасць увайшла ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. З [[1 ліпеня]] [[1569]] года Горваль у выніку [[Люблінская унія|аб’яднання]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім Каралеўствам]] — у створанай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У час [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны 1648—1651 гг.]] атрад [[Узброеныя сілы|войск]] ВКЛ пад камандаваннем [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка вялікага літоўскага]] Рыгора Лукашавіча [[Святаполк-Мірскія|Мірскага]] ў [[1648]] г. пацярпеў паражэнне пад Горвалем на пераправе праз Бярэзіну ад казацкага [[Полк|палка]] [[Гетманшчына|Гетманшчыны]], якім камандаваў [[палкоўнік]] [[Філон Гаркуша|Ф. Гаркуша]]. Напачатку [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускім царствам 1654—1667 гг.]] Горваль ў [[лістапад]]зе [[1654]] спалілі войскі наказнога [[гетман]]а [[Запарожскія казакі|запарожскага]] [[Іван Нікіфаравіч Залатарэнка|І. Н. Залатарэнкі]] (знаходзіліся на службе ў маскоўскага цара). У [[1661]] Горваль згадваецца ў [[Геаграфія|геаграфічным]] трактаце «Падарожжа ў [[Рускае царства|Масковію]]» [[барон]]а Аўгустына Майерберга і Гарацыя Вільгельма Кальвуччы, [[Пасол|паслоў]] [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|Рымскага імператара]] — хоць [[шлях]] [[пасольства]] не пралягаў праз [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыччыну]], аўтары адзначылі Горваль як паселішча ля ўпадзення Бярэзіны ў Дняпро<ref>[http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/ Путешествiе въ Московiю барона Августина Майерберга и Горацiя Вильгельма Кальвуччи, пословъ Августѣйшега Римскаго Императора Леопольда къ Царю и Великому Князю Алексѣю Михайловичу въ 1661 году, описанное самимъ барономъ Майербергомъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/ |date=30 верасня 2020 }}. — Москва: [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Университетская]] [[Друкарня|типография]], [[1874]]. — 260 с. {{ref-ru}}</ref>. З [[1698]] г. мясцовасць згадваецца як [[маёнтак]] [[Віленскі капітул|Віленскага капітула]] (калегіі пры [[Каталіцтва|каталіцкім]] [[епіскап]]е). У [[1731]] г. маёнтак Горваль налічваў 294 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымы]]. Пад [[1784]] г. у мястэчку згадваецца [[Царква (збудаванне)|царква]], маёнтак уключаў 13 вёсак і 5 [[Слабада (паселішча)|слабод]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Горваль апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]], у Рэчыцкім павеце Чарнігаўскай, з [[1796]] — [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Стаяў на шляху [[Віцебск]] — [[Магілёў]] — Кіеў<ref>''Бутурлин, Д. П.'' История нашествия императора Наполеона на Россию в 1812-м году. — Ч. 1. — [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]]: Военная [[Друкарня|типография]], [[1837]]. — С. [https://books.google.by/books?id=CwWPBQAAQBAJ&pg=PA114&lpg=PA114&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=SlltTxAWNU&sig=6D_5JShXIsdt0zQuOlDlIugEsvc&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjIxbvgwOLTAhWFJZoKHeSBAR0Q6AEIKzAC#v=onepage&q&f=false 114], [https://books.google.by/books?id=VKRKAQAAMAAJ&pg=PA116&lpg=PA116&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=wbXMX2y-wh&sig=QHksdbRNU3quB77_Lsh04pVBDsQ&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjIxbvgwOLTAhWFJZoKHeSBAR0Q6AEIJjAB#v=onepage&q&f=false 116]. {{ref-ru}}</ref>. Пасля [[Вайна 1812 года|вайны паміж Францыяй і Расійскай Імперыяй 1812 г.]] згадваецца ў [[Снежань|снежні]] [[1813]] сярод пунктаў, у якіх былі размешчаны [[Руская імператарская армія|расійскія войскі]]<ref>Акты, документы и материалы для политической и бытовой истории 1812 г., собранные и изданные по поручению Его Императорского Высочества Великого князя Михаила Александровича / под ред. К. А. Военского. — Санкт-Петербург: [[Друкарня|тип.]] Штольценбурга, [[1909]]. — Т. 1. — 582, IX с. — (Сб. Императ. ист. о-ва. Т. 128). — С. [https://books.google.by/books?id=CIkVAwAAQBAJ&pg=PA98&lpg=PA98&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=Rb_xlZdcys&sig=g55onxWa_424KngMPZ-fxq4OgOA&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjo-rC6y-LTAhWiApoKHfMlAwUQ6AEIITAA#v=onepage&q&f=false 98.] {{ref-ru}}</ref>. Горвальскі маёнтак быў канфіскаваны ў ліку маёнткаў [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкай]] царквы, з [[1835]] г. знаходзіўся ў валоданні паноў Халадоўскіх. У мястэчку дзейнічала драўляная царква [[Тройца|Прасвятой Тройцы]] (у ёй захоўваліся метрычныя [[Кніга|кнігі]] з [[1792]]), капітальна адрамантаваная ў [[1851]]. Станам на [[1858]] у мястэчку было 126 двароў, на [[1859]] — 85<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} — С. 379.</ref>. 3 [[1861]] Горваль — цэнтр воласці. У [[1864]] тут адкрылася народнае вучылішча. У [[1882]] маёнтак набыў Г. Ф. Менгдэн, праз 6 гадоў — П. А. Зубаў. На 1882 г. у Горвалі каля 100 двароў, насельніцтва працавала на лесасплаве і ў [[Гандаль|гандлі]] — уніз па рацэ прадавалася [[Збожжавыя культуры|збожжа]] і лесаматэрыялаў на 500 тыс. [[Расійскі рубель|руб.]] [[серабро]]м у год, меліся [[Сяло|сельская]] школа і валасная бальніца, праз мястэчка праходзіў [[Пошта|паштовы]] тракт Бабруйск — Рэчыца; у воласці 12 вясковых старостваў, 25 вёсак, 1087 жыхароў [[Мужчына|мужчынскага]] полу<ref name=H.>Horwal // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} — S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/157 157] {{ref-pl}}</ref>. У [[1885]] у склад Горвальскай воласці ўваходзіла 15 паселішчаў з 471 дваром; працавала паштовая кантора. Паводле вынікаў [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] [[1897]] існавалі царква, 2 [[Малітва|малітоўныя]] дамы, народнае вучылішча, прыстань, [[хлеб]]азапасны [[магазін]], 21 [[крама]], гандлёвы рад, заезны двор, [[карчма]]. На стромкім беразе Бярэзіны размяшчалася сядзіба маёнтка, якую ад мястэчка аддзялялі [[парк]] і [[Садавіна|пладовы]] [[сад]]. [[Файл:Horval._Горваль_(I._Sierbaŭ,_1912).jpg|thumb|Царква ў Горвалі. <small>[[Фатаграфія|Фота]]: [[І. Сербаў]], [[1912]].</small>]] Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг. у Расійскай імперыі]] у [[Снежань|снежні]] [[1905]] адбылося [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. З [[25 сакавіка]] [[1918]] года Горваль — у абвешчанай [[БНР|Беларускай Народнай Рэспубліцы]]. [[Файл:Horval. Горваль (1918).jpg|thumb|Выгляд на Горваль з боку ракі. <small>1918.</small>]] У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[сакавік]]у — снежні [[1918]] г. мястэчка было [[Акупацыя|акупавана]] [[Германская імперыя|германскімі]] войскамі. Згодна германа-украінскай дамове ад [[2 студзеня]] 1918, Рэчыцкі павет пад канец сакавіка 1918 германскія ўлады перадалі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]], ён быў уключаны ў [[Дрыгавіцкая зямля|Дрыгавіцкую зямлю]] [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>''Голубева, В.'' [http://www.rw.by/corporate/press_center/reportings_interview_article/2012/09/k_150_letiju_belorusskoj_zhel6/ К 150-летию Белорусской железной дороги. Баста! Год 1918: дорога как объект противоречий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301234118/https://www.rw.by/corporate/press_center/reportings_interview_article/2012/09/k_150_letiju_belorusskoj_zhel6/ |date=1 сакавіка 2021 }} / В. Голубева, В. Мазец // rw.by. — [[2012]]. — [[13 верасня|13 сентября]]. {{ref-ru}}</ref> (з [[29 красавіка]] — [[Украінская Дзяржава]], альбо Гетманат, у якой падзел на землі быў адменены і вернуты падзел на губерні, Рэчыцкі павет быў уключаны ў Кіеўскую губерню, а [[14 жніўня]] — у новаўтвораную [[Палеская акруга|Палескую акругу]]; [[14 снежня]] адноўлена УНР). Супраць германскай акупацыі дзейнічаў Горвальскі [[Партызаны|партызанскі]] атрад, які быў адным з самых значных у [[Гомельскае Палессе|Гомельскім Палессі]]. У жніўні 1918 ён першым з партызанскіх атрадаў гэтага краю пачаў наступленне ў бок [[Гомель|Гомеля]]<ref>''Шекун, О.'' [http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1447839607&archive=&start_from=&ucat=& Изгнание немецких захватчиков из Белоруссии в 1918 году] // [[Гісторыя|Исторический]] [[Часопіс|журнал]]. — [[1944]]. — № 1. — С. 39—46. {{ref-ru}}</ref>. [[30 жніўня]] ў мястэчку пры рэквізіцыі хлеба і фуража былі забіты нямецкі [[афіцэр]] і 3 [[салдат]]а<ref>''Жибарев, П.'' [http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1441922840&archive=&start_from=&ucat=& Борьба партизан Белоруссии против немецких захватчиков в 1918 году] // Исторический журнал. — [[1942]]. — № 5. — С. 19—26. {{ref-ru}}</ref>. У пачатку [[Верасень|верасня]] атрад разграміў нямецкі [[гарнізон]]<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=119226 Сопротивление оккупации] // archives.gov.by. {{ref-ru}}</ref> і [[Украінская Дзяржава|украінскую]] варту ў Горвалі. === У Найноўшы час === [[1 студзеня]] [[1919]] года Горваль у складзе Горвальскай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні ўвайшоў ва ўтвораную [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]]. Пры ўтварэнні [[27 лютага]] 1919 г. [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]], ва [[Беларусь у польска-савецкай вайне|ўмовах савецка-польскай вайны]] і наступлення [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскіх]] войск, усходнія [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускія землі]], у тым ліку Рэчыцкі павет, не былі ўключаны ў [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛБССР]], а перададзены ў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], дзе Рэчыцкі павет увайшоў ва ўтвораную [[20 красавіка]] 1919 [[Гомельская губерня|Гомельскую губерню]]. У час [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] 1919—[[1921]] гг. частку Рэчыцкага павета, у т. л. Горваль, у [[1920]] займалі [[Узброеныя сілы Польшчы|польскія войскі]]. [[10 красавіка]] 1920 г. гэта частка Рэчыцкага павета была ўключана польскай Грамадзянскай управай усходніх зямель ва ўзноўлены ёю [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]], які знаходзіўся ва ўтворанай польскімі ўладамі Брэсцкай акрузе. [[8 снежня]] [[1926]] г. Рэчыцкі павет, у т. л. Горваль, [[Узбуйненне БССР|вернуты]] [[БССР|Беларускай ССР]] (якая была адноўлена [[31 ліпеня]] 1920, уваходзіла з [[30 снежня]] [[1922]] да [[26 снежня]] [[1991]] у [[СССР]], з [[19 верасня]] [[1991]] — [[Рэспубліка Беларусь]]). З [[8 снежня]] 1926 Горваль — цэнтр утворанага [[Горвальскі раён|Горвальскага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] і [[Горвальскі сельсавет|Горвальскага сельсавета]]; [[9 чэрвеня]] [[1927]] у сувязі са скасаваннем Рэчыцкай акругі Горвальскі раён быў уключаны ў [[Гомельская акруга|Гомельскую акругу]]. [[4 жніўня]] [[1927]] Горвальскі раён скасаваны, Горваль — цэнтр сельсавета ў Рэчыцкім раёне Гомельскай акругі ([[26 ліпеня]] [[1930]] акругі былі скасаваны). Пры ўтварэнні абласцей [[15 студзеня]] [[1938]] Горваль у складзе Рэчыцкага раёна быў уключаны ў Гомельскую вобласць. [[27 верасня]] 1938 мястэчкі, як тып населеных пунктаў, былі скасаваны, і Горваль аднесены да вёсак. Працавалі пачатковая школа і школа-сямігодка, хата-чытальня, бальніца, аддзяленне [[Спажывецтва|спажывецкай]] [[Кааперацыя|кааперацыі]], [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскагаспадарчае]] [[крэдыт]]нае таварыства, [[Парасілавая ўстаноўка|паравы]] [[млын]]. У [[Другая сусветная вайна|II сусветную вайну]] ў [[Ліпень|ліпені]] [[1943]] г. вёска [[Пажар|спалена]] [[Нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]], якія загубілі 93 яе жыхароў. [[19 лістапада]] 1943 партызаны разграмілі каля вёскі нямецкую часць і ўтрымлівалі вёску да падыходу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[Горвальская аперацыя]] 1943 г.). Пасля [[Вайна|вайны]] адноўлена. З [[2 красавіка]] [[1959]] года — у Глыбаўскім сельсавеце. Дзейнічалі клуб, [[бібліятэка]], аддзяленне сувязі, [[аптэка]], 2 крамы. == Інфраструктура == Працуе фельчарска-[[Акушэрства|акушэрскі]] пункт. == Насельніцтва == * XIX стагоддзе: 1870 год — 186 Рэвізская душа|рэвізскіх муж. душ; 1882 год — каля 1000 Жыхары|жых.<ref name=H. />; 1892 год — 2146 жых.; 1897 год — 1589 жых. * XX стагоддзе: 1908 год — 1673 жых.; 1940 год — 360 двароў, 1563 жых.; 1959 год — 759 жых.; 1993 год — 138 дв., 250 жых.<ref name=Н. />; 1997 год — 130 дв., 240 жых.; 2004 год — 101 дв. * XXI стагоддзе: 2004 год — 161 жых.<ref>{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref> == Славутасці == === Археалагічныя помнікі === * Стаянка перыяду неаліту, 4 — 2 [[Тысячагоддзе|тыс.]] да н. э. — у цэнтры вёскі, каля могілак (з навакольнай мясцовасці не вылучаецца). Выявіў і абследаваў у [[1977]] г. У. П. Ксяндзоў. [[Культурны пласт]] на большай частцы разбураны [[Вецер|ветравой]] [[Эрозія (геалогія)|эрозіяй]]. Знойдзены [[Крэмень|крамянёвыя]] [[Скрабок|скрабкі]], наканечнікі [[Страла|стрэл]], [[нож]]ападобныя пласціны, [[адшчэп]]ы, фрагменты [[Гліна|гліняных]] вырабаў, упрыгожаных грабеньчата-ямачным [[арнамент]]ам. {{ГККРБ|313В000696}} * Гарадзішча-2 перыяду жалезнага веку і Сярэднявечча, 1-ае тыс. да н.э. — ІI ст. н.э. і XI—XIII ст., катэгорыя 3 (гісторыка-культурныя каштоўнасці [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|рэгіянальнага]] значэння) — на заходнім ускрайку вёскі. Пляцоўка [[Трохвугольнік|трохвугольная]], [[Плошча|пл.]] 600 [[Квадратны метр|м²]]. З боку поля [[Умацаванне|ўмацавана]] [[Вал (фартыфікацыя)|валам]] і [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]]. Даследавала ў [[1958]] г. [[Вольга Мікалаеўна Мельнікоўская|В. М. Мельнікоўская]], у [[1976]] [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. В. Штыхаў]]. Культурны пласт 0,6 м. Знойдзены рэшткі ляпнога [[посуд]]у, [[Ганчарства|ганчарнай]] [[Кераміка|керамікі]] [[XI стагоддзе|XI]]—XIII ст. (у верхняй частцы). {{ГККРБ|313В000697}} * Курганны могільнік перыяду Сярэднявечча, X—XIII ст., катэгорыя 3 — за 300 м на ўсход ад вёскі, на правым беразе р. Бярэзіны. 30 насыпаў вышынёй 0,5 — 2 м, [[дыяметр]]ам 9 — 12 м<ref name=К./>. {{ГККРБ|313В000695}} * Гарадзішча-1 перыяду Сярэднявечча і Новага часу (замчышча), XIII—XVIII ст., катэгорыя 3 — на ўсходнім ускрайку вёскі, на правым беразе р. Бярэзіны. Мае форму, блізкую да [[Чатырохвугольнік|чатырохвугольнай]] (40 × 20 м), з [[Усход|усх.]] боку — сляды земляных [[бастыён]]аў. З [[Поўнач|поўн.]] і [[Поўдзень|поўд.]] ахаваны прыроднымі [[яр]]амі, з усх. — высокім (да 13 м) [[схіл]]ам берага ракі, з напольнага боку — штучнымі ровам і валам. Даследаваў у [[1981]] [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]]<ref>''Ткачоў, М.'' Горвальскі замак // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларус. Энцыкл.]]; Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.; [[Мастак|Маст.]] Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], [[1996]]. — С. 89. ISBN 985-11-0041-2.</ref>. Статус гісторыка-культурных каштоўнасцей нададзены Пастановай [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад [[14 мая|14.05.]][[2007]] № 578<ref name=Г.>[http://icomos.by/belaruskiya-narmatynyya-akty/20-spis-pomnikau/50-gomelskaya-voblasts Гомельская вобласць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925012200/http://icomos.by/belaruskiya-narmatynyya-akty/20-spis-pomnikau/50-gomelskaya-voblasts |date=25 верасня 2017 }} // http://icomos.by.</ref>. Уласнік матэрыяльных аб’ектаў, якім нададзены статус [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] — Глыбаўскі сельскі выканаўчы камітэт<ref>[http://www.files.rechitsa.by/kultura/spisok_kulture.pdf Звесткі аб матэрыяльных аб’ектах Рэчыцкага раёна, якім нададзены статус гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706235616/http://www.files.rechitsa.by/kultura/spisok_kulture.pdf |date=6 ліпеня 2017 }} // rechitsa.by.</ref>. {{ГККРБ|313Д000698}} === Мемарыялы === * Брацкая магіла, 1941—1944 г., катэгорыя 3. Статус гісторыка-культурнай каштоўнасці нададзены Пастановай Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.05.2007 № 578<ref name=Г./>. === Страчаная спадчына === * [[Царква Прасвятой Тройцы, Горваль|Царква Прасвятой Тройцы]] XVIII ст. === Цікавыя факты === * Падобную назву (Горваль, {{lang-fr|Gorouol}}) маюць: рака ў [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]ы (правы [[прыток]] [[Нігер (рака)|р. Нігер]]), вёска і камуна ля гэтай ракі (у [[дэпартамент|дэпартаменце]] Тэра, [[правінцыя]] Цілаберы, Нігер). * Рускі пісьменнік [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] 2 студзеня 1910 года даслаў адказ жыхару Горваля М. Г. Рабкіну на яго ліст, у якім Рабкін пытаў, чаму Л. Талстой у рамане «[[Вайна і мір]]» 2 разы ўжыў зняважліва слова «[[Жыды|жыд]]». Талстой патлумачыў, што слова не мае па сутнасці ніякага іншага значэння, як вызначэнне нацыянальнасці, як ''[[Французы|француз]]'' і т. п., і калі гэта слова, на жаль, атрымала ў апошні час нейкае зняважлівае значэнне, то пісьменнікам ні ў якім выпадку не магло быць ужыта ў гэтым значэнні<ref>[http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/pisma/1910-yanvar-aprel/letter-2.htm Толстой Л. Н. — Рабкину М. Г., 2 января 1910 г.] // tolstoy-lit.ru {{ref-ru}}</ref>. * Горваль — адно з месцаў дзеянняў у рамане сучаснага аўтара Р. З. Святаполк-Мірскага (г. [[Брэст]]) «Служыцелі таемнай веры», дзеянне адбываецца ў XV ст. == Вядомыя асобы == * [[Ізраіль Веніямінавіч Герчыкаў]] (1889 — ?) — беларускі і расійскі гісторык. * [[Андрэй Якаўлевіч Варанчук|Варанчук Андрэй Якаўлевіч]] (1915—2007) — [[Герой Савецкага Саюза]], камандзір артылерыйскай батарэі, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[Анатоль Фёдаравіч Дзюбко|Дзюбко Анатоль Фёдаравіч]] (1923—2009) — Герой Савецкага Саюза, камандзір артылерыйскай батарэі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Горваль||359}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/4011|title=Юрый Мыцык. Інвентар і люстрацыі Лоева і Горваля XVII — сярэдзіны XVIII ст. {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2023-10-11}} {{Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Горваль| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] d9rka2y5sm9d5h879q1d7im38gtav3r Гульня тронаў (раман) 0 268204 5149868 5130946 2026-06-02T11:30:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149868 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Гульня тронаў |Арыгінал назвы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Выява = A Game of Thrones first cover UK.jpg |Шырыня = 230px |Подпіс = Вокладка першага амерыканскага выдання з выявай Жалезнага трона |Жанр = фэнтэзі |Аўтар = [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джордж Р. Р. Марцін]] |Арыгінал выпуску = [[1996]]{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}} |Выдавецтва = {{Сцяг ЗША}} [[:en:Bantam Spectra|Bantam Spectra]]<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[:en:HarperCollins|Voyager Books]]<br /> |Старонак = ~ 835<ref name="good" /> ці 864<ref name="pwbs" /> |Перакладчык = |Мова = англійская |Носьбіт = кніга |Папярэдняя = [[Аповесць пра Дунка і Эга]] |Наступная = «[[Бітва каралёў]]» }} {{Значэнні|Гульня тронаў}} '''«Гульня́ тро́наў»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — [[раман]] у жанры [[фэнтэзі]] аўтарства [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] пісьменніка [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджа Р. Р. Марціна]], першая кніга серыі «[[Песня Лёду і Агню]]». Упершыню твор быў апублікаваны ў [[1996|1996 годзе]] выдавецтвам Bantam Spectra. Дзеянне рамана адбываецца ў [[Выдуманы сусвет|выдуманым сусвеце]]. У цэнтры твора тры асноўныя сюжэтныя лініі — падзеі, якія папярэднічалі пачатку дынастычных войнаў за ўладу над кантынентам Вестэрас, які нагадвае Еўропу часоў [[Высокае Сярэднявечча|Высокага Сярэднявечча]]; пагроза наступу плямёнаў адзічэлых і дэманічнай расы Іншых, што насоўваецца з поўначы; а таксама падарожжа дачкі зрынутага караля ў спробах вярнуць Жалезны трон. Апавяданне вядзецца ад трэцяй асобы, напераменку з пункту гледжання розных персанажаў. Праца над раманам была пачата аўтарам у 1991 годзе. На той момант цыкл задумваўся як трылогія. Джордж Р. Р. Марцін, які імкнецца да напісання тэкстаў вялікага аб'ёму, вырашыў стварыць маштабнае эпічнае фэнтэзі ў духу «[[Уладар пярсцёнкаў|Уладара пярсцёнкаў]]», абапіраючыся на гістарычныя кнігі і перавёўшы акцэнты ад магіі да рэалізму. Асаблівае месца ў «Гульні тронаў» было адведзена геральдыцы, рыцарству, апісанню банкетаў і адзення. Кніга была натхнёная рэальнымі гістарычнымі падзеямі, а героі цыкла мелі прататыпаў з асяроддзя еўрапейскай знаці. Адзін з асноўных пасылаў кнігі — ідэя таго, што смерць ёсць непазбежная ісціна ўсяго жыцця. Раман атрымаў усеагульнае прызнанне з боку крытыкаў. Ён быў ганараваны [[Прэмія «Локус» за лепшы раман фэнтэзі|прэміі «Локус» за лепшы раман у жанры фэнтэзі]], а таксама быў намінаваны на [[Прэмія «Неб’юла»|Неб'юла]] і [[Сусветная прэмія фэнтэзі|Сусветную прэмію фэнтэзі]]. Акрамя таго, аповесць «Кроў Дракона», якая ўвайшла ў склад рамана, у 1997 годзе атрымала прэмію «[[Х’юга (прэмія)|Х’юга]]». Праз пятнаццаць гадоў пасля публікацыі раман дасягнуў першага месца ў спісе бэстсэлераў газеты ''[[The New York Times]]''. Аглядальнікі станоўча ўспрынялі смелае парушэнне класічных канонаў жанру і разбурэнне літаратурных стэрэатыпаў, прапрацоўку персанажаў і інтрыгуючы сюжэт. Усяго было прададзена звыш мільёна асобнікаў кнігі. Раман быў [[Экранізацыя|экранізаваны]] ў рамках [[Гульня тронаў, 1 сезон|першага сезона]] тэлесерыяла «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]». == Сюжэт == === Сусвет кнігі === Дзеянне цыкла разгортваецца ў выдуманым свеце. Асноўныя падзеі кнігі сканцэнтраваны на мацерыку [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вестэрас]], які паводле эканомікі, культуры і сацыяльнага ладу нагадвае Еўропу часоў [[Высокае Сярэднявечча|Высокага Сярэднявечча]], і часткова на больш усходнім кантыненце пад назвай [[Эсас]]<ref name="akran" />, які адрозніваецца этнічнай і геаграфічнай разнастайнасцю<ref name="kog" />{{rp|146}}. Вышэйшую знаць Вестэраса прынята называць Вялікімі Дамамі<ref name="zlot" />. Прыкладна за трыста гадоў да падзей «Гульні тронаў» дынастыя Таргарыенаў, выкарыстоўваючы трох [[дракон]]аў, заваявала ўсе землі Вестэраса ад Сцяны да паўднёвых берагоў Дорна і стварыла адзіную імперыю<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Род Таргарыенаў]] паходзіць са старажытнай [[Валірыя|Валірыі]]. [[Эйган I Таргарыен|Эйган]] ажаніўся са сваімі сёстрамі, [[Вісенья Таргарыен|Вісеньяй]] і [[Рэйніс Таргарыен|Рэйніс]], і гэта традыцыя часта паўтаралася ў іх родзе. Дынастыя стала згасаць з гібеллю апошніх драконаў. Вар'яцтва [[Эйрыс II|Эйрыса II]] выклікала [[Паўстанне Роберта Баратэана|паўстанне]], якое апынулася паспяховым<ref name="zlot">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art434.htm|title=Миры. «Игра престолов»: Кто есть кто. Великие дома «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2005-12-27|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-05-07|lang=ru|archive-date=15 чэрвеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615063552/http://www.mirf.ru/Articles/art434.htm|url-status=dead}}</ref>. Род Баратэанаў, як лічыцца, паходзіць ад пабочнай галіны Таргарыенаў. Пасля звяржэння караля Шторму яны сталі лордамі Штармавога Канца. Чорнавалосыя і дужыя, Баратэаны доўгі час заставаліся вернымі кіруючай дынастыі. Прычынай проціборства стала каханая Роберта Баратэана [[Ліяна Старк]], выкрадзеная Рэегарам Таргарыенам, сынам Эерыса II. Роберт, быўшы правадыром паўстання, пасля перамогі ўзышоў на трон Сямі каралеўстваў, але стаў нікуды не вартым кіраўніком. Светлавалосыя Ланістэры былі самым багатым родам з усіх Вялікіх Дамоў. Яны кіруюць Заходнімі Землямі, а іх крэпасць — Уцёс Кастэрлі. Главой сямейства з’яўляецца лорд Тайвін. Яго старэйшы сын Джэймэ, які служыў у гвардыі Эйрыса, забіў ранейшага караля, за што атрымаў мянушку «Царазабойца»<ref name="zlot" />. [[Дом Старкаў|Старкі]] — нязменныя лорды [[Поўнач, Песня Лёду і Агню|Поўначы]], род якіх не перарываўся на працягу тысяч гадоў<ref name="kog">{{кніга|аўтар=[[Браян Когман|Когман Брайан]].|загаловак=Игра престолов|арыгінал=Inside HBO’s Game of Thrones|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонак=192|isbn=978-5-17-081391-9}}</ref>{{rp|38}}. Паводле легенды, іх продак [[Брандан Будаўнік]] узвёў [[Сцяна, Песня Лёду і Агню|Сцяну]]. Аглядальнік «[[Свет фантастыкі|Свету фантастыкі]]» Дзмітрый Златніцкі піша: «Яны халодныя, як землі, якімі яны кіруюць, цвёрдыя, як сцены іх радавога замка [[Вінтэрфел]]а, і небяспечныя, як лютаваўкі, якія красуюцца на іх сцягах». Ад іншых Вялікіх дамоў Старкі адрозніваюцца тым, што ўшаноўваюць [[Старыя багі, Песня Лёду і Агню|Старых багоў]]. Менавіта прадстаўнікі гэтага сямейства найбольш шырока задзейнічаны ў сюжэце твора. Таксама Старкаў умоўна можна назваць станоўчымі персанажамі кнігі. [[дом Арэнаў|Арэны]], Захавальнікі Усходу, — адзін з найстаражытных родаў. Да прыходу Таргарыенаў яны былі каралямі Гары і [[Даліна, Песня Лёду і Агню|Даліны]]. На поўдзень ад [[Перашыек, Песня Лёду і Агню|Перашыйка]], у цэнтральнай частцы Вестэраса, размяшчаецца [[Дом Талі]]. Іх замак [[Рыверан]] на скрыжаванні трох рэк [[Трызубец, Песня Лёду і Агню|Трызубца]] дазваляе кантраляваць гандаль у рэгіёне. Да Вялікіх Дамоў таксама адносяцца [[Дом Тырэлаў|Тырэлы]] з [[Вышасад]]а, якія таксама атрымалі свае землі ад заваёўнікаў Таргарыенаў, [[дом Мартэлаў|Мартэлы]] з [[Дорн]]а, якія далучыліся да дзяржавы Таргарыенаў добраахвотна, а таксама [[дом Грэйджаяў|Грэйджаі]], ваяўнічы народ з [[Жалезныя астравы|Жалезных астравоў]]<ref name="zlot" />. <center> <gallery> Stark Coat of Arms.png|<center>'''Дом Старкаў'''<br />''Зіма блізка''</center> A Song of Ice and Fire arms of House Lannister red scroll.png|<center>'''Дом Ланістэраў'''<br />''Пачуй мой роў''</center> A Song of Ice and Fire arms of House Baratheon yellow scroll English.png|<center>'''Дом Баратэанаў'''<br />''Нам лютасць''</center> A Song of Ice and Fire arms of House Arryn blue scroll.png|<center>'''Дом Арэнаў'''<br />''Высокі, як гонар''</center> Tully Coat of Arms.png|<center>'''Дом Талі'''<br />''Сям'я, доўг, гонар''</center> Three dragons.png|<center>'''Дом Таргарыенаў'''<br />''Полымя і кроў''</center> </gallery> </center> === Сем Каралеўстваў === Лорд Вінтэрфела і Захавальнік Поўначы [[Эдард Старк|Эдард (Нэд) Старк]] праводзіць пакаранне смерцю Гарэда, дэзерціра з [[Начны Дазор, Песня Лёду і Агню|Начнога Дазору]]. Вяртаючыся з сынамі Робам і Бранам Старкамі, [[бастард]]ам [[Джон Сноу, Песня Лёду і Агню|Джонам Сноу]] і выхаванцам [[Тэан Грэйджай|Тэанам Грэйджаем]], яны знаходзяць шасцярых ваўчанят — чатырох самцоў і дзвюх самак, што супадае з колькасцю і полам дзяцей лорда Старка — і вырашаюць забраць іх сабе. Кароль [[Роберт Баратэан]] з жонкай і дзецьмі прыязджае ў Вінтэрфел. Роберт і Нэд, даўнія сябры, якія ў мінулым паўсталі супраць [[Эйрыс II Вар'ят|Эйрыса II Вар'ята]], зрынуўшы кіруючую дынастыю Таргарыенаў<ref name="zlot" />. Кароль прапануе Нэду, які славіцца сваёй сумленнасцю і непадкупнасцю, пасаду правіцы караля. Папярэднік Нэда — [[Джон Арэн]] — памёр пры загадкавых абставінах. Таксама Роберт абяцае заручыць свайго сына [[Джофры Баратэан|Джофры]] з [[Санса Старк|Сансай Старк]], старэйшай дачкой Нэда. У дзень палявання сын Нэда [[Бран Старк|Бран]] залазіць на старую вежу і становіцца выпадковым сведкам [[інцэст]]у каралевы [[Серсея Ланістэр|Серсеі]] і яе брата [[Джэймэ Ланістэр]]а, за што апошні скідвае яго з вежы<ref name="stone" />. Бран выжывае, але яго ногі скоўвае параліч. Пры гэтым хлопчык не памятае падзеі, якія папярэднічалі яго падзенню, таму лічыцца, што Бран зваліўся з вежы выпадкова. Эдард Старк прымае прапанову Роберта і, забраўшы дочак, адпраўляецца ў сталіцу Вестэраса — [[Каралеўская Гавань|Каралеўскую Гавань]]. Яго жонка [[Кейтылін Старк|Кейтылін]] застаецца з сынамі — Бранам, які ляжыць без свядомасці, [[Рыкан Старк|Рыканам]] і [[Роб Старк|Робам]]. Апошні на час ад'езду бацькі становіцца намеснікам Вінтэрфела. Джон Сноу адпраўляецца на поўнач, на [[Сцяна, Песня Лёду і Агню|Сцяну]], каб стаць, як і брат Нэда Старка [[Бенджэн Старк|Бенджэн]], братам Начнога Дазору, пра што ён даўно марыў. На Брана здзяйсняецца замах, аднак лютавоўк ратуе і яго, і [[Кейтылін Старк|Кейтылін]]. Ачуўшыся, Бран дае яму імя Лета. У сваіх снах ён бачыў сэрца Белай Пустэчы, размешчанай далёка на Поўначы, і набліжэнне зімы. Кінжал забойцы быў з валірыйскай сталі, таму Кейтылін адпраўляецца ў Гавань, каб даведацца, каму ён належаў. [[Петыр Бейліш]], вядомы як Мезенец, яе даўні кавалер, паведамляе, што гэта рэч [[Тырыян Ланістэр|Тырыяна Ланістэра]], брата каралевы. Заручыўшыся падтрымкай рыцараў з саюзных дамоў, Кейтылін бярэ карліка ў палон і адвозіць яго да [[Ліза Арэн|Лізы Арэн]], сваёй сястры, у [[Арлінае Гняздо]] — горную крэпасць Усходу. Тырыян адмаўляе абвінавачванне ў спробе забойства Брана і патрабуе суду паядынкам. Яго гонар абараняе найміт Брон, які спрытам перамагае непаваротлівага рыцара ў цяжкіх латах. Тырыяна і Брона няхочучы адпускаюць, і яны пакідаюць Гняздо. [[Выява:Jaime-aerys.jpg|300px|thumb|left|Джэймэ Ланістэр забівае Эйрыса — праца Майкла Камарка, аднаго з найбольш паважаных Марцінам ілюстратараў<ref name="fi" />]] Прыбыўшы ў Каралеўскую Гавань, Нэд Старк трапляе ў гушчу прыдворных змоў і інтрыг. Паступова Нэд высвятляе, што прынц Джофры, прынцэса [[Мірцэла Баратэан|Мірцэла]] і прынц [[Томен Баратэан|Томен]] народжаны каралевай Серсеяй не ад мужа, а ад уласнага брата Джэймэ. Законных спадчыннікаў у Роберта няма, бо ўсе яго дзеці народжаны па-за шлюбам. Падчас тайнай гутаркі з Серсеяй Нэд гаворыць, што ведае пра яе сувязі з Джэймэ, і прапануе ёй бегчы разам з дзецьмі. Замест гэтага яна падгаворвае свайго кузена [[Лансель Ланістэр|Ланселя]], збраяносца Роберта, напаіць яго падчас палявання на вепрука. Лорд [[Тайвін Ланістэр]], бацька Серсеі і Джэймэ, тайным загадам пасылае [[Грыгар Кліган|Грыгара Клігана]] з войскамі рабаваць [[Рачныя землі, Песня Лёду і Агню|Рачныя землі]] з мэтай выбавіць Старка і ўзяць яго ў палон для абмену на Тырыяна. У адказ на скаргі рачных лордаў Нэд завочна прыгаворвае Грыгара Клігана да смерці і пасылае атрад на чале з [[Берык Дандарыян|Берыкам Дандарыянам]] для выканання прысуду. У выніку падкопаў Серсеі Роберт атрымлівае смяротнае раненне ў сутычцы з вепруком. Нэд не паспявае паведаміць яму вынікі свайго расследавання. Кароль падпісвае завяшчанне, у якім прызначае Джофры спадчыннікам, а Эдарда — лордам-пратэктарам, пасля чаго памірае<ref name="zlot" />. Рэнлі Баратэан, малодшы брат караля, прапануе ўначы здзейсніць пераварот і ўзяць у палон дзяцей Роберта, але Эдард адпрэчвае гэту ідэю. У троннай зале Серсея рве завяшчанне і абвяшчае Джофры каралём, сябе — яго рэгенткай, а Эдарда Старка — здраднікам. Варта горада Залатыя плашчы разам з людзьмі Ланістэраў забіваюць людзей Старка і арганізоўваюць разню ў вежы Правіцы. Нэда кідаюць у вязніцу, а Сансу бяруць пад хатні арышт. [[Ар'я Старк|Ар'і]], малодшай дачцэ Нэда, удаецца збегчы з замка і схавацца ў горадзе. Джофры вянчаюць як караля Вестэраса. Нэд згаджаецца далучыцца да братоў Начнога Дазору ў абмен на бяспеку Сансы, але Джофры загадвае адсекчы яму галаву<ref name="kog" />{{rp|94}}. Сір [[Ілін Пейн]] выконвае прысуд на ступенях [[Септа Бейлара|Вялікай Септы Бейлара]]. Ар'я назірае за гэтым, але вярбоўнік Начнога Дазору Ёрэн забірае яе і абяцае вярнуць дамоў. Даведаўшыся пра разню ў Каралеўскай Гавані і пра тое, што намячаецца грамадзянская вайна за прастол, старэйшы сын Эдарда Роб Старк збірае войска і ідзе на поўдзень. Намеснікам Вінтэрфела прызначаюць Брана, а яго рэгентамі — [[мейстар Лювін|мейстара Лювіна]] і сіра [[Родрык Касель|Родрыка Каселя]]. Незаконны арышт Тырыяна абвастрае адносіны ў дзяржаве — паміж Ланістэрамі з аднаго боку і Старкамі і [[дом Талі|Талі]] з іншага. У Рыверане і Уцёсе Кастэрлі пачынаюць збірацца войскі. Для вядзення ваенных дзеянняў Роб згаджаецца на саюз з домам Фрэяў. Ён атрымлівае перамогу ў бітве ў Шапталым Лесе над войскамі Джэймэ Ланістэра і берэ таго ў палон<ref name="kog" />{{rp|82}}, а пазней здымае аблогу з Рыверана, крэпасці Талі. Пасля таго, як Роб адмаўляецца ад саюза з братамі Роберта, Рэнлі і Станісам, кожны з якіх мае свае прэтэнзіі на прастол, лорды Поўначы і Трызубца абвяшчаюць яго Каралём Поўначы<ref name="kog" />{{rp|52}}. === Сцяна === На паўночнай мяжы каралеўства размяшчаецца Сцяна — велізарны бар'ер з лёду і каменя сямісот футаў вышынёй, на якім нясуць сваю службу браты Начнога Дазору. Яны пакляліся назаўжды аддаць сябе сваёй справе, адмовіцца ад тытулаў і роду, не мець жонак і дзяцей і да канца сваіх дзён абараняць Сцяну<ref name="kog" />{{rp|21}}. Фактычна брацтва абараняе Сем Каралеўстваў ад паўночных плямёнаў адзічэлых, анархічнай супольнасці, якая жыве па ўласных законах у [[Зачараваны Лес|Зачараваным Лесе]] на поўнач ад Сцяны. У пралогу тры браты Начнога Дазору — сір Уэймар Ройс, Гарэд і Уіл — пераследваюць адзічэлых за Сцяной, але сутыкаюцца з [[Іншыя, Песня Лёду і Агню|Іншымі]] і двое з іх гінуць. Гарэд збягае і перасякае Сцяну, але яго ловяць і Эдард Старк карае смерцю за дэзерцірства. [[Джон Сноу, Песня Лёду і Агню|Джон Сноу]], бастард лорда Старка, прыбывае на Сцяну. Ён аб’ядноўвае навабранцаў супраць суровага настаўніка рукапашнага бою і абараняе баязлівага, але дабрадушнага [[Сэмвел Тарлі|Сэмвела Тарлі]] — навічка, якога незалюбілі іншыя браты за яго грузнасць. У Дазоры ёсць тры класы братоў — будаўнікі, якія чыняць Сцяну і замкі Дазору, сцюарды, які забяспечваюць жыццё Дазору, а таксама разведчыкі, якія выконваюць розныя заданні за Сцяной. Джон, дзякуючы сваім баявым навыкам, разлічвае стаць разведчыкам, але яго прызначаюць у сцюарды лорда-камандуючага Начным Дазорам [[Джыёр Мормант|Джыёра Морманта]]. Сэм, дзякуючы старанням Джона, становіцца сцюардам і памочнікам мейстара [[Эйман Таргарыен|Эймана]], які трымае бібліятэку і крумкачоў. Дзядзька Джона [[Бенджэн Старк]] знік больш за шэсць месяцаў таму, адправіўшыся шукаць тых братоў, якія загінулі ў пралогу. Джон і яго воўк Здань знаходзяць двух мёртвых людзей з атрада Бенджэна. Іх прывозяць у Чорны замак, але ўначы яны ажываюць. Адзін з іх спрабуе забіць Морманта, аднак Джон знішчае яго агнём. Калі Джон даведваецца пра смерць свайго бацькі, ён хоча дэзерціраваць, каб дапамагчы Робу ў яго паходзе, але сябры яго наганяюць і ўгаворваюць вярнуцца. Раніцою Мормант просіць Сноу трымаць клятву і паведамляе пра планы вялікімі сіламі адправіцца на Поўнач, каб усёткі знайсці Бенджэна — жывога ці мёртвага, і разабрацца, што задумвае [[Манс-налётчык]], «Кароль за Сцяной» — лідар адзічэлых і беглы брат Начнога Дазору<ref>{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art2287.htm|title=«Игра престолов» и ледяная стена|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-08-08|lang=ru|archive-date=20 сакавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320162454/http://mirf.ru/Articles/art2287.htm|url-status=dead}}</ref>. === Эсас === За [[Вузкае мора|Вузкім морам]], на кантыненце [[Эсас]], жывуць Таргарыены, якім удалося выратавацца, дваццацігадовы [[Візерыс Таргарыен|Візерыс]] і яго трынаццацігадовая сястра [[Дэйнерыс Таргарыен|Дэйнерыс]] (Дэні). Пасля доўгіх тулянняў з аднаго горада ў іншы яны да пачатку кнігі знаходзяцца ў [[Пентас]]е, адным з [[Вольныя Гарады, Песня Лёду і Агню|Вольных Гарадоў]], у багатага магістра [[Ілірыа]]<ref name="desteny">{{кніга|аўтар=Майкл Дж. Сигирст.|частка=Судьба, свобода и аутентичность в «Игре престолов»|загаловак=Игра престолов и философия: Логика острее меча|спасылка=https://fantlab.ru/edition122117|месца=Москва|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонкі=249-264|старонак=320|isbn=978-5-17-082366-6|тыраж=2000}}</ref>. Спадзяючыся атрымаць буйную армію і вярнуць дынастыі ўладу над Вестэрасам, Візерыс выдае сястру за [[кхал]]а [[Дрога, Песня Лёду і Агню|Дрога]] — правадыра [[датракійцы|качэўнікаў-датракійцаў]]<ref name="kog" />{{rp|169}}, лідара самага магутнага з [[кхаласар]]аў (плямёнаў) у Эсасе. На вяселлі, апроч іншых падарункаў, Дэйнерыс атрымлівае тры ўпрыгожаныя каштоўнасцямі яйкі драконаў. Да кхаласара далучаецца спадарожнік Таргарыенаў [[Джорах Мормант]], беглы лорд [[Мядзведжы востраў, Песня Лёду і Агню|Мядзведжага вострава]] з поўначы Вестэраса. Дэйнерыс цяжарае ад кхала Дрога, яе будучаму дзіцяці прадракаюць вялікі лёс. Але Візерыс не можа дамагчыся выканання сваіх патрабаванняў. У [[Веес Датрак]], сталіцы ўсіх датракійцаў, ён даходзіць да прамых пагроз кхалу і яго жонцы, патрабуючы каранацыі. Тады Дрога расплаўляе золата і вылівае яго на Візерыса, з-за чаго той гіне<ref name="zlot" />. Пазней купец здзяйсняе замах на Дэні — дорыць ёй бочачку атручанага віна. Але яго зман раскрываецца дзякуючы Джораху<ref name="kog" />{{rp|166}}. Падчас паўднёвага паходу на землі лхазаран, ці «ягнячага народа», Дэйнерыс ратуе лекарку. У гэтым набегу Дрога быў сур'ёзна паранены, і ён знаходзіцца пры смерці. Лекарка абяцае выратаваць Дрога, кажучы, што за жыццё прыйдзецца заплаціць смерцю. Дэйнерыс згаджаецца, Дрога не памірае, але застаецца ў вегетатыўным стане. З-за праведзенага рытуалу ў Дэні гіне ненароджанае дзіця. Кхаласар распадаецца на мноства дробных груп. З Дэні застаецца толькі невялікая група верных людзей, у тым ліку Джорах. Дэйнерыс спальвае Дрога і лекарку ў пахавальным кастры, пасля чаго сама ўваходзіць у агонь. Калі полымя згасае, кхаласар знаходзіць жывую Дэні і трох драконаў каля яе<ref name="zlot" />, якія вылупіліся з яйкаў. == Стварэнне == === Напісанне === [[Выява:George R. R. Martin (9347950579).jpg|330px|thumb|right|Пісьменніка натхняў поспех [[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|экранізацыі]] «[[Уладар пярсцёнкаў|Уладара пярсцёнкаў]]», аднак любая кніга Марціна перавышала кожны том Толкіна ў тры разы, а фільмаў па цыкле спатрэбілася б «не тры, а дваццаць»<ref name="kog" />{{rp|5}}]] У [[1980-я]] гады Джордж Марцін займаўся напісаннем сцэнарыяў у [[Галівуд]]зе, але працу сваю не любіў з-за немагчымасці ствараць творы вялікага аб'ёму. «З першых жа сцэнарыяў мне паўтаралі: „Гэта цудоўна, але занадта доўга, занадта шмат літар…“ Мне даводзілася іх скарачаць, таму, вярнуўшыся да кніг, я сказаў сабе: „Больш не буду клапаціцца ні пра што ў гэтым духу…“ Я жадаў тысячы персанажаў, маштабныя бітвы, цудоўныя замкі і анфілады — усё тое, што я не мог дазволіць сабе на тэлебачанні»<ref name="akran">{{cite web|url=http://mirf.ru/Articles/art4814.htm|title=Секс. Кровь. Интриги. Игра престолов|author=Сергей Ковалев.|date=2012-01-17|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=4 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504211529/http://mirf.ru/Articles/art4814.htm|url-status=dead}}</ref>. Вырашыўшы вярнуцца ў вялікую літаратуру, свайму рэдактару пісьменнік адправіў тры заяўкі на будучыя працы — навуковую фантастыку, хорар і фэнтэзі. Апошняя з іх была ўхвалена, як больш прадаваная<ref name="fan" />. Праца над раманам была пачата аўтарам улетку [[1991]] года<ref name="stone">{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/tv/news/george-r-r-martin-the-rolling-stone-interview-20140423?print=true|title=George R.R. Martin: The Rolling Stone Interview|author=Mikal Gilmore.|date=2014-04-23|publisher=[[Rolling Stone]]|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150425142938/http://www.rollingstone.com/tv/news/george-r-r-martin-the-rolling-stone-interview-20140423?print=true|archive-date=25 красавіка 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ria.ru/spravka/20130920/964050065.html|title=Биография Джорджа Мартина|date=2013-09-20|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2015-05-03|lang=ru}}</ref> у горадзе [[Санта-Фэ]]<ref name="tron" />. У гэты перыяд Марцін марнаваў шмат часу на нерэалізаваныя праекты, і калі б не фіяска серыяла «Парталы», то так бы і не прыступіў да цыкла «Песня Лёду і Полымя»<ref>{{артыкул|аўтар=Joao Seixas.|загаловак=A vida e fieta de escolhas|выданне=Os meus livros|год=2008, верасень|старонкі=22-24|мова=pt|спасылка=http://saidadeemergencia.com/uploads/articles/AvidafeitadeescolhasMartin.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529195128/http://saidadeemergencia.com/uploads/articles/AvidafeitadeescolhasMartin.pdf|archive-date=29 мая 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529195128/http://saidadeemergencia.com/uploads/articles/AvidafeitadeescolhasMartin.pdf|archivedate=29 мая 2010}}</ref>. Першапачаткова Джордж меркаваў, што серыя будзе ўключаць толькі тры кнігі, але з часам зразумеў, што прыйдзецца напісаць шэсць раманаў, а затым колькасць планаваных кніг узрасла да сямі<ref name="mirf">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Reviews/review1439.htm|title=Между льдом и пламенем|author=Владимир Пузий.|date=2007-02-18|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=7 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907114944/http://www.mirf.ru/Reviews/review1439.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/04/01/his-beautiful-dark-twisted-fantasy-george-r-r-martin-talks-game-of-thrones/|title=His Beautiful Dark Twisted Fantasy: George R. R. Martin Talks ‘Game of Thrones’|author=Dave Itzkoff.|date=2011-04-01|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-15|lang=en}}</ref>. Першапачатковы пробліск гісторыі складаўся ў спантанным бачанні, у якім хлопчык па імі Бран становіцца сведкам абезгалоўвання, а затым знаходзіць у снегу ваўчанят<ref name="stone" />, і першай была набрана менавіта глава пра тое, як Старкі знаходзяць шчанюкоў лютаваўка<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2005/12/12/books/12crow.html?_r=1&|title=A Fantasy Realm Too Vile for Hobbits|author=Dinitta Smith.|date=2005-12-12|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-13|lang=en}}</ref><ref name="intpw" />. У той момант аўтар працаваў над раманам «Авалон»<ref name="worg">{{cite web|url=http://www.westeros.org/Citadel/SSM/Entry/5431/|title=Interview|author=J. Martin.|date=2011-07-11|publisher=Westeros.org|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714115648/http://www.westeros.org/Citadel/SSM/Entry/5431/|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=live}}</ref>. Прыступаючы да «Гульні тронаў», пісьменнік не ведаў, будзе гэта апавяданне або нешта большае. Пазней ён прыняў важнае рашэнне весці апавяданне ад асобы некалькіх персанажаў<ref name="tron" />. Скончыўшы другую главу<ref name="worg" /> і напісаўшы каля ста старонак<ref name="stone" />, аўтар быў вымушаны адкласці працу з-за занятасці сцэнарыямі<ref name="tron" />. У нейкі момант пасля працяглага апісання сюжэту пісьменнік зразумеў, што трэба спыніцца і прапрацаваць свет і яго гісторыю — намаляваць карты, генеалагічныя дрэва, пазначыць каралёў з гадамі кіравання і іх мянушкамі<ref name="worg" />. Першапачаткова Марцін вызначаў парадак глаў, пазней прапісваў гісторыю кожнага персанажа, затым дзяліў яе на часткі, а пасля ператасоўваў іх, каб атрымаць аптымальнае размяшчэнне ўнутры рамана і дамагчыся максімальнага напружання. Часам, каб не заблытацца ў дэталях, аўтар запісваў дэталі апавядання ў спісах і дыяграмах, хоць большую частку ўсяго імкнуўся запамінаць. Своеасаблівай традыцыяй Марціна стала выкарыстанне «аднаразовых» герояў для пралогу і эпілогу<ref name="tirion" />. Ён разглядаў і іншую магчымую структуру рамана, пры якой паміж главамі праходзілі месяцы, а не дні, што, на яго погляд, кардынальна б змяніла кнігу і дазволіла вырашыць шэраг праблем<ref>{{cite web |url=http://www.freemagazine.fi/interview-with-fiction-writer-george-rr-martin/|title=Interview with fiction writer George R.R. Martin|author=Antonio Díaz.|publisher=Freemagazine|access-date=2015-08-02|lang=en}}</ref>. Першы варыянт рукапісу склаў 1088 старонак без дадаткаў<ref>{{cite web|url=http://www.georgerrmartin.com/done.html|title=No, I haven't finished writing|author=Martin, George R. R.|date=2005-05-29|publisher=GeorgeRRMartin.com|access-date=2015-05-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519002556/http://www.georgerrmartin.com/done.html|archive-date=19 мая 2012|url-status=dead}}</ref>, хоць першапачаткова аўтар хацеў змясціць усе падзеі ў 800 старонках<ref name="tols">{{артыкул|аўтар=Николай Караев.|загаловак=Джордж Мартин между Толстым и Толкином|спасылка=https://fantlab.ru/work488041|выданне=День за Днем|тып=Газета|месца=Таллин|год=2009, 17 июля|мова=ru}}</ref>. Пасля 300 старонак пісьменнік перамясціў у другі раман — «[[Бітва каралёў|Бітву каралёў]]»<ref name=tiff1>{{cite video |people=[[George R. R. Martin|Martin, George R. R.]] |date=March 12, 2012 |title=In Conversation With... George R.R. Martin on Game of Thrones Part 1 – TIFF Bell Lightbox |url=http://www.youtube.com/watch?v=3S51i0EANGA |publisher=[[TIFF Bell Lightbox]] |time=4:00 min (publishing history), 15:00 min (names) |access-date=April 1, 2012 }} Transcript summary available by {{cite web |last=Ippolito |first=Toni-Marie |url=http://www.thelifestylereport.ca/2012/03/13/george-r-r-martin-talks-to-fans-about-the-making-of-game-of-thrones-and-what-inspired-his-best-selling-book-series/ |title=George R. R. Martin talks to fans about the making of ''Game of Thrones'' and what inspired his best-selling book series |publisher=thelifestylereport.ca |date=March 13, 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/66ffA1Ogh?url=http://www.thelifestylereport.ca/2012/03/13/george-r-r-martin-talks-to-fans-about-the-making-of-game-of-thrones-and-what-inspired-his-best-selling-book-series/ |archive-date=4 красавіка 2012 |url-status=live |access-date=March 22, 2012 }}</ref><ref name="ob">{{cite web|url=http://observationdeck.kinja.com/george-r-r-martin-the-complete-unedited-interview-886117845|title=George R.R. Martin: The Complete Unedited Interview|author=Charlie Jane Anders.|date=2013-07-23|publisher=Observationdeck.kinja.com|access-date=2015-08-08|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726055819/http://observationdeck.kinja.com/george-r-r-martin-the-complete-unedited-interview-886117845|archive-date=26 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. === Персанажы === Раман выкладзены ад асобы дзевяці герояў<ref name="fan" />. Любімы персанаж Марціна — Тырыян<ref name="fi">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art1379.htm|title=Заглянуть в души героев|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2006-08-21|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-07-02|lang=ru|archive-date=2 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502162250/http://mirf.ru/Articles/art1379.htm|url-status=dead}}</ref>. Прывабным яго робяць досціп і неадназначнасць. Найбольш складана аўтару даваўся Бран, таму што ён быў самым маладым з галоўных герояў і фактычна адзіным, хто валодае магічнымі здольнасцямі<ref name="tirion">{{cite web|url=http://www.scifi.com/sfw/issue190/interview.html|title=George R.R. Martin continues to sing a magical tale of ice and fire|author=Tasha Robinson.|date=2002|publisher=Scifi.com|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20020223190420/http://www.scifi.com/sfw/issue190/interview.html|archive-date=23 лютага 2002|url-status=dead}}</ref>. Гісторыя Дэйнерыс з самага пачатку павінна была развівацца на іншым кантыненце. Пісьменнік намаляваў карту Вестэраса і вырашыў развіваць дзеянне з гэтым персанажам па-за межамі гэтай карты, параўноўваючы атрыманы эфект з уяўным увядзеннем главы пра [[Фарамір]]а адразу пасля дня нараджэння [[Більба]] ва «Уладары пярсцёнкаў», што адразу дало б чытачу іншае ўяўленне пра маштабы апавядання<ref name="tron" />. Смерць галоўных герояў часткова была натхнёная гібеллю [[Гэндальф]]а ў «[[Брацтва пярсцёнка|Брацтве пярсцёнка]]» і [[Фрода]] ў «[[Дзве крэпасці|Дзвюх крэпасцях]]» з той розніцай, што персанажы Марціна, як правіла, не ўваскрасаюць. Аўтару было цяжка забіваць сваіх герояў, паколькі ён адносіўся да іх як да дзяцей, хоць некаторыя з іх, такія як Эдард Старк, «былі адзначаны смерцю з самага пачатку». Сцэна смерці Эдарда была напісана ў 1994 годзе<ref name="intpw" />. Аўтар казаў: «Валар маргуліс. Усе смяротныя павінны памерці. Смерць непазбежная ісціна ўсяго жыцця… і ўсіх гісторый таксама». Сваім творам аўтар жадаў паспрачацца са сцвярджэннем Толкіна, што добры чалавек, такі, як [[Арагорн]], павінен стаць добрым каралём. Нэд, як маральны компас апавядання, абаронца, які згуртоўвае іншых, «змецены з дошкі», што робіць апавяданне больш трывожным<ref name="stone" />. Пісьменнік не хацеў забіваць яго занадта хутка — ён даў чытачам час прывязацца да яго, каб гэта страта стала ўдарам<ref name="kog" />{{rp|99}}. На вядзенне апавядання ад асобы розных герояў Марціна натхніў яго вопыт працы журналістам. Быўшы маладым студэнтам, Джордж, пераадольваючы сарамлівасць, меў зносіны са сведкамі розных здарэнняў, многія з якіх не жадалі адказваць на пастаўленыя пытанні. Гэты вопыт паспрыяў погляду на адно здарэнне з розных пунктаў гледжання<ref>{{cite web |url=http://www.indiewire.com/article/game-of-thrones-author-george-rr-martin|title=10 Things We Learned About 'Game of Thrones' Author George R.R. Martin at the Sante Fe Independent Film Fest|author=Casey Cipriani.|date=2013-10-23|publisher=IndieWire|access-date=2015-08-04|lang=en}}</ref>. Некаторы час Марцін сумняваўся, ці варта ўключаць у апавяданне драконаў<ref name="stone" />. Ён разважаў, ці павінны яны быць жывымі ці заставацца толькі сімваламі<ref name="kog" />{{rp|176}}. Прыяцелька пісьменніка {{Не перакладзена 4|Phyllis Eisenstein|Філіс Эйзенштэйн}} пераканала аўтара ў тым, што з’яўленне драконаў — правільнае рашэнне. Першай сцэнай рамана, «якая чапляе», аўтар лічыў падзенне Брана. І Джэймэ, і Серсея выглядаюць агіднымі ў гэтым моманце кнігі. Аднак фактычна Джэймэ здзяйсняе цяжкі выбар — праз спробу забойства чужога дзіцяці ён хацеў выратаваць уласных дзяцей. Серсею аўтар параўноўваў з лэдзі [[Макбет, п'еса|Макбет]]. Яна шчыра любіць сваіх дзяцей, але ў яе [[сацыяпат]]ычны погляд на свет і цывілізацыю<ref name="stone" />. Нягледзячы на тое, што першапачаткова Ланістэры выглядаюць «чарней чорнага», паступова чытач пачынае разумець матывы, якія рухаюць імі. Гэта, у сваю чаргу, выклікае надзею, што з часам яны зменяцца да лепшага<ref name="kog" />{{rp|72}}. Аўтар меркаваў, што яго героі досыць жыццёвыя, каб чытачы маглі сябе ідэнтыфікаваць з аднымі з іх, і выпрабоўваць негатыўныя эмоцыі да іншых<ref name="pravda" />. === Стылістычныя асаблівасці і аўтарскія планы === [[Файл:Siège du château de Brest.jpg|220px|thumb|left|[[Хронікі Фруасара]], нароўні з іншымі гістарычнымі кнігамі, фарміравалі сусвет цыкла<ref name="izd" />]] Паводле слоў пісьменніка, ідэя «Гульні тронаў» «прыйшла з ніадкуль». На аснове дзіцячых успамінах пра творчасць [[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкіна]], аўтар хацеў напісаць маштабнае эпічнае фэнтэзі<ref name="intpw">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2011/07/12/george-martin-talks-a-dance-with-dragons|title=EW interview: George R.R. Martin talks 'A Dance With Dragons'|author=James Hibberd.|date=2015-01-08|publisher=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2015-04-06|lang=en|archive-date=24 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424072522/http://www.ew.com/article/2011/07/12/george-martin-talks-a-dance-with-dragons|url-status=dead}}</ref>. Асаблівае месца ў рамане адведзена [[Геральдыка|геральдыцы]]<ref name="tirion" />. Нямала тэксту прысвечана і апісанню ежы. Паводле меркавання аўтара, эпізоды ажыўляюць і пейзажы, і гукі, і пахі. Падчас бітвы, пасцельнай сцэны і на банкеце дзейнічаюць аднолькавыя прыёмы. Нямала часу Марцін выдаткаваў на апісанне тых страў, якія ядуць яго героі. Як адзначае сам Марцін, «Гэты фон надае сцэнам тэкстуру, робіць іх яркімі і псіхалагічна дакладнымі… Уражанні, якія атрымліваюцца праз пачуцці, пранікаюць глыбока ў самыя асновы нашай свядомасці, куды наўрад ці можна дабрацца, выкладаючы сюжэт выключна інтэлектуальна»<ref name="cook">{{кніга|аўтар=Челси Монро-Кассель, Сариэн Лерер, Джордж Мартин.|частка=Предисловие|загаловак=Пир Льда и Огня. Официальная поваренная книга «Игры престолов»|арыгінал=A Feast of Ice and Fire. The Official Companion Cookbook|спасылка=https://books.google.ru/books?id=m3KRAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false|месца=Москва|выдавецтва=Манн, Иванов и Фербер|год=2014|старонкі=12—15|старонак=240|isbn=978-5-00057-123-1}}</ref>. Дзіцячыя ўспаміны пра суровыя зімы [[акруга Дуб'юк, Аёва|Дуб'юка]] знайшлі сваё адлюстраванне ў рамане<ref name="tron" />. Марцін спрабаваў быць сумленным у стаўленні да чытача, таму паказваючы вайну, ён апісваў гібель у тым ліку і станоўчых герояў, таму што «нават добрыя людзі, якіх любяць, паміраюць». Сярэднявечча, час кантрастаў, паспрыяла адлюстраванню канцэпцыі рыцарства, якое спарадзіла жорсткія войны. Тое ж адносіцца і да сексуальнасці. Рыцарскі культ цудоўнай дамы з прысвечанымі ёй вершамі і перамогамі на турнірах суседнічаў з масавымі згвалтаваннямі пасля бітваў. Прыкладам гэтага з’яўлялася [[Стагадовая вайна]]. Сексуальнасць — цудоўны матыватар, які начыста адсутнічае ў творчасці Толкіна<ref name="tirion" />. Пісьменнік лічыў, што фэнтэзі як жанр, які хай і абапіраецца на ўяўленне, павінен адлюстроўваць рэаліі свету, у якім мы жывём<ref name="pravda">{{артыкул|аўтар=Джордж Мартин (в переводе Николая Теченко).|загаловак=Правдивая песня льда и огня. Фрагменты интервью Science Fiction Weekly|тып=Газета|выданне=Книжное обозрение|год=2000|нумар= 51 (1801)|старонкі=16|мова=ru}}</ref>. У адказ на крытыку пасцельных сцэн Марцін адказваў, што калі ён вінаваты ў недарэчным сексе, то вінаваты і ў «недарэчнай жорсткасці, недарэчных банкетах, недарэчным апісанні адзення і недарэчнай геральдыцы», бо ўсе гэтыя дэталі нічога не даюць для развіцця сюжэту{{sfn|Лаудер|2015|loc=Люди и монстры: Изнасилования, сотворение мифов и расцвет и упадок наций в «Песни льда и огня»|p=35}}. Паводле аб'ёму раман атрымаўся найбольш кароткім у параўнанні з наступнымі часткамі цыкла<ref name="grew">{{cite web |url=http://www.theguardian.com/books/booksblog/2009/nov/13/hooked-on-george-rr-martin|title=Getting hooked on George RR Martin|author=Sam Jordison.|date=2009-11-13|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2015-05-14|lang=en}}</ref>. Прыём частага паўтору нейкіх упадабаных фраз быў запазычаны ў [[Стывен Кінг|Стывена Кінга]]<ref>{{cite web |url=http://www.adriasnews.com/2012/10/george-r-r-martin-interview.html|title=George R.R. Martin: “Trying to please everyone is a horrible mistake”|author=Adrià Guxens.|date=2012-10-07|publisher=Adriasnews.com|access-date=2015-08-08|lang=en}}</ref>. У [[2015]] годзе выдавецтва ''[[HarperCollins]]'' у сваім новым офісе ў [[Лондан]]е выставіла на агляд ліст Джорджа Марціна да яго літаратурнага агента Ральфа Вічынанцу, датаваны кастрычнікам [[1993]] года. У гэтым пісьме Марцін у падрабязнасцях расчыняе канцэпцыю і падзеі «Песні Лёду і Полымя». Фатаграфіі ліста былі выкладзены ў Інтэрнэт, і, нягледзячы на спробу іх выдаліць, фанацкая супольнасць паспела зрабіць з іх копіі. Сапраўднасць напісанага пацвердзіў выдавец. Толькі апошні абзац быў закрэслены чорным фламастарам. Да ліста пісьменнік прыкладаў першыя трынаццаць глаў: {{cquote|Груба кажучы, прыкладзеныя першыя главы даюць пачатак тром асноўным канфліктам, якія вызначаць галоўныя сюжэтныя лініі трылогіі, якія пераплятаюцца ў складанае, але цудоўнае (як я спадзяюся) палатно. Кожны з канфліктаў прывядзе да разбуральнай пагрозы лёсу маіх выдуманых Сямі Каралеўстваў і жыццяў маіх галоўных герояў. Першая пагроза ўзнікне з-за варожасці паміж вялікімі дамамі Ланістэраў і Старкаў, якая выльецца ў змову, контрзмова, славалюбівыя імкненні, забойства і помста, а галоўным прызам апынецца Жалезны трон Сямі Каралеўстваў. Такі касцяк першай кнігі трылогіі, «Гульні тронаў»<ref name="letter" /><ref name="letter2" /><ref name="letter3" />.}} У якасці другой і трэцяй пагроз аўтар планаваў уварванне датракійцаў на чале з Дэйнерыс і прыход Іншых, ледзяных дэманаў з далёкай Поўначы, чые сюжэтныя лініі павінны былі раскрыцца ў «Танцы драконаў» і «Ветрах зімы» адпаведна. Каб павялічыць напружанне, пісьменнік хацеў стварыць для чытачоў адчуванне, што ад смерці ніхто не застрахаваны, нават галоўны герой. Да пяці асноўных персанажаў Марцін адносіў Тырыяна, Дэйнерыс, Ар'ю, Брана і Джона Сноу. Першапачаткова меркавалася, што Нэд і Кейтылін памруць, Санса выйдзе замуж за Джофры і ў вырашальны момант адмовіцца дапамагаць сям'і, Тырыян закахаецца ў Ар'ю, Бран зможа карыстацца магіяй, а Дэйнерыс заб'е Дрога, помсцячы за свайго памерлага брата<ref name="letter">{{cite web |url=http://www.theguardian.com/books/2015/feb/06/game-of-thrones-letter-george-rr-martin-love-triangle|title=Original Game of Thrones pitch letter leaked online|author=Alison Flood.|date=2015-02-06|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2015-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="letter2">{{cite web |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/game-of-thrones-endings-george-rr-martin-letter-from-1993-reveals-what-might-have-been-10028048.html|title=Game of Thrones endings: George RR Martin letter from 1993 reveals what might have been|author=Jess Denham.|date=2015-02-06|publisher=[[The Independent]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref><ref name="letter3">{{cite web |url=http://variety.com/2015/tv/news/game-of-thrones-george-r-r-martin-book-ending-which-characters-survive-1201424268/|title=George R. R. Martin’s Original Plan for ‘Game of Thrones’ Revealed|author=Variety Staff.|date=2015-02-04|publisher=[[Variety]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>. === Гістарычныя прататыпы === Падчас напісання «Гульні тронаў» Марцін часта звяртаўся да гістарычных кніг, выкарыстоўваючы метад «поўнага апускання»<ref name="pravda" />. Калі пісьменнік апісваў тую ці іншую падзею, ён імкнуўся даведацца пра яго як мага больш, але і не спрабаваў уціснуць усе атрыманыя звесткі ў раман. Сярод гістарычных кніг Джордж вылучаў наступныя працы: «Сярэдневяковы салдат» Джэры Эмблтана і Джона Хоу, «{{Не перакладзена 3|A Distant Mirror|Загадка XIV стагоддзя}}» [[Барбара Такман|Барбары Такман]], «Сярэдневяковае фехтаванне» Джона Клементса, зборнік «Сярэдневяковыя войны» Дэвіда Нікаля, «{{Не перакладзена 3|Great Cities of the Ancient World|Вялікія гарады Старажытнага свету}}» [[Лаян Спрэг Дэ Камп|Л. Спрэг дэ Кампа]], [[Хронікі Фруасара]] і мноства іншых<ref name="izd" />. Ён чэрпаў натхненне з англійскай, французскай і шатландскай гісторыі, паколькі яна паўсюдна задакументавана на англійскай мове<ref>{{cite web|url=http://watchersonthewall.com/highlights-george-r-r-martins-edinburgh-book-festival-appearance/|title=George R. R. Martin talks book characters and more at the Edinburgh International Book Festival|date=2014-08-11|publisher=Watchersonthewall.com|access-date=2015-08-04|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926090135/http://watchersonthewall.com/highlights-george-r-r-martins-edinburgh-book-festival-appearance/|archive-date=26 верасня 2018|url-status=dead}}</ref>. Ідэя Таргарыенаў у выгнанні ўзнікла як алюзія на [[Сцюарты|Сцюартаў]] — дынастыю, якая спрабавала вярнуць сабе англійскі трон на працягу некалькіх пакаленняў<ref name="kog" />{{rp|161}}. Гістарычным прататыпам Сцяны з’яўляецца [[Вал Адрыяна]], абарончае збудаванне рымлян, пабудаванае для адлюстравання нападаў [[Пікты|піктаў]] і [[Брыганты|брыгантаў]]<ref name="kar" />. У 1981 годзе аўтар адправіўся ў Вялікабрытанію, да пісьменніцы {{Не перакладзена 3|Ліза Татл|Лізы Татл||Lisa Tuttle}}. У [[Шатландыя|Шатландыі]], узлезшы на вяршыню вала, ён паспрабаваў уявіць, як адчуваў сябе рымскі легіянер у першым ці другім стагоддзі пасля [[Нараджэнне Хрыстова|Нараджэння Хрыстова]]<ref name="val" />. Для рымлян вал уяўляў сабой мяжу цывілізацыі, своеасаблівы край свету<ref name="stone" />. «Я шмат перажыў там, гледзячы на поўнач, і проста звярнуўся да гэтых перажыванняў, калі пачаў пісаць „Гульню тронаў“… Аднак фэнтэзі мае патрэбу ў пэўнай гульні ўяўлення — я не мог проста ўзяць і апісаць вал Адрыяна. Ён па-свойму ўражвае, але ў ім усяго футаў дзесяць вышыні, і пабудаваны ён з зямлі і каменя». Марцін зразумеў, што для фэнтэзі-гісторыі патрэбныя больш вялікія збудаванні, таму Сцяна апісана больш грандыёзна<ref name="val" />. Пісьменнік уяўляў, як з зараснікаў можа з’явіцца невядомы вораг<ref name="kog" />{{rp|8—9}} ці монстар. Вал быў свайго роду бар'ерам ад цёмных сіл<ref name="stone" />. У гістарычнай жа рэальнасці з лесу маглі выйсці толькі шатландцы, і Марцін вырашыў, што варта прыдумаць штосьці пацікавей, а саму сцяну зрабіць вышэй<ref name="kog" />{{rp|8—9}}. Брацтва Начнога Дазору паводле сваіх функцый нагадвае [[Тампліеры|ордэн тампліераў]] — рыцараў, якія ахоўваюць супакой грамадзян і паважаюць зарокі [[Зарок бясшлюбнасці|бясшлюбнасці]] і няскнарнасці<ref name="val" />. [[Выява:Milecastle 39 on Hadrian's Wall.jpg|320px|thumb|left|Адрыянаў вал натхніў пісьменніка на апісанне Сцяны<ref name="val" />, велізарнага збудавання, якое цягнецца ад усходняй да заходняй мяжы Вестэраса<ref name="kog" />{{rp|21}}]] Кхаласар Дрога створаны паводле апісанняў мноства старажытных качэўнікаў. Зборны вобраз датракійцаў узыходзіць да [[Гуны|гунаў]] і [[Манголы|манголаў]], [[Авары|авараў]] і [[Мадзьяры|мадзьяраў]]. Таксама ў іх прысутнічаюць рысы раўнінных плямёнаў амерыканскіх індзейцаў і некаторыя фэнтэзійныя элементы. Яны паважаюць доблесць, пагарджаюць смерцю і болем, а таксама суседнімі народамі. Лёгкае пераноснае жытло, простая ежа, культ каня адсылаюць да звычаяў цюрак і манголаў. Меч аракх з унутраным завострываннем у сутнасці з’яўляецца копіяй егіпецкага мяча [[хапеш]]а з больш закругленым лязом. Заплеценыя ў касу валасы воінаў — даніна качэўнікам [[сяньбі]], [[дунху]] і [[Маньчжуры|маньчжурам]]<ref name="val" />. Паводле адной са здагадак, правобразам кхала Дрога меркавана з’яўляўся [[Есугей]] — бацька [[Чынгісхан]]а<ref name="kar" />. Паўнавартасная [[датракійская мова]] ў рамане не гучыць — згадваліся толькі асобныя словы і імёны<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/10/14/game-of-thrones-site-anons.html|title=Фанаты «Игры престолов» выучат дотракийский язык при помощи iPhone|author=Алексей Забродин.|date=2014-10-14|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-04-28|lang=ru}}</ref>. Тырыян Ланістэр, красамоўны карлік, шмат у чым спісаны з самога Марціна, а таксама [[Рычард III|Рычарда III]]. Род Ланістэраў, паводле меркавання некаторых даследчыкаў, быў натхнёны каварным і ўладалюбівым сямействам [[Борджыя]], пра якіх хадзілі чуткі пра кровазмяшальныя сувязі<ref name="kar">{{cite web |url=http://ria.ru/infografika/20150410/1057764964.html|author=Александра Ярош, Денис Райков.|title=«Игра престолов»: правда и вымысел|date=2015-04-10|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2015-04-28|lang=ru}}</ref>; іншыя крытыкі паказваюць на паралелі ў гісторыях Серсеі і Джофры з рэальнай гісторыяй [[Маргарыта Анжуйская|Маргарыты Анжуйскай]] і яе сына [[Эдуард Вэстмінстэрскі|Эдуарда Вэстмінстэрскага]]<ref name="DailyMail">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2625187/Revealed-The-REAL-history-Game-Thrones-fantastical-characters-surprisingly-like-Wars-Roses.html |title=Revealed: The REAL history behind Game of Thrones' fantastical characters (and it's surprisingly like the Wars of the Roses) |author=Chris Pleasance. |work=[[The Daily Mail]] |lang=en |date=10 May 2014 |access-date=2015-08-10}}</ref>. У цэлым падабенства сюжэту «Песні Лёду і Полымя» з гісторыяй [[Вайна Пунсовай і Белай ружы|Вайны Пунсовай і Белай ружы]] адзначаецца многімі крыніцамі. Смерць Роберта Баратэана, якая выклікала канфлікт мноства спадчыннікаў, непасрэдна адсылае да падзей Вайны Пунсовай і Белай ружы. Даследчыкі праводзілі паралель паміж пакараннем смерцю Эдарда Старка і знікненнем яго брата Бенджэна і пакараннем смерцю [[Рычард Плантагенет, 3-і герцаг Ёркскі|Рычарда Плантагенета]], 3-і герцага Ёркскага, а таксама гібеллю яго дзядзькі ў баі. На галаву Рычарда начапілі папяровую карону і выставілі на пацеху; Старк у рамане таксама быў абезгалоўлены. Марцін пацвердзіў уплыў на вобраз Кейтылін Старк каралевы [[Аліенора Аквітанская|Аліеноры Аквітанскай]]. Даследчыкі творчасці пісьменніка лічаць таксама, што Джон Сноу нагадвае франкскага [[маярдом]]а [[Карл Мартэл|Карла Мартэла]]<ref name="val">{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/05/11/ip-site.html|title=Шесть реальных исторических параллелей в сюжете «Игры престолов»|author=Вадим Давыденко.|date=2014-05-11|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-04|lang=ru}}</ref>. Меркаваныя прататыпы ў рамане ёсць не толькі ў людзей, але і ў жывёл. Так, ёсць меркаванне, што правобразам лютаваўкоў, якія згадваюцца ў творы, магчыма, быў [[жудасны воўк]] ({{lang-la|Canis dirus}}) — від жывёл, што жыў у эпоху [[плейстацэн]]у на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі<ref name="kar" />. Найбольш дакладна, паводле меркавання Марціна, Жалезны трон намаляваў французскі мастак па імі Марк Сіманеці. Уяўляючы залу Чырвонага замка, у якім стаяў асіметрычны сімвал прастола, скаваны з тысячы мячоў, пісьменнік успамінаў велізарную здымачную пляцоўку ў «Пэйнт-Холе», размешчаную ў Ірландыі, а таксама [[сабор Святога Паўла]] і [[Вэстмінстэрскае абацтва]]<ref name="tron">{{cite web |url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2014/03/george-r-r-martin-interview|title=George R.R. Martin Has a Detailed Plan For Keeping the Game of Thrones TV Show From Catching Up To Him|author=April Issue.|date=2014-03-14|publisher=[[Vanity Fair]]|access-date=2015-05-10|lang=en}}</ref>. === Публікацыя === «Гульня тронаў» стала першай кнігай цыкла «Песня Лёду і Полымя», у які таксама ўваходзяць «[[Бітва каралёў]]», «[[Бура мячоў]]», «[[Банкет сцярвятнікаў]]», «[[Танец з драконамі]]», «[[Ветры зімы]]» і «Мроі пра вясну»<ref>{{cite web |url=http://www.kp.ru/daily/26336.5/3219364/|title=Выход шестой книги цикла «Песнь льда и пламени» откладывается|author=Захар Радов.|date=2015-02-02|publisher=[[Комсомольская правда]]|access-date=2015-07-02|lang=ru}}</ref>. Спачатку ў часопісе ''Asimov's Science Fiction'' з’явілася аўтаномная аповесць пра Дэйнерыс пад назвай «Кроў дракона» ({{lang-en|Blood of the Dragon}}), якая пазней увайшла ў склад рамана<ref name="tirion" /><ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/22472691-asimov-s-science-fiction-july-1996|title=Asimov's Science Fiction|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-08-16|lang=en}}</ref>. Да з’яўлення асноўнай кнігі выдавецтва HarperCollins таксама выпусціла брашуру з першымі главамі рамана і хваламі Роберта Джордана, [[Раймонд Фэйст|Раймонда Фэйста]] і [[Эн Мак-Кефры]]. Прад'яўніку абяцалася набыццё «Гульні тронаў» са зніжкай<ref name="fan" />. Поўная версія твора была апублікавана выдавецтвам Bantam у маі 1996 года, хоць у самай кнізе стаяла ўказанне на верасень, тыражом у некалькі тысяч асобнікаў{{sfn|Лаудер|loc=Коллекционирование «Песни льда и огня» в век электронных книг|2015|p=225—226}}<ref name="izd" />; у некаторых крыніцах прыводзіцца альтэрнатыўная дата выхаду кнігі — 6 жніўня<ref name="good" />. Кніга адрознівалася сярэбраным цісненнем і выявай Жалезнага трона на вокладцы<ref name="izd" /> з фольгі ў друкарскай апрацоўцы<ref name="alien" />. Асобнікі гэтага выдання сталі вельмі каштоўнымі. У пачатку нулявых яго прадавалі па кошце ад 200 да 600 долараў у залежнасці ад захаванасці. Дата выхаду выдання HarperCollins/Voyager у Вялікабрытаніі фармальна папярэднічае даце публікацыі Bantam, але амерыканскае выданне было аддрукавана да брытанскага, каб копіі паспелі дайсці да кнігарань, таму «сапраўды першым» раманам Марцін лічыў версію Bantam<ref name="izd" />. З-за таго, што брытанскае выданне выйшла невялікім тыражом — усяго паўтары тысячы копій{{sfn|Лаудер|2015|p=218—233}}, яго кошт вагаецца ад 800 да 1500 долараў за асобнік<ref name="izd" />. Значная частка гэтага выдання разыйшлася па бібліятэках. Падпісаныя асобнікі каштуюць нашмат даражэй{{sfn|Лаудер|2015|p=218—233}}. Першапачаткова Bantam Press планавала выкарыстоўваць традыцыйную фэнтэзійную вокладку, на якой быў намаляваны вершнік з пікай і сцягам, а таксама жанчына, якая чакае яго, на фоне замка. З такой ілюстрацыяй раман з’явіўся ў {{Не перакладзена 3|Advance copy|папярэднім}} амерыканскім, а пазней — у швейцарскім выданнях<ref name="alien" />. Пазней з’явілася версія SF Book Club, якая меншая па памеры і выкарыстоўвае вокладку ад Bantam з шэрым фонам. На [[Ebay]] за яе патрабавалі 50 долараў, хоць рэальны кошт быў ніжэйшым у чатыры разы<ref name="izd" />. Абмежаваная серыя рамана выдавалася домам Meisha Merlin у 2001 годзе. Вокладку для яе стваралі ілюстратары Джэфры Джонс і Чарлз Кіган. У тыраж увайшоў 51 асобнік з ціснёным загалоўкам і 448 пранумараваных копій<ref name="izd" /> ад ''a'' да ''zz''. Усе асобнікі былі падпісаны пісьменнікам{{sfn|Лаудер|2015|p=225—226}}. Марцін называў гэту версію самым прыгожым выданнем, якое можа даставіць рэальнае задавальненне калекцыянерам<ref name="izd" />. Meisha Merlin/Subterranean Press таксама выпускалі камплект з першых чатырох кніг серыі{{sfn|Лаудер|2015|p=226}}. У чэрвені 2002 года Bantam выпусціла другое выданне «Гульні тронаў» у цвёрдай вокладцы. У мяккай вокладцы Стыў Юл намаляваў Джона Сноу і Здань на фоне падпаленага замка. Са старонак пра аўтарскае права не было выдалена ўказанне на першае выданне, што магло ўвесці чытачоў у зман, таму што гэта варыяцыя першай не з’яўляецца<ref name="izd">{{cite web|url=http://georgerrmartin.com/faq.html|title=Frenquently Asked Questions|author=Джордж Марцін.|publisher=GeorgerrMartin.com|access-date=2015-05-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008005745/http://georgerrmartin.com/faq.html|archive-date=8 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref>. Падчас рэкламнага тура кнігі Марцін наведаў [[Кентукі]]. На сустрэчу ў краме Joseph-Beth Booksellers яго чакала каля 400 чалавек<ref name="york" />. Пазней ён адправіўся ў [[Сент-Луіс]]. Тым часам у суседнім горадзе праходзіў канвент з удзелам [[Рэй Брэдберы|Рэя Брэдберы]] і [[Гары Гарысан]]а, і, калі Марцін прыйшоў у кнігарню, сумешчаную з кафэ, ён сустрэў там чацвярых наведвальнікаў і менеджара. Пасля таго, як яго прадставілі, усе госці пакінулі краму. «Вось так мне прыйшлося раздаваць аўтографы мінус чатыром людзям», — усміхаўся Джордж<ref name="fan" />. Першыя выданні кнігі, паводле слоў аўтара, нядрэнна раскупляліся, але продажы ўсё ж не адказвалі ўскладзеным чаканням. Марцін лічыў, што ў гэтым была вінаватая ілюстрацыя з вокладкі — яе змена на больш фэнтэзійную рэзка падняла попыт на раман. Падарункавае выданне ў цвёрдай вокладцы ў фінансавым плане «было расчаравальным»<ref name="alien" />. Колькасць чытачоў рэзка ўзрасла са з’яўленнем аднайменнага серыяла<ref name="york">{{cite web |url=http://www.newyorker.com/magazine/2011/04/11/just-write-it?currentPage=all|title=Just Write It!|author=Laura Miller.|date=2011-04-11|publisher=[[The New Yorker]]|access-date=2015-08-05|lang=en}}</ref>. Станам на 2011 год кніга была перавыдана 34 разы, а продажы перавысілі адзнаку ў 1 мільён асобнікаў<ref name="sell">{{cite web |url=http://www.salon.com/2011/04/09/game_of_thrones_primer/|title=The essential guide to “Game of Thrones”|author=Anfrew Leonard.|date=2011-04-10|publisher={{Не перакладзена 4|Salon}}|access-date=2015-08-13|lang=en}}</ref>. Аўтара часта пыталі, калі раман з’явіцца ў фармаце [[Аўдыёкніжка|аўдыёкніжкі]]. Упершыню ў падобным варыянце ён выйшаў каля 2000 года — гэта была скарочаная дзевяцігадзінная версія «Гульні тронаў», якой Марцін быў вельмі незадаволены. 9 снежня 2003 года выдаўцом ''[[Random House Audio]]'' быў выпушчаны твор працягласцю ў 33 гадзіны 50 хвілін. Тэкст чытаў {{Не перакладзена 4|Roy Dotrice|Рой Дотрыс}}, з якім Марцін працаваў на працягу трох гадоў у тэлесерыяле «{{Не перакладзена 4|Beauty and the Beast (1987 TV series)|Прыгажуня і пачвара}}». «Я і падумаць не мог, што выберу кагосьці іншага на гэту ролю», — прызнаваўся пісьменнік<ref>{{cite web |url=http://www.georgerrmartin.com/an-audio-song-of-ice-and-fire-unabridged/|title=An audio song of ice and fire — unabridged!|author=Джордж Марцін.|date=2003-11-22|publisher=Georgerrmartin.com|access-date=2015-05-07|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Song-Fire-Book/dp/B0001DBI1Q|title=A Game of Thrones: A Song of Ice and Fire, Book 1 [Unabridged] [Audible Audio Edition]|publisher=Amazon.com|access-date=2015-05-07|lang=en}}</ref>. Раман даступны таксама ў [[Scribd]]<ref>{{cite web|url=http://www.engadget.com/2015/04/16/scribd-gets-penguin-random-house-audiobooks/|title=You can now listen to the 'Game of Thrones' audiobooks on Scribd|author=Daniel Cooper.|date=2015-04-16|publisher=Engadget.com|access-date=2015-04-07|lang=en}}</ref> і [[iTunes Store]]<ref>{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/audiobook/game-thrones-song-ice-fire/id387502843|title=A Game of Thrones: A Song of Ice and Fire, Book 1 (Unabridged)|publisher=[[iTunes]]|access-date=2015-04-28|lang=en}}</ref>. Кніга перакладзена на сорак пяць моў<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy|title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy'|author=Alison Flood.|date=2015-04-10|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2015-05-16|lang=en}}</ref>. На французскай — у 1996 годзе ў перакладзе Жана Соля<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/16001823-le-tr-ne-de-fer---l-int-grale-1?from_search=true&search_version=service_impr|title=Le Trône de fer - L'intégrale 1 (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=fr}}</ref>. У Германіі раман выходзіў у дзвюх частках у перакладзе Ёрна Айнгвазена з падзагалоўкамі «Лорды Вінтэрфела» і «Спадчыннікі Вінтэрфела»<ref name="alien" /><ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/8341706-die-herren-von-winterfell?from_search=true&search_version=service|title=Die Herren von Winterfell (As Crónicas de Gelo e Fogo / Das Lied von Eis und Feuer #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=de}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/8341707-das-erbe-von-winterfell?from_search=true&search_version=service|title=Das Erbe von Winterfell (As Crónicas de Gelo e Fogo / Das Lied von Eis und Feuer #2)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=de}}</ref>. На японскую мову першую кнігу цыкла адаптоўваў Хіраюкі Акабэ; яна выйшла пад назвай «Трон Сямі Каралеўстваў»<ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.jp/%E4%B8%83%E7%8E%8B%E5%9B%BD%E3%81%AE%E7%8E%89%E5%BA%A7%E3%80%881%E3%80%89%E2%80%95%E6%B0%B7%E3%81%A8%E7%82%8E%E3%81%AE%E6%AD%8C%E3%80%881%E3%80%89-%E3%83%8F%E3%83%A4%E3%82%AB%E3%83%AF%E6%96%87%E5%BA%ABSF-%E3%82%B8%E3%83%A7%E3%83%BC%E3%82%B8%E3%83%BBR-R-%E3%83%9E%E3%83%BC%E3%83%86%E3%82%A3%E3%83%B3/dp/4150115648|title=七王国の玉座〈1〉―氷と炎の歌〈1〉 (ハヤカワ文庫SF) 文庫 – 2006/5|publisher=[[Amazon.com]]|access-date=2015-07-02|lang=en}}</ref>. На [[Бразільскі варыянт партугальскай мовы|бразільскім варыянце партугальскай мовы]] раман быў выпушчаны ў версіі Хорхэ Кандэяаса з загалоўкам «Вайна двух прастолаў»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/5739442-a-guerra-dos-tronos?from_search=true&search_version=service|title=A Guerra dos Tronos (As Crónicas de Gelo e Fogo #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=br}}</ref>. У Даніі твор выдаваўся як «Бітва за трон»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/12508814-kampen-om-tronen?from_search=true&search_version=service|title=Kampen om tronen (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=da}}</ref>, у Грэцыі — «Гульня кароны»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/11828953?from_search=true&search_version=service|title=Παιχνίδι του στέμματος (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=el}}</ref>, у В'етнаме — «Снежныя ваўкі Вінтэрфела»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/17905382-tr-ch-i-v-ng-quy-n---t-p-1a?from_search=true&search_version=service|title=Trò Chơi Vương Quyền - Tập 1A: Sói Tuyết Thành Winterfell (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=vn}}</ref>. Асобую падзяку Марцін выражаў Крысціне Масіе, перакладчыку рамана на іспанскую мову, і Мігелю Алігеры, які атрымаў за мастацкае афармленне кнігі ўзнагароду Іспанскай асацыяцыі фэнтэзі і фантастыкі ў намінацыі «Лепшая ілюстрацыя»<ref name="ign" />. == Крытыка == {{Урэзка | Загаловак = Чытацкія рэйтынгі<small>*</small> | Утрыманне = {{Рэйтынг-5|4.5}} [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Song-Fire-Book/product-reviews/0553386794/ref=dp_top_cm_cr_acr_txt?ie=UTF8&showViewpoints=1|lang=en|title=Customer Reviews: A Game of Thrones: A Song of Ice and Fire: Book One|access-date=2 снежня 2011|publisher=[[Amazon.com]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6923Ek94J?url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Song-Fire-Book/product-reviews/0553386794|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.44}} [[Goodreads]]<ref name="good">{{cite web|url=http://www.goodreads.com/book/show/13496.A_Game_of_Thrones|lang=en|title=A Game of Thrones (A Song of Ice and Fire #1)|access-date=2 снежня 2011|publisher=Goodreads.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6923FGbdU?url=http://www.goodreads.com/book/show/13496.A_Game_of_Thrones|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.4}} {{Не перакладзена 3|LibraryThing|LibraryThing|en|LibraryThing}}<ref>{{cite web|url=http://www.librarything.com/work/8366|lang=en|title=A Game of Thrones by George R. R. Martin|access-date=2 снежня 2011|publisher=Librarything.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6923JvsuL?url=http://www.librarything.com/work/8366|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.5}} {{Не перакладзена 3|Shelfari|Shelfari|en|Shelfari}}<ref>{{cite web|url=http://www.shelfari.com/books/11105/A-Game-of-Thrones|lang=en|title=A Game of Thrones (1996)|access-date=2 снежня 2011|publisher={{Не перакладзена 3|Shelfari|Shelfari|en|Shelfari}}|archive-url=https://www.webcitation.org/6923LBYPF?url=http://www.shelfari.com/books/11105/A-Game-of-Thrones|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.6}} {{Не перакладзена 3|WeRead|WeRead|en|WeRead}}<ref>{{cite web|url=http://weread.com/book/000647988X/A+Game+of+Thrones+%28A+Song+of+Ice+and+Fire%2C+Book+1%29/FBK-000647988X_-6?src=search|lang=en|title=A Game of Thrones (A Song of Ice and Fire, Book 1)|access-date=2 снежня 2011|publisher={{Не перакладзена 3|WeRead|WeRead|en|WeRead}}|archive-url=https://www.webcitation.org/6923Lxqwe?url=http://weread.com/book/000647988X/A+Game+of+Thrones+(A+Song+of+Ice+and+Fire,+Book+1)/FBK-000647988X_-6?src=search|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.6}} [[LiveLib]]<ref>{{cite web|url=http://www.livelib.ru/book/1000040345|lang=ru|title=Гульня тронаў|access-date=2 снежня 2011|publisher=[[LiveLib]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6923SYIYd?url=http://www.livelib.ru/book/1000040345|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> | Подпіс = <small>* станам на май 2015</small> | Выраўноўванне = right }} === Намінацыі і ўзнагароды === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Год ! Прэмія ! Катэгорыя ! Лаўрэаты ! Вынікі |- |rowspan="7"|1997 | [[Х’юга (прэмія)|Х’юга]] | [[Прэмія «Х’юга» за лепшую аповесць|Аповесць]] | «Кроў дракона» | {{Перамога}}<ref name="alien" /><ref>{{cite web |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1997-hugo-awards/|title=1997 Hugo Awards|publisher=Thehugoawards.org|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref> |- | [[Сусветная прэмія фэнтэзі]] | Аповесць | «Кроў дракона» | {{Намінацыя}}<ref>{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Wfa1997.html|title=1997 World Fantasy Awards|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-08-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6JmSdCLjn?url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Wfa1997.html|archive-date=20 верасня 2013|url-status=dead}}</ref> |- | [[Прэмія «Неб’юла»|Неб'юла]] | [[Прэмія «Неб'юла» за лепшую аповесць|Аповесць]] | «Кроў дракона» | {{Намінацыя}}<ref>{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Nebula1997.html|title=1997 Nebula Awards|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-08-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605232021/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Nebula1997.html|archive-date=5 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref> |- | Прэмія чытачоў часопіса «Азімаў» | Аповесць | «Кроў дракона» | {{Намінацыя}}<ref name="blood">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/AsimovReader1997.html#nva|title=1997 Asimov's Reader Poll|publisher=The [[Locus, часопіс|Locus]] Index to SF Awards|access-date=2015-08-18|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618013012/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/AsimovReader1997.html#nva|archive-date=18 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref> |- | [[Прэмія «Локус»|Локус]] | [[Прэмія «Локус» за лепшы раман фэнтэзі|Раман фэнтэзі]] | «Гульня тронаў» | {{Перамога}}{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}}<ref>{{cite web |url=http://www.locusmag.com/index/b326.htm|title=The Locus Index to Science Fiction: 1984-1998|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-05-19|lang=en}}</ref> |- | [[Сусветная прэмія фэнтэзі]] | Раман | «Гульня тронаў» | {{Намінацыя}}{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}} |- | [[Неб'юла]] | Раман | «Гульня тронаў» | {{Намінацыя}}<ref name="alien" /> |- |rowspan="2"|2002 |rowspan="2"|Ігнотус (Іспанія) | Лепшы замежны раман | «Гульня тронаў» | {{Перамога}}<ref name="ign">{{cite web |url=http://www.georgerrmartin.com/a-game-of-thrones-wins-ignotus-award/|title=A Game of Thrones wins Ignotus award|author=Джордж Марцін.|date=2003-11-22|publisher=GeorgeRRMartin.com|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}} |- | Лепшая ілюстрацыя | «Гульня тронаў» | {{Перамога}}<ref name="ign" /> |} === Водгукі === Раман стартаваў з 25-га месца ў {{Не перакладзена 5|New York Times Best Seller list|спісе бэстсэлераў}} газеты ''[[The New York Times]]'' 2 студзеня 2011 года<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/best-sellers-books/2011-01-02/mass-market-paperback/list.html|title=Best Sellers|date=2011-01-02|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-14|lang=en}}</ref> і дасягнуў 1-га да 10 ліпеня<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/best-sellers-books/2011-07-10/mass-market-paperback/list.html|title=Best Sellers|date=2011-07-10|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-14|lang=en}}</ref>. Узначальвала кніга таксама аналагічны рэйтынг ''{{Не перакладзена 4|Publishers Weekly}}'' у катэгорыі фэнтэзі<ref name="pwbs">{{cite web |url=http://www.publishersweekly.com/pw/nielsen/xfantasyx.html|title=Bestsellers > Fantasy|publisher={{Не перакладзена 4|Publishers Weekly}}|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref> і часопіса ''[[Locus, часопіс|Locus]]'' у катэгорыі кніг у мяккай вокладцы<ref>{{cite web |url=http://www.locusmag.com/Magazine/2013/08/locus-bestsellers-august/|title=Locus Bestsellers, August|date=2013-08-08|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>. Паводле вынікаў галасавання, арганізаванага нямецкім часопісам ''Alien Contact'', раман да студзеня 2001 года ў сотні лепшых фэнтэзійных і навукова-фантастычных кніг займаў другую пазіцыю, аддаўшы першынство «Уладару пярсцёнкаў». У галасаванні прынялі ўдзел тры тысячы чалавек<ref name="alien">{{артыкул|аўтар=Hardy Kettlitz.|загаловак=Legenden, Interview mit George R. R. Martin|выданне=Alien Contact|год=2001|нумар=40|мова=de}}</ref>. Літаратурныя крытыкі адзначылі эталоннасць гістарычнай скіраванасці фэнтэзі<ref name="history" />, багацце персанажаў і складанасць іх прапрацоўкі<ref name="Dobrov" /><ref name="fil" /><ref name="pwrew" />, насычанасць тэксту падзеямі і інтрыгамі<ref name="grew" /><ref name="Dobrov" /><ref name="san" />, смелае разбурэнне літаратурных стэрэатыпаў<ref name="mirf" /> і нязвыклы для жанру рэалізм<ref name="mirf" /><ref name="Dobrov" />. Сусвет рамана не падобны на стандартныя светы жанру, у якім усе праблемы вырашаюцца заклінаннем. Нягледзячы на дастатковую колькасць бітваў і сутычак, яны не нагадваюць высакародныя паядынкі. Магія ў рамане практычна адсутнічае і прадстаўлена выключна Іншымі і драконамі, апошнія з якіх з’яўляюцца бліжэй да фіналу рамана<ref name="Dobrov" />, што толькі падкрэслівае заход эпохі легенд і герояў<ref name="mirf" />. Фармальна гісторыя цыкла засяроджваецца на людзях, якія змагаюцца з нейкімі злавеснымі сіламі, што пагражаюць чалавецтву<ref name="fan" />. Свет Сямі Каралеўстваў успрымаецца як праўдападобны<ref>{{артыкул|аўтар=Nathan Lauren.|загаловак=`Game of Thrones' fit for a king|выданне=[[Асашыэйтэд Прэс]]|месца=ЗША|год=1996, 10 лістапада|мова=en}}</ref>, «бачны і адчувальны»<ref name="fan">{{артыкул |аўтар=Михаил Назаренко.|загаловак=Бунтуй, бунтуй, что умирает свет|спасылка=https://fantlab.ru/work92452|мова=ru|выданне=[[FANтастика]]|тып=Журнал|год=2008, чэрвень-ліпень|нумар=6-7 (15-16)|старонкі=8-17, 8-14}}</ref>. Некаторыя аўтары адзначалі шэраг пісьменніцкіх недапрацовак, якія ўсе ж не прымяншаюць добрых якасцей гісторыі Сямі Каралеўстваў, паколькі кнігу варта ўспрымаць і ацэньваць з пункту гледжання жанру. Так, апошні дракон Дынастыі Таргарыенаў памёр за 150 гадоў да падзей, з якіх стартуе кніга. Страта галоўнай сілы кіруючай дынастыі павінна была прывесці да масы канфліктаў і распаду імперыі, чаго па нейкай прычыне не адбываецца. Рыцарства Вестэраса не займалася практычна нічым, акрамя турніраў. Кантынент, населены сотнямі рыцараў, не ведаў ніводнай сапраўды буйной вайны. Здзіўляліся аглядальнікі і наяўнасці [[цэлібат]]у ў рыцарскіх ордэнах без яго першапрычыны — [[хрысціянства]]. Начны Дазор, мэтай якога была абарона ад адзічэлых, складаўся па большай частцы з былых разбойнікаў і гвалтаўнікоў і ў рэальнасці павінен быў бунтаваць, а не весці сумленную службу. Спакойнае стаўленне да рознага роду рэлігій хутчэй нагадвае сучасную Амерыку, а не сярэдневяковую Еўропу. Велізарныя вокны замкаў, з аднаго з якіх падае Бран, таксама непраўдападобныя — у рэальнасці яны больш нагадвалі байніцы. Акрамя таго, «каб паспець схапіць Брана за руку, Джэймэ павінен быў не толькі валодаць рэакцыяй [[Джэдаі|джэдая]], але і талентамі [[Містар Фантастык|Містара Фантастыкі]]…»<ref name="history" />. Некаторых аглядальнікаў раздражнялі дробныя недахопы гісторыі і выкарыстанне аўтарам літаратурных [[анахранізм]]аў<ref name="grew" />. [[Выява:MS Ghent - Battle of Tewkesbury.jpg|240px|thumb|right|У аснове твора адгадваецца [[Вайна Пунсовай і Белай ружы]]<ref name="stone" /><ref name="grew" />]] Кожны персанаж кнігі старанна выпісаны, а супрацьстаянне Ланістэраў і Старкаў нагадвае барацьбу [[Ланкастэры|Ланкастэраў]] і [[Ёркі|Ёркаў]]<ref name="Dobrov" />. Героі неадназначныя і часцяком захоўваюць некалькі тайнаў. Якасці кожнага з іх запамінаюцца як сутнасці, якія вызначаюць іх характар. Нават самыя гратэскавыя з іх акуратна ўпісаны ў гістарычны кантэкст, што дадае ім дакладнасці. Дзясяткі персанажаў выклікаюць самыя разнастайныя пачуцці, ад сімпатыі да агіды, а часам і тое і іншае адначасова<ref name="fan" />. Адна з прычын папулярнасці рамана складаецца ў падыходзе аўтара да апавядання — назірання за героямі з некалькіх пунктаў гледжання<ref name="mirf" />. Гэты падыход робіць вобраз свету больш складаным і шматгранным<ref name="mirf" /><ref name=huf>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/tara-subramaniam/review-game-of-thrones-bo_b_1659913.html|title=Review: 'A Game of Thrones'|author=Tara Subramaniam.|date=2012-12-09|publisher=[[The Huffington Post]]|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>, забяспечвае глыбіню сюжэту і трымае чытача ў чаканні працягу<ref name=huf />. Персанажы твора не ідэалізаваны, сярод іх няма абсалютна станоўчых і абсалютна адмоўных. Пры агульнай «даросласці» сюжэту значная частка апавядання падаецца з вуснаў дзяцей, якім даводзіцца пасталець раней часу<ref name="mirf" />. Джон Ходсмэн, крытык часопіса ''[[Time]]'' пісаў, што Тырыян Ланістэр з’яўляецца лепшым персанажам у мастацкай літаратуры<ref name="time">{{cite web |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066129,00.html|title=The 2011 TIME 100. George R.R. Martin|author=John Hodgman.|date=2011-04-21|publisher=[[Time]]|access-date=2015-05-17|lang=en}}</ref>. Як чалавек свайго часу, скептычны і прыкрываецца цынізмам, насамрэч Тырыян здольны на глыбокую спагаду, што робіць яго ўпадабаным персанажам сярод чытачоў<ref name="kog" />{{rp|88}}. Радзей гучалі іншыя меркаванні. Так, Сэм Джордысан, крытык газеты ''[[The Guardian]]'', падкрэсліўшы вялікі талент, з якім Марцін раскрывае перад чытачом унутраны свет персанажаў, лічыў, што яго героі занадта часта аднамерныя, цьмяныя і маральна падзелены толькі на два тыпы — добрыя і злыя. Добрыя хлопцы высакародныя, пампезныя і прадказальныя. Дрэнныя — дэвіянтныя, забіваюць нявінных людзей і смяюцца над чужым болем, што ён лічыў дурным, наіўным і мульцяшным<ref name="grew" />. Часткова гэта меркаванне падтрымала і ''[[The Washington Post]]''<ref name="wp">{{артыкул |аўтар=John H. Riskind.|загаловак=Science Fiction & Fantasy|мова=en|выданне=[[The Washington Post]]|год=1996, 28 ліпеня}}</ref>. Першая сотня старонак змяшчае вялікую колькасць штампаў<ref name="fan" />, аднак стэрэатыпы выкарыстоўваюцца пісьменнікам толькі для таго, каб іх перайначыць — галоўныя героі гінуць, а ў другарадных адкрываюцца тайныя матывы<ref name="mirf" />. Цытата «У гульні тронаў ты або перамагаеш, або паміраеш» адлюстроўвае не толькі магутнае пачуццё драмы, багатую пастаноўку і складанасць персанажаў, але і разуменне таго, што ў цэнтры гісторыі — канфлікт хлусні. Невыпадкова Марцін часта цытуе [[Уільям Фолкнер|Уільяма Фолкнера]], кажучы, што напісанае сутнасць гісторыя чалавечага сэрца, якое знаходзіцца ў канфлікце з самім сабой. Гэты канфлікт паўсюль заўважны ў цыкле Лёду і Агню, што здавалася беспрэцэдэнтным у эпічным фэнтэзійным жанры на момант публікацыі першай кнігі. Марцін уяўляе маральныя дылемы рэальных людзей, няхай гэта будзе выбар маці паміж сям'ёй і доўгам ці старанні самотнага выродлівага карліка выжыць у грамадстве. Пісьменнік адчыніў дзверы для новай хвалі творчасці, якая даследуе цёмны бок чалавечай прыроды<ref name="fil">{{кніга|аўтар=Henry Jacoby, William Irwin, Elio M. Garcia, Linda Antonsson.|частка=Foreword|загаловак=Game of Thrones and Philosophy: Logic Cuts Deeper Than Swords|месца=New Jersey|выдавецтва=John Wiley & Sons|год=2012|старонак=320|серыя=Blackwell Philosophy and Pop Culture Series|isbn=978-1-118-16199-9}}</ref>. Дэвіз Старкаў «Зіма блізка» выражае суровы светапогляд Поўначы<ref name="desteny" />, нагадвае пра Доўгую Ноч і будучыя небяспекі<ref name="kog" />{{rp|38}}. Па меры развіцця серыі гэтыя словы набываюць лёсавызначальнае і [[Фаталізм|фаталістычнае]] значэнне<ref name="desteny" />. Кніга выклікае задавальненне за кошт хуткіх дыялогаў і атмасфернай прозы. У ёй спалучаюцца крывавая героіка Толкіна і лінія палітычных інтрыг, якія вымусілі б, паводле словаў аднаго з рэцэнзентаў, пазайздросціць [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]], кожная са шматлікіх сюжэтных ніцей змяшчае дзясяткі іншых, што спараджае інтрыгу і жаданне азнаёміцца з працягам<ref name="grew" />. Хоць пэўныя лініі і завяршаюцца, ніць агульнага апавядання працягвае цягнуцца ў наступныя тамы, вымушаючы чытачоў гадаць пра далейшае развіццё сюжэту<ref name="york" />. Кніга, як і іншыя раманы цыкла, прызначана для шматразовага чытання<ref name="mirf" />. Абрыўкі ключавой інфармацыі паведамляюцца мімаходзь<ref name="fan" />, паступова закладваючы перадумовы для наступных падзей<ref name="mirf" />. Першае чытанне пакідае шмат пытанняў і загадак<ref name="fan" />. Толькі пазней сюжэтныя павароты на аснове гэтых звестак набываюць статус лагічных і абгрунтаваных<ref name="mirf" />. Першы том фэнтэзі-сагі спалучае ў сабе інтрыгу, экшан і рамантыку. Марцін, паводле слоў крытыкаў, дасягае новых вышынь у плане апавядальнай тэхнікі<ref name="amrew" />, дасканалай прозы<ref name="pwrew">{{cite web |url=http://www.publishersweekly.com/978-0-553-10354-0|title=A Game of Thrones|publisher={{Не перакладзена 4|Publishers Weekly}}|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>, займальнага сюжэту<ref>{{артыкул|аўтар=Steve Perry.|загаловак=Writer leaves TV to create epic fantasy|выданне={{Не перакладзена 3|The Oregonian}}|год=1996, 13 кастрычніка|мова=en}}</ref> эпічнага размаху<ref name="wp" />, батальных сцэн і інтэграцыі ўласных палітычных поглядаў у твор<ref name="amrew">{{cite web |url=http://www.amazon.com/gp/product/0553593714?ie=UTF8&isInIframe=1&n=283155&redirect=true&ref_=dp_proddesc_0&s=books&showDetailProductDesc=1#iframe-wrapper |title=A Game of Thrones (A Song of Ice and Fire, Book 1). Editorial Reviews|publisher=[[Amazon.com]]|access-date=2015-05-19|lang=en}}</ref>. Пісьменніцкі стыль характарызавалі як «асвяжальны» і «глыбока асабісты»<ref>{{артыкул |аўтар=Eisenstein Phyllis|загаловак==Near the frozen north, where dragons awaken|мова=en|выданне={{Не перакладзена 3|Chicago Sun-Times}}|год=1996, 11 жніўня}}</ref>. «Гульню тронаў» параўноўвалі з серыялам «[[Праслухоўка]]»<ref name="time" />, раманамі «[[Майкл Суэнвік|Дачка жалезнага дракона]]» і «[[Цім Паўэрс|Вароты Анубіса]]»<ref name="Dobrov">{{артыкул|аўтар=Олег Добров.|загаловак=Рецензии. «Игра престолов»|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/196517/|выданне=[[Если, часопіс|Если]]|тып=Журнал|месца=Москва|выдавецтва=Торговый дом «Любимая книга», ЗАО «КТ»|год=1999|нумар=9|старонкі=264—265|мова=ru}}</ref>, называлі больш цёмнай версіяй «[[Кола Часу]]» [[Роберт Джордан|Роберта Джордана]]<ref name="san">{{cite news|last=Prior|first=John|title=Chilling 'Decline' a feminist vision of confrontation between the sexes|work=San Diego Union-Tribune|date=1995-09-12}}</ref> і адзначалі ашаламляльны кантраст у параўнанні з працамі [[Дэвід Эдынгс|Дэвіда Эдынгса]] і [[Тэрэнс Дын Брукс|Дына Брукса]]<ref name="pwrew" />. Дана Джэнінгс, аглядальнік ''The New York Times'', называе «Гульню тронаў» шырокім панарамным раманам у стылі XIX стагоддзя, перададзеным маляўнічымі сродкамі фэнтэзі, у якім прыкметна больш уплыву [[Анарэ дэ Бальзак|Бальзака]] і [[Чарлз Дыкенс|Дыкенса]], чым Толкіна<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2011/07/15/books/a-dance-with-dragons-by-george-r-r-martin-review.html|title=In a Fantasyland of Liars, Trust No One, and Keep Your Dragon Close|author=Dana Jennings.|date=2011-07-14|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-15|lang=en}}</ref>. Некаторыя крытыкі былі незадаволены брытанскім выданнем рамана з «агіднай вокладкай», на якой быў намаляваны конскага віду дракон<ref name="grew" />. Пісьменнік Роберт Джордан, насупраць, пахваліў афармленне, чым прыцягнуў новых чытачоў<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2007/11/27/george-rr-martin-answers-your-questions|title=George R.R. Martin answers your questions|author=Gregory Kirschling.|date=2007-11-27|publisher=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2015-08-01|lang=ru|archive-date=26 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205658/https://www.ew.com/article/2007/11/27/george-rr-martin-answers-your-questions/|url-status=dead}}</ref>. Паводле меркавання ''{{Не перакладзена 3|Publishers Weekly}}'', у аўдыёкніжцы знарочыста простая манера чытання і брытанскі акцэнт апавядальніка дадалі апавяданню інтрыгі і асуджанасці. Рой Дотрыс не імкнуўся перастройваць свой голас пад кожнага з сотняў персанажаў, толькі зрэдку змяняючы акцэнты і інтэнсіўнасць гаворкі<ref>{{cite web |url=http://www.publishersweekly.com/978-0-307-91309-8|title=A Game of Thrones. Audiobook|publisher=Publishers Weekly|access-date=2015-05-17|lang=en}}</ref>. == Адаптацыі == {{main|Гульня тронаў (тэлесерыял)}} Да Марціна не разоў звярталіся з прапановамі экранізацыі цыкла «Песні Лёду і Полымя», але ён не разглядаў іх сур’ёзна — як з-за меркаванага скарачэння гісторыі, так і з-за невялікіх бюджэтаў, якія не маглі забяспечыць высокі ўзровень пастаноўкі<ref name="intpw" />. «У прыдуманым мною свеце былі велізарныя замкі, поўныя драматызму ландшафты, пустыні, горы, балоты, драконы, лютаваўкі, бітвы шматтысячных войскаў, зіготкія даспехі, мудрагелістая геральдыка, баі на мячах, турніры і неадназначныя персанажы. Усё гэта, натуральна, абсалютна не падлягала экранізацыі»<ref name="kog" />{{rp|5}}. Аднак урэшце аўтара натхніў запал [[Дэвід Беніяф|Дэвіда Беніяфа]] і [[Д. Б. Уайс|Дэна Уайса]], і раман быў экранізаваны ў рамках [[Гульня тронаў, 1 сезон|першага сезона]] [[Гульня тронаў (тэлесерыял)|аднайменнага амерыканскага тэлесерыяла]]. Тэлеканал [[HBO]] выдаткаваў на яго вытворчасць 60 млн долараў<ref name="akran" />. [[Шон Бін]] выканаў ролю рашучага, нешматслоўнага і суровага главы дому Старкаў<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/04/17/seanbean-site.html|title=Шон Бин отметит 56-летие|author=Вадим Давыденко.|date=2015-04-17|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-05|lang=ru}}</ref>, якога рэжысёр Алан Тэйлар лічыў маральным стрыжнем першага сезона<ref name="kog" />{{rp|48}}. Джона Сноу сыграў [[Кіт Хэрынгтан]], Дэйнерыс Таргарыен — [[Эмілія Кларк]], Тырыяна Ланістэра — [[Пітэр Дынклэйдж]]<ref name="filmru" />, Серсею Ланістэр — [[Ліна Хідзі]]<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/10/07/lenaheadey/|title=Аголеная Лена Хідзі абыйшлася «Гульні тронаў» у 200 тысяч долараў|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2015-05-15|lang=ru}}</ref>. [[Выява:Game of Thrones screen.jpeg|400px|thumb|left|Прынцэса ў выгнанні, апошняя з дынастыі Таргарыенаў, Дэйнерыс, якая была спачатку нясмелай і нявіннай дзяўчынай, паступова вырастае ў моцнага лідара. Гэтаму спрыяюць шлюб, смерць брата-тырана і нараджэнне драконаў. Эмілія Кларк ужылася ў вобраз дзякуючы знаёмству з першакрыніцай<ref name="kog" />{{rp|155,157}}]] Пісьменнік быў задаволены серыялам — з экранізацыі першай кнігі яму асабліва спадабалася сцэна, у якой Дрога парваў горла Мага, якой не было ў першакрыніцы. У той жа час ён лічыў, што стваральнікам варта асцерагацца «[[Эфект матыля|эфекту матыля]]», паколькі загінулы ў серыяле герой ізноў з’явіцца ў «Ветрах зімы»<ref name="intpw" />. Марцін пісаў, што экранізацыя ўсё ж павінна была лічыцца са здымачным графікам і бюджэтам, таму сотня ачагоў палаца з лёгкай рукі прадзюсара скарачалася да шасці<ref name="kog" />{{rp|4}}. Асноўная частка здымак прайшла ў [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], выбранай з-за разнастайнасці ландшафтаў гэтай мясцовасці<ref name="kog" />{{rp|7}}. «Гульня тронаў» з’яўляецца самым папулярным серыялам сярод інтэрнэт-карыстальнікаў, і яго «пірацкая» аўдыторыя перавышае тэлевізійную<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/04/06/gameofthrones-site.html|title=На телеканале HBO стартует четвертый сезон «Игры престолов»|author=Антон Благовещенский.|date=2014-06-04|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-04|lang=ru}}</ref>. Крытыкі прыйшлі да меркавання, што шакавальнае развіццё сюжэтнай лініі зрабіла праект «прарыўным» з пункту гледжання сцэнарыя<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/11/10/gameofthrons-anons.html|title=Ученикам военных школ Турции запретили смотреть «Игру престолов»|date=2014-11-10 |publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-04|lang=ru}}</ref>. Візітнай карткай серыяла сталі складаныя адносіны персанажаў і бязлітаснасць, з якой аўтары пазбаўляюцца ад упадабаных публікай герояў<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2015/02/16/sezon5-site.html|title=Джордж Мартин: В «Играх престолов» будет больше крови|author=Вадим Давыденко.|date=2015-02-16 |publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-05|lang=ru}}</ref>. Першы сезон, паказаны ў 2011 годзе, забяспечыў на тэлебачанні месца новаму жанру — «фэнтэзі для дарослых»<ref name="filmru">{{cite web|url=http://www.film.ru/articles/nedetskaya-skazka|title=Игра престолов. Недетская сказка|author=Татьяна Алёшичева.|date=2012-05-04|publisher=Film.ru|access-date=2015-05-09|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926130934/https://www.film.ru/articles/nedetskaya-skazka|archive-date=26 верасня 2018|url-status=dead}}</ref>, а выканаўца ролі Тырыяна атрымаў прэміі «[[Эмі]]» і «[[Залаты глобус]]»<ref name="kog" />{{rp|5}}. Экранізацыя HBO досыць блізкая да першакрыніцы (гаворачы пра першы сезон, Дэн Уайс адзначае, што стваральнікі серыяла ў ім «здолелі захаваць амаль усё, што ім сапраўды палюбілася»)<ref name="kog" />{{rp|7}}, але адрозненні ўсё ж існуюць. Так, на старонках першай часткі цыкла Нэд сумняваецца, ці варта прымаць пасаду Правіцы, але Кейтылін угаворвае яго — у серыяле ж усё наадварот. З-за таго, што амаль уся кніга «паказана вачамі» Старкаў, сюжэтныя лініі экранных Ланістэраў былі пашыраны. Змяніўся і ўзрост мноства персанажаў. Па кнізе большасць герояў — дзеці. Сансе — адзінаццаць, Джофры і Дэйнерыс — трынаццаць, Робу і Джону — чатырнаццаць. Іх серыяльныя версіі значна старэйшыя, галоўным чынам з-за сексуальных сцэн. Больш агрэсіўна ў плане пасцельных сцэн паказаны і кхал Дрога з Дэйнерыс<ref>{{артыкул|аўтар=Алексей Ионов.|загаловак=Кого убьют последним. «Игра престолов». Различия книг и сериала|выданне=[[Мир фантастики]]|тып=Журнал|месца=Литва|выдавецтва=ООО «Игромедия»|год=Апрель 2015|том=140|нумар=04|старонкі=56—61|мова=ru}}</ref>. Галоўнай тэмай серыяла стала анатомія ўлады. Таксама ў ім раскрываліся ідэі ўплыву асабістага на палітыку, наступствы кахання, страсці і нянавісці<ref name="kog" />{{rp|7}}. Па матывах цыкла былі выпушчаны [[Гульня тронаў, ЖКГ|калекцыйныя картачныя гульні]]<ref>{{cite web |url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Card-HBO-Edition/dp/1616615885|title=Game of Thrones Card Game (HBO Edition)|publisher=[[Amazon.com]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>, некалькі [[Гульня тронаў, настольная гульня|настольных гульняў]]<ref>{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Reviews/review2918.htm|title=Игра Престолов. Есть только проигравшие и победители|author=Константин и Иннокентий Горбуновы.|date=2009-01-18|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-05-09|lang=ru|archive-date=18 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094646/http://www.mirf.ru/Reviews/review2918.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Reviews/review5657.htm|title=Игра престолов. Второе издание|author=Дмитрий Тэлэри.|date=2013-05-25|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-05-09|lang=ru|archive-date=18 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094935/http://www.mirf.ru/Reviews/review5657.htm|url-status=dead}}</ref>, календары і карціны<ref name="tron" />, поварская кніга<ref name="cook" />. Таксама існуюць лінейкі камп'ютарных гульняў — [[Гульня тронаў: Пачатак|стратэгічная]] і [[Гульня тронаў, відэагульня|ролевая]] ад [[Cyanide]]<ref>{{cite web|url=http://www.ag.ru/reviews/game_of_thrones_genesis|title=Игра престолов: Начало (Game of Thrones: Genesis, A)|author=Михаил 'Xirurg' Хромов.|date=2011-11-03|work=[[Absolute Games]]|access-date=2011-11-06}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2012/05/15/game-of-thrones-review|title=Game of Thrones Review|author=Destin Legarie.|date=2012-05-12|publisher=[[IGN]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>, а таксама [[Графічная прыгодніцкая гульня|прыгодніцкая]] ад [[Telltale Games]]<ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/906192|title=Game of Thrones - Episode 1. Iron from Ice. Telltale вступает в битву за трон. Рецензия|last=Бышонков|first=Иван.|date=2014-12-05|publisher=[[3DNews]]|lang=ru}}</ref>. 2 лютага 2011 года Джордж Марцін паведаміў, што да прэм'еры серыяла будзе прымеркаваны выхад адаптацыі рамана ў выглядзе [[комікс]]а<ref>{{cite web |url=http://grrm.livejournal.com/194025.html|title=Ice & Fire Comes to Comics|author=Джордж Мартин.|date=2011-02-02|publisher=[[Живой Журнал]]|access-date=2015-04-28|lang=en}}</ref>. Раман быў адаптаваны Дэніэлам Абрахамам, за мастацкую частку адказваў Томі Патэрсан<ref>{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2011/09/21/a-game-of-thrones-1-review|title=A Game of Thrones #1 Review|author=Jesse Schedeen.|date=2011-09-21|publisher=[[IGN]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>. Падзей «Гульні тронаў» хапіла на 25 выпускаў па 32 старонкі ў кожным<ref>{{cite web|url=http://blogs.slj.com/adult4teen/2014/04/09/a-game-of-thrones/|title=A Game of Thrones|author=Mark Flowers.|date=2014-04-09|publisher=Library Journal|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-date=26 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926130722/http://blogs.slj.com/adult4teen/2014/04/09/a-game-of-thrones/|url-status=dead}}</ref>. Паведамлялася, што твор будзе экранізаваны ў фармаце індыйскага серыяла пад назвай «Рані Махал» ({{lang-be|Рай для каралевы}}), у якім персанажы будуць размаўляць на хіндзі, а фэнтэзійныя элементы выключаць з сюжэту<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2015/03/28/igra-site-anons.html|title=Индийцы снимут свою версию «Игры престолов»|author=Виктория Гусева.|date=2015-03-28|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-04-28|lang=ru}}</ref>. Аднак пазней чуткі пра пра гэты праект як новай версіі «Гульні тронаў» былі аспрэчаны прадстаўнікамі [[Sony Entertainment Television]] з [[Мумбаі]]<ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.in/2015/03/31/game-of-thrones-india_n_6969572.html|title='Game Of Thrones' Is NOT Being Adapted For Indian Television, So Calm Down|author=Suprateek Chatterjee.|date=2015-03-31|publisher=[[The Huffington Post]]|access-date=2015-08-14|lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == '''На рускай:''' * {{кніга|аўтар=Генри Джейкоби.|загаловак=Игра престолов и философия: Логика острее меча|арыгінал=Game of Thrones and Philosophy: Logic Cuts Deeper Than Swords|спасылка=https://fantlab.ru/edition122117|месца=Москва|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонак=320|тыраж=2000|isbn=978-5-17-082366-6}} * {{кніга|аўтар=Джеймс Лаудер.|загаловак=За стеной: Тайны «Песни льда и огня» Джорджа Р.Р. Мартина|арыгінал=Beyond the Wall: Exploring George R. R. Martin's A Song of Ice and Fire, From A Game of Thrones to A Dance with Dragons|спасылка=https://fantlab.ru/edition112459|месца=Москва|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонак=256|тыраж=3000|isbn=978-5-17-082336-9|ref=Лаудер}} '''На англійскай:''' * {{кніга|аўтар=Frankel, Valerie Estelle.|загаловак=Women in Game of Thrones: Power, Conformity and Resistance|спасылка=http://reviews.libraryjournal.com/2014/06/books/nonfic/arts-humanities/women-in-game-of-thrones-pollock-bio-philologys-worth-more-arts-humanities-reviews/|выдавецтва=McFarland|год=2014|старонак=216|isbn=9780786494163|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719214806/http://reviews.libraryjournal.com/2014/06/books/nonfic/arts-humanities/women-in-game-of-thrones-pollock-bio-philologys-worth-more-arts-humanities-reviews/|archive-date=19 ліпеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719214806/http://reviews.libraryjournal.com/2014/06/books/nonfic/arts-humanities/women-in-game-of-thrones-pollock-bio-philologys-worth-more-arts-humanities-reviews/|archivedate=19 ліпеня 2014}} * {{кніга|аўтар=Martin Reinhart.|загаловак=Game of Thrones: a Pop-Up Guide to Westeros|спасылка=https://books.google.ru/books?id=Sh9bngEACAAJ&dq=Game+of+Thrones:+A+Pop-Up+Guide+to+Westeros&hl=ru&sa=X&ei=lHJbVebFPILgyQOl_4GgBg&ved=0CBwQ6AEwAA|выдавецтва=Transworld Publishers Limited|год=2014|старонак=10|isbn=0593073452}} * {{кніга|аўтар=George R.R. Martin, Elio Garcia, Linda Antonsson.|загаловак=The World of Ice & Fire: The Untold History of Westeros and the Game of Thrones|спасылка=https://books.google.ru/books?id=hapdAAAAQBAJ&printsec|выдавецтва=Random House Publishing Group|год=2014|старонак=256|isbn=0345535553}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.georgerrmartin.com/grrm_book/a-game-of-thrones-a-song-of-ice-and-fire-book-one/|title=A Game of Thrones|author=GeorgeRRMartin.com|description=Старонка твора на афіцыйным сайце Джорджа Марціна|lang=en|access-date=2015-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327111849/http://www.georgerrmartin.com/grrm_book/a-game-of-thrones-a-song-of-ice-and-fire-book-one/|archive-date=27 сакавіка 2015|url-status=live}} * {{cite web|url=http://7kingdoms.ru/|title=7 Каралеўстваў|author=7kingdoms.ru|description=Партал прыхільнікаў цыкла «Песня Лёду і Полымя»|lang=ru}} {{Выдатны артыкул|Літаратура}} {{ПЛіА}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы 1996 года]] [[Катэгорыя:Кнігі з серыі Песня Лёду і Агню]] 43yjiagqq1fnanwa8shgxlocivguf3d Груд 0 283150 5149813 4924672 2026-06-02T08:16:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149813 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Груд |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Груд, Дукорский сельсовет.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 01|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Рыбцы<br/>Новы Груд |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021925 }} '''Груд'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrud}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. == Гісторыя == У пачатку XIX стагоддзя вёска Груды ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць [[Ратынскія|Ратынскіх]]. Упамінаецца ў 1816 годзе пры пераліку населеных пунктах [[Дрычын (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага]] праваслаўнага прыходу. У 1858 годзе вёска [[Дукорская воласць|Дукорскай воласці]] Ігуменскага павета. Пазней згадваецца і абазначаецца на картах як вёска Рыбцы, адносілася да маёнтка [[Вішнёўка (Пухавіцкі раён)|Кастрынь]], у [[Навасёлкаўская воласць|Навасёлкаўскай воласці]] Ігуменскага павета{{Sfn|SgKP|1889|с=52}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1929 годзе праведзена [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Новы Груд». У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У жніўні 1943 года былі спалены ўсе 20 дамоў вёскі, забіты адзін чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/3212|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-09|archive-date=9 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409235023/http://db.narb.by/search/3212|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 6 двароў, 31 жыхар * 1816 год — 5 двароў, каля 30 жыхароў{{Sfn|Памяць|2003|с=696}} * 1858 год — 23 [[Рэвізская душа|рэвізскія душы]] * 1897 год — 13 двароў, 79 жыхароў * 1917 год — 15 двароў, 86 жыхароў * 1926 год — 18 двароў, 104 жыхары * 2002 год — 9 двароў, 14 жыхароў * 2009 год — 8 жыхароў * 2019 год — 5 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-09}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Андрэевіч Шычко]] (1922—1986)— фізіёлаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Груд|132}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10|52|Rybcy|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ратынскія]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] ajr82qogs8n5np40sig1tukfzgq5zcq Грэск 0 283457 5149844 5130926 2026-06-02T10:27:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149844 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Грэск |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 10|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 29|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Грэскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015011 }} {{значэнні}} '''Грэск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Грэ́зак, Грэ́зяк'''</ref> ({{lang-be-trans|Hresk}}, {{lang-ru|Греск}}) — [[аграгарадок]] у [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грэскі сельсавет|Грэскага сельсавета]]. == Назва == У аснове тапоніму «Грэск» ляжыць тое ж слова, што і ў аснове гідроніму «[[Арэса]]». Таксама існуе меркаванне, што назва паселішча з’яўляецца адным з слядоў [[Грэнская культура|Грэнскай культуры]] на Беларусі<ref>[http://cx28.justhost.com/~polacak1/index.php?option=com_content&view=article&id=1387&Itemid=587 Грэнцы. Грэнская культура]{{Недаступная спасылка}}, клуб «Спадчына»</ref>. На другім выданні карты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Амстэрдам]], 1613 год) можна пабачыць напісанне ''Hresko''<ref>Спірыдонаў М. [http://kamunikat.org/download.php?item=2131-2.pdf&pubref=2131 Беларусь на карце Вялікага Княства Літоўскага 1613 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407230514/http://kamunikat.org/download.php?item=2131-2.pdf&pubref=2131 |date=7 красавіка 2009 }} // «Гістарычны Альманах» № 8, 2008.</ref>. == Гісторыя == === Старажытныя часы === На месцы Грэска ў [[VI стагоддзе|VI ст.]] да н.э. — [[VII стагоддзе|VII ст.]] н.э. існавала ўмацаванае [[Вал (фартыфікацыя)|валамі]] і [[Роў (фартыфікацыя)|равамі]] [[Гарадзішча (археалагічны аб’ект)|гарадзішча]] перыяду ранняга [[жалезны век|жалезнага веку]]<ref>[http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta Памятныя мясціны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140106052143/http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta |date=6 студзеня 2014 }} {{Ref-ru}}, афіцыйны сайт Слуцкага раённага выканаўчага камітэта</ref>. Цяпер яно знаходзіцца ў цэнтры мястэчка, на правым беразе ракі Савы, ва [[Урочышча|ўрочышчы]] Замку. Мае статус гістарычна-культурнай каштоўнасці<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=C20700578#%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_1 Пералік матэрыяльных аб’ектаў, якім надаецца статус і катэгорыя гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110218053528/http://pravo.by/#%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_1 |date=18 лютага 2011 }}, дадатак 1 да Пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14.05.2007 № 578, [http://www.pravo.by Нацыянальны праўны інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь]</ref>. У часе [[Археалогія|археалагічных раскопак]] тут былі знойдзены пласты, у якіх былі прадметы розных эпох: жалезнага веку, старажытнай [[Русь|Русі]], а таксама XIV—XVII стагоддзяў. У кар’еры Гайку каля Грэска выяўлены скамянелыя рэшткі жывых арганізмаў, узрост якіх большы за 400 мільёнаў гадоў, што стала абгрунтаваннем сцверджанняў, што раней на Случчыне было мора<ref>[http://s-k.by/ru/svatlitsa/5_dec?id=94 Каштоўныя знаходкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312082120/http://s-k.by/ru/svatlitsa/5_dec?id=94 |date=12 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}, Слуцкі край. 5 снежня 2008 г.</ref>. Шэраг навукоўцаў лічыць, што менавіта каля Грэска сканчалася гэтак звавае [[мора Герадота]]<ref>[http://www.ont.by/news/our_news/0038409/ Побытавыя дробязі нашых продкаў]{{Ref-ru}}, АНТ. 9 лютага 2009 г.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Słuckaje kniastva. Слуцкае княства (1795-1800).jpg|245px|thumb|Грэск на карце [[Слуцкае княства|Случчыны]]]] Першы пісьмовы ўспамін пра Грэск датуецца 1409 годам<ref>[http://s-k.by/ru/numbers/?art_id=221 З днём нараджэння, родная вёска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160803111009/http://www.s-k.by/ru/numbers/?art_id=221 |date=3 жніўня 2016 }} // «Слуцкі край», [[11 жніўня]] 2009 г.</ref> (паводле іншых звестак — 1480 годам<ref name="pamiac-2">{{Крыніцы/Памяць/Слуцкі раён|2к}}</ref>). У гэты час тут існаваў драўляны замак, быў гасціны дом<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/11553 Родныя вобразы. Гасціны дом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110921135001/http://www.rv-blr.com/dictonary/view/11553 |date=21 верасня 2011 }}, этнічны сайт Беларусі</ref>. У 1536 годзе мястэчка знаходзілася ў валоданні [[Спіс польскіх манархаў|каралевы]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікай княгіні]] [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] і было цэнтрам войтаўства ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. 4 жніўня 1570 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] выдаў прывілей на правядзенне ў Грэску штотыднёвага кірмашу. У дакуменце вызначалася, што ўсе мыты маюць ісці ў дзяржаўны скарб. У 1558 годзе мястэчка знаходзілася ў валоданні [[Марцін Валадковіч|Марціна Валадковіча]]<ref>Брэгер Г., Лінская Л. [http://belniidad.by/sites/default/files/bash/bash05_2004.pdf Фрагмент архіва Слуцкага Трайчанскага Свята-Траецкага манастыра ў фондах Нацыянальнага музея гісторыі i культуры Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605103834/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash05_2004.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} // «Беларускі археаграфічны штогоднік». Вып. 5, 2004.</ref>, паміж якім і князямі слуцкімі [[Юрый Алелькавіч (1531—1578)|Юрыем]] і [[Сямён Алелькавіч|Сямёнам]] [[Алелькавічы|Алелькавічамі]] вяліся спрэчкі з нагоды захопу апошнімі зямлі ў валоданнях М. Валадковіча. У 1590 годзе Грэск стаў часткай [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]]. У гэты час тут было 68 двароў, існавалі царква, млын і карчма. 3 ліпеня 1593 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Ваза]] перадаў Грэск у леннае валоданне князю [[Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка»|Мікалаю Радзівілу «Сіротку»]]. У 1600 годзе пасля шлюбу [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] з адзінай спадкаеміцай роду Алелькавічаў князёўнай [[Соф’я Слуцкая|Соф’яй Слуцкай]] Грэск перайшоў у валоданне [[Радзівілы|Радзівілаў]]. На 1654 год у мястэчку было 5 двароў, Рынак і 6 вуліц. У 1677 годзе князь [[Міхал Казімір Радзівіл]] перадаў маёнтак у закладнае карыстанне Юрыю Багуславу Отэнгаўзу<ref>[http://kdkv.narod.ru/Nesvizh/RZ-L-Part2.htm#d505 Инвентарь им. Гресск кн. Михаила Казимира Радзивилла, составленный при отдаче имения в залоговое содержание Ежи Богуславу Оттенхаузу. 1677 г.], Опись дела 505 фонда № 1280 «Радзивиллы, князья» Государственного исторического архива Литвы (м. Вільня).</ref>. У XVIII стагоддзі Грэск знаходзіўся ў складзе [[Клецкая ардынацыя|Клецкай ардынацыі]] Радзівілаў. На 1721 год у мястэчку было 69 двароў. У 1765 годзе [[Юзаф Мікалай Радзівіл]] перадаў Грэск у закладнае валоданне графу [[Антоній Тадэвуш Пшаздзецкі|Антонію Тадэвушу Пшаздзецкаму]]<ref>[http://kdkv.narod.ru/Nesvizh/RZ-L-Part2.htm#d609 Ведомость учета недоимок, числящейся на мещанах и земянах Копыльского кнж., Гресской и Пуковской вол., составленная при передаче в арендное содержание гр. Антону Пшездецкому. 1765 г.], Опись дела 609 фонда № 1280 «Радзивиллы, князья» Государственного исторического архива Литвы (м. Вільня).</ref>. На 1771 год тут было 88 двароў<ref name="pamiac-2"/>. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Hresk, Sava. Грэск, Сава (1928).jpg|thumb|245px|Панарама з Замчышча, 1928 г.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|лругога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX — пачатку XX стагоддзяў — цэнтр воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]. У 1885 годзе дзейнічаў рынак; 6 вуліц і 93 двары. У 1870 годзе працавала народнае вучылішча, якое размяшчалася ў грамадскім доме, на ўтрыманне вучылішча было адпушчана 175 руб. з дзяржаўнай казны і 111 руб. ад мясцовых жыхароў. З архіўнай даведкі вядома, што ў народным вучылішчы навучалася 52 чалавекі (з іх адна дзяўчынка), настаўніцай працавала Усціна Іванаўна Мінкевіч, якая скончыла Мінскае вучылішча дзявіц духоўнага звання, законанастаўнікам праваслаўнага веравызнання быў свяшчэннік мясцовай царквы Васіль Паўлавіч Біруковіч. У розныя гады ў народным вучылішчы навучалася ад 50 да 80 вучняў<ref name="Мінулае">[http://gresk.slutsk.edu.by/be/main.aspx?guid=1211 Мінулае і дзень сёняшні Грэскай школы // ДУА «Грэская сярэдняя школа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170619003525/http://gresk.slutsk.edu.by/be/main.aspx?guid=1211 |date=19 чэрвеня 2017 }}</ref>. У пачатку XX стагоддзя навучалася 109 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі. У 1885 годзе працавала царква і рынак. Жыхары мястэчка выраблялі смалу, [[шпікінар]], здпабывалі [[Вапна|вапну]], якую прадавалі ў [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Капыль]], [[Мінск]], [[Слуцк]]. === Найноўшы час === [[Файл:Hresk. Грэск (1928).jpg|thumb|245px|Вапнавыя печы, 1928 г.]] У лютым 1918 года мястэчка было занята [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|1-м польскім корпусам Ю. Доўбар-Мусніцкага]], а ў снежні — акупіравана германскімі войскамі, у жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і кастрычніку — лістападзе 1920 года — польскімі войскамі. Пасля [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] і [[Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расіі|ваеннай інтэрвенцыі]] ў мястэчку працаваў клуб, народны тэатр, бальніца, была адкрыта хата чытальня, у 1921 года — пачатковая, з 1922 года — 7-гадовая школы. З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр сельсавета, а з [[1935]] да [[1956]] года — цэнтр [[Грэскі раён|Грэскага раёна]]. У 1929 годзе быў створаны калгас, а у 1930 годзе — арцель па нарыхтоўцы вапны, у 1935 годзе [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]], якая ў 1936 годзе абслугоўвала 21 калгас. З 27 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 гадоў вёска акупіравана нямецкімі войскамі. Падчас акупацыі ў бальніцы дзейнічала падпольная група (9 чал.) на чале з намеснікам галоўнага лекара Ю. Войчыкам<ref>[http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta Слуцкий районный исполнительный комитет. Официальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140106052143/http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta |date=6 студзеня 2014 }}</ref> [[Грэскае падполле|Грэскага падполля]]. У маі — чэрвені 1942 года члены групы былі арыштаваныя і пакараныя. У 1975 годзе на будынку бальніцы ў памяць пра невядомых падпольшчыкаў ўстаноўлена мемарыяльная дошка. З ліпеня 1944 года пачала працаваць сельскагаспадарчая арцель «Гігант»<ref name="ЗГА">Зональный государственный архив в г. Слуцке. Ф. 178.</ref>. У 1961 годзе да вёскі далучаны пасёлак Някрасаўка. З 1966 года працавала каўбасная фабрыка. 28 лістапада 1969 года СА «Гігант» пераўтворана ў [[калгас]] «Гігант», 26 чэрвеня 2003 года — СВК «Грэск-Агра». У адпаведнасці з рашэннямі Слуцкага раённага Савета дэпутатаў ад 22 сакавіка 2010 г. № 192 і № 193 вёска была пераўтворана ў аграгарадок<ref>[http://s-k.by/ru/numbers/?art_id=2207 Зарегестрированы в статусе агрогородков // Слуцкі край] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160803111234/http://www.s-k.by/ru/numbers?art_id=2207 |date=3 жніўня 2016 }}</ref>. == Рэлігія == Дзейнічаюць рэлігійныя супольнасці: * ''Прыход Царквы Раства Багародзіцы'' [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускага экзархату]] (вул. Школьная, 1). Пробашч — Айцец Аляксандр Корань.<ref>[http://old.pravoslavie.by/podpod.asp?id=228&Session=20 Минская епархия Слуцкое благочиние]{{Недаступная спасылка}} {{Ref-ru}}, Православие. By</ref> * ''Рэлігійная суполка Царквы Хрысціян Веры Евангельскае «Ласка»'' (вул. Працоўная, 28). Пастыр — Сяргей Жыркоў.<ref>[http://www.cxbe.by/tserkov/pomestnye_tserkvi_hve?cat=0&page=11 Поместные церкви ХВЕ]{{Недаступная спасылка}} {{Ref-ru}}, Объединенная Церковь христиан веры евангельской в Республике Беларусь</ref>. * ''Рэлігійная суполка «Царква евангельскіх хрысціян-баптыстаў»'' (вул. Агародная, 20)<ref>[http://rogdestvo.by/rus/church/minskaja.php Поместные церкви Союза евангельскіх хрысціян-баптыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110105090028/http://rogdestvo.by/rus/church/minskaja.php |date=5 студзеня 2011 }} {{Ref-ru}}, Христианский портал в Беларуси на ROGDESTVO.by</ref>. == Культура == Культурна-асветніцкую працу праводзяць дом культуры і бібліятэка<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=1&lib_id=2224&ministry_id=1&menu_id=1 Греская библиотека-филиал № 14 сети публичных библиотек Слуцкого района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306041140/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=1&lib_id=2224&ministry_id=1&menu_id=1 |date=6 сакавіка 2016 }} {{Ref-ru}}, Библиотеки Республики Беларусь и зарубежных стран.</ref>. У Грэску дзейнічае музей сялянскага побыту пад адкрытым небам<ref>[http://kurjer.info/2010/05/19/muzej-pad-adkrytym-nebam-stvary%D1%9E-zhyxar-vyoski-gresk/ Музей пад адкрытым небам стварыў жыхар вёскі Грэск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101031061748/http://kurjer.info/2010/05/19/muzej-pad-adkrytym-nebam-stvary%D1%9E-zhyxar-vyoski-gresk/ |date=31 кастрычніка 2010 }} // «Інфа-Кур’ер», 19 мая 2010 г.</ref>. == Інфраструктура == Працуюць аддзелы сувязі РУП «[[Белпошта]]», ААТ «[[Беларусбанк]]»<ref>[http://belarusbank.by/filial_info/Otdelenie_615_33 Отделение № 615/33 ОАО «АСБ Беларусбанк»]{{Недаступная спасылка}} {{Ref-ru}}, сайт ОАО «АСБ Беларусбанк»</ref>, крамы № 43, 44 Слуцкага раённага спажывецкага таварыства. Ёсць парк адпачынку, спартыўная зала. == Адукацыя == У Грэску працуюць сярэдняя школа, дзіцячая школа мастацтваў<ref>[http://s-k.by/ru/numbers?art_id=1922 Случчына — невычэрпная крыніца талентаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312082055/http://s-k.by/ru/numbers?art_id=1922 |date=12 сакавіка 2016 }} // «Слуцкі край». 28 верасня 2010 г.</ref>, дашкольная ўстанова. == Медыцына == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе вясковая бальніца<ref>[http://healthcare.by/instinfo.php?orgnum=6517 Греская участковая больница] {{Ref-ru}}, Здравохранение Беларуси</ref>, часткамі якой з’яўляюцца [[Фельчарска-акушэрскі пункт|фельчарска-акушэрскія пункты]] ў вёсках Леткаўшчыне, Маяку і [[Шышчыцы|Шышчыцах]]. Працуе аптэка. == Эканоміка == У Грэску працуюць сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў «Грэск-Агра», філіял «Грэск» [[Адкрытае акцыянернае таварыства|ААТ]] «[[Слуцкі мясакамбінат]]» (каля 90 работнікаў), ААТ «[[Перасоўная механізаваная калона|ПМК]]-71». Плануецца будаванне свінагадоўчага комплексу ААТ «Слуцкі мясакамбінат» на 24 000 свінняў<ref>[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=75027 На еўрапейскім узроўні]{{Недаступная спасылка}} // «Слуцкі край», [[21 верасня]] 2010 г.</ref>. Ёсць пажарная аварыйна-ратавальная часць № 2 слуцкага раённага аддзела [[МНС РБ|Міністэрства надзвычайных сітуацый]]. == Транспарт == За 5 км на ўсход ад Грэска праходзіць аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Р|23}} ([[Мінск]] — [[Мікашэвічы]]), за 7 км на поўнач — аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Р|91}} ([[Асіповічы]] — [[Баранавічы]]). Аўтобусная станцыя злучае паселішча з Слуцкам<ref>[http://www.sap2.by/rasp_mg.php Расписание движения автобусов по автовокзалу «Слуцк».]{{Недаступная спасылка}} ДУП «Автобусный парк № 2» г. Слуцка {{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1860 год — 888 чал.; 1885 год — 1068 чал.; 1897 год — 1604 чал., з іх 207 іўдзеяў * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 1519 чал.<ref>[http://www.angelfire.com/ms2/belaroots/mest2.html Mestechki of Minsk Gubernia.] {{ref-en}}</ref>; 1926 год — 1796 чал.; 1939 год — 139 яўрэяў<ref>[http://books.google.com/books?id=MFn3KeENnA0C&lpg=PA453&ots=W1agijgtFJ&dq=Jews%20lived%20in%20Gresk&pg=PA453#v=onepage&q=Jews%20lived%20in%20Gresk&f=false Gresk] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust: A-J. {{ref-en}}</ref>; 1971 год — 2192 чал.; 1992 год — 2291 чал.<ref>Шчарбатаў А. Грэск // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 167.</ref>; 1997 год — 2309 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|5к}} С. 495.</ref>; 1 студзеня 1998 года — 2197 чал.; 1999 год — 2125 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2010 год — 1694 чал. === Славутасці === [[Файл:Грэск. Царква.jpg|thumb|[[Царква Раства Багародзіцы (Грэск)|Царква Раства Багародзіцы]]]] * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку (VI ст. да н.э. — [[VII стагоддзе|VII ст.]] н.э.) * Курган і помнік на братэрскай магіле савецкіх ваенных і ахвяр нацызму (1956)<ref>[http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/photo?id=105&page=1 Обелиск на братской могиле советских воинов и жертв фашизма (в. Грэск)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304215742/http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/photo?id=105&page=1 |date=4 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}, Афіцыйны сайт Слуцкага раённага выканаўчага камітету</ref> * [[Царква Раства Багародзіцы (Грэск)|Царква Раства Багародзіцы]] (1998) у будынку колішняга кінатэатра. У царкве Раства Багародзіцы з 2002 года міраточыць цудоўны абраз Казанскай Маці Божай<ref>[http://obitel-minsk.by/obitel-minsk_oid100000469.html Микашевичи-Туров-Греск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022028/http://obitel-minsk.by/obitel-minsk_oid100000469.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}, Свято-Елисаветинский монастырь в Минске</ref> і рэпрадукцыя абраза «Неспатольны Кубак»<ref>[http://cerkov.by/page/palomnichestvo-po-marshrutu-gresk-sluck-sostoitsja-16-maja Паломничество по маршруту Греск-Слуцк состоится 16 мая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200712041755/http://cerkov.by/page/palomnichestvo-po-marshrutu-gresk-sluck-sostoitsja-16-maja |date=12 ліпеня 2020 }}{{Ref-ru}}, Православный дайджест новостей</ref>. === Страчаная спадчына === * Замак * Гасціны дом * Царква Раства Багародзіцы (1590) == Забудова == === Вуліцы і плошчы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Агародная вуліца || '''Лава''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Калгасная вуліца || '''Пабялянка''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Камсамольская вуліца || '''Крывая''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Мінская вуліца || '''Шышчыцкая''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Слуцкая''' вуліца<ref name="cen1874">[http://kehilalinks.jewishgen.org/lyakhovichi/PlaceNames1874Census.htm Place Names in the 1874 List of Jewish Males in Lyakhovichi by Deborah Glassman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804200244/http://kehilalinks.jewishgen.org/lyakhovichi/PlaceNames1874Census.htm |date=4 жніўня 2016 }}</ref> |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Куток (Кіндзюк) ''' вуліца <br /> '''Сцяпкоўская''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Садовая вуліца || '''Запечная''' вуліца |} Паводле перапісу 1874 года ў Грэску існавала Селіцкая вуліца<ref name="cen1874"/>. У 1920-я гады ў мястэчку было 8 вуліц: Лава, Крывая, Краўцовая, Замагільная, Шышчыцкая, Сцяпкоўская, Аселіца і Куток. == Вядомыя асобы == * [[Ары Стылман]] (1891—1967) — амерыканскі мастак беларускага паходжання. * [[Міхаіл Мукасей]] (1907—2008) — савецкі разведчык у ЗША, у юнацкія гады жыў у Грэску<ref>[http://knigosite.ru/read/15488-zhizn-po-zadaniyu-zefir-i-elza-razvedchiki-nelegaly-mukasej-mixail-mukasej-elizaveta.html «Жизнь по заданию. „Зефир“ и „Эльза“ Разведчики-нелегалы»]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}, Книгосайт</ref>. * [[Міхась Кавыль]] (1915—2017) — беларускі [[паэт]], у юнацкія гады вучыўся ў Грэскай сямігодцы. * [[Еўдакія Сцяпанаўна Мяцельская]] (1928—1995) — беларускі мовазнавец. * [[Васіль Уладзіміравіч Мяцельскі]] (1901—?) — беларускі навуковец. * [[Мікалай Уладзіміравіч Мяцельскі]] (1919—1997) — беларускі матэматык. * [[Еўдакія Мяцельская]] (1928—1995) — беларускі мовазнавец. * [[Васіль Фёдаравіч Клебановіч]] (1929—2009) — беларускі глебазнавец. * [[Уладзімір Вітко]] (нар. 1933) — мастак. * [[Міхась Клебановіч]] (нар. 1934) — беларускі [[пісьменнік]], журналіст. * [[Вольга Клебановіч]] (нар. 1945) — тэатральная актрыса, народная артыстка Беларусі, у дзяцінстве жыла ў Грэску<ref>[http://www.golas.by/index.php?subaction=showfull&id=1290675449&archive=1291273184&start_from=&ucat=6& Самая каштоўная спадчына]{{Недаступная спасылка}} // «Голас Радзімы», [[25 лістапада]] 2010 г.</ref>. * [[Аляксандр Салтавец]] (нар. 1980) — [[мастак]], жыве і працуе ў Грэску<ref>[http://kurjer.info/2009/06/24/zagadochnyj-mir-aleksandra-saltavca/ Загадкавы свет Аляксандра Салтаўца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130923180748/http://kurjer.info/2009/06/24/zagadochnyj-mir-aleksandra-saltavca/ |date=23 верасня 2013 }} // «Інфа-Кур’ер», [[24 чэрвеня]] 2009 г.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Грэск}} * Мікіцінскі У. Дванаццаць дзён краязнаўчага вандравання: м. Грэск // «[[Наш край]]» № 1 (40), 1929. С. 38—42. * {{Крыніцы/Памяць/Слуцкі раён|2}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Грэск}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} * Путешествие по Полесью и белорусскому краю / П. М. Шпилевский; [Предисл., текстол. подгот., примеч. и коммент. С. И. Кузняевой]. — Мн.: Беларусь, 2004. — 250, [1] с. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.radzima.org/be/object/3564.html Краявіды г. п. Грэск] на [[Radzima.org]] * [http://weather-in.by/by/minskaja/1376 Прагноз надвор’я ў г. п. Грэск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805153729/http://weather-in.by/by/minskaja/1376 |date=5 жніўня 2016 }} * [http://dorogiby.info/node/1466 Спіс гістарычна-культурных каштоўнасцей: Мінская вобласць, Слуцкі раён] * [http://www.stillmanlack.org/03reminiscences_04.html#4 The Village]. Reminiscences. The Personal Life of Artist Ary Stillman, 1988. * [http://www.stillmanlack.org/03reminiscences_05.html#5 Supplement to the Village]. Reminiscences. The Personal Life of Artist Ary Stillman, 1988. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грэскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Грэскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Грэск| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] ern7xbgjub4slyk1of8sg1igtp2f69p Груздаўская Дача 0 303311 5149816 4421825 2026-06-02T08:29:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149816 wikitext text/x-wiki {{coord|55.019462|N|27.102609|E|display=title}} '''Груздаўская Дача''' — [[лес|лясны масіў]] у [[Беларусь|Беларусі]], размешчаны на ўсход ад в. [[Груздава (Пастаўскі раён)|Груздава]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У складзе [[дрэва]]насаджэнняў пераважаюць [[елкі]], [[бяроза]], [[сасна]]. У падлеску, як і ў іншых лясных масівах, сустракаюцца такія пароды дрэў як [[рабіна]], [[ясень]], [[клён]], [[вольха]], [[дуб]], [[вяз]], [[ядловец]], [[ліпа]], [[таполя]], [[вярба]], [[чаромха]], дзікія [[Яблыня|яблыні]] ды [[груша|ігрушы]]. == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18461-1.pdf Ігар Пракаповіч. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022623/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18461-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Лясныя масівы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Пастаўскага раёна]] 16c9hdosyxf9h1anfou0o9e3j0y8x5e Сакуны 0 304350 5149687 4450471 2026-06-01T18:10:28Z DBatura 73587 5149687 wikitext text/x-wiki Назву '''Сакуны''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Сакуны (Ляхавіцкі раён)|Сакуны́]] — вёска ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Сакуны (Пастаўскі раён)|Саку́ны]] — вёска ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] == Іншае == * [[Сакуны (племя)|Сакуны]] — племя дрыгавічоў, этнаграфічная група беларусаў {{Неадназначнасць}} 9pqoshj6g79qved30jcphmfnfmaffeb Германскі імперскі флот 0 306755 5149713 5130798 2026-06-01T19:40:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149713 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Імператарскія ваенна-марскія сілы<br/>Kaiserliche Marine |выява = [[Файл:War Ensign of Germany 1903-1918.svg|border|288px]] |подпіс = |гады = [[1871]] — [[1919]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}} |падпарадкаванне = |у складзе = |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Іхэтуаньскае паўстанне]]<br/>[[Першая сусветная вайна]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Альфрэд фон Цірпіц]] }} '''Герма́нскі імпе́рскі флот''' ({{lang-de|Kaiserliche Marine}}, ''Кайзерліхмарынэ'') — ваенна-марскія сілы [[Германія|Германіі]], створаныя пасля [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднання германскіх дзяржаў]] у складзе [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] на аснове [[Флот Прусіі|ваенна-марскіх сіл]] [[Каралеўства Прусія]], асноўнай задачай якіх з'яўлялася берагавая абарона. Яны існавалі з [[1871]] па [[1919]] год. Асабліва значна яны павялічыліся ў перыяд праўлення [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельма II]], пры статс-сакратары марскога міністэрства [[Альфрэд фон Тырпіц|Альфрэдзе фон Тырпіц]], у якога знайшлі падтрымку ідэі амерыканскага тэарэтыка марскіх сіл [[Альфрэд Тайер Мэхэн|Альфрэда Тайер Мэхэна]]. Вынікам стала гонка марскіх ўзбраенняў з [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніяй]], падчас якой германскія ВМС сталі адной з самых значных марскіх сіл у свеце, саступаючы толькі брытанскім. Надводныя сілы аказаліся малаэфектыўнымі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], удзельнічалі толькі ў адной вялікай бітве — [[Ютландская бітва|Ютландскай]], вынік якой можна ахарактарызаваць як нявызначаны. У той жа час, падводны флот значна пашырыўся, і ўяўляў сабой галоўную пагрозу шляхам забеспячэння Вялікабрытаніі. Пасля заканчэння вайны вялікая частка караблёў была інтэрнавана саюзнікамі, а пасля [[Затапленне Флота адкрытага мора|затопленая]] пакінутымі германскімі экіпажамі на базе [[Скапа Флоў]] у 1919 годзе. Асноўныя сілы кайзераўскіх ВМС называліся [[Флот адкрытага мора|Флотам Адкрытага мора]] ({{Lang-de|Hochseeflotte}}). Караблі імператарскіх ВМС пазначаліся як SMS ({{Lang-de|Seiner Majestät Schiff}} — ''карабель Яго вялікасці''). Пераемнікам кайзераўскіх ВМС былі [[Рэйхсмарынэ|Імперскія ВМС]] ({{Lang-de|Reichsmarine}}) [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]]. == Арганізацыя == У [[1889]] годзе было скасавана [[Імператарскае адміралцейства|германскае адміралцейства]] з заменай яго трыма органамі: * Вышэйшае камандаванне флоту * Імперскае марское міністэрства * Марскі кабінет Распрацоўка аператыўных планаў перайшла да Вышэйшага камандавання флотам, якое паслядоўна узначальвалі [[адмірал]]ы фон дэр Гольц (1889—1895 гады) і фон Кнор (1895—1899 гады). У 1899 годзе паступіў загад кайзера Вільгельма II, змяніўшы існуючы да гэтага часу сістэму кіравання германскім ваенна-марскім флотам. У першым квартале 1899 года выйшлі две найважнейшых пастановы кабінета міністраў Германіі. Першай пастановай ад [[27 лютага]] 1899 года ўвялі папраўку да закона 1898 года аб флоце аб увядзенні новай класіфікацыі тыпаў караблёў. Браняносцы 1-га класа, і браняносцы 3-га класа атрымлівалі адзінае пазначэнне «лінейны карабель» (скар. [[лінкар]]). З прычыны прынятага кайзерам рашэння ўзяць на сябе непасрэднае кіраўніцтва ваенна-марскімі сіламі імперыі, другой пастановай кабінета міністраў ад 14 сакавіка 1899 года вышэйшае камандаванне ваенна-марскога флоту скасавалі, паколькі зрабілася непатрэбным існаванне галоўнага камандавання як прамежкавай інстанцыі паміж кіраўніком дзяржавы і вышэйшымі марскімі службовымі асобамі. Пры гэтым яго функцыі перайшлі да шасці непасрэдна падначаленых кайзеру камандным інстанцыям: # Галоўнае інспектарскае бюро флоту, # Імперскае марское міністэрства, # Галоўны марскі штаб, # Марскі кабінет, # Галоўныя камандзіры партоў Балтыйскага і Паўночнага мораў, # Начальнікі эскадраў - практычнай і крэйсераў. Галоўную ролю ў камандаванні ігралі імперскае марское міністэрства і марскі кабінет. Аднак штабное аддзяленне вышэйшага камандавання пакінулі і прысвоілі яму на будучыню назву марскога генеральнага штаба, чым рэгламентавалі яго непасрэдны ўдзел у планаванні будучых аперацый ваенна-марскога флоту Германіі. Начальнік штабнога аддзялення [[віцэ-адмірал]] Бендэман стаў першым начальнікам марскога генеральнага штаба. Адначасова 1-ю эскадру прама падпарадкавалі непасрэдна самому кайзеру, а на чале галоўнага інспектарскага бюро флоту паставілі аднаго з найстарэйшых адміралаў. Марскі кабінет таксама захаваў сваё існаванне, прычым, акрамя сваіх пастаянных функцый, у круг яго кампетэнцыі ўключылі рашэнне кадравых пытанняў (прызначэння, узнагароды, шлюбы і інш. афіцэрскага складу флоту). Тактычнай дзейнасцю і аператыўнымі распрацоўкамі цяпер ведаў галоўны марскі штаб з дапамогай сваіх службовых інстанцый, асноўным з якіх стаў марскі генеральны штаб. Да Першай сусветнай вайны на пасадзе начальніка марскога генеральнага штаба змянілася сем адміралаў. Пытанні баявой падрыхтоўкі былі даручаны імперскаму марскому міністэрству і галоўнаму марскому штабу. Ідэю генерала фон Капрыві — нападзенне на паўночнае ўзбярэжжа Францыі — падзялялі і вышэйшае камандаванне флотам, і марскі генеральны штаб, і яе паклалі ў аснову аператыўных планаў як на выпадак ізаляванага канфлікту з Францыяй, так і ваеннага сутыкнення Дваістага або Траістага саюзаў. == Склад == * [[Флот адкрытага мора]] * [[Германская Усходне-Азіяцкая крэйсерская эскадра]] * [[Балтыйскі флот, Германская імперыя|Балтыйскі флот]] * [[Германская Міжземнаморская эскадра|Міжземнаморская эскадра]] == Першая сусветная вайна == {{Асноўны артыкул|Вайна на моры (Першая сусветная вайна)}} Саступаючы па сіле брытанскаму флоту (34 [[дрэдноўт]]а і лінейных крэйсера да пачатку вайны), германскія ВМС (24 дрэдноўта і лінейных крэйсера)<ref>[http://www.worldwar1atsea.net/WW1NavalDreadnoughts.htm Dreadnought battleships 1914] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306053136/http://www.worldwar1atsea.net/WW1NavalDreadnoughts.htm |date=6 сакавіка 2016 }}</ref> імкнуліся аслабіць блакаду Германіі і падарваць забеспячэнне Вялікабрытаніі, паралельна вядучы актыўную кампанію на Балтыцы супраць расійскага Балтыйскага флоту. * [[Бітва за Атлантыку (1914—1918)]] ** [[Бітва ў Гельгаландскай бухце]] — жнівень 1914 года. ** [[Бітва ля Догер-банкі (1915)]] — студзень 1915 года. ** [[Ютландская бітва]] — май—чэрвень 1916 года. * Балтыйскае мора: ** [[Готландскі бой]] — ліпень 1915 года. ** [[Абарона Рыжскага заліва|Атака на Рыжскі заліў]] — жнівень 1915 года. ** [[Аперацыя «Альбіён»]] — верасень—кастрычнік 1917 года. * Паўднёвая Атлантыка і Ціхі акіян: ** [[Бітва пры Каранелі]] — лістапад 1914 года. ** [[Фалклендскі бой]] — снежань 1914 года. * Чорнае мора (германскія караблі з нямецкай камандай былі далучаны да турэцкага флота): ** [[Бой ля мыса Сарыч]] — лістапад 1914 года. * [[Затапленне Флота адкрытага мора]] == Званні == * [[Грос-адмірал]] (''Großadmiral'') * [[Адмірал]] (''Admiral'') * [[Віцэ-адмірал]] (''Vizeadmiral'') * [[Контр-адмірал]] (''Konteradmiral'') * Капітан мора (''Kapitän zur See'') * Капітан фрэгата (''Fregattenkapitän'') * Капітан карвета (''Korvettenkapitän'') * Капітан-лейтэнант (''Kapitänleutnant'') * Старшы лейтэнант мора (''Oberleutnant zur See'') * Лейтэнант мора (''Leutnant zur See'') * Дэк-афіцэр лейтэнант (''Deckoffizierleutnant'') * Прапаршчык мора (''Fähnrich zur See'') * Марскі кадэт (''Seekadett'') * Обер-дэк-афіцэр (''Oberdeckoffizier'') * Дек-афіцэр (''Deckoffizier'') * [[Мічман|Фельдфебель]] (''Feldwebel'') * Віцэ-фельдфебель (''Vize-Feldwebel'') * Обер-Маат (''Obermaat'') * Маат (''Маат'') * [[Старшы матрос]] (''Obermatrose'') * [[Матрос]] (''Matrose'') == [[Сцяг]]і караблёў і суднаў == [[Файл:Deutsches Reich Flaggen.jpg|right|thumb|350px]] <gallery perrow="4"> Файл:War Ensign of Germany (1892-1903).svg|Сцяг баявых караблёў<br/> 1892—1903 Файл:War Ensign of Germany 1903-1918.svg|Сцяг баявых караблёў<br/> 1903—1919 Файл:Flag of German Empire (jack 1903).svg|[[Гюйс]] 1871—1919 Файл:Reichsdienstflagge der Kaiserlichen Marine 1893-1918.svg|Сцяг дапаможных судоў 1893—1919 </gallery> === Сцягі службовых асоб=== <gallery perrow="3"> Файл:Admiral.svg|[[Адмірал]] Файл:Vizeadmiral.svg|[[Віцэ-адмірал]] Файл:Konteradmiral.svg|[[Контр-адмірал]] </gallery> <gallery perrow="4"> Файл:Kommodorestander.svg|[[Камадор (воінскае званне)|Камадор]] Файл:Divisionsstander.svg|Камандзір [[Дывізіён караблёў|дывізіёна]] Файл:Flotillenstander.svg|Камандзір [[Флатылія|флатыліі]] Файл:Kriegswimpel.svg|Вымпел баявых [[Карабель|караблёў]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Рэйхсмарынэ]] * [[Правізорый «Вінета»]] {{зноскі}} == Спасылкі == * http://www.kaiserliche-marine.de/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181010171136/http://www.kaiserliche-marine.de/ |date=10 кастрычніка 2018 }} * [http://de.wikipedia.org/wiki/Liste_der_Flaggen_des_Deutschen_Kaiserreichs Сцягі кайзераўскай ВМС]{{ref-de}} * [http://german-navy.tripod.com/ Imperial German Navy in World War I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080520072810/http://german-navy.tripod.com/ |date=20 мая 2008 }}{{ref-en}} * [http://www.german-navy.de/hochseeflotte/ships/index.html German Naval History WW1]{{ref-en}} * [http://users.hunterlink.net.au/~maampo/militaer/glenn/marine/kaiserliche_marine_1914.htm Kaiserliche Marine 1914—1918] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090130060808/http://users.hunterlink.net.au/~maampo/militaer/glenn/marine/kaiserliche_marine_1914.htm |date=30 студзеня 2009 }}{{ref-en}} * [http://www.gwpda.org/naval/fdgn0001.htm Kaiserliche Marine Deployment 1914]{{ref-en}} * [http://uboat.net/wwi/ U-boat War in World War One]{{ref-en}} * [http://rosmir.iriran.ru/archival.php?id=58 ''Чарнілаўскі Арцём Аляксандравіч''. Прадстаўленні рускіх вайскоўцаў аб германскім ваенна-марскім флоце ў канцы XIX стагоддзя.]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Германіі]] [[Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне]] mu5szblg082dk01lv8czsdrc8ebyi2b Уладзімір Барысавіч Сініцын 0 311191 5149650 5142131 2026-06-01T16:42:48Z Vitedg 130413 5149650 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сініцын}} {{Персона |імя = Уладзімір Барысавіч Сініцын |арыгінал імя = {{lang-lv|Vladimirs Sinicins}} |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = Уладзімір Барысавіч Сініцын |род дзейнасці = спартыўны [[каментатар]], суддзя міжнароднай катэгорыі па снукеры |месца нараджэння = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |мужа = |дзеці = |узнагароды і прэміі = }} '''Уладзімір Барысавіч Сініцын''' ({{lang-lv|Vladimirs Sinicins}}, [[6 мая]] [[1952]], [[Куўшынава]], [[Калінінская вобласць]], [[СССР]] — [[30 мая]] [[2026]], [[Германія]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.ru/billiards/1117228665-umer-kommentator-snukera-vladimir-siniczyn-emu-bylo-74-goda-telesporti.html|title=Умер комментатор снукера Владимир Синицын. Ему было 74 года|website=Спортс’’|date=2026-05-31|access-date=2026-06-01}}</ref>) — спартыўны [[каментатар]], суддзя міжнароднай катэгорыі па снукеры. Спартыўны дырэктар більярдавага клуба «Champion’s Club» ([[Рыга]]). Каментатар снукера і [[покер]]а на расійскім тэлеканале «[[Eurosport]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://vlady.blogs.eurosport.ru/ Блог Владимира Синицына] * {{twitter|essnooker}} * [http://www.eurosport.ru/snooker/sport.shtml?menu=5613 Новости снукера от Владимира Синицына] * [http://www.billiard.net.ua/magazine/index.php?no=27&p=11 Интервью: «Владимир Синицын: легенда спортивной журналистики»] * [http://www.chas-daily.com/win/1998/05/07/s_64.html Интервью: «Бильярд. Чтоб кий разил и „бабки“ были!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090816123810/http://www.chas-daily.com/win/1998/05/07/s_64.html |date=16 жніўня 2009 }} * [https://teaandcoffeeuk.ru/ Прогнозы Владимира Борисовича на снукер] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Снукерныя рэферы]] [[Катэгорыя:Спартыўныя каментатары]] {{DEFAULTSORT:Сініцын Уладзімір Барысавіч}} avtdovpvmpd975xhvei29h935ayk6j8 Грэмбошаў (гміна) 0 316492 5149841 3267359 2026-06-02T10:15:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149841 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Грэмбошаў |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Gręboszów}} |Герб = POL gmina Gręboszów COA.jpg |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Дамброўскі |Салецтвы = |Цэнтр = [[Грэмбошаў, Малапольскае ваяводства|Грэмбошаў]] |Заснавана = |Глава = Крыстына Свентак |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 3529 |Год = 2004 |Шчыльнасць = 74 |Плошча = 48,63 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1204032 |Тэлефонны код = 14 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = KDA |Сайт = http://www.greboszow.intarnet.pl/ |Заўвагі = }} '''Грэмбо́шаў'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Gręboszów}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Дамброўскі павет|Дамброўскага павета]] [[Малапольскае ваяводства|Малапольскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Грэмбошаў, Малапольскае ваяводства|Грэмбошаве]]. Плошча гміны складае 48,63 км². Станам на [[2004]] год у гміне Грэмбошаў пражывалі 3529 чалавек, шчыльнасць — 74 чал./км².<!-- Адміністрацыйна падзелена на [[салецтва]]ў.--> <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.greboszow.intarnet.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190308063537/http://www.greboszow.intarnet.pl/ |date=8 сакавіка 2019 }} {{Дамброўскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Дамброўскага павета]] e9mnc9gc3dyylbov7fz5be53w57o712 Гран-пры Аўстраліі 0 326250 5149787 4421677 2026-06-02T05:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149787 wikitext text/x-wiki {{Гран-пры | Сцяг = {{Сцяг Аўстраліі|20px}} | Назва = Гран-пры Аўстраліі | Траса = [[Альберт-парк (траса)|Альберт Парк]] | Выява = Albert Lake Park Street Circuit in Melbourne, Australia.svg | Месца = [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] | Кругоў = 58 | Даўжыня гонкі = 306 124 | Даўжыня круга = 5278 | Рэкорд круга = 1:24.125 (М. Шумахер, 2004) | Пілот-рэкардсмен = {{Сцяг Германіі|20px}} [[Міхаэль Шумахер]] (4) | Каманда-рэкардсмен = {{Сцяг Італіі|20px}} [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] (13) | Апошні год = 2022 | Час = 1:27:46.548 | Пераможца = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Час поўла = 1:17.868 | Пілот поўл = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Каманда поўл = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | Шпаркі круг = 1:20.260 | Шпаркі пілот = {{Сцяг Манака|20px}} [[Шарль Леклер]] | Шпаркая каманда = [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Ferrari]] | GP = | GP1={{GP|1985|Аўстраліі}} | GP2={{GP|2022|Аўстраліі}} }} '''Гран-пры Аўстраліі''' ({{мова-en|Australian Grand Prix}}) — этап чэмпіянату свету па аўтагонках у класе [[Формула-1|Формулы-1]]. З {{GP|1996|Аўстраліі}} года праводзіцца на трасе [[Альберт-Парк, траса|Альберт-Парк]] у [[Мельбурн]]е. Кіраўніцтва Формулы-1 заключыла кантракт з аўстралійскім прамоўтарам на правядзенне гран-пры ў Мельбурне як мінімум да [[2035]] года<ref>{{cite news|author = |url = https://www.motorsport.com/f1/news/australian-gp-f1-calendar-2035/10322754/ |title = Australian GP to stay on F1 calendar until 2035, adds F2 & F3 |date = 2022-06-16 |publisher = motorsport.com |accessdate = 2022-06-16 |language = en }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.grandprix.com.au/ Сайт Гран-пры Аўстраліі] * [http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050521040237/http://www.f1db.com/f1/page/Fosters_Australian_Grand_Prix_2005 |date=21 мая 2005 }} * [http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html Статыстыка Гран-пры Аўстраліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150511095539/http://www.4mula1.ro/formula1race-melbourne-2006.html |date=11 мая 2015 }} {{Гран-пры Формулы-1}} [[Катэгорыя:Спорт у Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гран-пры Формулы-1|Аўстралія]] b4qbvkgkpervcafuwefxhizg5apiyv7 Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011) 0 342414 5149784 5105287 2026-06-02T04:52:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149784 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 даляраў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян. Пасля арышту вядомых апазіцыянераў у краіне пачаліся паўстанні<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. == Пачатак == Канфлікт пачаўся [[15 лютага]] 2011 года, калі больш за 500 чалавек сабраліся ноччу каля будынка суда горада Бенгазі з мэтай выказаць свой пратэст супраць арэшту юрыста [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]]. [[18 лютага]] паўстанцы, зламаўшы супраціў паліцыі, усталявалі кантроль над горадам Аль-Байда. Вулічныя баі мелі месца і ў Бенгазі, дзе мяцежнікі спалілі мясцовую радыёстанцыю, а [[20 лютага]], пасля таго як пала ваенная база ў цэнтры, горад апынуўся пад поўным кантролем апазіцыі. Па прыкладзе [[Егіпет|Егіпта]] ў Лівіі ў ноч на [[19 лютага]] ўлады адключылі інтэрнет. У першыя два тыдні канфлікт насіў характар ​​народных хваляванняў і акцый пратэсту. Паступова, калі апазіцыянеры займелі вялікую колькасць стралковай зброі на ваенных складах, сутыкнення сталі больш жорсткімі. Да канца сакавіка паўстанцы захапілі ўсходнія раёны краіны. У гэты жа перыяд пачынаецца ваенная інтэрвенцыя блока [[НАТА]]. З вясны па жнівень асноўныя баі ішлі ў муніцыпалітэтах Налут, Эль-Джабал-эль-Гарбі, Эль-Вахат (паўночна-заходняя яго частка) і Місурата. У канцы лета паўстанцы актывізавалі сваё наступленне, захапіўшы [[Трыпалі]], Рас-Лануф, Бін-Джавад і аблажылі [[Сірт]]. Пад канец верасня яны цалкам ўзялі пад кантроль Сірт, захапілі Бені-Валід і разграмілі канвой Муамара Кадафі. Лівійскі лідар быў забіты разам з сынам Мутазімам. У кастрычніку 2011 года НАТА і мяцежны Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі абвясцілі пра сваю перамогу. == Храналогія == [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|200px|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага]] [[15 лютага]]: у лівійскіх правінцыях пачаліся акцыі пратэсту з патрабаваннем сыходу лідара краіны Муамара Кадафі<ref name="РИА Новости">[https://ria.ru/arab_info/20111020/465658385.html Храналогія вайны ад «РИА Новости»]</ref>. [[17 лютага]]: у Бенгазі, другім па велічыні горадзе Лівіі, адбыліся сутыкненні дэманстрантаў з супрацоўнікамі органаў правапарадку («Дзень гневу»). 17 лютага — [[20 лютага]]: першая бітва за Бенгазі. Перамога мяцежнікаў. [[18 лютага]] — [[15 мая]]: бітва за Місурату. Паўстанцаў з вялікімі стратамі ўдалося заняць горад<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&_r=1 Libya Counts More Martyrs Than Bodies]</ref>. [[24 лютага]] — [[10 сакавіка]]: першая бітва за Эз-Завію. Лаялісты адбілі горад у паўстанцаў. [[27 лютага]]: * лівійская апазіцыя паведаміла аб фарміраванні нацыянальнага савета і падрыхтоўцы да выбараў кіраўніка дзяржавы. * паўстанцы захапілі пасля бою гарады Эз-Завія і Місурата. [[1 сакавіка]]: войскі Кадафі штурмам узялі горад Гар’ян, які незадоўга да гэтага перайшоў пад кантроль рэвалюцыянераў, адціснуўшы апазіцыянераў на захад. [[2 сакавіка]]: падчас сутыкнення ля Марса-эль-Брэга адзін баявы самалёт лаялістаў збіты<ref>{{cite news | url=https://www.thestar.com/news/world/article/947638--the-star-in-libya-rebels-quash-gadhafi-raid | title=The Star in Libya: Rebels quash Gadhafi raid | work=The Toronto Star | date=2 March 2011 | accessdate=13 March 2011 | last=Potter | first=Mitch | location=Brega}}</ref>. [[4 сакавіка]] — [[5 сакавіка]]: першая фаза бітвы за Рас-Лануф. Перамога паўстанцаў. [[6 сакавіка]]: у раёне населенага пункта Бін-Джавад прайшлі сутыкненні паўстанцаў і праўрадавых сіл. Некалькі чалавек загінулі. [[6 сакавіка]] — [[12 сакавіка]]: другая фаза бітвы за Рас-Лануф. Перамога ўрадавай арміі. [[13 сакавіка]] — [[15 сакавіка]]: паспяховая аперацыя ўрадавых сіл пад Марса-эль-Брэгай, якая скончылася пераходам горада да лаялістаў. [[16 сакавіка]]: войскі Кадафі прыступілі да штурму горада Зінтан, накіраваўшы туды 15 танкаў і 40 бронетранспарцёраў, артпадтрымку якім аказвалі сістэмы залпавага агню. Тым не менш, узяць горад яны не змаглі. [[17 сакавіка]]: * [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, якія ўстрымаліся ([[Бразілія]], [[Расія]], [[Кітай]], [[Індыя]] і [[Германія]]). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было ваеннай аперацыі супраць Лівіі, але лічыла, што нешта варта рабіць<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131720311168561.html |title=U.N. authorises no-fly zone over Libya |publisher=Al Jazeera |date=2011-03-17 |accessdate=2011-03-17}}</ref><ref>{{cite news|author=Mark Mardell |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12781009 |title=Libya: U.N. backs action against Colonel Gaddafi |publisher=BBC News |date=2011-03-17 |accessdate=2011-03-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1&iref=BN1|title=U.N. Security Council approves no-fly zone over Libya|publisher=CNN|date=2011-03-17|accessdate=2011-03-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/69Rd92rE8?url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1|archivedate=2012-07-26}}</ref>. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся Францыя і Вялікабрытанія, таксама ішла падтрымка ад ЗША і [[Ліван]]а<ref>{{Cite news|title=UK prepares for Libya no-fly zone|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-12770467|work=BBC News|date=2011-03-18|accessdate=2018-06-30|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|title=Obama demands pull-back of Libyan troops; Tripoli declares cease-fire|first=William Branigin, Liz|last=Sly|url=https://www.washingtonpost.com/world/europeans-say-intervention-in-libya-possible-within-hours-of-un-vote/2011/03/17/ABSb9pl_story.html|work=Washington Post|id=0190-8286|date=2011-03-18|accessdate=2018-06-30|language=en-US}}</ref>. * Большая частка Адждабіі, пасля некалькіх дзён баёў, перашла да ўрадавых сіл. * Пачатак наступлення ўрадавых сіл на Бенгазі, якое скончылася праз 3 дні паразай лаялістаў. [[19 сакавіка]]: у Лівіі пачалася ваенная інтэрвенцыя супраць урада Кадафі з удзелам узброеных сіл шэрагу дзяржаў: [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[ЗША]], [[Канада|Канады]] і іншых краін НАТА. Першы ўдар нанеслі самалёты французскіх ВПС, якія атакавалі лівійскую ваенную тэхніку ў ваколіцах Бенгазі. 19 — 31 сакавіка: амерыканскай ваенная аперацыя «Odyssey Dawn» супраць урадавых войск. Аперацыя скончылася разгромама сістэм СПА Лівіі. [[20 сакавіка]]: была ўсталявана марская блакада Лівіі. [[21 сакавіка]]: французскі авіяносец прыбыў у зону баявых дзеянняў, палубныя самалёты пачалі здзяйсняць баявыя вылеты. Францыя пашырыла свой кантынгент накіраваўшы дадатковыя 2 самалёты Mirage 2000-5 і 2 Mirage 2000D на ваенную базу ў [[Італія|Італіі]]. [[26 сакавіка]]: * пасля амаль тыдня баёў Адждабію захапілі паўстанцы. * ВПС Францыі нанеслі некалькі паветраных удараў па цэлям у раёне гарадоў Эль-Зінтан і Місурата, знішчыўшы на стаянках па меншай меры 5 лёгкіх штурмавікоў Г-2 Галеб і два ўдарныя верталёты Мі-35. [[28 сакавіка]]: раніцай знішчальнікі Panavia Tornado ВПС Вялікабрытаніі знішчылі два лівійскіх танка і дзве бронемашыны каля Місураты. На працягу раніцы самалёты ВПС Вялікабрытаніі атакавалі склады з узбраеннем каля горада Себха на поўдні Лівіі<ref>{{cite web|url=http://www.libyafeb17.com/2011/03/march-28th-updates/|title=March 28th Updates|publisher=LibyaFeb17.com|date=28 March 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823103831/http://www.libyafeb17.com/2011/03/march-28th-updates/|archivedate=2011-08-23}}</ref>. [[30 сакавіка]]: самалёты міжнароднай кааліцыі нанеслі ўдар па калоне лівійскіх урадавых войскаў, якія надыходзялі ў напрамку горада Адждабія. Паўстанцы, якія спяшаліся схавацца ад праціўніка ў Адждабіі, убачыўшы наступствы авіяўдару, пачалі святкаваць і страляць у паветра<ref>{{Cite news|title=Коалиция нанесла новый удар по наступающим войскам Каддафи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/03/30/airstrike/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}</ref>. [[31 сакавіка]]: * кіраўніцтва ваеннай кампаніяй супраць урада цалкам перайшло да прадстаўнікоў камандавання НАТА<ref name="РИА Новости"/>. * паўстанцы, пры падтрымцы ВПС НАТА, ажыцявілі няўдалы штурм горада Марса-эль-Брэга. [[2 красавіка]]: заходняя кааліцыя выпадкова нанесла авіяўдар па групе апазіцыянераў на ўсходняй ускраіне лівійскага горада Марса-эль-Брэг, знішчыўшы пры гэтым не менш за дзесяць праціўнікаў урада Кадафі<ref>[https://news.mail.ru/politics/5630323/ Западная коалиция нанесла авиаудар по группе ливийских оппозиционеров — Новости Политики — Новости Mail.Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530003258/https://news.mail.ru/politics/5630323/ |date=30 мая 2015 }}</ref>. [[8 красавіка]]: самалёты НАТА нанеслі ракетныя ўдары па ваенных арсеналах, якія належаць лаяльным Муамару Кадафі сілам. Бамбардзіроўцы падвергнуліся ваенныя склады, размешчаныя ў 15 кіламетрах на паўднёвы ўсход ад горада Зінтан. [[9 красавіка]]: сілы Кадафі падвергнулі масіраванага артабстрэлу горад Адждабія, размешчаны на паўднёвы-захад ад Бенгазі, і пачалі наступленне на яго па ўсіх напрамках. У ноч на [[1 мая]]: ахвярамі авіяўдараў НАТА сталі самы малодшы з сямі сыноў лівійскага лідара Муамара Кадафі — 29-гадовы Саіф аль-Араб, а таксама трое ўнукаў кіраўніка дзяржавы<ref name="РИА Новости"/>. [[7 мая]]: у Пераходным Нацыянальным Савеце заявілі пра атаку войскаў лаялістаў на аазіс Джалілі за 240 кіламетраў на поўдзень ад Адждабіі. Джалілі з’яўляецца важным нафтаздабываючых раёнам на ўсходзе Лівіі. [[20 мая]]: сілы НАТА нанеслі авіяўдар па 8 караблям у партах Трыпалі, Аль-Хумса і Сірта. Праз два дні авіяцыя паўночнаатлантычнага альянсу рэалізавала авіяўдары па порце Трыпалі і па раёне Баб аль-Азіза<ref>{{Cite news|title=НАТО нанесло новые удары по порту Триполи|author=|url=http://lenta.ru/news/2011/05/22/raids/|work=lenta.ru|date=|accessdate=2018-06-30}}</ref>. [[30 мая]]: Пераходны нацыянальны савет Лівіі праз Facebook абвясціў аб пераўтварэнні паўстанцкіх атрадаў у Нацыянальную вызваленчую армію, назва якой павінна будзе спрыяць росту прафесіяналізму і дысцыплінаванасці ў шэрагах паўстанцаў і будзе насіць пакуль часовы характар<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=12 чэрвеня 2012 }} * [http://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. [[1 чэрвеня]]: * НАТА падоўжыла аперацыю на 90 дзён — да канца верасня. * Атрадам рэвалюцыянераў удалося ўзяць пад свой кантроль населеныя пункты Каср-эль-Хадж і Шакшук (каля другога знаходзіцца электрастанцыя) у пустыні на поўнач ад горнай грады. [[7 чэрвеня]]: спецпрадстаўнік прэзідэнта РФ Міхаіл Маргелаў наведаў Бенгазі, горад-аплот лівійскіх паўстанцаў. Нягледзячы на ​​тое, што ніякіх канкрэтных дамоўленасцей дасягнута не было, [[Расія]] пагадзілася стаць пасярэднікам ва ўнутралівійскім урэгуляванні<ref name="РИА Новости"/>. [[17 чэрвеня]]: рэвалюцыянерамі адначасова былі ўзяты пад кантроль населеныя пункты Райна і Авінья, змешчаныя паміж Зінтанам і Яфрэнам. [[28 чэрвеня]]: Зінтанскі ваенны савет заявіў аб рэйдзе на поўдзень, на ваенную базу Эль-Кааа, якая знаходзіцца за 25 км ад Зінтана, у выніку чаго рэвалюцыянеры захапілі велізарную колькасць ваеннай тэхнікі, у тым ліку 2 танкі [[Т-55]]<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //Los Angeles Times, 29 June 2011</ref>. [[10 ліпеня]]: праціўнікі лідара Лівіі Муамара Кадафі перакрылі нафтаправод, што забяспечваў нафтай завод у раёне горада Зувара ({{lang-en|Zuwarah}}), з мэтай перашкодзіць забеспячэнню ўрадавых сіл на захадзе краіны<ref name="РИА Новости"/>. [[17 ліпеня]]: сілам мяцежнай брыгады «Шчыт Пустыні» атрымалася ўзяць аддалены горад Катрун на поўдні Лівіі, аднак ужо ў 20-х чыслах пачалося контрнаступленне войскаў Кадафі. [[1 жніўня]]: Нарвегія спыняе свой удзел у ваеннай аперацыі ў Лівіі<ref>[http://news.mail.ru/politics/6472912/ Нарвегія завяршыла сваё ўдзелы ў ваеннай аперацыі НАТО ў Лівіі — Навіны Палітыкі. Навіны@Mail.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170326225452/https://news.mail.ru/politics/6472912/ |date=26 сакавіка 2017 }}</ref>. [[6 жніўня]]: рэвалюцыянеры ўзялі штурмам населены пункт Бір-аль-Ганем у 85 км ад Трыпалі. [[11 жніўня]]: развіваючы наступленне пасля ўзяцця Бір-аль-Ганем, рэвалюцыянеры завалодалі мястэчкам Наср і, па словах саміх рэвалюцыянераў, наблізіліся да Эз-Завіі на адлегласць 25 кіламетраў<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] // Reuters, 7 September 2011</ref>. [[13 жніўня]]: рэвалюцыянеры пасля начнога штурму авалодалі горадам Гар’ян — найбуйнейшым горадам у гарах Нафуса, што знаходзіцца на найважнейшай дарозе з Трыпалі на поўдзень. 13 жніўня — 20 жніўня: другая бітва за Эз-Завію. Перамога паўстанцаў. [[14 жніўня]]: узяты горад Сорман на ўзбярэжжы Міжземнага мора, за 10 км на захад ад Эз-Завіі. [[18 жніўня]]: рэвалюцыянеры здолелі захапіць нафтаперапрацоўчы завод Эз-Завіі. [[20 жніўня]]: * лівійскія паўстанцы захапілі стратэгічна важны горад на ўсходзе Лівіі Марса-эль-Брэга, у якім размяшчаецца буйны нафтаперапрацоўчы комплекс. * пачалося наступленне праціўнікаў Кадафі на Джанзур, які знаходзіцца паміж Эз-Завіяй і Трыпалі. Адначасова прадстаўнік Ваеннага савета Місраты Саід Алі Гліван заявіў, што сілы 32-й брыгады Хаміса — самага дзеяздольнага злучэння войскаў Кадафі — былі коштам высокіх страт паўстанцаў (больш за 30 загінулых) выбіты са Злітэна. Таксама было заяўлена аб падрыхтоўцы наступлення на Зувару<ref>[http://www.jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels-Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/http://www.jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=16 кастрычніка 2021 }}</ref>. 20 жніўня — 28 жніўня: бітва за Трыпалі. Паўстанцы змаглі авалодаць большай часткай горада. [[21 жніўня]]: * атрады паўстанцаў правялі першую атаку на ўмацаванне ў сталіцы ўрадавых войскаў, а затым захапілі ваенную базу Кадафі ў 27 кіламетрах ад [[Трыпалі]]. * сілы ПНС з Місураты высадзіліся ў порце Трыпалі. Прадстаўнік пераходнага Нацыянальнага Савета Лівіі Абдэль Хафіз Гога заявіў, што «Наступіў час 'Ч' і паўстанцы паднялі паўстанне ў Трыпалі». У прыватнасці, рэвалюцыянеры паднялі паўстанне ва ўсходнім прыгарадзе Трыпалі — Таджуры. * адбыліся непрацяглыя баі ў Джанзуры. [[23 жніўня]]: * паўстанцы прарваліся ўнутр умацаванай рэзідэнцыі Кадафі, размешчанай у квартале Баб-аль-Азізію ў Трыпалі, а супраціў з боку падраздзяленняў Кадафі спынены. * паўстанцы цалкам бяруць Рас-Лануф і Бін-Джавад.  [[24 жніўня]]: лівійскія паўстанцы ўзялі пад свой кантроль ваенную базу, размешчаную на захад ад Трыпалі. [[26 жніўня]]: камандуючы сіламі паўстанцаў у Трыпалі Абдельхакім Бельхадж заявіў аб аб’яднанні ўсіх паўстанцкіх атрадаў пад пачаткам адзінага Ваеннага Савета. Ваенны савет абвясціў аб намеры расфармаваць усе паўстанцкія фарміравання і аб’яднаць іх у дзяржаўныя інстытуты<ref name="РИА Новости"/>. [[27 жніўня]]: * войскам рэвалюцыянераў удалося ўзяць пад свой кантроль галоўны памежны пераход на мяжы Лівіі з Тунісам — Рас-Адждыр, што адкрывае шлях для паставак гуманітарнай дапамогі ў Трыпалі, які тады адчуваў недахоп прадуктаў харчавання і медыкаментаў. * у Трыпалі супраціў рэвалюцыянерам з цэнтральнай частцы горада перамясціўся на яго паўднёвыя ўскраіны. Баі перайшлі ў раён Паўднёвага аэрапорта. [[29 жніўня]]: лівійскія паўстанцы ў чарговы раз заявілі, што адзін з сыноў Муамара Кадафі Хаміс загінуў у ходзе ўзброеных сутыкненняў. [[30 жніўня]]: пачынаецца аблога Сірта сіламі ПНС. [[File:VOA Arrott - Bani Walid siege begins in Libya - 03.jpg|thumb|200px|Паўстанцы ў Бені-Валідзе, 10 верасня]] [[11 верасня]]: ноччу войскі Кадафі нанеслі ўдар артылерыяй і рэактыўнымі ўстаноўкамі «Град» па наваколлі Бені-Валіда пасля таго, як войскі ПНС адступілі напярэдадні і праводзілі перагрупоўку ў некалькіх кіламетрах ад горада. [[12 верасня]]: лаялістамі атакавалі гавань Рас-Лануфа. У перастрэлцы загінулі 10 лаяльных Кадафі салдат, пасля чаго лаялісты адступілі. [[14 верасня]]: атрады рэвалюцыянераў (500 чалавек) пасля бою авалодалі ваенным аэрадромам каля горада Брак (Дырак) у 90 кіламетрах на поўнач ад Себхі. [[21 верасня]]: сілы [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Нацыянальнага Пераходнага Савета Лівіі]] цалкам захапілі размешчаны ў [[Сахара|пустыні]] на поўдні Лівіі горад Сабха — адзін з апошніх бастыёнаў прыхільнікаў Кадафі. [[25 верасня]]: раніцай войскі Кадафі (меркавана — туарэгі) атакавалі на Гадамес, які з канца жніўня знаходзіўся пад кантролем ПНС. Па непацверджаных даных, загінула па меншай меры 17 чалавек. [[1 кастрычніка]]: падраздзяленні лівійскіх сіл Пераходнага нацыянальнага савета заявілі аб поўнай блакадзе горада Сірт, які на працягу апошніх тыдняў упарта абаранялі войскі Муамара Кадафі. [[2 кастрычніка]]: ПНС Лівіі заклікаў усталяваць двухдзённае перамір’е на фронце ў раёне горада Сірта<ref name="РИА Новости"/>. [[3 кастрычніка]]: сілы ПНС Лівіі ўзялі пад кантроль роднае паселішча лідара Лівійскай Джамахірыі Муамара Кадафі Каср Абу Хадзі ({{lang-en|Qasr Abou Hadi}}), размешчанае ў наваколлях горада Сірт<ref name="РИА Новости"/>. [[9 кастрычніка]]: прадстаўнікі Пераходнага нацыянальнага савета Лівіі заявілі аб узяцці пад свой кантроль аэрапорта горада Бені-Валід. [[11 кастрычніка]]: войскі ПНС авалодалі мястэчкам Эль-Шаміх за 35 кіламетраў на поўдзень ад Бені-Валіда, тым самым адкрыўшы шлях да горада з паўднёвага боку. [[14 кастрычніка]]: некалькі дзесяткаў узброеных прыхільнікаў Муамара Кадафі ўступілі ў бой з войскамі пераходнага Нацыянальнага савета на вуліцах Трыпалі. [[18 кастрычніка]]: паўстанцы выбілі ўрадавая сілы з горада Бені-Валід. [[20 кастрычніка]]: * Кадафі і некалькі яго паплечнікаў трапілі ў засаду ў раёне горада Сірт, дзе былі захоплены ў палон, пасля чаго паўстанцы жорстка забілі былога кіраўніка дзяржавы. * войскі ПНС канчаткова ўзялі Сірт. [[23 кастрычніка]]: Пераходны нацыянальны савет заявіў пра сваю перамогу ў грамадзянскай вайне. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]// Взгляд.ru,09.03.2011 г.</ref>. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=6 сакавіка 2011 }}</ref>. Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал [[BBC|Бі-бі-сі]]. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі<ref>[http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm voskres.ru — «Об информационной войне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203181342/http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref>.:{{Пачатак цытаты}}«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»{{канец цытаты}} == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Maximilian C. Forte, Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa, Baraka Books, Montreal, ISBN 978-1-926824-52-9. == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] nigjpt0xw5uoq57qk90v2r2lt65tfct Парыжскі кодэкс 0 352695 5149774 5147876 2026-06-02T01:08:02Z CommonsDelinker 151 Replacing Paris_Codex,_pages_23-24.jpg with [[File:Paris_Codex,_pages_21-22.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: correct page numbers). 5149774 wikitext text/x-wiki {{Infobox manuscript <!----------Name----------> | name = ''Парыжскі кодэкс'' | location = Нацыянальная бібліятэка Францыі <!----------Image----------> | image = File:Paris Codex, pages 21-22.jpg | width = 350px | caption = Апошнія дзве старонкі Парыжскага кодэкса з маяскім «задыякам» <!----------General----------> | Also known as = Кодэкс Перэса ({{lang-la|Codex Peresianus}}, {{lang-es|Codex Pérez}}) | Type = кодэкс | Date = Посткласічны перыяд (каля 900 — 1521 гг. н.э.) | Place of origin = [[Юкатан]], [[Мексіка]] | Language(s) = [[мова мая|мая]] <!----------Form and content----------> | Material = [[аматэ|папера на аснове кары]]<ref name="Noguez&c09p16"/> | Size = 140 на 23,5 см | Format = кніга-гармонік | Condition = моцна пашкоджаны | Script = [[пісьмо мая]] | Contents = рытуальны зборнік, каляндарныя звесткі | Additions = | Discovered = у 1859 г. ў Нацыянальнай бібліятэцы Францыі }} '''''Парыжскі кодэкс''''' (таксама вядомы як «Кодэкс Перэса»: {{lang-la|Codex Peresianus}}, ці {{lang-es|Codex Pérez}})<ref name="Noguez&c09p17"/> — адзін з трох захаваных агульнапрызнаных<ref>Сапраўднасць яшчэ аднаго, [[кодэкс Гралье|чацвёртага кодэкса]] доўгі час аспрэчвалася.</ref> дакалумбавых [[Кодэксы мая|кодэксаў мая]], які датуецца посткласічным перыядам [[Месаамерыканская храналогія|Месаамерыканскай храналогіі]] (каля 900—1521 гг. н.э.)<ref>Sharer and Traxler 2006, p. 126.</ref>. Дакумент вельмі дрэнна захаваўся і прыкметна сапсаваны па краях старонак, з-за чаго частка тэксту страчана. Кодэкс у значнай ступені звязаны з цыклам трынаццаці 20-гадовых ''[[катун]]аў'' і ўтрымлівае астранамічныя знакі мая. Парыжскі кодэкс, як лічыцца, быў створаны на заходнім [[Юкатан]]е, імаверна ў [[Маяпан]]е. Як мяркуюць, кодэкс зроблены недзе каля 1450 года, у позні посткласічны перыяд (1200—1525 гг.). Не так даўно была прапанавана больш ранняя дата — 1185 год, што адносіць дакумент да ранняга посткласічнага перыяду (900—1200 гг.). Аднак, астранамічныя і каляндарныя звесткі ў кодэксе адпавядаюць цыклу класічнага перыяду з 731 па 987 г. н.э., што паказвае, што кодэкс можа быць копіяй намнога старэйшага помніка. На сёння Парыжскі кодэкс захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэцы Францыі]] ў [[Парыж]]ы, у аддзеле рукапісаў, і зарэгістраваны ў каталогу як Mexicain 386<ref>Noguez et al 2009, p. 17. Bibliothèque Nationale de France 2011.</ref>. == Фізічныя характарыстыкі == Кодэкс зроблены з паласы даўжынёю 140 см і вышынёю 23,5 см, складзенай у 11 лістоў, запоўненых малюнкамі і тэкстам з абодвух бакоў<ref name="Noguez&c09p16"/>. Парыжскі кодэкс вельмі дрэнна захаваўся і складаецца з рада фрагментаў<ref>Coe 1999, p. 200.</ref>; вапнавая грунтоўка кодэкса моцна размылася па краях, што прывяло да страты [[Пісьмо мая|іерогліфаў]] і рысункаў, якія захаваліся толькі пасярэдзіне старонак<ref name="SharerTraxler06p127">Sharer and Traxler 2006, p. 127.</ref>. == Змест == [[File:The Paris Codex 03.tif|thumb|right|Старонка 3 Парыжскага кодэкса, дзе паказана тыповае спалучэнне стаячай і сядзячай постаці]] Змест кодэкса ў асноўным рытуальны па сутнасці, і адзін бок кодэкса ўтрымлівае багоў-апекуноў і звязаныя рытуалы для цыкла з трынаццаці ''[[катун]]аў'' (20-гадовых цыклаў [[каляндар мая|календара мая]])<ref>Sharer and Traxler 2006, p. 127. Noguez et al 2009, p. 16.</ref>. Адзін фрагмент утрымлівае жывёл, якія прадстаўляюць астранамічныя знакі ўздоўж [[экліптыка|экліптыкі]], уключаючы скарпіёна і [[пекарыевыя|пекары]]<ref>Coe 1999, p. 217.</ref>; фрагменты гэтага «задыяка» мая намаляваныя на дзвюх старонках кодэкса<ref>Sharer and Traxler 2006, p. 118.</ref>. На некаторых старонках ёсць заўвагі, зробленыя [[лацініца]]й<ref name="Noguez&c09p16">Noguez et al 2009, p. 16.</ref>. На адным баку кодэкса ў афармленні кожнай старонкі ў цэлым прасочваецца аднатыпнае размяшчэнне фігур: постаць злева стаіць, а постаць справа сядзіць. На кожнай старонцы таксама прысутнічае іерогліф дня «[[ахаў, іерогліф мая|ахаў]]», спалучаны з лікавым каэфіцыентам, які паказвае дату апошняга дня каляндарнага цыкла. Нягледзячы на дрэнны стан дакумента, захавалася дастаткова тэксту, каб можна было бачыць, што ў Парыжскім кодэксе асноўны рад дат адпавядае канчаткам ''катуна'', што дазваляе рэканструяваць некаторыя са страчаных знакаў дат у тэксце. Кожная з сядзячых постацей звязана з зорным знакам, што паказвае, што яны прадстаўляюць кіруючае бажаство кожнага ''катуна''<ref name="Noguez&c09p16"/>. Адваротны бок кодэкса больш разнастайны па змесце і ўключае раздзел, прысвечаны каляндарнаму цыклу пад кіраваннем [[Чак, бажаство|Чака]], бога дажджу. На дзюх старонках праілюстраваны дні 260-дзённага цыкла ''[[цалькін]]а'', што адпавядае пачатку сонечнага года адзін раз за 52 гады (т.зв. [[каляндар мая|Каляндарны круг]]). Апошнія дзве старонкі кодэкса адлюстроўваюць трынаццаць жывёл, якія прадстаўляюць т.зв. «задыяк»<ref name="Noguez&c09p16"/>. == Паходжанне == Як і іншыя два агульнапрызнаныя кодэксы мая (''[[Дрэздэнскі кодэкс]]'' і ''[[Мадрыдскі кодэкс]]''), дакумент верагодна быў створаны на [[Паўвостраў Юкатан|Юкатане]]<ref name="SharerTraxler06p127"/>; англійскі маяніст Дж. Эрык С. Томпсан лічыў верагодным, што ''Парыжскі кодэкс'' быў зроблены на заходнім Юкатане недзе паміж 1250 і 1450 гадамі<ref>Sharer and Traxler 2006, p. 129.</ref>. Брус Лав адзначаў падабенствы паміж сцэнаю на старонцы 11 кодэкса і стэлаю 1 у [[Маяпан]]е; грунтуючыся на гэтым, ён выказаў меркаванне, што кодэкс быў зроблены ў Маяпане каля 1450 года<ref>Rice 2009, pp. 32-33.</ref>. Аднак глыбейшы аналіз вышэйназванай стэлы падводзіць да іншай даты — 1185 года, паказваючы, што каляндарныя звесткі могуць адносіцца да больш ранняга ''катуннага'' цыкла, чым прапанаваны Б. Лавам. Астранамічныя і каляндарныя звесткі ў Парыжскім кодэксе адпавядаюць цыклу класічнага перыяду з 731 па 987 г. н.э., паказваючы, што кодэкс можа быць копіяй намнога больш ранняга дакумента<ref>Vail 2006, p. 504.</ref>. == Адкрыццё == Парыжскі кодэкс выявіўся ў 1859, калі Леан дэ Росні (Léon de Rosny) знайшоў яго ў кашы са старымі паперамі каля каміна ў [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэцы]] ў Парыжы<ref>Sharer and Traxler 2006, p. 127. Drew 1999, p. 82.</ref>. Відавочна, кодэкс быў абследаваны недзе за 25 год да таго вучонымі і быў зарэгістраваны ў каталогу, аднак невядома, як дакумент трапіў у Парыж<ref>Drew 1999, p. 83.</ref>. Дакумент быў знойдзены з кавалкам паперы, паводле якога кодэкс адносіўся да калекцыі каланіяльных дакументаў мая, сабраных Хуанам Піа Перэсам (Juan Pío Pérez)<ref name="Noguez&c09p17">Noguez et al 2009, p. 17.</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == {{refbegin|indent=yes}}<!--BEGIN biblio format. If indent param. is used, Pls use a colon (:) instead of asterisk (*) for bullet markers in the references list --> : {{cite web |author=Bibliothèque Nationale de France |year=2011 |title=Codex Peresianus |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8446947j/f1.image.r=peresianus.langEN |accessdate=2013-04-15 |publisher=Bibliothèque Nationale de France |location=Paris, France|language=fr}} : {{cite book |author=Coe, Michael D. |authorlink= |year=1999 |title=The Maya |url=https://archive.org/details/maya0000coem_h0k7 |edition=6th edition, fully revised and expanded |series=Ancient peoples and places series|location=London and New York |publisher=Thames & Hudson |isbn=0-500-28066-5 |oclc=59432778}} : {{cite book |author=Drew, David |authorlink= |year=1999 |title=The Lost Chronicles of the Maya Kings|url=https://archive.org/details/lostchroniclesof0000drew_j2y5 |location=London, UK |publisher=Weidenfeld & Nicolson |isbn=0-297-81699-3 |oclc=43401096}} : {{cite journal |author=Noguez, Xavier |author2=Manuel Hermann Lejarazu |author3=Merideth Paxton |author4= Henrique Vela |title=Códices Mayas |trans-title=Maya codices |journal=Arqueología Mexicana: Códices prehispánicos y coloniales tempranos – Catálogo |volume=Special Edition |issue=31 |publisher=Editorial Raíces |date=August 2009 |pages=10–23|language=es}} : {{cite book |author=Rice, Prudence M. |year=2009 |chapter=The Kowoj in Geopolitical-Ritual Perspective |editor=Prudence M. Rice and Don S. Rice (eds.) |title=The Kowoj: identity, migration, and geopolitics in late postclassic Petén, Guatemala |url=https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse |location=Boulder, Colorado, US |publisher=University Press of Colorado |pages=[https://archive.org/details/kowojidentitymig0000unse/page/21 21]–54|isbn=978-0-87081-930-8 |oclc=225875268}} : {{cite book |author=Sharer, Robert J. |authorlink=|author2=Loa P. Traxler |year=2006 |title=The Ancient Maya |url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar |edition=6th, fully revised |location=Stanford, California |publisher=Stanford University Press |isbn=0-8047-4817-9 |oclc=57577446}} : {{cite journal |author=Vail, Gabrielle |year=2006 |title=The Maya Codices |journal=Annual Review of Anthropology |volume=35 |pages=497–519 |jstor=25064935 |publisher=Annual Reviews |location=Palo Alto, California, USA |oclc=103903925 |issn=1545-4290 |doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123324}} {{subscription required}} {{refend}} == Дадатковая літаратура == {{refbegin|indent=yes}}<!--BEGIN biblio format. If indent param. is used, Pls use a colon (:) instead of asterisk (*) for bullet markers in the references list --> : {{cite journal |author=Houston, Stephen D. |title=The Paris Codex: Handbook for a Maya Priest (Review) |journal=American Anthropologist |volume=99 |issue=2 |pages=459–460 |date=June 1997 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/aa.1997.99.2.459/abstract |doi=10.1525/aa.1997.99.2.459}} {{subscription required}} : {{cite book |author=Love, Bruce |title=The Paris codex: handbook for a Maya priest |year=1994 |publisher=University of Texas Press |isbn=9780292746749 |location=Austin, Texas, USA |oclc=27897581}} : {{cite journal |author=Severin, Gregory M. |year=1981 |title=The Paris Codex: Decoding an Astronomical Ephemeris |url=https://archive.org/details/sim_transactions-of-the-american-philosophical-society_1981_71_5/page/1 |journal=Transactions of the American Philosophical Society |series=New Series |volume=71 |issue=5 |pages=1–101 |publisher=American Philosophical Society |jstor=1006397 |oclc=8044756 |isbn=9780871697158}} {{subscription required}} {{refend}} == Спасылкі == {{commons category|Paris Codex}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8446947j.r=peresianus.langEN Парыжскі кодэкс] на сайце Нацыянальнай бібліятэкі Францыі, з выявамі (у грамадскім набытку) арыгінальнага дакумента. {{ref-en}} * [http://digital.library.northwestern.edu/codex/ Парыжскі кодэкс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304053925/http://digital.library.northwestern.edu/codex/ |date=4 сакавіка 2016 }} на сайце бібліятэкі Паўночна-Заходняга ўніверсітэта, з рэканструяванымі выявамі старонак. {{ref-en}} {{Мая}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кодэксы мая]] [[Катэгорыя:Зборы Нацыянальнай бібліятэкі Францыі]] [[Катэгорыя:Месаамерыканскія кодэксы]] 2x7emzagj22itayft61gen6ucvnw1u3 Герб Стоўбцаў 0 358459 5149705 5067658 2026-06-01T18:30:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149705 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Стоўбцаў |выява = Coat of Arms of Stoŭbcy, Belarus.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]''' — геральдычны знак горада [[Стоўбцы]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Апісанне == У [[залаты колер|залатым]] полі [[блакітны колер|блакітны]] [[Геральдычныя фігуры|слуп]] (які сімвалізуе раку [[Нёман]]), на якім [[віціна]], што плыве на [[хваля|хвалі]]. Герб зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] 20 лістапада 2006 года № 691. У XVII—XIX стагоддзях Стоўбцы былі адным з галоўных цэнтраў будаўніцтва віцінаў, адсюль пачыналася суднаходства па Нёмане. == Гл. таксама == * [[Сцяг Стоўбцаў]] == Спасылкі == * [http://geraldika.by/gerb-goroda-stolbtsy/ Герб города Столбцы] // «Геральдика Беларуси» {{ref-ru}} * г. Стоўбцы і Стаўбцоўскі раён (Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь) https://gs.archives.gov.by/?page_id=5416&lang=be {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240917082404/https://gs.archives.gov.by/?page_id=5416&lang=be |date=17 верасня 2024 }} {{Гербы гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гербы гарадоў Беларусі|Стоўбцы]] [[Катэгорыя:Стоўбцы]] 408tutvrwa84x2kjygr9o44uusbxgvt Грамадскі дзеяч 0 466209 5149785 2625315 2026-06-02T05:24:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149785 wikitext text/x-wiki '''Грама́дскі дзе́яч''' — асоба, якая займаецца грамадскай дзейнасцю, гэта значыць дзейнасцю па добраахвотнаму абслугоўванню палітычных, культурных, прафесійных патрэб [[грамадства]]<ref>Общественный // Толковый словарь русского языка с включением сведений о происхождении слов / [//ru.wikipedia.org/wiki/Институт_русского_языка_имени_В._В._Виноградова_РАН Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН]; отв. ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/Шведова,_Наталия_Юльевна Н. Ю. Шведова]. — М.: Азбуковник, 2007. — С. 550.</ref>. == Гл. таксама == * [[Дзяржаўны дзеяч]] * [[Палітык]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Беликов П. Ф.'' [http://grani.agni-age.net/biograph/14_pfb.htm Рерих — общественный деятель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909113133/http://grani.agni-age.net/biograph/14_pfb.htm |date=9 верасня 2011 }} // Грани эпохи. — № 46. — [[2011]]. — [[12 ліпеня|12 июля]]. * ''Орловский П.'' [http://dugward.ru/library/turgenev/vorovskiy_turg-obch_deyat.html Тургенев как общественный деятель] // Одесское обозрение. — [[1908]]. — [[23 жніўня|23 августа]]. [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы]] 2qt5huyn4tb0ze7mlo6ecxybwfv3eiq Грашовыя рэформы ў Расіі 0 468503 5149789 4645524 2026-06-02T06:05:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149789 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} На працягу апошніх за пяцьсот гадоў у Расеі было праведзена больш за 10 [[Грашовая рэформа|грашовых рэформаў]], як поўных, у выніку якіх стваралася новая [[грашовая сістэма]], так і частковых, агульнай задачай якіх было ўпарадкаванне якая існавала грашовай сістэмы з мэтай стабілізацыі грашовага звароту. == Грашовыя рэформы Маскоўскага княства/царства і Расійскай імперыі == === 1535 г. Грашовая рэформа Алены Глінскай === Першая цэнтралізаваная грашовая рэформа ў Расіі была праведзена [[Алена Васільеўна Глінская|Аленай Глінскай]], ўдавее вялікай княгіняй маскоўскай, жонкай [[Васіль III|Васіля III]] і маці малалетняга [[Іван IV Грозны|Івана IV Васільевіча]] «Грознага». Асноўнай прычынай рэформы было разнастайнасць манет, якія выкарыстоўваліся на Русі, з-за чаго ўзнікалі вялікія складанасці з грашовым зваротам і заключэннем гандлёвых здзелак. Квітнелі абрэз і подмесь манет. Мэтай рэформы была забарона ўсіх старых рускіх і замежных манет (абрэзаных і неабрэзаных) і замена іх новай манетай — [[Капейка|капейкай]]. === 1654 г. Рэформа Аляксея Міхайлавіча Раманава === У 1654 годзе пры цары [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею Міхайлавічу]] (1645—1676) упершыню былі выпушчаныя рэальныя рублёвыя сярэбраныя манеты — «яфімкі», перачаканеныя з заходнегерманскіх [[Талер|талераў]] — паўнавартасных хадзячых манет Еўропы. На манеце ўпершыню была змешчана надпіс «[[Рубель]]», на адным баку — [[двухгаловы арол]], на адваротным — цар на кані. Аднак у гэты час рубель быў непаўнавартаснай манетай, ён утрымліваў менш [[срэбра]], чым 100 сярэбраных капеек. Фактычная яго кошт была роўная 64 капейкам. Таксама у зварот былі выпушчаныя медныя капейкі на ўзор сярэбраных, фактычна па 400-рублёвай манетнай стапе. Спроба ўвядзення ў грашовае абарачэнне незабяспечаных легкаважных грошай прывяла да інфляцыі і нарастанню ўнутранай напружанасці і ў рэшце рэшт скончылася [[медны бунт|народнымі хваляваннямі]]. У 1655 годзе выпуск «яфімкаў» быў спынены, на змену ім прыйшлі паўнаважкія талеры з таўром (вершнік на кані і год — 1655), якія атрымалі назву «яфімкі з прыкметамі», а пасля Меднага бунту ў Маскве выпуск меднай манеты таксама быў спынены. Рэгулярная чаканка срэбных рублёў і медных капеек пачалася толькі ў 1704 г. у ходзе правядзення грашовай рэформы 1700—1718 гг. === 1700—1718 гг. Фінансавая рэформа Пятра I === Асноўнай прычынай, якая паслужыла правядзенні фінансавай рэформы, была патрэба ў грашовых сродках для будаўніцтва флоту, ўладкавання арміі, вядзення [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]] [[1700]]—[[1721|1721 гадоў]]. [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]] вырашыў ўвесці новую грашовую сістэму, якая б адказвала патрабаванням развіваецца эканомікі і гандлю. Рэформа праводзілася паступова на працягу 15 гадоў. За час рэформы былі ўведзены ў абарачэнне залатыя манеты — чырвонец, роўны па вазе заходнееўрапейскаму [[Дукат|дукату]] (3,4 грама), двайны чырвонец і двайны рубель (каля 4 грамаў). У [[1704|1704 годзе]] ўпершыню ў свеце быў ажыццёўлены пераход на дзесятковую валюту. У звароце з’явілася медная капейка, роўная 1/100 часткі срэбнага рубля. === 1730—1755 гг Выкуп легкаважнай манеты === У першай чвэрці XVIII стагоддзя Расійская імперыя ўстала на курс інтэнсіўнай мадэрнізацыі, вяла актыўную знешнюю палітыку, у краіне праводзіліся шматлікія рэформы. Пры гэтым выдаткі перавышалі сумы даходаў ад падаткаў і іншых традыцыйных відаў паступленняў. Паспяховая грашовая рэформа 1700—1718 г. дала ў рукі ўраду новы інструмент для атрымання даходу — эксплуатацыя манетнай рэгаліі. Пачынаючы з 1718 года ў краіне пачынаюць выпускацца медныя манеты па 40 р. з пуду медзі (пры цане на медзь каля 8 р). Вялікая розніца ў кошту сырой і «абманечанай» медзі прывяло да ўсплёску фальшываманецтва (фальшывыя грошы выпускаліся не толькі прыватнымі асобамі, гэтым таксама займаліся манетныя двары іншых краін). Гэтыя працэсы пачалі прымаць пагрозлівы характар. Нармалізацыя грашовага звароту заняла больш за 20 гадоў. Пачынаючы з 1730 г. выпуск легкаважнай манеты быў спынены, замест яе пачаўся выпуск манет (грошай і палушак) па 10 руб. з пуда. Гэта дазволіла выключыць з абарачэння аднакапеечныя манеты (якія перачаканіваліся ў новыя грошы), але асноўнай праблемай было вялікае колькасць пяцікапеечнай манеты (да 1730 г. толькі афіцыйна выпушчаных на 3,2 млн р, колькасць фальшывых ацэнцы не паддаецца), выкуп якой казне быў не па кішэні. Пачынаючы з 1744 г. [[Пакупніцкая здольнасць|пакупная здольнасць]] 5-капеечных манет заканадаўча зніжалася, дасягнуўшы да 1755 г. двух капеек. Пасля гэтага было абвешчана аб выкупе легкаважных манет па 2 капейкі за штуку ў сціснутыя тэрміны з наступным забаронай на іх зварот. У сілу абмежаванага тэрміну абмену, да выкупу было прад’яўлена каля 206 тысяч рублёў пяцікапеечнікамі. Выкупленыя манеты перачаканіваліся ў новыя капейкі 8-рублёвай манетнай ступні<ref>[http://rucollection.ru/page/Reforma_1755.html Выкуп легковесной монеты в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131231215436/http://rucollection.ru/page/Reforma_1755.html |date=31 снежня 2013 }}</ref>. === 1769 г. Першыя папяровыя грошы Расеі === [[Файл:25_rublej_1769_goda..jpg|міні|131x131пкс|25 рублёў 1769 г.]] У [[1769|1769 годзе]] падчас праўлення [[Кацярына II|Кацярыны II]] (1762—1796) у Расіі былі ўведзеныя ў абарачэнне першыя папяровыя грашовыя знакі, якія праіснавалі пад назвай [[Асігнацыйны рубель|асігнацый]] аж да 1843 года. Прычынай неабходнасці ўвядзення асігнацый з’явілася тое, што асновай грашовага звароту быў срэбны рубель, які гуляў ролю ўсеагульнага эквіваленту і быў забяспечаны цаной зняволенага ў ім металу. Але прадукцыйнасць айчынных руднікоў (6-7 тыс. кг срэбра ў год) была недастатковая для забеспячэння ўзрослых патрабаванняў да аб’ёму грошай у эканоміцы. Асігнацыі таксама выкарыстоўваліся для фінансавання [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|вайны з Турцыяй]]. Як галоўную прычыну ўвядзення асігнацый Маніфест 29 снежня 1768 г. паказваў неабходнасць размену меднай манеты на грашовыя знакі, зручныя да перавозцы. Асігнацыі першага выпуску 1769—1786 гг. трывала ўвайшлі ў рускае грашовае зварот. Яны не былі абавязковыя да прыёму прыватнымі асобамі, аднак для гэтага часу іх курс быў вельмі высокі — ад 98 да 101 кап. срэбрам за рубель асігнацыямі, то ёсць яны былі раўнацэнныя срэбнай манеце. Аднак ўзмоцнены выпуск асігнацый, які перавысіў забеспячэнне, прывёў да падзення яе курсу. У 1797 г. ўрад вырашылася на адабранне часткі выпушчаных на рынак асігнацый; адбылося ўрачыстае спаленне ў прысутнасці самога [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] асігнацый на суму 6 млн рублёў. Пастаянныя вайны патрабавалі экстраных выдаткаў і да 1802 г. агульная сума асігнацый з 151 млн паднялася да 212 млн рублёў, што канчаткова знізіла курс папяровага рубля, падзенне рубля асабліва ўзмацніўся падчас [[Вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]]. === 1839—1843 гг. Рэформы Мікалая I === [[Файл:10_рублей_1854_аверс.jpg|міні|135x135пкс|10 рублёў 1854 г.]] У 1839—1843 гг., у перыяд праўлення [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], міністрам фінансаў графам Е. Ф. Канкрыным была праведзена грашовая рэформа, у ходзе якой асігнацыі былі выведзеныя з абарачэння і іх замянілі крэдытныя білеты, разменныя на срэбра. У Расеі быў уведзены срэбны монаметалізм, які праіснаваў у Расеі па 1852 год. Але ўжо да 1849 годзе квіткі і старыя асігнацыі былі абменены на асігнацыі новага ўзору, якія хутка абясцэніліся. Таму з пачаткам [[Крымская вайна|Крымскай вайны 1853—1857 гадоў]] банкі спынілі абмен асігнацый на золата і срэбра. У Расіі наступіў перыяд шырокага папярова-грашовага звароту. === 1897 г. Грашовая рэформа Мікалая II === [[Файл:Russian_Empire-1898-Bill-1-Obverse.jpg|міні|150x150пкс|1 рубель 1898 г.]] У 1895—1897 гадах міністрам фінансаў [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]] (1849—1915) была ажыццёўлена новая грашовая рэформа, мэтай якой было ўстанаўленне ў Расіі залатога монаметалізму. У яе аснове — залатое забеспячэнне грашовай сістэмы дзяржавы. Па задуме рэфарматараў, для забеспячэння ўстойлівай канвертавальнасці рубля быў усталяваны свабодны размен крэдытных білетаў, выпуск якіх быў абмежаваны, на залатую манету з разліку адзін папяровы рубель за адзін рубель у золаце, а таксама зменшана залатое ўтрыманне імперыял. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1914|1914 годзе]] абмен грошай на золата быў спынены. == Грашовыя рэформы ў СССР == === 1922—1924 гг. === [[Файл:RussiaP146-1Ruble-1922-donatedos_f.jpg|міні|180x180пкс|Рубель-марка 1922 г.]] Першая грашовая рэформа ў СССР была праведзеная ў 1922—1924 гг. Папяровыя грошы, якія абясцэніліся ў гады грамадзянскай вайны, былі замененыя устойлівымі банкаўскімі білетамі — чырвонцамі — і устойлівымі разменнымі грашовымі знакамі. Пры першай дэнамінацыі адзін рубель узору 1922 г. прыраўноўваўся да 10 000 рублёў у грашовых знаках ўсіх ранейшых выпускаў. У выніку, якія знаходзіліся ў звароце грашовыя знакі розных узораў былі замененыя знакамі аднаго ўзору. Пры другой дэнамінацыі 1923 г. 1 рубель узору 1923 г. быў прыроўнены да 100 рублям выпуску 1922 г. або да 1 000 000 рублёў у знаках да 1922 г. Абедзве дэнамінацыі былі першым крокам да стабілізацыі савецкай валюты, [[пакупніцкая здольнасць]] якой знізілася ў выніку [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] і [[інтэрвенцыя саюзнікаў у Расію|замежнай ваеннай інтэрвенцыі]]. У 1924 годзе былі выпушчаныя ў абарачэнне першыя савецкія залатыя чырвонцы, адпавядалі па змесце ў іх чыстага золата 10 дарэвалюцыйным рублям. Савецкія чырвонцы атрымалі мянушку «сейбіт», так як для асабовага боку манеты было абрана выява сейбіта па скульптуры [[іван Дзмітрыевіч Шадр|Івана Дзмітрыевіча Шадра]] (1887—1941). Аўтарам эскіза быў галоўны медальер Манетнага двара [[Антон Афодзьевіч Васюцінскі|А. Ф. Васюцінскі]]. У лютым 1924 г. былі выпушчаныя банкноты ў 50 капеек золатам, 1 рубель золатам, 3 рублі золатам і 5 рублёў золатам як фракцыі чырвонцы. Адначасова у зварот былі выпушчаныя медныя манеты наміналам у 1/2, 1, 2, 3 і 5 капеек, а таксама сярэбраная манета наміналам у 10, 15, 20, 50 капеек і 1 рубель. Такім чынам, у краіне адначасова існавалі дзве валюты: цвёрды чырвонец і пастаянна падаўшы совзнак, курс якога да чырвонцы ўсталёўваўся спецыяльна адукаванай Катыравальнай камісіяй на штодзённай аснове. У жніўні 1924 г. усе грашовыя знакі ўзору 1923 г. былі канфіскаваныя з звароту шляхам іх абмену на залатыя рублі па курсе 50 000 руб. грашыма ўзору 1923 г. за 1 залаты рубель ўзору 1924 г. Такім чынам, у ходзе грашовай рэформы 1922—1924 гг. была праведзена дэнамінацыя рубля ў 50 000 000 000 (50 мільярдаў) раз. === 1947 г. === [[Файл:1rouble1947b.jpg|міні|155x155пкс|Рубель 1947 г.]] Упершыню Сталін спытаўся ў [[Арсеній Рыгоравіч Звераў|Арсенія Зверава]], — міністра фінансаў СССР, — аб пасляваеннай грашовай рэформе ў канцы 1943 года<ref>А. </ref>. Дадзеная грашовая рэформа была праведзена ў снежні 1947 года з мэтай канфіскацыі з абарачэння залішняй колькасці грошай і замены новымі паўнавартаснымі грашыма старых, якія зведалі ў перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] абясцэньвання. Грашовая рэформа ў форме [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыі]] з канфіскацыяй. Хаця многія не лічаць дадзеную грашовую рэформу дэнамінацыяй, паколькі пры рэформе парадак коштаў, заробкаў і іншых плацяжоў застаўся ранейшым, і мяркуюць, што яна насіла толькі канфіскацыйны характар. Так 10 старых рублёў наяўнымі абменьваліся на адзін рубель новых. Абмен наяўных грошай праводзіўся на працягу аднаго тыдня («Хто не паспеў, той спазніўся»). Вядомыя выпадкі (незразумела, наколькі яны былі масавымі), калі заработную плату дзяржаўным служачым выдавалі старымі грашыма ў апошні дзень абмену. Пераацэнка укладаў у [[Ашчадбанк]]у ажыццяўлялася наступным чынам: сумы да 3 тыс. руб. мяняліся адзін да аднаго, па ўкладах ад 3 тыс. да 10 тыс. руб. за тры старых рубля давалі два новых. Калі сума ўкладу перавышае 10 тыс. руб., то адзін новы рубель давалі за два старых. У выніку рэформы былі ліквідаваныя наступствы Другой сусветнай вайны ў галіне грашовага звароту, без чаго немагчыма было адмяніць картачную сістэму і перайсці да гандлю па адзіных коштах.<ref>[http://bonistica.narod.ru/reforms/ref_47.htm Денежная реформа 1947 г.]</ref> Услед за абвяшчэннем аб грашовай рэформы і адмене картачнай сістэмы. выходзіць Пастанова Савета Міністраў СССР № 3867 ад 14 снежня 1947 г. «Аб нормах продажу харчовых і прамысловых тавараў у адны рукі». У адпаведнасці з ім усталёўваліся гранічныя нормы водпуску тавараў у адны рукі: печаная хлеб — 2 кг; крупы, макароны — 1 кг; мяса і мясапрадукты — 1 кг; каўбасныя вырабы і вяндліна — 0,5 кг; смятана — 0,5 кг; малако — 1 л; цукар — 0,5 кг; баваўняныя тканіны — 6 м; ніткі на шпульках — 1 шпулька; панчохі-шкарпэткі — 2 пары; абутак скураная, тэкстыльная, гумавая — па 1 пары кожнай; мыла гаспадарчае — 1 кавалак; мыла туалетнае — 1 кавалак; запалкі — 2 скрынкі; газа — 2 л. Устаноўленыя нормы таксама распаўсюджваліся і на кааператыўную гандаль у сельскай мясцовасці на ўсёй тэрыторыі Савецкага Саюза.<ref>[http://regionsar.ru/node/526 B.А.Ломшин. «Денежная реформа 1947 года» Журнал «Регионология» № 2 2010]</ref> === 1961 г. === [[Файл:Soviet_Union-1961-Bill-3-Obverse.jpg|міні|150x150пкс|Тры рубля 1961 г.]] Грашовая рэформа была праведзена 1 студзеня 1961 года ў форме «чыстай» дэнамінацыі. [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] назваў гэтую грашовую рэформу «самай гуманнай у гісторыі». Да пачатку лютага 1961 года каля 90 % наяўных грошай было абмяняць на новыя купюры. У дзяржаўных крамах кошты знізілі ў 10 разоў, хоць на калгасных рынках аналагічнага зніжэння не адбылося. Цікавым момантам грашовай рэформы 1961 года было тое, што ўся дробная металічная манета наміналам 1, 2, 3 капеек не зменшылася ў кошце ў 10 разоў, а працягнула хадзіць у тым жа выкананні і па тым жа намінале. Такім чынам, тыя жыхары, якія збіралі дробныя металічныя грошы, апынуліся ў выйгрышы — кошт іх манет павялічылася ў 10 разоў. Наглядна гэта паказана ў фільме [[Мянялы, фільм|«Мянялы»]]. Аднак адразу пасля аб’явы ў друку аб будучай рэформе па ўсім гандлёвым і фінансавым арганізацыям быў разасланы цыркуляр, які забараняў мяняць папяровыя грошы на манеты, так што колькасць рэальна ўзбагаціліся было вельмі нязначным. === 1991 г. Паўлаўская рэформа === [[Файл:SUR_100_1991_F.jpg|міні|150x150пкс|Сто рублёў 1991 г.]] Канфіскацыйная грашовая рэформа, пасля названая «Паўлаўскай», у гонар прэм’ер-міністра СССР [[Валянцін Сяргеявіч Паўлаў|Валянціна Паўлава]]. Толькі на працягу трох сутак студзеня грамадзяне СССР маглі абмяняць 50 — і 100-рублёвыя купюры на новыя. Абмяняць можна было толькі наяўнымі суму да 1000 рублёў. У [[ашчадбанк|Ашчадбанку]] з ўкладу можна было атрымаць толькі 500 рублёў новымі. Менш чым за два тыдні да гэтай падзеі Паўлаў выступіў з заявай аб тым, што ніякай грашовай рэформы не будзе. Па заявах уладаў, гэтая мера павінна была замарозіць непрацоўныя даходы, сродкі спекулянтаў, карупцыянераў, так званага ценявога бізнесу і фальшывыя грошы, а ў выніку сціснуць грашовую масу і спыніць інфляцыю. Адначасова ўклады ў Ашчадбанку былі замарожаныя, а 1 красавіка адбылося павышэнне цэн па ўсёй краіне. На замарожаныя ўклады было налічана 40 %, грошы можна было атрымаць наяўнымі толькі ў наступным годзе. == Грашовыя рэформы ў Расійскай Федэрацыі == === 1993 год === [[Файл:Banknote_5000_rubles_(1993)_front.jpg|міні|150x150пкс|5000 рублёў 1993 г.]] З-за вазрослай інфляцыі ў 1993 годзе Расійскі ўрад праводзіць новую канфіскацыйную грашовую рэформу. Абмен банкнот [[Савецкі рубель|савецкіх купюр]] на расейскія быў праведзены 26 ліпеня — 7 жніўня 1993 года. Грамадзяне Расіі (згодна прапісцы ў пашпарце) маглі абмяняць сумы да 100 тыс. руб. (пры гэтым першапачаткова ўсталёўваліся сумы ў 35 тыс. руб. і 70 тыс. руб.), аб чым у пашпарце ставіўся штамп. Чуткі аб рэформе хадзілі загадзя, улады іх абвяргалі, пры гэтым, рэформа была праведзена ў ліпені ў перыяд адпачынкаў, калі многія былі удалечыні ад месца прапіскі. У выніку, многія фізічна не паспелі абмяняць свае наяўныя зберажэнні, і гэтыя грошы прапалі. У выніку незадаволенасці насельніцтва тэрміны абмену купюр былі значна падоўжаныя. Але адсутнасць пры рэформе дэнамінацыі паказвае на прэваліраванне іншых прычын грашовага рэфармавання. Па-першае, не ўдавалася кантраляваць грашовую эмісію рубля як адзінай валюты на тэрыторыі [[СНД]] пры наяўнасці ў кожнай з краін сваіх друкаваных станкоў па выпуску грошай, што зводзіла на нішто ўсе намаганні Расіі па ўтаймавання інфляцыі. Па-другое, многія былыя саюзныя рэспублікі прыступілі да выпуску сваіх нацыянальных валют, які пагражаў расійскай грашовай адзінцы тым, што старая рублёвая грашовая маса магла апынуцца ўся ў Расійскай Федэрацыі. Такім чынам яе асноўны задума складаўся ў тым, каб на аснове абмену старых купюр на новыя спыніць паток не забяспечаных таварамі, грошай з краін блізкага замежжа.<ref>{{Cite web |url=http://www.banki-delo.ru/2010/03/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0-1993-%D0%B3-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8/ |title=Денежная реформа 1993 г. |access-date=24 мая 2017 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205720/http://www.banki-delo.ru/2010/03/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0-1993-%D0%B3-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8/ |url-status=dead }}</ref><blockquote>«[[Хацелі як лепш, а атрымалася як заўсёды]]» <br /> — фраза, якую вымавіў [[Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін|Віктар Чарнамырдзін]], прэм'ер-міністр Расійскай Федэрацыі 6 жніўня 1993 г. на прэс-канферэнцыі, распавядаючы, як рыхтавалася грашовая рэформа 1993 года.</blockquote>Рэформа і развал прамысловасці разагналі інфляцыю да катастрафічных памераў. Ужо ў ліпені 1994 года за даляр давалі больш двух тысяч рублёў. === Дэнамінацыя 1998 года === 4 жніўня 1997 года Прэзідэнт Расіі Барыс Ельцын падпісаў Указ № 822, у адпаведнасці з якім з 1 студзеня 1998 года ўрад і ЦБ правялі дэнамінацыю рубля<ref>[http://nalog.consultant.ru/doc15381.html Указ Президента РФ от 04.08.1997 N 822 «Об изменении нарицательной стоимости российских денежных знаков и масштаба цен»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090519063936/http://nalog.consultant.ru/doc15381.html |date=19 мая 2009 }}</ref>. Цяпер 1 новы рубель раўняўся 1000 старых рублёў. Змяніўся і [[ISO 4217|міжнародны код]] рубля з RUR на RUB. Неўзабаве пасля дэнамінацыі, [[17 жніўня]] [[1998|1998 года]] ўрад [[Эканамічны крызіс 1998 у Расіі|абвясціла дэфолт]] па ўнутраных абавязацельствах, а курс рубля моцна ўпаў па адносінах да іншых валют. Нягледзячы на тое, што гэтыя два падзеі абароняць адзін ад аднаго больш, чым на паўгода, часам іх неабгрунтавана звязваюць паміж сабой. На працягу 1998 года паралельна звярталіся старыя і новыя грошы, а цэны ўказваліся як у старым, так і ў новым маштабе. У агульнай складанасці ў гэты перыяд законным плацежным сродкам з’яўляліся: ''«Старыя» грошы'' * Банкноты Банка Расіі ўзору 1993 года (у тым ліку мадыфікацыі 1994 года) * Банкноты Банка Расіі ўзору 1995 года * Манеты Банка Расіі рэгулярнага чакана выпускаў 1992—1993 гадоў * Памятныя манеты Банка Расіі выпускаў 1992—1997 гадоў * Манеты Дзяржбанка СССР выпускаў 1961—1991 гадоў * Манеты Дзяржбанка СССР 1, 2 і 3 капейкі выпускаў 1926—1957 гадоў ''«Новыя» грошы'' * Банкноты Банка Расіі ўзору 1997 года * Манеты Банка Расіі ўзору 1997 года З 1 студзеня 1999 года старыя грошы страцілі плацежаздольнасць, аднак у адпаведнасці са згаданым указам Прэзідэнта і палажэннем Банка Расіі ад 15 снежня 1998 года № 63-П<ref>[http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_63459.html ПОЛОЖЕНИЕ О ПОРЯДКЕ ОБМЕНА ДЕНЕЖНОЙ НАЛИЧНОСТИ ФИЗИЧЕСКИМ ЛИЦАМ В СООТВЕТСТВИИ С УКАЗОМ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ОТ 4 АВГУСТА 1997 ГОДА N 822 "ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАРИЦАТЕЛЬНО …]</ref> абменьваліся без якіх-небудзь абмежаванняў ва ўсіх аддзяленнях Банка на новыя ў колькасцях, кратных 1 новай капейцы, да 2002 года (пазней гэты перыяд быў падоўжаны да 2003 года), то бок, тэарэтычна існавала магчымасць абмяняць тысячу савецкіх капеек на адну расейскую. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://vash2008.mylivepage.ru/file/1985/6551_Ekspedizia.pdf Шишанов В. А Адмысловая экспедыцыя Ассигнационного банка па яго гаспадарчым абаротах (1797—1804 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090225123820/http://vash2008.mylivepage.ru/file/1985/6551_Ekspedizia.pdf |date=25 лютага 2009 }} * [http://www.nbrb.by/bv/cont.asp?id=8995 Шишанов, В.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216235218/http://www.nbrb.by/bv/cont.asp?id=8995 |date=16 снежня 2013 }} [http://www.nbrb.by/bv/cont.asp?id=8995 Спробы «еўрапеізацыі» рускай манетнай сістэмы пры Паўле I / Валерий Шишанов // Банкаўскі веснік. — 2012. — № 1 (546) (спецыяльны вып.). — С. 58 — 63.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216235218/http://www.nbrb.by/bv/cont.asp?id=8995 |date=16 снежня 2013 }}{{Грашовыя рэформы ў Расіі}} [[Катэгорыя:Грашовыя рэформы ў Расіі| ]] hw67op93lt4el3sl78ij1p5nd7l6g0r Граўжышкоўскі сельсавет 0 471427 5149790 5130861 2026-06-02T06:09:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149790 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Граўжышкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ашмянскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў<ref name="Гравжишковский сельсовет">{{Cite web |url=http://oshmiany.gov.by/ru/gravhihkovskij-sels/ |title=Гравжишковский сельсовет |access-date=4 ліпеня 2017 |archive-date=7 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171007113158/http://oshmiany.gov.by/ru/gravhihkovskij-sels/ |url-status=dead }}</ref> |Сталіца = аграгарадок [[Граўжышкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 809 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 175,8<ref name="Гравжишковский сельсовет"/> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://oshmiany.gov.by/ru/gravhihkovskij-sels/ |Заўвагі = }} '''Граўжышко́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр сельсавета — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Граўжышкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Ашмянскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 27 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лудскі сельсавет|Лудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. 2 снежня 1959 года ў склад сельсавета з [[Крайванцаўскі сельсавет|Крайванцаўскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў: [[Баўбы]], [[Відэйшы]], [[Вільчаны]], [[Віцюлі]], [[Дубрава (Ашмянскі раён)|Дубрава]], [[Ленкаўшчына (Граўжышкоўскі сельсавет)|Ленкаўшчына]], [[Мазураўшчына]], [[Мікшчаўшчына]], [[Павілойці]], [[Побалеўшчына]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 17.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. У верасні 1975 года ў склад [[Кальчунскі сельсавет|Кальчунскага сельсавета]] перададзены 11 населеных пунктаў (вёскі [[Адамаўшчына]], [[Габрыялаўшчына]], [[Гушчы]], [[Ленкаўшчына (Ашмянскі раён)|Ленкаўшчына]], [[Лойцеўшчына]], [[Людвікаўшчына]], [[Ралаўшчына]], [[Яхімішкі]], хутары [[Бурнішкі]], [[Суглобішкі]] і [[Суслішкі]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 і 22 верасня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 33 (1479).</ref>. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутары [[Алтажышкі]], [[Буйкі (Ашмянскі раён)|Буйкі]], [[Іванкаўшчына (Ашмянскі раён)|Іванкаўшчына]] і [[Махавое (Ашмянскі раён)|Махавое]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>, у 1986 годзе — вёска [[Слабодка (Ашмянскі раён)|Слабодка]] (злілася з вёскай [[Луды]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 21 снежня 1987 года ў склад [[Семярніцкі сельсавет|Семярніцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Лакуцеўшчына]], у склад [[Кальчунскі сельсавет|Кальчунскага сельсавета]] — 5 населеных пунктаў (вёскі [[Баўбы]], [[Побалеўшчына]], [[Сенкаўшчына]], хутары [[Відэйшы]] і [[Мазураўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 снежня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. 22 лістапада 2012 года скасаваны хутары [[Гута (Ашмянскі раён)| Гута]] і [[Хаваншчына (Ашмянскі раён)|Хаваншчына]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912r0054704&p1=1 Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 22 ноября 2012 г. № 120 Об упразднении сельских населенных пунктов Ошмянского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1064 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, 90,8 % — [[беларусы]], 7,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 снежня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 809 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Граўжышкоўскі сельсавет}} {{Ашмянскі раён}} [[Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] nxqr79gt008ile9jp2qfryy5qndy58o Гродзінскі сельсавет 0 471430 5149805 5130896 2026-06-02T07:33:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149805 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гродзінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ашмянскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў<ref name="Гродинский сельсовет">{{Cite web |url=http://oshmiany.gov.by/ru/grodinskij-sels/ |title=Гродинский сельсовет |access-date=4 ліпеня 2017 |archive-date=24 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324123921/http://oshmiany.gov.by/ru/grodinskij-sels/ |url-status=dead }}</ref> |Сталіца = вёска [[Гродзі (Ашмянскі раён)|Гродзі]] |Датаўтварэння = [[20 чэрвеня]] [[1988]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 806 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 108<ref name="Гродинский сельсовет"/> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://oshmiany.gov.by/ru/grodinskij-sels/ |Заўвагі = }} '''Гро́дзінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Гродзі (Ашмянскі раён)|Гродзі]]. Утвораны 20 чэрвеня 1988 года ў складзе Ашмянскага раёна Гродзенскай вобласці [[БССР]] з часткі скасаванага [[Палянскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Палянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 27 (1941).</ref>. У 2002 годзе скасаваны хутары [[Краўчышкі (Ашмянскі раён)|Краўчышкі]] і [[Рачкі (Ашмянскі раён)|Рачкі]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1051 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 91,2 % — [[беларусы]], 5,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 снежня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 806 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гродзінскі сельсавет}} {{Ашмянскі раён}} [[Катэгорыя:Гродзінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1988 годзе]] i7eq9lwn85pqlj9sotdt8t94ospetl8 Плошча Працы (Гомель) 0 536590 5149842 5031820 2026-06-02T10:26:49Z Modallwmbw 165843 5149842 wikitext text/x-wiki {{Вуліцы Гомеля |назва = Працы |статус = плошча |тып = плошча |фота = Pracy Square, Gomel.jpg |подпіс = |раён1 = Цэнтральны |раён2 = |мікрараён = |года заснавання вуліцы = |гістарычны раён = |старыя назвы = |працягласць = 115×85 |аўтобус = |тралейбус = |індэкс = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = Pracy Square, Homieĺ }} '''Плошча Працы''' — плошча ў цэнтральнай частцы [[Гомель|Гомеля]], на скрыжаванні [[Праспект Леніна (Гомель)|праспекта Леніна]] і вуліцы [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Гомель)|Інтэрнацыянальнай]]. == Гісторыя == Назву плошча атрымала ў паслярэвалюцыйныя гады ў сувязі з тым, што там была ўсталявана чыгунная статуя працоўнага, якая сімвалізавала несакрушальную моц пралетарыяту. Скульптура была знесена з-за таго, што шкодзіла руху транспарту. У перыяд нарастання рэвалюцыйнага руху плошча была месцам масовак і сходаў рабочых многіх прамысловых прадпрыемстваў і чыгуначнага вузла горада. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі тут у святочныя дні праходзілі дэманстрацыі і мітынгі працоўных. == Перасякае вуліцы == * [[Праспект Леніна (Гомель)|Праспект Леніна]] * [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Гомель)|вуліца Інтэрнацыянальная]] Прылягаюць таксама вуліцы: * [[Вуліца Ланге (Гомель)|Ланге]] * [[Вуліца Працоўная (Гомель)|Працоўная]] * [[Вуліца Кірава (Гомель)|Кірава]] == Забудова == [[Файл:GSRBC.jpg|міні|[[Гомельскі дзяржаўны дарожна-будаўнічы каледж]].]] Сфарміравалася ў 1970-я гады. Функцыянальна плошча падзяляецца на 2 зоны: мемарыяльную і транспартную. На плошчы знаходзяцца грамадскія і жылыя будынкі. Паўночна-заходні бок плошчы фарміруе 4-павярховы будынак [[Гомельскі дзяржаўны дарожна-будаўнічы каледж|дарожна-будаўнічага каледжа]] (архітэктар [[А. Касякоў]]<ref>{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>), кампазіцыйная роля якога падкрэслена [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэрам]] з зялёнымі пасадкамі і [[Малыя архітэктурныя формы|малымі архітэктурнымі формамі]]. Фронт забудовы паўночна-ўсходняга і паўднёва-ўсходняга бакоў складаюць чатырох- і пяціпавярховыя будынкі з аб’ектамі гандлю і абслугоўвання ў першых паверхах. Паўднёва-заходні бок завяршае [[Будынак Дзіпражыўмаша|высотны корпус інстытута «Дзіпражыўмаш»]]. [[Файл:Братэрская магіла - Гомель.JPG|thumb|[[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Брацкая магіла]] на плошчы Працы.]] Усходняя частка плошчы — яе мемарыяльная зона. Тут, паміж [[Вуліца Ланге (Гомель)|вуліцамі Ланге]] і [[Працоўная вуліца (Гомель)|Працоўнай]], разбіты невялікі [[сквер]], дзе на брацкай магіле савецкіх воінаў і падпольшчыкаў, якія загінулі ў 1943—1944 гг., усталяваны помнік — скульптура салдата з апушчаным сцягам, запалены Вечны агонь. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Гомель|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Плошчы Гомеля}} [[Катэгорыя:Плошча Працы (Гомель)]] 2l78x11ius818vqhip2zebqnikoiowv Цюры (воласць) 0 547202 5149583 5148721 2026-06-01T13:03:14Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Cromenio|Cromenio]]) і адноўлена версія 4982549, зробленая Rymchonak: выява цягнецца з Вікіданых 5149583 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Цюры (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Цюры''' ({{lang-et|Türi}}) - воласць у [[Эстонія|Эстоніі]], у складзе павета [[Ярвамаа]]. Плошча воласці — 599 км², колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2010]] года складала 11 098 чалавек. Адміністрацыйны цэнтр воласці — горад [[Цюры]]. == Спасылкі == * [http://www.tyri.ee/ Valla koduleht] {{et icon}} {{зноскі}} {{Ярвамаа}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] {{Заліўка воласцей Эстоніі}} 8j5plaxmvr3baktpch7pcdknk3zqskb Шаблон:Падзеі 1 чэрвеня 10 555126 5149707 4771192 2026-06-01T18:45:19Z JerzyKundrat 174 5149707 wikitext text/x-wiki '''[[1 чэрвеня]]''' * [[1298]]: [[Бітва пад Коркгаўзам (1298)|Бітва пад Коркгаўзам]] у [[Лівонія|Лівоніі]], саюзнае войска Рыгі і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] атрымала перамогу над войскам [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкага ордэна]]. * [[1434]]: Памёр кароль польскі [[Уладзіслаў II Ягайла]]. * [[1796]]: [[Тэнесі]] ўвайшоў у склад [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і стаў 16-м штатам. * [[1831]]: [[Джэймс Кларк Рос|Джэймсам Росам]] адкрыты [[Паўночны полюс|паўночны магнітны полюс]] [[Зямля (планета)|Зямлі]]. * [[1862]]: На ўсёй тэрыторыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] скасавана [[рабства]]. * [[1918]]: У [[Мінск]]у пачаўся з’езд беларускага каталіцкага духавенства. * [[1935]]: У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ўведзены экзамен на атрыманне праў кіравання [[аўтамабіль|аўтамабілем]] і [[аўтамабільныя нумары]]. * [[1990]]: Прэзідэнт ЗША [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш-старэйшы]] і савецкі лідар [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падпісалі дагавор аб спыненні вытворчасці [[хімічная зброя|хімічнай зброі]]. * [[2001]]: Спадчынны прынц [[Непал]]а Дыпендра расстраляў караля Бірэндру і членаў каралеўскай сям’і, потым застрэліўся сам. * [[2007]]: Створаны новы суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] — [[Камчацкі край]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|601]] </noinclude> kun3o9soc2e35y0j8x308wu8mwv5vu9 Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў 0 568921 5149832 3962344 2026-06-02T09:50:44Z Modallwmbw 165843 5149832 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Данілаў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксей Дзмітрыявіч Данілаў |арыгінал імя = Алексей Дмитриевич Данилов |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1944]] |званне = {{СССР, Радавы}} |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = |часць = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў''' ({{OldStyleDate|17|сакавіка|1907|4}} — [[13 студзеня]] [[1944]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], стралок 221-га гвардзейскага стралковага палка 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]], [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[радавы]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Ужга (цяпер вёска Воцкая Кайгародскага раёна [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]) у сям'і селяніна. У [[1929]] годзе скончыў школу другой ступені ў вёсцы Аб'ячава і пераехаў у Мардовію, дзе паступіў у сельскагаспадарчы тэхнікум. Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] працаваў аграномам [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]]. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] з мая [[1942]] года. Ваяваў на [[Данскі фронт|Данскім]], [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім франтах]]. Падчас фарсіравання [[Дняпро|Дняпра]] [[28 верасня]] [[1943]] года парторг роты Данілаў, рызыкуючы сваім жыццём, выратаваў ад гібелі двух параненых байцоў, якія танулі. Пры адбіцці контратак з 29 верасня па 3 кастрычніка ў раёне вёскі Вялле знішчыў каля 50 фашыстаў. [[13 студзеня]] [[1944]] года загінуў у баі за вызваленне беларускага горада [[Калінкавічы]]. Пахаваны ў Калінкавічах. [[15 студзеня]] 1944 года Аляксею Дзмітрыевічу Данілаву прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|Ордэнам Леніна]]. == Памяць == * У сяле Воцкая створаны музей Аляксея Данілава, яго імем у 1980 годзе была названая асноўная агульнаадукацыйная школа. * Імем А. Д. Данілава названа вуліца ў горадзе [[Калінкавічы]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * У горадзе [[Калінкавічы]] і вёсцы [[Кайгарадок]] устаноўлены мемарыяльныя бюсты<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|title=В опустевшем доме Героя|archiveurl=https://www.webcitation.org/69xtyCwB0?url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|archivedate=2012-08-16|publisher=Газета «Республика»|accessdate=2011-08-07}}</ref>. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі з'явіўся мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза [[Пётр Мікалаевіч Суркоў|Пятра Суркова]], [[Аляксей Мікалаевіч Азерын|Аляксея Азярына]] і Аляксея Данілава (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Warheroes|id=4507}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Данілаў Аляксей Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Комі]] 88713ovhg3myjf12a5p1ptbvdaxrqav 5149833 5149832 2026-06-02T09:51:47Z Modallwmbw 165843 5149833 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Данілаў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксей Дзмітрыявіч Данілаў |арыгінал імя = Алексей Дмитриевич Данилов |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1944]] |званне = {{СССР, Радавы}} |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = |часць = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў''' ({{OldStyleDate|17|сакавіка|1907|4}} — [[13 студзеня]] [[1944]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], стралок 221-га гвардзейскага стралковага палка 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]], [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[радавы]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Ужга (цяпер вёска Воцкая Кайгародскага раёна [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]) у сям'і селяніна. У [[1929]] годзе скончыў школу другой ступені ў вёсцы Аб'ячава і пераехаў у Мардовію, дзе паступіў у сельскагаспадарчы тэхнікум. Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] працаваў аграномам [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]]. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] з мая [[1942]] года. Ваяваў на [[Данскі фронт|Данскім]], [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім франтах]]. Падчас фарсіравання [[Дняпро|Дняпра]] [[28 верасня]] [[1943]] года парторг роты Данілаў, рызыкуючы сваім жыццём, выратаваў ад гібелі двух параненых байцоў, якія танулі. Пры адбіцці контратак з 29 верасня па 3 кастрычніка ў раёне вёскі Вялле знішчыў каля 50 фашыстаў. [[13 студзеня]] [[1944]] года загінуў у баі за вызваленне беларускага горада [[Калінкавічы]]. Пахаваны ў Калінкавічах. [[15 студзеня]] 1944 года Аляксею Дзмітрыевічу Данілаву прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|Ордэнам Леніна]]. == Узнагароды і звання == * [[Герой Савецкага Саюза]] (15.01.1944) * [[Ордэн Леніна]] == Памяць == * У сяле Воцкая створаны музей Аляксея Данілава, яго імем у 1980 годзе была названая асноўная агульнаадукацыйная школа. * Імем А. Д. Данілава названа вуліца ў горадзе [[Калінкавічы]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * У горадзе [[Калінкавічы]] і вёсцы [[Кайгарадок]] устаноўлены мемарыяльныя бюсты<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|title=В опустевшем доме Героя|archiveurl=https://www.webcitation.org/69xtyCwB0?url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|archivedate=2012-08-16|publisher=Газета «Республика»|accessdate=2011-08-07}}</ref>. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі з'явіўся мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза [[Пётр Мікалаевіч Суркоў|Пятра Суркова]], [[Аляксей Мікалаевіч Азерын|Аляксея Азярына]] і Аляксея Данілава (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=4507}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Данілаў Аляксей Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Комі]] t9tkeekogjbiybwnsv6isczyv31n3rd 5149838 5149833 2026-06-02T10:01:15Z Modallwmbw 165843 5149838 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Данілаў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксей Дзмітрыявіч Данілаў |арыгінал імя = Алексей Дмитриевич Данилов |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1944]] |званне = {{СССР, Радавы}} |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = |часць = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў''' ({{OldStyleDate|17|сакавіка|1907|4}} — [[13 студзеня]] [[1944]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], стралок 221-га гвардзейскага стралковага палка 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]], [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[радавы]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Ужга (цяпер вёска Воцкая Кайгародскага раёна [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]) у сям'і селяніна. У [[1929]] годзе скончыў школу другой ступені ў вёсцы Аб'ячава і пераехаў у Мардовію, дзе паступіў у сельскагаспадарчы тэхнікум. Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] працаваў аграномам [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]]. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] з мая [[1942]] года. Ваяваў на [[Данскі фронт|Данскім]], [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім франтах]]. Падчас фарсіравання [[Дняпро|Дняпра]] [[28 верасня]] [[1943]] года парторг роты Данілаў, рызыкуючы сваім жыццём, выратаваў ад гібелі двух параненых байцоў, якія танулі. Пры адбіцці контратак з 29 верасня па 3 кастрычніка ў раёне вёскі Вялле знішчыў каля 50 фашыстаў. [[13 студзеня]] [[1944]] года загінуў у баі за вызваленне беларускага горада [[Калінкавічы]]. Пахаваны ў Калінкавічах. [[15 студзеня]] 1944 года Аляксею Дзмітрыевічу Данілаву прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|Ордэнам Леніна]]. == Узнагароды і званні == * [[Герой Савецкага Саюза]] (15.01.1944) * [[Ордэн Леніна]] == Памяць == * У сяле Воцкая створаны музей Аляксея Данілава, яго імем у 1980 годзе была названая асноўная агульнаадукацыйная школа. * Імем А. Д. Данілава названа вуліца ў горадзе [[Калінкавічы]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * У горадзе [[Калінкавічы]] і вёсцы [[Кайгарадок]] устаноўлены мемарыяльныя бюсты<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|title=В опустевшем доме Героя|archiveurl=https://www.webcitation.org/69xtyCwB0?url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|archivedate=2012-08-16|publisher=Газета «Республика»|accessdate=2011-08-07}}</ref>. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі з'явіўся мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза [[Пётр Мікалаевіч Суркоў|Пятра Суркова]], [[Аляксей Мікалаевіч Азерын|Аляксея Азярына]] і Аляксея Данілава (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=4507}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Данілаў Аляксей Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Комі]] pgdx209mnfhxd4lk26y0fmmpyfi3g8p Аляксей Мікалаевіч Азерын 0 569458 5149835 4090281 2026-06-02T09:58:10Z Modallwmbw 165843 5149835 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксей Мікалаевіч Азерын |арыгінал імя = Алексей Николаевич Озерин |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1944]] |званне = {{СССР, Сяржант}} |род войскаў = |камандаваў = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Медаль За адвагу}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксей Мікалаевіч Азерын''' ([[8 красавіка]] [[1924]], с. Дурасава, Качкуроўскі раён, [[Рэспубліка Мардовія]] — [[13 студзеня]] [[1944]], [[Калінкавічы]], Гомельская вобласць, Беларусь) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] вайсковец, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]], камандзір аддзялення 237-га гвардзейскага стралковага палка ([[76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія|76-я гвардзейская стралковая дывізія]], 61-я армія, Цэнтральны фронт), [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[сяржант]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[8 красавіка]] [[1924]] года ў вёсцы Дурасава цяпер Качкуроўскага раёна Рэспублікі Мардовія у сям’і рабочага. [[Рускія|Рускі]]. З [[1927]] года жыў у горадзе [[Вічуга|Вічуге]] [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласці]] па вуліцы Калгаснай, дом 9/10. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 13 працаваў слесарам на фабрыцы імя Н. Р. Шагава. У жніўні [[1942]] года быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]]. На фронце з верасня [[1943]] года. Вызначыўся ў баях пры [[Бітва за Дняпро|фарсіраванні Дняпра]]. [[Сяржант]] Азерын у ноч на [[28 верасня]] [[1943]] года з групай воінаў на падручных сродках пераадолеў раку [[Дняпро]] у раёне сяла Мысы (Рыпкінскі раён [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]), выбіў ворага з траншэі, што садзейнічала пераправе праз раку іншых падраздзяленняў палка. Загінуў [[13 студзеня]] [[1944]] года ў баі за горад Калінкавічы ў Беларусі. Пахаваны ў горадзе [[Калінкавічы]] Гомельскай вобласці. == Узнагароды == * Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад [[15 студзеня]] [[1944]] года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкім захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] сяржанта Азерыну Аляксею Мікалаевічу пасмяротна прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref>. * Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалём «За адвагу»]]. == Памяць == * У гарадах [[Вічуга]] і [[Калінкавічы]] імем Героя названыя вуліцы, у горадзе [[Вічуга]] яго імя носіць школа № 13, у Саранску прафесійнае вучылішча № 321. * У горадзе [[Калінкавічы]] ўстаноўлены абеліск і мемарыяльная дошка. * У [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|Цэнтральным музеі Узброеных Сіл]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на Паклоннай гары ў [[Масква|Маскве]] захоўваецца камсамольскі білет сяржанта і камандзіра аддзялення аўтаматчыкаў, комсорга роты А. М. Азерына. * Піянерская дружына школы № 6 г. Калінкавічы, Гомельскай вобласці названая ў гонар Аляксея Азерына. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі з'явіўся мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза [[Пётр Мікалаевіч Суркоў|Пятра Суркова]], Аляксея Азярына і [[Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў|Аляксея Данілава]] (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Горб М. Г. Страну заслоняет собой. — М.: Воениздат, 1976. — С. 172, 174, 175. * Борисов Н. Растут патриоты на земле Белорусской // Воен.-ист. журн. — 1971. — № 11. — С. 101 −105. * Акулов П. Подвиг Алексея Озерина// Трудовой край. — 1980. — 23 февр. * Иванов А. Мужественный сын Отчизны // Трудовой край. — 1980. — 11 нояб. == Спасылкі == * {{Warheroes|id=2880}}. * [http://www.13school.info/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=14 Сайт Школы № 13 г.]. [http://www.13school.info/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=14 Вичуги]. * [http://ivanovo1945.ru/bio/g036.html Алексей Николаевич Озерин — «Иваново помнит»]. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Азерын, Аляксей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За адвагу»]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мардовіі]] rloe7733hor755cz2qh0jznbu5wj2nt 5149836 5149835 2026-06-02T09:59:47Z Modallwmbw 165843 5149836 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксей Мікалаевіч Азерын |арыгінал імя = Алексей Николаевич Озерин |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1944]] |званне = {{СССР, Сяржант}} |род войскаў = |камандаваў = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Медаль За адвагу}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксей Мікалаевіч Азерын''' ([[8 красавіка]] [[1924]], с. Дурасава, [[Качкураўскі раён|Качкуроўскі раён]], [[Рэспубліка Мардовія]] — [[13 студзеня]] [[1944]], [[Калінкавічы]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] вайсковец, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]], камандзір аддзялення 237-га гвардзейскага стралковага палка ([[76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія|76-я гвардзейская стралковая дывізія]], 61-я армія, Цэнтральны фронт), [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[сяржант]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[8 красавіка]] [[1924]] года ў вёсцы Дурасава цяпер Качкуроўскага раёна Рэспублікі Мардовія у сям’і рабочага. [[Рускія|Рускі]]. З [[1927]] года жыў у горадзе [[Вічуга|Вічуге]] [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласці]] па вуліцы Калгаснай, дом 9/10. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 13 працаваў слесарам на фабрыцы імя Н. Р. Шагава. У жніўні [[1942]] года быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]]. На фронце з верасня [[1943]] года. Вызначыўся ў баях пры [[Бітва за Дняпро|фарсіраванні Дняпра]]. [[Сяржант]] Азерын у ноч на [[28 верасня]] [[1943]] года з групай воінаў на падручных сродках пераадолеў раку [[Дняпро]] у раёне сяла Мысы (Рыпкінскі раён [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]), выбіў ворага з траншэі, што садзейнічала пераправе праз раку іншых падраздзяленняў палка. Загінуў [[13 студзеня]] [[1944]] года ў баі за горад [[Калінкавічы]] ў Беларусі. Пахаваны ў горадзе [[Калінкавічы]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Узнагароды і званні == * Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад [[15 студзеня]] [[1944]] года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкім захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] сяржанта Азерыну Аляксею Мікалаевічу пасмяротна прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref>. * Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалём «За адвагу»]]. == Памяць == * У гарадах [[Вічуга]] і [[Калінкавічы]] імем Героя названыя вуліцы, у горадзе [[Вічуга]] яго імя носіць школа № 13, у Саранску прафесійнае вучылішча № 321. * У горадзе [[Калінкавічы]] ўстаноўлены абеліск і мемарыяльная дошка. * У [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|Цэнтральным музеі Узброеных Сіл]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на Паклоннай гары ў [[Масква|Маскве]] захоўваецца камсамольскі білет сяржанта і камандзіра аддзялення аўтаматчыкаў, комсорга роты А. М. Азерына. * Піянерская дружына школы № 6 г. Калінкавічы, Гомельскай вобласці названая ў гонар Аляксея Азерына. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі з'явіўся мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза [[Пётр Мікалаевіч Суркоў|Пятра Суркова]], Аляксея Азярына і [[Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў|Аляксея Данілава]] (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Горб М. Г. Страну заслоняет собой. — М.: Воениздат, 1976. — С. 172, 174, 175. * Борисов Н. Растут патриоты на земле Белорусской // Воен.-ист. журн. — 1971. — № 11. — С. 101 −105. * Акулов П. Подвиг Алексея Озерина// Трудовой край. — 1980. — 23 февр. * Иванов А. Мужественный сын Отчизны // Трудовой край. — 1980. — 11 нояб. == Спасылкі == * {{Warheroes|id=2880}}. * [http://www.13school.info/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=14 Сайт Школы № 13 г.]. [http://www.13school.info/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=14 Вичуги]. * [http://ivanovo1945.ru/bio/g036.html Алексей Николаевич Озерин — «Иваново помнит»]. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Азерын, Аляксей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За адвагу»]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мардовіі]] pwd0jwnd7z0c1q3pof0vykpzyk30oyf 5149837 5149836 2026-06-02T10:00:39Z Modallwmbw 165843 5149837 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Аляксей Мікалаевіч Азерын |арыгінал імя = Алексей Николаевич Озерин |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1944]] |званне = {{СССР, Сяржант}} |род войскаў = |камандаваў = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Медаль За адвагу}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Аляксей Мікалаевіч Азерын''' ([[8 красавіка]] [[1924]], с. Дурасава, [[Качкураўскі раён|Качкуроўскі раён]], [[Рэспубліка Мардовія]] — [[13 студзеня]] [[1944]], [[Калінкавічы]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] вайсковец, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]], камандзір аддзялення 237-га гвардзейскага стралковага палка ([[76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія|76-я гвардзейская стралковая дывізія]], 61-я армія, Цэнтральны фронт), [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[сяржант]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[8 красавіка]] [[1924]] года ў вёсцы Дурасава цяпер Качкуроўскага раёна Рэспублікі Мардовія у сям’і рабочага. [[Рускія|Рускі]]. З [[1927]] года жыў у горадзе [[Вічуга|Вічуге]] [[Іванаўская вобласць|Іванаўскай вобласці]] па вуліцы Калгаснай, дом 9/10. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 13 працаваў слесарам на фабрыцы імя Н. Р. Шагава. У жніўні [[1942]] года быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]]. На фронце з верасня [[1943]] года. Вызначыўся ў баях пры [[Бітва за Дняпро|фарсіраванні Дняпра]]. [[Сяржант]] Азерын у ноч на [[28 верасня]] [[1943]] года з групай воінаў на падручных сродках пераадолеў раку [[Дняпро]] у раёне сяла Мысы (Рыпкінскі раён [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]), выбіў ворага з траншэі, што садзейнічала пераправе праз раку іншых падраздзяленняў палка. Загінуў [[13 студзеня]] [[1944]] года ў баі за горад [[Калінкавічы]] ў Беларусі. Пахаваны ў горадзе [[Калінкавічы]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Узнагароды і званні == * Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад [[15 студзеня]] [[1944]] года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкім захопнікамі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] сяржанта Азерыну Аляксею Мікалаевічу пасмяротна прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref>. * Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалём «За адвагу»]]. == Памяць == * У гарадах [[Вічуга]] і [[Калінкавічы]] імем Героя названыя вуліцы, у горадзе [[Вічуга]] яго імя носіць школа № 13, у Саранску прафесійнае вучылішча № 321. * У горадзе [[Калінкавічы]] ўстаноўлены абеліск і мемарыяльная дошка. * У [[Цэнтральны музей Узброеных сіл|Цэнтральным музеі Узброеных Сіл]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на Паклоннай гары ў [[Масква|Маскве]] захоўваецца камсамольскі білет сяржанта і камандзіра аддзялення аўтаматчыкаў, комсорга роты А. М. Азерына. * Піянерская дружына школы № 6 г. Калінкавічы, Гомельскай вобласці названая ў гонар Аляксея Азерына. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі з'явіўся мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза [[Пётр Мікалаевіч Суркоў|Пятра Суркова]], Аляксея Азярына і [[Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў|Аляксея Данілава]] (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Горб М. Г. Страну заслоняет собой. — М.: Воениздат, 1976. — С. 172, 174, 175. * Борисов Н. Растут патриоты на земле Белорусской // Воен.-ист. журн. — 1971. — № 11. — С. 101 −105. * Акулов П. Подвиг Алексея Озерина// Трудовой край. — 1980. — 23 февр. * Иванов А. Мужественный сын Отчизны // Трудовой край. — 1980. — 11 нояб. == Спасылкі == * {{Warheroes|id=2880}}. * [http://www.13school.info/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=14 Сайт Школы № 13 г.]. [http://www.13school.info/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=14 Вичуги]. * [http://ivanovo1945.ru/bio/g036.html Алексей Николаевич Озерин — «Иваново помнит»]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Азерын, Аляксей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За адвагу»]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мардовіі]] rnctm6cst51tdqik01hnn1ien675ywp Пётр Мікалаевіч Суркоў 0 569547 5149839 5013814 2026-06-02T10:10:39Z Modallwmbw 165843 5149839 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Суркоў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Пётр Мікалаевіч Суркоў |арыгінал імя = Пётр Николаевич Сурков |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1937]]—[[1940]]; [[1941]]—[[1944]] |званне = {{СССР, Старшы лейтэнант}} |род войскаў = |камандаваў = |часць = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Пётр Мікалаевіч Суркоў''' ([[24 ліпеня]] [[1915]] — [[12 студзеня]] [[1944]]) — савецкі афіцэр, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], намеснік камандзіра па палітчастцы 2-га батальёна 212-га гвардзейскага стралковага палка 75-й гвардзейскай стралковай дывізіі 30-га стралковага корпуса [[60-я армія (СССР)|60-й арміі]] [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]], [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[старшы лейтэнант]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1943). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 ліпеня 1915 года ў вёсцы [[Ермакоўскае]] цяпер [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]]. Скончыў дзесяцігодку, працаваў настаўнікам у вёсцы Раз’езжае [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]. Прайшоў службу ў [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] ў 1937—1940 гадах. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны прызваны ў армію. Скончыў палкавую школу і курсы палітскладу ў 1942 годзе, ваенна-палітычнае вучылішча ў 1943 годзе. Гвардыі [[старшы лейтэнант]] Суркоў П. М. асабліва вызначыўся падчас [[Бітва за Дняпро|фарсіравання Дняпра]] на поўначы ад [[Кіеў|Кіева]], у баях пры захопе і ўтрыманні [[плацдарм]]а ў раёне вёсак Глебаўка і [[Яснагародка (Вышгарадскі раён)|Яснагародка]] ([[Вышгарадскі раён]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]) на правым беразе Дняпра восенню 1943 года На працягу верасня ўдзельнічае ў цяжкіх баях за ўтрыманне і пашырэнне плацдарма. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 17 кастрычніка 1943 года за паспяховае [[Бітва за Дняпро|фарсіраванні ракі Дняпро]] паўночней Кіева, трывалае замацаванне плацдарма на заходнім беразе ракі Дняпро і праяўленыя пры гэтым мужнасць і геройства [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[Старшы лейтэнант|старэйшаму лейтэнанту]] Суркову Пятру Мікалаевічу прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалі «Залатая Зорка»]]. Загінуў 12 студзеня 1944 года ў баях за вызваленне горада [[Калінкавічы]] Гомельскай вобласці. Пахаваны ў Калінкавічах на брацкіх могілках савецкіх воінаў і партызан. == Узнагароды і званні == * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] № 1570 Героя Савецкага Саюза (17 кастрычніка 1943 г.); * [[Ордэн Леніна]]. == Памяць == * На радзіме Героя ў вёсцы [[Ермакоўскае|Ермакоўскім]] [[Ермакоўскі раён|Ермакоўскага раёна]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] яго імем названая вуліца. * На будынку школы ў вёсцы Раз'езжанскім [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]], дзе ён працаваў настаўнікам, устаноўлена мемарыяльная дошка. * Імем П. Н. Суркова названая вуліца ў горадзе [[Калінкавічы]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі з'явіўся мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза Пятра Суркова, [[Аляксей Мікалаевіч Азерын|Аляксея Азярына]] і [[Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў|Аляксея Данілава]] (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Героі Савецкага Саюза|2}} * Днепр — река героев. — 2-е изд., доп. — Киев: Изд. полит. лит. Украины, 1988. — ISBN 5-319-00085-5.{{ref-ru}} * Навечно в сердце народном / Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 3-е изд., доп. и испр. — Мн.: Белорусская советская энциклопедия, 1984. — 607 с. — 65 000 экз.{{ref-ru}} * ''Половников А'' Красноярцы — герои Отечественной войны. — Красноярск: Красноярское книжное изд-во, 1959.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=7892}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108112178/ Сурков Пётр Николаевич] {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [http://www.knews.by/?p=21959 ''Александр Веко'' Пётр Сурков: подвиг во имя жизни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220619082657/http://www.knews.by/?p=21959 |date=19 чэрвеня 2022 }} {{ref-ru}} // Газета «Калінкавіцкія навіны» * [http://library64.kspu.ru/files/kzd2010/73.pdf Публикации Красноярска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141225113735/http://library64.kspu.ru/files/kzd2010/73.pdf |date=25 снежня 2014 }}. * [http://bibliotekar.ru/informburo/93.htm ''В.Гроссман. '' Первый день на Днепре.]{{ref-ru}} * [http://www.litmir.co/bd/?b=265337 ''Григорьев В.'' Святая зямля Ясногородки. — В кн: Земля героев. — Кемерово: Кемеровское книжное изд., 1978. — 288 с. с илл. — 10000 экз. — С. 38—48.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193349/http://www.litmir.co/bd/?b=265337 |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Суркоў Пётр Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Краснаярскім краі]] [[Катэгорыя:Старшыя лейтэнанты СССР]] 424ei7i41r53ow8ch77rn6u1j116u7v Гродзенскі піўзавод 0 572591 5149801 5055327 2026-06-02T07:23:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149801 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Гродзенскі піўзавод | лагатып = Horadnia Brovar. Горадня Бровар 2023 (1).jpg | тып = | лістынг на біржы = | дзейнасць = вытворчасць піва | дэвіз = | заснавана = [[1877]] | скасавана = [[2014]] | прычына скасавання = банкруцтва | пераемнік = | ранейшыя назвы = | заснавальнікі = | размяшчэнне = {{BLR}}, [[Гродна]] | ключавыя фігуры = | галіна = [[харчовая прамысловасць]] | прадукцыя = [[піва]] | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = | матчына кампанія = | даччыныя кампаніі = | сайт = }} '''Гродзенскі піўзавод''' — колішняя [[Беларусь|беларуская]] [[камерцыйная арганізацыя|кампанія]] па вытворчасці [[піва]], якая была размешчана ў [[Гродна]]<ref>{{cite web|url = https://grodno.in/showplace/brewery/|title = Пивзавод в Гродно|publisher = Grodno.in|language = ru|access-date = 2018-09-25|archive-date = 13 мая 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210513062420/https://grodno.in/showplace/brewery/|url-status = dead}}</ref>. З 2020 года комплекс будынкаў знаходзіцца на рэканструкцыі пад шматфункцыянальны комплекс з музеем, рэстарацыяй і міні-броварам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2024/05/23/v-grodno-moderniziruyut-byvshij-pivzavod|title=В Гродно модернизируют бывший пивзавод. Что появится на его месте и когда планируется открытие? - Недвижимость Onlíner|first=Виктория|last=Завадская|website=Onlíner|date=2024-05-23|access-date=2025-01-30}}</ref>. Праектам прадугледжваецца выяўленне рэшткаў надрэчнага фасада [[Палац Сапегаў — Агінскіх на Падоле (Гродна)|палаца Сапегаў]] канца XVII ст.<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2025/04/23/brovar-hrodna|title=«Когда реконструкция закончится, это будет вау!» Гродненский пивзавод превращают в уникальный комплекс Brovar Hrodna - Недвижимость Onlíner|first=Лора|last=Нагапетян|website=Onlíner|date=2025-04-23|access-date=2025-07-06}}</ref>. == Гісторыя == === Палац у XVII—XVIII стст. === Архітэктурны помнік XVII ст., першапачаткова палац [[Сапегі|Сапегаў]], потым [[Агінскія|Агінскіх]] на тэрыторыі гістарычнага раёна Падол (Ніжні горад). Будынак пазначаны на карце Гродна 1665 года<ref name=":0">На гродзенскім бруку / Андрэй Вашкевіч. — Гродна: «ЮрСаПринт», 2012. — С. 27—33. — 100 с.: іл. ISBN 978-985-90264-10-12</ref>. У 1706 годзе палац належаў троцкаму ваяводзе [[Юзаф Тадэвуш Агінскі|Юзафу Агінскаму]], у 1750-1770-я — польнаму пісару літоўскаму, будучаму вялікаму гетману літоўскаму [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалу Казіміру Агінскаму]]. У 1779 годзе будынак набыў гродзенскі маршалак Казімір Вольмер, у 1789 годзе ўладальнікам стаў літоўскі канцлер Аляксандр Сапега, у 1801 годзе купіў граф Міхал Дзяконскі<ref>[https://grodnobrowar.by/arenda МБА-ИНВЕСТМЕНТ — История]. grodnobrowar.by</ref>. === XIX ст.: Перабудова пад бровар дынастыі Кунцаў === [[Файл:Horadnia,_Nioman-Padzamča._Горадня,_Нёман-Падзамча_(1860).jpg|злева|міні|Фрагмент фотаздымка Іллі Штумана (каля 1860—1862.). У правым ніжнім куце — будынак палаца да перабудовы пад бровар]] Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай будынкам як складам тавараў карысталіся гродзенскія купцы. У пачатку 1860-х гадоў будынкам валодаў Ошар Вільнер, які заснаваў тут бровар<ref>[https://hrodna.life/articles/pivzavod/ «Лагер» па чэшскіх рэцэптах, самагубства і 6 млн бутэлек. Чым праславіліся першыя ўладальнікі гродзенскага піўзавода]. [[Hrodna.life]]</ref>. З 1868 года ўладальнікам будынка стаў аўстрыйскі купец [[Юзаф Кунц]] (Восіп Кунц на расійскі манер) і трымаў там невялікі піваварны завод. Актыўная вытворчасць піва пачалася пасля ўстаноўкі соладавай вежы ў 1877 годзе. У падзямеллях былога палаца адбываўся працэс ферментацыі піва, там жа яно захоўвалася ў дубовых бочках. На бровары Кунца працавала 18 чалавек — гэта быў самы буйны піўзавод Гродна ў 1870-я<ref name=":1">[https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/399-hrodzienski-brovar Гродзенскі Бровар]. Harodnia.com</ref>. Юзаф Кунц у 1897 годзе перадаў кіраванне заводам сваім сынам Ігнацію і Францу. Пад іх кіраўніцтвам якасць піва пагоршылася. У 1911 годзе расследаванне паказала, што Ігнацій Кунц у кожную варку дадаваў 18 пудоў цукру, што павялічвала канчатковы выхад прадукту, але пагаршала яго якасць<ref name=":1" />. === XX ст.: Перапродажы, нацыяналізацыя і банкруцтва === У 1912 годзе Ігнацій Кунц памёр і бровар выставілі на продаж. Яго набыў Браніслаў Краткоўскі, які хутка здолеў выправіць рэпутацыю завода і павялічыць аб’ём вытворчасці. Аднак прадпрыемства Краткоўскага не перажыло [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Нямецкая адміністрацыя вывезла частку абсталявання ў Германію. З 1918 года завод належыць Юдалю Марголісу. Прадукцыя бровара ў 1920-я гады ацэньвалася, калі верыць тагачасным газетам, вельмі нізка. Сітуацыя выправілася пасля банкруцтва сям’і Марголісаў і выкупу завода варшаўскім гандлёва-прамысловым таварыствам «Horacy Heller» у 1933 годзе<ref name=":0" />. Пасля далучэння Гродна да БССР завод нацыяналізавалі. У 1950-я гады правялі яго рэканструкцыю. З часам абсталяванне і тэхналогіі састарэлі. Да 1990-х гадоў якасць гродзенскага піва знізілася, завод пачаў губляць пазіцыі. Часткова ратавалі яго загараджальныя пошліны, піўзавод быў манапалістам рынку. Аднак, па вяртанні на рынак Беларусі піўных гігантаў, практычна адразу аказаўся ў даўгах. У 2007 годзе расійская «{{не перакладзена 5|Балтыка (кампанія)|Балтыка|ru|Балтика (компания)}}» разглядала куплю піўзавода пад рэканструкцыю, аднак урэшце адмовілася ад ідэі. Летам 2007 года Гродзенскі піўзавод зварыў апошняе сваё піва. Адной з прычын закрыцця было, між іншым, патрабаванне вынесці вытворчасць за межы горада, замацаванае ў планах рэканструкцыі цэнтра Гродна<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://vgr.by/2011/09/30/news-pivzavod/|title=На месте гродненского пивзавода может появиться развлекательный центр|website=Новости — Новости и события Гродно. Вечерний Гродно|date=2011-09-30|access-date=2023-07-17}}</ref>. Справу аб банкруцтве прадпрыемства завялі ў лістападзе 2010 года, на той момант у прадпрыемства было каля 40 крэдытораў і пазыкі ў памеры каля 1 млрд недэнамінаваных рублёў. Ліквідацыя прадпрыемства расцягнулася, канчаткова яго ліквідавалі і выкраслілі з Адзінага дзяржаўнага рэестру 27 сакавіка 2014 года<ref>{{Cite web|url=https://bankrot.gov.by/Debtors/DebtorItem/8437#!/about/|title=УДП "Гродненский пивзавод" ГОУПП "Гроднопищепром" - ИС ЕГРСБ|website=bankrot.gov.by|access-date=2023-07-17|archive-date=17 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717112056/https://bankrot.gov.by/Debtors/DebtorItem/8437#!/about/|url-status=dead}}</ref>. == Спробы адраджэння і рэканструкцыя == [[Файл:Гродзенскі_піўзавод_каля_2015-2017.webp|міні|Закінуты будынак Гродзенскага піўзавода, каля 2015—2017 года]] У 2012 годзе завод прададзены зарэгістраванай у Барысаве сумеснай расійска-беларускай кампаніі «Экапрамэнерга», якая планавала адрэстаўрыраваць і мадэрнізаваць стары бровар, адкрыць музей піва. Аднак працы не праводзіліся, з завода была вывезена большая частка металічнага абсталявання і канструкцый, якія можна было спілаваць — бочкі для сусла, трубы, лесвіцы. Пасля завод перадалі новастворанай фірме «ЖаВаС-Інвест», у якой былі фактычна тыя ж уладальнікі, што і ў папярэдняга пакупніка. Але новы ўладальнік ужо не нёс абавязацельстваў па ахове гістарычнай каштоўнасці і ўцягванні яе ў камерцыйную дзейнасць. У выніку завод быў пакінуты інвестарам. У лютым 2017 года эканамічны суд Гродзенскай вобласці вярнуў завод дзяржаве<ref>[https://hrodna.life/articles/brewery-renovation/ «Падвалы даходзяць да сярэдзіны Нёмана». Паглядзіце, як ідзе рэканструкцыя гродзенскага піўзавода]. Hrodna.life</ref>. Будынак зноў выставілі на продаж. 21 мая 2017 года на піўзаводзе здарыўся пажар<ref>[https://hrodna.life/articles/pazhar-na-grodzenskim-piuzavodze-sumnyi-kanets-slaunay-gistoryii/ Пажар на гродзенскім піўзаводзе: сумны канец слаўнай гісторыі?] Hrodna.life</ref>. [[Файл:Гродзенскі_піўзавод_-_лістапад_2022.jpg|злева|міні|Рэканструкцыя Гродзенскага піўзавода, 22 лістапада 2022]] У 2020 годзе комплекс будынкаў піўзавода купіла з аўкцыёну фірма ТАА «МБА Інвестмент» — рэзідэнт СЭЗ «Гроднаінвест» з польскім капіталам<ref>[https://grodnoinvest.by/press-center/ooo-mba-investment-zaregistrirovano-v-kachestve-rezidenta-parka-avgustovskij-kanal/ ООО «МБА Инвестмент» зарегистрировано в качестве резидента парка «Августовский канал»]. grodnoinvest.by</ref>. Пасля рэканструкцыю комплекс мусіць пераўтварыцца ў бізнес-цэнтр з гатэлем, музеем гісторыі гродзенскага піва, мініброварам, фудкортам і гандлёвымі кропкамі<ref>[https://grodnobrowar.by/video МБА-ИНВЕСТМЕНТ — О нас]. grodnobrowar.by</ref>. Першапачатковыя візуалізацыі праекту паказвалі ідэю рэканструкцыі галоўнага будынка ў абліччы піўзавода XIX стагоддзя з фрагментарным раскрыццём зандажамі захаваных элементаў першапачатковых фасадаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/v_grodno_rekonstruiruyut_pivzavod_i_vot_kakim_on_budet/|title=В Гродно реконструируют пивзавод – и вот каким он будет|website=tochka.by|date=2022-11-08|access-date=2025-07-21|url-status=dead}}</ref>. Пасля правядзення даследаванняў было прынята рашэнне аб неабходнасці максімальнага выяўлення рэстаўрацыйнымі прыёмамі фасада магнацкай рэзідэнцыі XVII ст., які захаваўся ў аб’ёме будынка піўзавода Кунца ХІХ ст. Навуковы кіраўнік праекта архітэктар-рэстаўратар [[Раман Аркадзьевіч Забела|Забела Раман]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://grodno24.com/2022/05/na-meste-obgorevshego-pivzavoda-v-grodno-otkroyut-mini-pivovarnyu-muzej-i-gostinicu.html|title=На месте обгоревшего пивзавода в Гродно откроют мини-пивоварню, музей и гостиницу|website=Grodno24.com|date=2022-05-11|access-date=2025-07-06}}</ref>. Да сярэдзіны чэрвеня 2023 года на тэрыторыі комплексу знеслі ўсе будынкі савецкай эпохі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/06/15/budynki-pi-zavod/|title=На гродзенскім піўзаводзе знеслі ўсе савецкія пабудовы|website=Hrodna.life|date=2023-06-15|access-date=2023-07-17}}</ref>. Падчас рэстаўрацыйных работ адкрыты аркі палацавых [[Лоджыя|лоджый]] з боку Нёмана, адноўлены часткова страчаныя [[Пілястра|пілястры]] першапачатковага фасада, раскапаныя раней недаследаваныя падвалы. Адноўленыя таксама архітэктурныя элементы ХІХ ст., дададзеныя ў працэсе будаўніцтва піўзавода, але якія адсутнічалі да моманту пачатку рэканструкцыі. Аб’ект плануецца здаць у трэцім квартале 2026 года<ref name=":2" />. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://zamak.by/2022/02/05/super-coffee-positive-energy-enhanced-mocha-latte-coffee/|title=У Гродне ідзе рэканструкцыя гістарычнага комплекса|lang=be|url-status=live}} {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гродна]] [[Катэгорыя:Піваварныя кампаніі Беларусі]] rrfj5dc7selwa7f88q8v3qibb5r3imb Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт 0 586416 5149796 5031060 2026-06-02T06:44:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149796 wikitext text/x-wiki {{орган выканаўчай улады |назва = Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |юрысдыкцыя = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = Grodno Rajon Administration Building 1.jpg |шырыня выявы = 250пкс |подпіс выявы = Будынак Гродзенскага гарадскога выканаўчага камітэта на [[плошча Леніна (Гродна)|плошчы Леніна]], 2/1. |эмблема = Coat of arms of Hrodna.svg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = Герб горада Гродна |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = |штаб-кватэра = |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Андрэй Валер’евіч Хмель]] |пасада главы1 = Старшыня |імя главы2 = |пасада главы2 = |імя главы3 = |пасада главы3 = |імя главы4 = |пасада главы4 = |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = http://grodno.gov.by/be/ |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Гро{{націск}}дзенскі гарадскі{{націск}} выкана{{націск}}ўчы камітэ{{націск}}т''' — орган выканаўчай улады горада [[Гродна]].<ref>{{cite web|url = http://sozvuchie.by/proekty/mikail-mushvig/item/3435-projdze-krugly-stol-dyyalog-litaratur-dyyalog-kultur.html|title = Пройдзе круглы стол «Дыялог літаратур — дыялог культур»|author = Сяргей Шычко|date = 31 мая 2018 11:51|publisher = Sozvuchie.by|access-date = 2019-01-30|url-status = dead}}</ref> == Кіраўніцтва дзейнасцю == Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт з’яўляецца выканаўчым і распараджальным органам на тэрыторыі горада Гродна і ажыццяўляе свае паўнамоцтвы ў адпаведнасці з [[канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь]], Законам Рэспублікі Беларусь ад 4 студзеня 2010 года № 108-З «Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні ў Рэспубліцы Беларусь» і іншымі актамі заканадаўства. Горад Гродна па тэрытарыяльным прынцыпе падзеляны на два раёны: [[кастрычніцкі раён (Гродна)|Кастрычніцкі]] і [[ленінскі раён (Гродна)|Ленінскі]]. Дзеючае кіраўніцтва: * Старшыня — [[Андрэй Валер’евіч Хмель]]; * Першы намеснік старшыні гарвыканкама — Андрэй Вацлававіч Жук (курыруе пытанні камунальнай гаспадаркі і жыллёвай палітыкі, прадпрыемстваў энергетыкі, газіфікацыі, прыродных рэсурсаў, зямельных рэсурсаў і геадэзіі); * Намеснік старшыні гарвыканкама — Зоя Вацлаваўна Кулеша (курыруе пытанні эканомікі, працы і занятасці насельніцтва, гандлю і грамадскага харчавання, камунальнай маёмасці і прыватызацыі, замежнаэканамічнай дзейнасці); * Намеснік старшыні гарвыканкама — Андрэй Георгіевіч Болтрык (курыруе пытанні адукацыі, культуры, аховы здароўя, фізкультуры і спорту, інфарміравання насельніцтва, супрацоўніцтва з палітычнымі партыямі, грамадскімі і рэлігійнымі арганізацыямі, рухамі і аб’яднаннямі); * Кіраўнік справамі — Віталь Віктаравіч Мамачкін (курыруе пытанні дакументацыйнага забеспячэння гарвыканкама і работы з насельніцтвам, рэгістрацыі актаў грамадзянскага стану, гаспадарчай дзейнасці гарвыканкама). Структурныя падраздзяленні: * Упраўленне архітэктуры і горадабудаўніцтва * Упраўленне гандлю і паслуг * Упраўленне эканомікі * Упраўленне справамі * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне * Фінансавае упраўленне * Землеўладкавальнае упраўленне * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі * Аддзел ідэалагічнай працы і па справах молодзі * Аддзел культуры * Аддзел адукацыі * Отдел спорта и туризма * Аддзел будаўніцтва * Юрыдычны аддзел * Аддзел ЗАГС == Старшыні == * верасень 1939—1944 — [[Пётр Іванавіч Ратайка]] … * да 2013 — [[Барыс Мікалаевіч Казялкоў]] * 2013—2014 — [[Андрэй Паўлавіч Худык]] * 11 жніўня 2014 — 30 мая 2023 — [[Мечыслаў Браніслававіч Гой]] * з 30 мая 2023 — [[Андрэй Валер’евіч Хмель]] == Гл. таксама == * [[Гісторыя Гродна]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} * {{афіцыйны сайт|http://grodno.gov.by/be/|Гродзенскага гарадскога выканаўчага камітэта}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Гродна]] [[Катэгорыя:Арганізацыі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мясцовыя выканаўчыя камітэты Беларусі]] 2ss0tjmh6e87e10ci7yki00gej4vyo8 Грамады Украіны 0 592864 5149786 4617501 2026-06-02T05:26:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149786 wikitext text/x-wiki '''Грамада Украіны''' або '''тэрытарыяльная грамада''' ({{lang-uk|територіальна громада}}) — базавая тэрытарыяльная адзінка, уведзеная ў рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 2015—2020 гадоў дзякуючы правядзенню рэформы дэцэнтралізацыі ва [[Украіна|Украіне]]. Базавымі органамі [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] ва Украіне з’яўляюцца саветы грамад. Тэрыторыі тэрытарыяльных грамад (якія, у сваю чаргу, дзеляцца на 7567 [[Старасцінская акруга|старасцінскіх акруг]]<ref name=":03">{{Cite book|title=МОНІТОРИНГ РЕФОРМИ МІСЦЕВОГО САМОВРЯДУВАННЯ ТА ТЕРИТОРІАЛЬНОЇ ОРГАНІЗАЦІЇ ВЛАДИ|url=https://mtu.gov.ua/files/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_01.10.2023.pdf|location=Київ|publisher=Міністерство розвитку громад, територій та інфраструктури України|year=2023|date=2023-10-01|pages=15|lang=uk|access-date=2 лістапада 2023|archive-date=2 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102154234/https://mtu.gov.ua/files/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_01.10.2023.pdf|url-status=dead}}</ref>) фарміруюць [[Раёны Украіны|раёны]], некалькі раёнаў утвараюць вобласці. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] паводле [[Канстытуцыя Украіны|канстытуцыі Украіны]] маюць спецыяльны статус і не ўваходзяць у склад раёнаў іншых рэгіёнаў краіны, бо адначасова самі з’яўляюцца асобнымі рэгіёнамі. Пры гэтым Севастопаль, як і ўвесь [[Крым]], не кіруецца ўладамі Украіны і кантралюецца Расіяй. Тэрыторыя [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] не ўдзельнічала ў адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформе 2015—2020 гадоў і грамады там заканадаўча Украінай не сфарміраваны. Акрамя Крыма не ўваходзяць у склад грамад таксама тэрыторыя Кіева і [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльская зона адчужэння]]. На тэрыторыі, падкантрольнай [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]], грамады існуюць толькі дэ-юрэ. Згодна з законам Украіны аб мясцовым самакіраванні, тэрыторыя тэрытарыяльнай грамады — гэта непарыўная тэрыторыя, у межах якой тэрытарыяльная грамада ажыццяўляе свае паўнамоцтвы па вырашэнні пытанняў мясцовага значэння, як непасрэдна, так і праз органы мясцовага самакіравання. У падкантрольных Украіне 11 грамадах Данецкай вобласці і 8 грамадах Луганскай вобласці паўнамоцтвы мясцовага самакіравання ажыццяўляюць ваенна-грамадзянскія адміністрацыі. У адпаведнасці з рэформай дэцэнтралізацыі тэрытарыяльныя грамады замянілі [[Сельскі савет|сельскія]], [[Пасялковы савет|пасялковыя]] і гарадскія саветы, утвораныя яшчэ ў часы [[СССР]]. Станам на 2020 год тэрытарыяльнымі грамадамі пакрыта ўся тэрыторыя Украіны акрамя Аўтаномнай Рэспублікі Крым, дзе яны будуць утварацца ўжо пасля дэакупацыі. == Сутнасць == Тэрытарыяльная грамада ствараецца як аб’яднанне жыхароў некалькіх разрозненых вёсак, мястэчак або гарадоў у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Пасля аб’яднання ствараецца новы адміністрацыйны цэнтр (як правіла, ім становіцца найбуйнейшы населены пункт), а ў ім — новы, агульны для ўсіх аб’яднаных населеных пунктаў савет і іншыя органы самакіравання. Утварэнне грамад стала магчымым дзякуючы рэформе дэцэнтралізацыі. Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада, адміністрацыйным цэнтрам якой вызначаны горад, з’яўляецца гарадской тэрытарыяльнай [[Грамада|грамадой]], цэнтрам якой вызначана пасёлак гарадскога тыпу — пасялковай, цэнтрам якой вызначана сяло — сельскім. У вёсках, дзе пражывае больш за 50 жыхароў, выбіраюць сельскага [[Стараста (Украіна)|старасту]], які ўваходзіць у выканаўчы камітэт аб’яднанага савета. Стварэнне грамад спрашчае атрыманне грамадзянамі адміністрацыйных паслуг і набліжае адпаведныя органы да месца пражывання людзей: у кожнай грамадзе ствараецца свой Цэнтр надання адміністрацыйных паслуг (ЦНАП). == Фінансы == Пасля ўтварэння, грамада атрымлівае рэсурсы населеных пунктаў і адпаведныя паўнамоцтвы. Акрамя гэтага, грамады пераходзяць на прамыя бюджэтныя адносіны з дзяржаўным бюджэтам, не падпарадкоўваюцца адпаведнаму раённаму савету, а самі вызначаюць кірункі развіцця і мэты, на якія маюць выкарыстоўвацца заробленыя грошы. Аб’яднаныя грамады атрымліваюць такія ж даходы, якія раней атрымлівалі толькі гарады абласнога значэння, бо пасля аб’яднання ў бюджэце грамады застаецца: * 60 % падатку на даходы фізічных асоб; * 100 % падатку на маёмасць; * 100 % адзінага падатку; * 5 % акцызнага падатку з рознічнага гандлю (тытунь, алкаголь, нафтапрадукты); * 100 % падатку на прыбытак устаноў камунальнай уласнасці; * 100 % плацяжоў за наданне адміністрацыйных паслуг; * 25 % экалагічнага падатку. З дзяржаўнага бюджэту грамады непасрэдна атрымліваюць грошы на адукацыю, медыцыну, спорт, культуру, сацыяльную абарону.{{Зноскі}} == Літаратура == * Закон Украіны ад 5 лютага 2015 года № 157-VIII «Аб добраахвотным аб’яднанні тэрытарыяльных грамад». == Спасылкі == * [https://www.pravda.com.ua/news/2020/05/27/7253413/ Кабмін затвердив останні три плани ОТГ в областях, залишився Крим] * [https://atu.decentralization.gov.ua/map/index.html Карта грамад Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225102548/https://atu.decentralization.gov.ua/map/index.html |date=25 лютага 2021 }} [[Катэгорыя:Грамады Украіны| ]] pnher7gjmq2r3mhc0su5rgpf4pwkh2t Шабельнік балотны 0 616489 5149859 5016296 2026-06-02T11:06:17Z Autumndancer 168015 5149859 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ракаўнік}} {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Comarum |rang = Від |latin = Comarum palustre |author = [[L.]], [[1753]] |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Comarum palustre |commons = |itis = |ncbi = |eol = |grin = 450401 |ipni = |tpl = rjp-1293 }} '''Ша́бельнік балотны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|39}}</ref><ref name="БЭ17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}}</ref> (''Comarum palustre'') — від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{Bt-bellat|Шабельнік|Comarum}} сямейства {{Bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}. Беларускія народныя назвы — ''балотная ружа, ракаўнік, бацяновыя ножкі''<ref name="БЭ17" />. == Назва == Шабельнік балотны, балотная ружа, ракаўнік<ref name="ReferenceA">''{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}}'' [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Comarum palustre/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878.</ref>, бацянавы ножкі, рабіннік, сухалом<ref>''[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]]'' Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927.</ref><ref>''[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]]'' Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, ажэўнік, гравілат, грэбнік, буцянавы ножкі, дзеком, дзекох<ref name="ReferenceA"/><ref>''[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]]'' Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914.</ref> == Батанічнае апісанне == [[Файл:302 Comarum palustre.jpg|thumb|left|{{Бат.іл.|Ліндман}}]] [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна з доўгім паўзучым [[карэнішча]]м, пакрытым валаскамі. [[Сцябло|Сцёблы]] прыўзнятыя, з валаскамі і залозкамі ў верхняй частцы. [[Лісце]] чаргаванае па даўжыні сцябла, няпарнаперыстае, на доўгіх чаранках. Долі ліста простыя, завостраныя, з пілаватым краем. [[Кветкі]] цёмна-чырвонага колеру з фіялетавым ці ліловым адценнем, па 2—5 у шчыткападобных [[Суквецце|суквеццях]]. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|шматарэшак]]. == Распаўсюджанне і экалогія == Расліна сустракаецца на тэрыторыі [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]<ref name="GRIN">{{GRIN|taxon|450401}}</ref>. Расце на [[Нізінныя балоты|нізінных балотах]], забалочаных [[луг]]ах, па берагах [[вадаём]]аў, у забалочаных [[Лес|лясах]]. Святлолюбівая расліна, патрабавальная да наяўнасці пажыўных рэчываў у [[Глеба|глебе]] і ўмерана патрабавальная да яе мінеральнага складу<ref name="ПЛНТ">{{Плантарыум|11005|Сабельник болотный — Comarum palustre}}</ref>. == Выкарыстанне == [[Лекавыя расліны|Лекавая]], [[Дубільныя расліны|дубільная]], [[меданос]]ная і фарбавальная расліна<ref name="БЭ17" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шабельнік||353}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Шабельнік|Якаўлева І. М.|364}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|11005|Сабельник болотный — Comarum palustre}} * [http://ecosystema.ru/08nature/photo/rus/pages/03002990A.htm Comarum palustre // Экологический центр «Экосистема»™, А. С. Боголюбов] {{ref-ru}} * [http://hbc.bas-net.by/plantae/plantinfo.php?aaafamilia=Rosaceae&aut_sp=L.&genus=Comarum&intrasp=&kodnazv=5394&species=palustre&type=ras Растения Беларуси // Гербарий ЦБС НАН Беларуси MSKH] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201040224/http://hbc.bas-net.by/plantae/plantinfo.php?aaafamilia=Rosaceae&aut_sp=L.&genus=Comarum&intrasp=&kodnazv=5394&species=palustre&type=ras |date=1 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200010708 Comarum palustre Linnaeus, Sp. Pl. 1: 502. 1753. // Flora of China]{{Ref-en}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Сабельник}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ружавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Меданосныя расліны]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Дубільныя расліны]] q1z56tk5o6eyz17fromtfvj5xqzwj2w Падвялікі Мох 0 633623 5149683 4834737 2026-06-01T17:57:55Z JerzyKundrat 174 5149683 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Падвялікі Мох | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 52.4411|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26.1611|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 10 647 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = 2005 | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = }} '''Гідралагічны заказнік «Падвялікі мох»''' — заказнік рэспубліканска значэння. Утвораны пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 13 мая 2005 года № 1434<ref>[http://www.gants-region.info/index/gidrologicheskij_zakaznik_podvelikij_mokh/0-1437 Гидрологический заказник «Подвеликий Мох»]</ref>. == Апісанне == На тэрыторыі Ганцавіцкага раёна ў 2005 годзе быў створаны Рэспубліканскі гідралагічны заказнік «Падвялікі мох». Ён з’яўляецца адным з найбуйнейшых балотных масіваў [[Еўропа|Еўропы]], які сфарміраваўся на месцы старажытнага возера «Ясельдскае мора». Гідралагічны заказнік прызначаны для захавання ўнікальнага лесабалотнага комплексу з папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл. Жывёльны свет заказніка — гэта 177 відаў птушак, 8 — амфібій, 5 — рэптылій. 11 жывёл занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]. На тэрыторыі заказніка можна ўбачыць 459 відаў раслін<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6370&mode=print |title=Легенды Ясельдскага мора |access-date=3 сакавіка 2020 |archive-date=13 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013062610/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6370&mode=print |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|174612}} [[Катэгорыя:Гідралагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:Ганцавіцкі раён]] [[Катэгорыя:2005 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе]] psqlbcvrvymtgeemyldg1r0j9wobkgx 5149684 5149683 2026-06-01T17:58:14Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5149684 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Падвялікі Мох | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 52.4411|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26.1611|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 10 647 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = 2005 | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = }} '''Гідралагічны заказнік «Падвялікі мох»''' — заказнік рэспубліканска значэння. Утвораны пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 13 мая 2005 года № 1434<ref>[http://www.gants-region.info/index/gidrologicheskij_zakaznik_podvelikij_mokh/0-1437 Гидрологический заказник «Подвеликий Мох»]</ref>. == Апісанне == На тэрыторыі Ганцавіцкага раёна ў 2005 годзе быў створаны Рэспубліканскі гідралагічны заказнік «Падвялікі мох». Ён з’яўляецца адным з найбуйнейшых балотных масіваў [[Еўропа|Еўропы]], які сфарміраваўся на месцы старажытнага возера «Ясельдскае мора». Гідралагічны заказнік прызначаны для захавання ўнікальнага лесабалотнага комплексу з папуляцыямі рэдкіх і знікаючых відаў раслін і жывёл. Жывёльны свет заказніка — гэта 177 відаў птушак, 8 — амфібій, 5 — рэптылій. 11 жывёл занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]. На тэрыторыі заказніка можна ўбачыць 459 відаў раслін<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6370&mode=print |title=Легенды Ясельдскага мора |access-date=3 сакавіка 2020 |archive-date=13 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013062610/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6370&mode=print |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|174612}} [[Катэгорыя:Гідралагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ганцавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:2005 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе]] ob6jf5bg7bvbekt75l9spo0fh0hydk4 Нацыянальны ўніверсітэт біярэсурсаў і прыродакарыстання Украіны 0 648256 5149582 5148680 2026-06-01T13:01:43Z M.L.Bot 261 5149582 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Нацыянальны ўніверсітэт біярэсурсаў і прыродакарыстання Украіны |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = Національний університет біоресурсів і природокористування України |міжназва = National University of Life and Environmental Scienсes of Ukraine |ранейшае = Нацыянальны аграрны ўніверсітэт |дэвіз = |заснаваны = [[1898]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = профільны ўніверсітэт |рэктар = Станіслаў Мікалаевіч Нікалаенка |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |метро = |кампус = |адрас = вул. Генерала Радзімцава 19,<br>03041 г. Кіеў, Украіна |сайт = |узнагароды = |CoordScale = |edu_region = }} '''Нацыянальны ўніверсітэт біярэсурсаў і прыродакарыстання Украіны''' — [[Украіна|украінская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] аграрна-тэхнічнага профілю са статусам нацыянальнага ўніверсітэта, якая знаходзіцца ў Кіеве. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачынаецца ад сельскагаспадарчага аддзялення, якое было адкрыта [[30 верасня]] [[1898]] года ў [[Кіеўскі політэхнічны інстытут|Кіеўскім політэхнічным інстытуце]] і трансфармавалася ў [[1918]] годзе ў сельскагаспадарчы (агранамічны) факультэт. На базе гэтага факультэта ў [[1922]] годзе ў структуры КПІ быў створаны Кіеўскі сельскагаспадарчы інстытут, які з [[1923]] года стаў самастойнай вышэйшай навучальнай установай. У [[1930]]—[[1934]] гадах на базе Кіеўскага сельскагаспадарчага інстытута сфармаваліся і пачалі сваю дзейнасць Кіеўскі агранамічны інстытут, Кіеўскі інстытут механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі, Кіеўскі аграінжынерні інстытут цукровай прамысловасці і Аграэканамічны інстытут, пасля рэарганізаваны ў самастойныя навукова-даследчыя інстытуты і факультэты. У [[1930]] годзе лясны факультэт Харкаўскага сельскагаспадарчага інстытута аб’ядналі з лесаінжынерным факультэтам Кіеўскага сельскагаспадарчага інстытута — у выніку ўтварыўся Украінскі лесатэхнічны інстытут, які ў гэтым жа годзе быў рэарганізаваны ў Кіеўскі лесагаспадарчы інстытут. У [[1954]] годзе Кіеўскі сельскагаспадарчы інстытут быў аб’яднаны з Украінскім лесагаспадарчых інстытутам у адзіную навучальную ўстанову — Украінскую [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэна Працоўнага Чырвонага сцяга]] сельскагаспадарчую акадэмію. У [[1956]]—[[1962]] гадах Украінская сельскагаспадарчая акадэмія ўваходзіла ў склад Украінскай акадэміі сельскагаспадарчых навук як яе вучэбная частка. У [[1957]] годзе ў яе структуру ўведзены Кіеўскі ветэрынарны інстытут, які бярэ свой пачатак з ветэрынарнага факультэта КПІ, вылучанага ў [[1921]] годзе ў самастойную вышэйшую навучальную ўстанову — Кіеўскі ветэрынарна-заатэхнічны інстытут, ад якога ў [[1930]] годзе аддзяліўся Кіеўскі ветэрынарны інстытут. З [[1962]] года Украінская сельскагаспадарчая акадэмія перайшла ў падпарадкаванне Міністэрства сельскай гаспадаркі [[СССР]]. == Структура == === Вучэбна-навуковыя інстытуты === * Інстытут энергетыкі, аўтаматыкі і энергазберажэння * Інстытут лясной і садова-паркавай гаспадаркі * Інстытут бесперапыннай адукацыі і турызму === Факультэты === * Аграбіялагічны факультэт * Гуманітарна-педагагічны факультэт * Механіка-тэхналагічны факультэт * Факультэт абароны раслін, біятэхналогій і экалогіі * Факультэт аграрнага менеджменту * Факультэт ветэрынарнай медыцыны * Факультэт жывёлагадоўлі і водных біярэсурсаў * Факультэт землеўпарадкавання * Факультэт інфармацыйных тэхналогій * Факультэт канструявання і дызайну * Факультэт харчовых тэхналогій і кіравання якасцю прадукцыі АПК * Эканамічны факультэт * Юрыдычны факультэт === Рэгіянальныя падраздзяленні === * [[Бахчысарай]]скі каледж будаўніцтва, архітэктуры і дызайну * [[Беражаны (горад)|Беражанскі]] агратэхнічны інстытут * [[Беражаны (горад)|Беражанскі]] агратэхнічны каледж * [[Бабровыця|Бабровіцкі]] каледж эканомікі і менеджменту імя А. Майнавой * [[Боярка|Боярскі]] каледж экалогіі і прыродных рэсурсаў * [[Залішчыкы|Залішчыцкі]] аграрны каледж імя Э. Храплівага * [[Ірпінь|Ірпінскі]] эканамічны каледж * [[Крым|Крымскі]] аграпрамысловы каледж * [[Крым|Крымскі]] тэхнікум гідрамеліярацыі і механізацыі сельскай гаспадаркі * [[Мукачэва|Мукачаўскі]] аграрны каледж * [[Нэмішаевэ|Немешаеўскі]] агратэхнічны каледж * [[Нежын|Нежынскі]] агратэхнічны інстытут * [[Нежын|Нежынскі]] агратэхнічны каледж * [[Крым|Прыбярэжненскі]] аграрны каледж * [[Роўна|Ровенскі]] каледж == Спасылкі == * [http://nubip.edu.ua/ Афіцыйная старонка ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131055411/http://nubip.edu.ua/sites/default/files/u145/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_0.pdf |date=31 студзеня 2016 }} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Кіева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Кіева]] [[Катэгорыя:1898 год ва Украіне]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Нацыянальны ўніверсітэт біярэсурсаў і прыродакарыстання Украіны| ]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы сельскай гаспадаркі]] mru6eqah24br0skofve21yapfr1vt75 Генадзь Пятровіч Коршунаў 0 648316 5149561 5130704 2026-06-01T12:03:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149561 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Коршунаў}} '''Генадзь Пятровіч Коршунаў''' (нар. [[9 сакавіка]] [[1979]], [[Мінск]]) — беларускі [[сацыёлаг]], спецыяліст у галіне сацыяльнай структуры, працэсаў і [[сацыяльны інстытут|інстытутаў]]. [[Кандыдат сацыялагічных навук]] (2007), [[дацэнт]] (2015). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў Мінску. У 1996 з залатым медалём скончыў СШ № 123 г. Мінска. У 2001 з адзнакай скончыў [[Факультэт філасофіі і сацыяльных навук БДУ|факультэт філасофіі і сацыяльных навук]] [[БДУ]] па спецыяльнасці «сацыялогія». З 2001 па 2009 год працаваў на розных пасадах у [[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі|Інстытуце сацыялогіі]] [[НАН Беларусі]] — ад лабаранта да загадчыка сектарам. З 2006 года га па 2007 гады выконваў абавязкі вучонага сакратара Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі. У 2007 абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Месца і роля сацыяльнай міфалогіі ў структуры масавай свядомасці». У тым жа годзе атрымаў стыпендыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь таленавітым маладым навукоўцам. У 2009—2012 працаваў на пасадзе вядучага навуковага супрацоўніка аддзела інавацыйнай палітыкі [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|Інстытута эканомікі НАН Беларусі]]. З 2012 па 2015 — дацэнт кафедры сацыялогіі [[ФФСН БДУ]]. З 2016 па 2018 — вядучы навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела, вучоны сакратар [[Цэнтр сістэмнага аналізу і стратэгічных даследаванняў НАН Беларусі|Цэнтра сістэмнага аналізу і стратэгічных даследаванняў НАН Беларусі]]. З 22 жніўня 2018 па 18 верасня 2020<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259216 Звальняецца дырэктар Інстытута сацыялогіі. Гэта ён пацвердзіў рэйтынг даверу Лукашэнку ў Мінску] // nashaniva 17 верасня 2020</ref> — дырэктар Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі. Са студзеня па верасень 2021 г. працаваў у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]]<ref>https://nn.by/?c=ar&i=268783</ref>. Сябра [[Беларускі Калегіюм|Беларускага Калегіюма]]<ref>https://belcollegium.by/genadz-korshunau/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145739/https://belcollegium.by/genadz-korshunau/ |date=7 кастрычніка 2021 }}</ref>. Праграмны дырэктар адукацыйнай ініцыятывы «Беларуская Акадэмія». З верасня<ref>https://t.me/newbelarusvision/270</ref> 2021 года — старшы эксперт [[Цэнтр новых ідэй|Цэнтра новых ідэй]] (Center for New Ideas). == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: структура і дынаміка масавай свядомасці, тэорыя і практыка прагназавання развіцця сацыяльных сістэм, сацыялогія медыя-прасторы, сацыяльныя наступствы лічбафікацыі, сацыялогія рэвалюцый і нацыянальнага будаўніцтва. == Выбраная бібліяграфія == * Belarus-Russia Relations in Belarusian Public Opinion Polls // [https://books.google.pl/books?id=Yca5EAAAQBAJ&pg=PA109&lpg=PA109&dq=korshunau+henadz&source=bl&ots=FBGDNPC-Zp&sig=ACfU3U07XkPJerfxk7Y0eB6FuwHT4zF1vw&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjBsbXvxcz-AhXRAxAIHYPmD_Q4MhDoAXoECB8QAw#v=onepage&q=korshunau%20henadz&f=false Russian policy toward Belarus after 2020: at a turning pPoint?] - Lanham: Lexington Books, 2023. - 89-112 p. * [http://nmnby.eu/yearbook/2022/en/page12.html FROZEN SYSTEMIC CRISIS: OCCUPATION REGIME AND RESILIENCE OF CIVIL SOCIETY] // BELARUSIAN YEARBOOK 2022 ([http://nmnby.eu/yearbook/2022/page12.html русскоязычная версия]) * Social preconditions of the Belarusian Revolution 2020 |// [https://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/22/DOC/Civil_Society_in_Belarus_2015-2021.pdf CIVIL SOCIETY IN BELARUS 2015-2021]{{Недаступная спасылка}} (from stable development to new challenges) – Bialystok-Warsaw 2022 – 176-182 с. * [https://www.laender-analysen.de/belarus-analysen/60-62/entwicklungen-in-der-belarusischen-diaspora-2020/ Entwicklungen in der belarusischen Diaspora 2020] // Aus Belarus-Analysen Nr. 61 vom 26.07.2022, S. 2–6. * Грамадства пачало асэнсоўваць, што яно сапраўды — супольнасць і грамада // Неверагодны 2020-ты. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьзе). — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2021. — 170 с. — с.74-79. * [https://www.wskm.edu.pl/wskmkonin/files/img/%D0%91%D1%96%D1%81%20%D0%92%D0%91%D0%90%20%E2%84%961%20%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%8F.pdf Беларусь-2020 — асаблівасць сацыяльнай дынамікі (варыянт аналітычнага вывучэння)] // Беларусь і свет. Веснік Беларускай Акадэміі. 2021. № 1. * [https://drive.google.com/file/d/1wfpmcxOl2ZcUpVZHaExdaE0C2g3IeuvW/view Предпосылки и тренды протестной динамики беларусского общества] // ZESZYTY NAUKOWE WYŻSZEJ SZKOŁY KADR MENEDŻERSKICH (ZESZYT Nr 7/2021). * [https://journals.bsu.by/index.php/sociology/article/view/3004/2524 Пандемия и цифровизация: опыт социологического анамнеза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145738/https://journals.bsu.by/index.php/sociology/article/view/3004/2524 |date=7 кастрычніка 2021 }} // Журнал Белорусского государственного университета. Социология. 2020; 2:88-91. * [https://kpfu.ru/portal/docs/F1519336281/Kongress_12_13_marta__sbornik.nauchnykh.trudov_.pdf Социальные и социально-экономические вопросы цифровизации на фоне пандемии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145740/https://kpfu.ru/portal/docs/F1519336281/Kongress_12_13_marta__sbornik.nauchnykh.trudov_.pdf |date=7 кастрычніка 2021 }} // Евразия и глобальные социально-экономические изменения: VII Международный конгресс социологов тюркского мира: сборник научных трудов (Казань, 12-13 марта 2020 г.). — Казань: Издательство Казанского университета, 2020—711 с. * [https://ras.jes.su/oie/s020736760008037-9-1 Цифровая грамотность как ключевой фактор успешной адаптации человека и общества к цифровым реалиям: к постановке проблемы] (в соавторстве с Кройтор С.) // Общество и экономика, № 1, 2020. * [https://cyberleninka.ru/article/n/problema-urovnya-i-kachestva-zhizni-v-epohu-tsifrovizatsii/viewer Проблема уровня и качества жизни в эпоху цифровизации] (в соавторстве с Кройтор С.) // Logos et Praxis. 2019. Т. 18. № 2 * Состояние информационного пространства в дигитализирующемся обществе // Берковские чтения — 2019. Книжная культура в контексте международных контактов: Материалы V Международной научной конференции (Пинск, 29-30 мая 2019 г.) / Сост.: Л. А. Авгуль, Д. Н. Бакун. — Минск: ЦНБ НАН Беларуси; М.: ФГБУН НИЦ «Наука» РАН, 2019. * [https://journals.bsu.by/index.php/sociology/article/view/2068/1205 Цифровая трансформация общества — проблемы и перспективы социологического изучения]{{Недаступная спасылка}} // Журнал Белорусского государственного университета. Социология. — 2019. № 1. * Форсайт-исследования — методология активного прогнозирования // Социология. — 2013. — № 4. * [https://books.google.com.ua/books/about/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE_%D0%B8_%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD.html?id=T1UqAQAAMAAJ&redir_esc=y Место и роль социальной мифологии в структуре массового сознания] / Г. П. Коршунов — Минск, Белорусская наука, 2009. * Самолегитимация социального порядка // Социальный порядок и жизнеспособность общества / С. А. Шавель [и др.]; отв. ред. С. А. Шавель. — Минск, Белорус. Наука, 2007. * Конструктивное информационное поле: инновационная модель / Шабловский А. И., Коршунов Г. П., Гончаров В. С. и д.р. — Минск: Право и экономика, 2005. == Публікацыі ў сеціве == * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2023/04/%D0%9A%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%8B-%D0%BD%D1%83%D0%B6%D0%BD%D1%8B-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8.pdf Какие реформы нужны Беларуси? (результаты глубинных интервью)] * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2023/01/Diaspora_full-version.pdf Диаспора как часть беларусского общества] (в соавторстве с Максимом Кудревичем) * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2022/12/Collective-Trauma_CNI_Research.pdf Коллективная травма беларусского общества: масштабы и варианты проработки] (в соавторстве с Максимом Кудревичем) * Горизонтальные связи: что осталось от тех структур самоорганизации, которые возникли в 2020 году ([https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2022/06/%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%97%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%95-%D0%A1%D0%92%D0%AF%D0%97%D0%98.pdf презентация основных результатов исследования]) * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2022/05/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2.pdf События в Украине глазами беларусских регионов] * [https://newbelarus.vision/yak-ulady-znishchali-gramadzyanskuyu-supolnasc/ Як улады знішчалі грамадзянскую супольнасць — у 2021-м годзе і пасля пачатку вайны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520150709/https://newbelarus.vision/yak-ulady-znishchali-gramadzyanskuyu-supolnasc/ |date=20 мая 2022 }} * [https://newbelarus.vision/special/index-resilience/ Индекс резилиентности Беларуси-2021] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220519172945/https://newbelarus.vision/special/index-resilience/ |date=19 мая 2022 }} (у сааўтарстве з Лесяй Руднік) * [https://newbelarus.vision/pochemu-v-sluchae-s-belarusyu-mozhno-i-nuzhno-govorit-ob-okkupacii-no-tolko-vnutrennej/ Почему в случае с Беларусью можно и нужно говорить об оккупации. Но только внутренней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220519172948/https://newbelarus.vision/pochemu-v-sluchae-s-belarusyu-mozhno-i-nuzhno-govorit-ob-okkupacii-no-tolko-vnutrennej/ |date=19 мая 2022 }} * [https://newbelarus.vision/polgoda-migrantskogo-krizisa/ Полгода мигрантского кризиса — этапы развития] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220519172943/https://newbelarus.vision/polgoda-migrantskogo-krizisa/ |date=19 мая 2022 }} * [https://newbelarus.vision/2020-historical-revolution/ То, что произошло в 2020 году — это начало «исторической» революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520165655/https://newbelarus.vision/2020-historical-revolution/ |date=20 мая 2022 }} * [https://beroc.org/publications/working_papers/belarus-i-sosedi-dinamika-sistemy-tsennostey-za-poslednie-30-let/ Беларусь  и соседи: динамика системы ценностей за последние 30 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145740/https://beroc.org/publications/working_papers/belarus-i-sosedi-dinamika-sistemy-tsennostey-za-poslednie-30-let/ |date=7 кастрычніка 2021 }} * [https://www.batory.org.pl/wp-content/uploads/2021/03/Demokracja-jest-przyjaciolka.pdf Rosja jest przyjaciółką, lecz większą przyjaciółką jest demokracja] (у сааўтарстве з П. Рудкоўскім) * [http://www.eedialog.org/ru/2021/01/13/zatjanuvshijsja-belorusskij-avgust-revoljucija-gorizontali/ Затянувшийся белорусский август — революция горизонтали] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145739/http://www.eedialog.org/ru/2021/01/13/zatjanuvshijsja-belorusskij-avgust-revoljucija-gorizontali/ |date=7 кастрычніка 2021 }} * [https://nmnby.eu/news/analytics/7295.html?fbclid=IwAR2rzqmazQSmWctI8OHDhSgvjYK--X2vY4_a2_VvnjcyViIv5Kry3rH2S_M Мемы, ГОСТы и «социальное» («советское» как сакральное)] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://socio.bas-net.by/korshunov-gennadij-petrovich/ socio.bas-net.by] * https://newbelarus.vision/authors/genadz-korshunau/ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Коршунаў Генадзь Пятровіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі факультэта філасофіі і сацыяльных навук БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты сацыялагічных навук]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] ru5q0o4vd1f6u3anpi6sdrcj07yk3jt Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5149634 5149324 2026-06-01T15:51:28Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5149634 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Прэстан Блэр|2026-06-01T09:25:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Лорэн Мак-Малан|2026-05-31T14:24:02Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ян Шаберт|2026-05-30T22:42:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уілау Сміт|2026-05-28T18:01:16Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Амерыканскі псіхапат (фільм)|2026-05-28T09:19:29Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Я — легенда (фільм, 2007)|2026-05-28T08:30:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Канскі кінафестываль 2026|2026-05-25T17:28:35Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Фіёрд (фільм)|2026-05-25T13:37:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Калыханка (фільм)|2026-05-25T03:54:25Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Майскія зоркі|2026-05-24T09:32:59Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Ваенны фільм|2026-05-22T16:15:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Вясна надзеі|2026-05-22T14:17:31Z|Archway Islands}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bcyw5o2akoytzo04kwh1bvo140k4pea Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка 0 660366 5149769 3789255 2026-06-01T23:11:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149769 wikitext text/x-wiki {{Бібліятэка | назва бібліятэкі = | Выява = | Шырыня выявы = | Подпіс выявы = | месцазнаходжанне = Віцебская вобласць, Глыбоцкі раён, г. [[Глыбокае]], вуліца Энгельса, д. 41 а. | заснавана = 1945 | колькасць філіялаў = | прадметы збору = | памер збору = | умовы запісу = | штогадовая выдача = | абслугоўванне = | колькасць чытачоў = | бюджэт = | дырэктар = | колькасць супрацоўнікаў = | вэб-сайт = [http://cbs.okglub.by/ Афіцыйная старонка] | ролік на YouTube = }} [[Файл:Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка.jpg|міні|Сталая экспазіцыя ў Цэнтральнай раённай бібліятэцы Глыбокага]] '''Глыбоцкая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма''' — [[бібліятэка]] ў гораде [[Глыбокае]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя бібліятэкі == Бібліятэка была заснавана ў лістападзе 1945 года, а ў 1956 годзе была аб'яднаная з гарадской бібліятэкай у раённую. У канцы 1977 года была створана Глыбоцкая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма. У такі фармаце бібліятэка дзейнічае да гэтага часу. ДУК «Глыбоцкая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма» была заснавана ў снежні 1977 года. Яна складаецца з раённай, дзіцячай раённай, дзіцячай гарпасялковай, гарпасялковай бібліятэк, 4 сельскіх бібліятэк-клубаў, 1 сельскай бібліятэкі-музея этнаграфіі, 17 сельскіх бібліятэк. 16 бібліятэк знаходзіцца ў аграгарадках У бібліятэках Глыбоцкага раёна працуюць 2 клубы для падлеткаў («Нашчадкі», «Равеснік»), 8 клубаў – для дзяцей малодшага і сярэдняга ўзросту («Крынічка», «Ветразь», «Знайкі», «Юныя сябры бібліятэкі», «Лучынка», «Дапытлівыя чамучкі», «Усёзнайкі», «Жураўлік»), дарослыя клубы («Сустрэчы», «Сяброўкі»), аматарскае аб'яднанне «Натхненне»<ref>http://pridvinie.vlib.by/index.php/glybotski-rajon/189-rajony-voblastsi/glybotski-rajon/4053-bibliyateki-glybotski-rajon</ref>. Кніжны фонд установы культуры ўтрымлівае больш за 60 тыс. экз. друкаванай і электроннай прадукцыі (электронныя дыскі). Бібліятэка штогод абслугоўвае каля 5 тыс. чалавек. Пры ўстанове культуры працуе літаратурна-музычная гасціная «Сустрэчы для душы», у рамках якой арганізуюцца сустрэчы з цікавымі людзьмі – народнымі майстрамі, мясцовымі паэтамі і кампазітарамі, «вечары-партрэты», прэм'еры кніг. Для папулярызацыі беларускіх пісьменнікаў праводзяцца тыдні беларускага рамана, гадзіны паэзіі і гадзіны забытай кнігі, літаратурна-музычныя вечары, відэапрэзентацыі<ref>http://pridvinie.vlib.by/index.php/glybotski-rajon/213-kultura/bibliyateki/4058-tsentralnaya-rajonnaya-bibliyateka-g-glybokae-glybotski-rajon</ref>. Прыярытэтнымі напрамкамі працы бібліятэкі з'яўляюцца краязнаўства, патрыятычнае выхаванне моладзі, а таксама маральна-этычнае, эстэтычнае, экалагічнае выхаванне, фарміраванне здаровага ладу жыцця, прафарыентацыя для школьнікаў горада. У Глыбоцкай бібліятэцы створаны багаты матэрыял па гісторыі горада і раёна, пра вядомых людзей Глыбоччыны: [[Павел Восіпавіч Сухі|П. Сухога]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|І. Буйніцкага]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскага]], Н. Мінскага, [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Т. Даленга-Мастовіча]]. У бібліятэцы створаная сталая выстава-экспазіцыя, самая вялікая ў Беларусі калекцыя дударскіх выданняў “Дуда мая ты спеўная<ref>http://cbs.okglub.by/dudarski-rej/1034-vystava</ref>”. Калекцыя з'яўляецца часткай Дзяржаўнага рэестру кніжных помнікаў Беларусі. У гэтай адмысловай калекцыі сабраныя літаратурныя і папулярна-навуковыя тэксты, прысвечаныя [[Беларуская дуда|дудзе]] і дударам. Часткай калекцыі з’яўляюцца выданні не толькі на беларускай, але таксама на іншых мовах. Збор дапаўняюць аўдыязапісы дударскай музыкі, мастацкія творы (карціны, выцінанкі, фігуркі) з вобразам дудара, паштоўкі і іншыя ўнікаты. У калекцыю ўваходзіць, між іншым<ref>http://cbs.okglub.by/dudarski-rej/1550-duda-na-staronkakh-knig-navinki-knizhnaj-vystavy-duda-maya-ty-spe-naya{{Недаступная спасылка}}</ref>, зборнік «Шляхам жыцьця» Янкі Купалы (Пецярбург, 1913), у якім пад адной вокладкай сабраныя некалькі вершаў прысвечаных дудзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://cbs.okglub.by/ Афіцыйная старонка]. [[Катэгорыя:Бібліятэкі Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Культура Глыбокага]] e3tczkv1utflkpsvuo5u3zx6bj6icyv Герб Гродзенскага раёна 0 660985 5149663 5072447 2026-06-01T17:03:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149663 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Гродзенскага раёна |выява = Герб Гродзенскага раёна.jpg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = [[варажскі шчыт|варажскі]] |шчытатрымальнікі = |заснаванне = {{дата|10|11|2020|1}} |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Гродзенскага раёна''' — геральдычны сімвал [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Герб зацверджаны Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад {{дата|10|11|2020|1}} г. № 410. == Апісанне == Герб Гродзенскага раёна ўяўляе сабой [[варажскі шчыт]], у чырвоным полі якога намалявана галава [[зубр]]а [[залацісты колер|залацістага колеру]] з [[серабрысты колер|серабрыстымі]] [[Рог|рагамі]]<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://grodnorik.gov.by/by/geraldika_bel/|title=Геральдыка|website=Гродзенскi раённы выканаўчы камітэт|date=2021-01-25|access-date=2025-12-24|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Сцяг Гродзенскага раёна]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.belta.by/president/view/sobstvennye-gerb-i-flag-pojavilis-u-grodnenskogo-rajona-415030-2020 Собственные герб и флаг появились у Гродненского района] {{Гербы раёнаў Гродзенскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гродзенскі раён]] [[Катэгорыя:Гербы раёнаў Беларусі|Гродзенскі раён]] [[Катэгорыя:2020 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] 1o2sncm9wwy2qvjfeyzpedt6xi9qz6l Народны настаўнік Беларусі 0 661151 5149618 5088344 2026-06-01T15:13:51Z Culamar 102133 /* Народныя настаўнікі Беларусі */ 5149618 wikitext text/x-wiki [[File:The People’s Teacher of Belarus 2020.png|thumb|115px|справа|Нагрудны знак з 2020 года.]] '''Народны настаўнік Беларусі''' — ганаровае званне ў Рэспубліцы Беларусь. Ганаровае званне «Народны настаўнік Беларусі» прысвойваецца не раней як праз пяць гадоў пасля прысваення ганаровага звання «[[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]» педагагічным работнікам, педагагічная дзейнасць якіх накіравана на рэалізацыю зместу адукацыйнай праграмы дашкольнай адукацыі, адукацыйных праграм агульнай сярэдняй, прафесійна-тэхнічнай, сярэдняй спецыяльнай, спецыяльнай адукацыі, адукацыйнай праграмы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі і праграм выхавання, кіраўніцтва адукацыйнай дзейнасцю пры рэалізацыі гэтых адукацыйных праграм, праграм выхавання, якія ўнеслі выдатны ўклад у сферу адукацыі і атрымалі шырокае грамадскае прызнанне іх прафесійнай дзейнасці, за асаблівыя заслугі ў навучанні і выхаванні навучэнцаў і выхаванцаў. == Народныя настаўнікі Беларусі == * [[Валерый Васільевіч Барашкоў]] (24 лістапада 2016)<ref>{{Cite web|url=https://nagrady.by/nagrada/406/|title=Ганаровае званне "Народны настаўнік Беларусі" – Узнагароды Беларусі|website=nagrady.by|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Альфрэд Антонавіч Ладыка]] (7 жніўня 2025)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://president.gov.by/ru/documents/rasparadzenne-no-125rp-ad-7-zniuna-2025-g|title=Распараджэнне № 125рп ад 7 жніўня 2025 г. Аб аб'яўленні Падзякі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь {{!}} Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2026-01-26}}</ref> * [[Аляксандр Маркавіч Фельдман]] (4 мая 2026)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/bolsh-za-60-pradstaunikou-roznyh-sfer-udastoeny-dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-belarusi-157496-2026/ Амаль 60 прадстаўнікоў розных сфер удастоены дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта Беларусі]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://president.gov.by/by/pochetnye-zvaniya-respubliki-belarus-by/ Ганаровыя званні Рэспублікі Беларусь] // Афіцыйны iнтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь {{Ганаровыя званні Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Ганаровыя званні Рэспублікі Беларусь]] 5rzamrl0d28whfeg0o7k0izfetm5eon Георгій Іванавіч Пятроў 0 666552 5149598 4798039 2026-06-01T14:11:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149598 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Пятроў}} '''Георгій Іванавіч Пятро́ў'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{lang-ru|Георгий Иванович Петров}}; {{ДН|31|5|1912}} — {{ДС|13|5|1987}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Гідрадынаміка|гідрадынамікі]] і [[Газадынаміка|аэрадынамікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1950), акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1958, [[член-карэспандэнт]] з 1953), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1961). == Біяграфія == Нарадзіўся ў пасёлку [[Пінега (Архангельская вобласць)|Пінега]] ([[Архангельская вобласць]] [[Расія|Расіі]]). Жыў з бацькамі ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]], [[Іванава-Вазнясенск]]у<ref name="Героі">{{warheroes|id=12277|name=Петров Георгий Иванович}}</ref>. У 1928 годзе скончыў сярэднюю школу. Працаваў вучнем ткача на фабрыцы «8 Марта», займаўся ў аэраклубе і вучыўся на курсах падрыхтоўкі у [[ВНУ]]<ref name="Героі" />. У 1930 годзе паступіў на вучобу на фізіка-матэматычны (механіка-матэматычны) факультэт [[МДУ|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта,]] які скончыў у 1935 годзе. З 1934 года, яшчэ ў час вучобы ва ўніверсітэце, пачаў працу пад кіраўніцтвам акадэміка [[Сяргей Аляксеевіч Чаплыгін|С. А. Чаплыгіна]] ў лабараторыі [[ЦАГІ|Цэнтральнага аэрагідрадынамічнага інстытуа]] (ЦАГІ)<ref name="ІКІ">[http://www.iki.rssi.ru/events/2012/petrov_bio.htm Петров Георгий Иванович. Биография.{{ref-ru}} // Інстытут касмічных даследаванняў РАН]</ref>. У 1935—1941 гадах займаў у ЦАГІ пасады інжынера, старшага інжынера, намесніка начальніка лабараторыі, начальніка групы<ref name="Героі" /><ref name="ІКІ" />. У 1941 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю. У час Вялікай Айчыннай вайны кіраваў групай у Лётна-даследчым інстытуце ў годзе Жукоўскі, з 1942 года вярнуўся ў ЦАГІ. У лістападзе 1944 года Г. І. Пятроў перайшоў працаваць у НДІ-1 (сучасны Даследчы цэнтр імя М. У. Келдыша). У 1944—1952 гадах займаў пасаду начальніка аддзела філіяла Цэнтральнага інстытута авіяцыйнага маторабудавання<ref name="ІКІ" />. У 1953 годзе ўзначаліў лабараторыю № 4 НДІ-1, у 1961—1966 гадах займаў пасаду намесніка дырэктара інстытута па навуцы<ref name="ІКІ" />. З 1965 па 1973 год Г. І. Пятроў на пасадзе наноў створанага [[Інстытут касмічных даследаванняў РАН|Інстытута касмічных даследаванняў]], у 1973—1987 гадах — загадчык аддзела касмічнай газадынамікі інстытута. У 1987 годзе перайшоў у Інстытут праблем механікі Акадэміі навук СССР<ref name="Героі" />. Адначасова з навуковай дзейнасцю, Г. І. Пятроў з 1952 года выкладаў у Маскоўскім дзяржаўным універсітэце, дзе з 1955 года займаў пасаду загадчыка кафедры{{sfn|БелЭн|2001}}. Памёр Г. І. Пятроў 13 мая 1987 года. Пахаваны на [[Кунцаўскія могілкі|Кунцаўскіх могілках]] у [[Масква|Маскве]]. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Аўтар прац па прыкладной газавай дынаміцы, касмічнай аэрадынаміцы, цеплафізіцы. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] палепшаныя па рэкамендацыях Г. і. Пятрова выхлапныя патрубкі былі ўжытыя на [[самалёт]]ах [[Як-3]] і [[Ла-5]] і дазволілі павялічыць хуткасць гэтых [[знішчальнік]]аў. Прымаў удзел у распрацоўцы метадаў цеплавой абароны першых савецкіх [[Касмічны апарат|касмічных апаратаў]]. Адзін са стваральнікаў новага навуковага напрамку — касмічнай газавай дынамікі. Распрацаваў аптычныя метады візуальнага вывучэння [[паветра]]ных пластоў. Займаўся даследаваннем распаўсюджання механічных хваль у глейкай вадкасці, устойлівасць віхравых слаёў, фізічныя ўмовы распаду [[Ламінарнае цячэнне|ламінарнага цячэння]] і інш. Прапанаваў адно з тлумачэнняў праблемы [[Тунгускі метэарыт|Тунгускага метэарыта]]. == Узнагароды == * [[Медаль «Серп і Молат»]] * 4 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] * 3 [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * Медалі, у тым ліку [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Сталінская прэмія]] I ступені (1949) * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] 1978 года * Прэмія імя М. Я. Жукоўскага (1961) == Ушанаванне памяці == * У 1988 годзе ў Маскве на будынку Даследчага цэнтра імя М. У. Келдыша ўстаноўлена [[мемарыяльная дошка]]. * У 1997 годзе Расійскім Нацыянальным камітэтам па тэарэтычнай і прыкладной механіцы заснавана Прэмія імя акадэміка Г. І. Пятрова<ref name="РНЦ">[http://www.ipmnet.ru/RNCTAM/award/ Российский национальный комитет по теоретической и прикладной механике. Премии Национального комитета.] {{ref-ru}}</ref>. * У 2012 годзе, да 100-годдзя з дня нараджэння вучонага, пры ўваходзе ў памяшканне на кафедру аэрамеханікі і газавай дынамікі механіка-матэматычнага факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава ўстаноўлена мемарыяльная дошка<ref name="ІКІ" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пятроў Георгій Іванавіч|Касцюковіч М. М.|167—168}} * {{ВСЭ3|Петров Георгий Иванович}} == Спасылкі == * ''В. Б. Баранов, Б. В. Бункин, [[Віталь Лазаравіч Гінзбург|В. Л. Гинзбург]], [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Я. Б. Зельдович]], [[Уладзімір Аляксандравіч Кацельнікаў|В. А. Котельников]], В. Б. Леонас, А. А. Логунов, [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|А. М. Прохоров]], Р. З. Сагдеев, И. М. Яворская ''[https://ufn.ru/ru/articles/1987/10/l/ Памяти Георгия Ивановича Петрова // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 1987. — Т. 153. — Вып. 10. — С. 365—366.] {{ref-ru}} * [https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/PETROV_GEORGI_IVANOVICH.html Петров Георгий Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508162856/https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/PETROV_GEORGI_IVANOVICH.html |date=8 мая 2021 }} {{ref-ru}} // Экцыклапедыя «[[Кругасвет]]» * [http://www.iki.rssi.ru/events/2012/petrov_bio.htm Петров Георгий Иванович. Биография.] {{ref-ru}} // [[Інстытут касмічных даследаванняў РАН]] * [http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=588 Петров Георгий Иванович // ЦАГИ в лицах.] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроў Георгій Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Архангельскай губерні]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] dabsgnvzmozasub9llfp9avkpsm5va6 Зоя Васільеўна Васіленка 0 672461 5149617 4994561 2026-06-01T15:11:07Z Culamar 102133 /* Узнагароды */ 5149617 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васіленка}} {{Вучоны}} '''Зоя Васільеўна Васіленка''' (нар. {{ДН|30|06|1946}}, в. [[Слабодка (Курская вобласць)|Слабодка]], [[Курская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — беларускі вучоны ў галіне харчовай тэхналогіі. Член-карэспандэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2003), член-карэспандэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002), [[доктар тэхнічных навук]] (1988), [[прафесар]] (1990). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (2001). == Біяграфія == У 1968 годзе скончыла [[Расійскі эканамічны ўніверсітэт імя Г. В. Пляханава|Маскоўскі інстытут народнай гаспадаркі імя Г. В. Пляханава]] па спецыяльнасці «Тэхналогія і арганізацыя вытворчасці прадуктаў грамадскага харчавання», у 1971 годзе — [[Аспірантура|аспірантуру]], у 1988 годзе — дактарантуру. У 1971 годзе абараніла дысертацыю на атрыманне вучонай ступені [[Кандыдат навук|кандыдата тэхнічных навук]] на тэму: «Уплыў некаторых фактараў на жэлацінавыя ўласцівасці агароіда і фурцэларана». У 1971—1974 гадах працавала па кірунку [[Мінвну СССР]] у [[Ціхаакіянскі дзяржаўны эканамічны універсітэт|Далёкаўсходнім інстытуце савецкага гандлю]] на пасадах асістэнта, старшага выкладчыка, дацэнта кафедры «Тэхналогія і абсталяванне прадпрыемстваў грамадскага харчавання». З 1974 года — загадчыца кафедры «Тэхналогія і арганізацыя грамадскага харчавання» [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчавання|Магілёўскага тэхналагічнага інстытута]], якую ўзначальвае па цяперашні час. Адначасова ў 1994—1996 гадах дэкан [[Хіміка-тэхналагічны факультэт БДУТ|хіміка-тэхналагічнага факультэта]] [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчавання|МТІ]]. У 1988 годзе абараніла дысертацыю на атрыманне вучонай ступені доктара тэхнічных навук на тэму: «Протапектынавы комплекс і тэхналагічныя ўласцівасці гародніны» у Маскоўскім інстытуце народнай гаспадаркі імя Г. В. Пляханава. У 1990 годзе прысвоена званне прафесара па спецыяльнасці «Тэхналогія і арганізацыя грамадскага харчавання». Аўтар больш за 400 навуковых прац, у тым ліку 9 кніг, 14 вучэбных дапаможнікаў, 36 [[вынаходства]]ў і [[патэнт]]аў<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/vasilenko.php Васіленка Зоя Васільеўна]</ref>. == Узнагароды == * нагрудны знак Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «[[Выдатнік адукацыі]]» (1993), * ганаровае званне «Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь» (2001), * [[медаль «За працоўныя заслугі»]] (2007), * юбілейны медаль «У гонар 80-годдзя нацыянальнай акадэміі навук Беларусі» (2008), * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэн Пашаны]] (2013)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300422&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 верасня 2013 года № 422 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026084326/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300422&p1 |date=26 кастрычніка 2021 }}</ref>. * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2026)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/bolsh-za-60-pradstaunikou-roznyh-sfer-udastoeny-dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-belarusi-157496-2026/ Амаль 60 прадстаўнікоў розных сфер удастоены дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта Беларусі]</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Васіленка Зоя Васільеўна||23}} * Васіленка, Зоя Васільеўна (доктар тэхнічных навук; тэхналогія харчовых прадуктаў; нар. 1946) // Ученые Беларуси [Электроны рэсурс]. — Рэжым доступа: http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar498887&strq=l_siz=20. — Дата доступа: 28.03.2019. * Василенко Зоя Васильевна // 35 лет Могилевскому государственному университету продовольствия. — Могилев, 2009. — С. 66. * ''[[Вячаслаў Аляксеевіч Шаршуноў|Шаршунов, В. А.]]'' Зоя Васильевна Василенко (К 60-летию со дня рождения) / В. А. Шаршунов, Т. И. Пискун // Весці НАН Беларусі. Сер. аграр. навук. — 2006. — № 2. — С. 119—120. * ''Шаршунов, В. А.'' Зоя Васильевна Василенко (К юбилею) / В. А. Шаршунов, Т. И. Пискун // Весці НАН Беларусі. Сер. аграр. навук. — 2011. — № 3. — С. 123—124. * ''Шаршунов, В. А.'' Зоя Васильевна Василенко (К юбилею) [Электроны рэсурс]. / В. А. Шаршунов, Т. И. Пискун // Весці НАН Беларусі. Сер. аграр. навук. — 2016. — № 3. — С. 122—123. — Рэжым доступа: http://vesti.belal.by/vesti/pdf/20160319.pdf. — Дата доступа: 12.03.2021. == Спасылкі == * [http://aw.belal.by/russian/science/research/personalrus/vasilenko/index.htm Персональная страница З. В. Василенко] * [https://csl.bas-net.by/personalii/87508/vasilenko-zoya-vasilievna/ Зоя Васільеўна Васіленка] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|133781|Васіленка Зоя Васільеўна}} * {{bis.nlb.by|169390|Васіленка Зоя Васільеўна, доктар тэхнічных навук, тэхналогія харчовых прадуктаў}} * [https://bypatents.com/patents/vasilenko-zoya-vasilevna?ysclid=l6sr3uo199340382973 База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220814031324/https://bypatents.com/patents/vasilenko-zoya-vasilevna?ysclid=l6sr3uo199340382973 |date=14 жніўня 2022 }}{{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Васіленка Зоя Васільеўна}} [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Дэканы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта харчовых і хімічных тэхналогій]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] osulch6oul90qe2lzw2b7wsz815dvx3 Георгій Мікалаевіч Маліноўскі 0 673144 5149609 5054584 2026-06-01T14:52:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149609 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Маліноўскі}} '''Георгій Мікалаевіч Маліноўскі''' ({{ДН|9|12|1942}}, [[Брычэнь]], [[Малдова]] — {{ДС|5|3|2021}}) — беларускі педагог, шматгадовы дырэктар [[Магілёўскі дзяржаўны прафесійны агралесатэхнічны каледж імя К. П. Арлоўскага|прафесійнага агралесатэхнічнага каледжа імя К. П. Арлоўскага]]. Быў заснавальнікам Магілёўскага заасаду і ініцыятарам стварэння музейна-гістарычнай экспазіцыі пад адкрытым небам на тэрыторыі каледжа<ref name="УЛО">[https://news.tut.by/society/721438.html Умер легендарный основатель могилевского зоосада Георгий Малиновский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210509063406/https://news.tut.by/society/721438.html |date=9 мая 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 снежня 1942 года ў сяле Брычаны Брычанскага раёна Малдаўскай ССР. У 1969 годзе скончыў Магілёўскі педагагічны інстытут па спецыяльнасці «гісторыя і грамадазнаўства». З 1987-га года і да самай смерці Георгій Маліноўскі працаваў дырэктарам Магілёўскага дзяржаўнага ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга прафесійнага агралесатэхнічнага каледжа імя К. П. Арлоўскага<ref name="УЛО"/>. Г. Маліноўскі быў заснавальнікам [[Магілёўскі заасад|Магілёўскага заасаду]]. Дзякуючы яму ў каледжы з’явілася музейна-гістарычная экспазіцыя пад адкрытым небам, прысвечаная вызваленню Магілёва і вёскі [[Буйнічы]]: на тэрыторыі каледжа адкапалі дзот<ref name="УЛО"/>. == Узнагароды == Маліноўскі узнагароджаны ордэнам Пашаны, медалём «За працоўныя заслугі», нагрудным знакам «За заслугі ў развіцці прафтэхадукацыі», шматлікімі ганаровымі граматамі ўрада. Ён заслужаны работнік адукацыі, «Чалавек года» Магілёўшчыны — 2002, унесены ў Кнігу славы Магілёўшчыны ў 2009 годзе. З 2013 года Георгій Маліноўскі з’яўляецца Ганаровым грамадзянінам Магілёва — на плошчы Зорак ёсць яго імянная зорка<ref name="УЛО"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.msu.by/univer/structure/105-let/video/item/malinovskij-georgij-nikolaevich МАЛИНОВСКИЙ Георгий Николаевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220706172551/https://www.msu.by/univer/structure/105-let/video/item/malinovskij-georgij-nikolaevich |date=6 ліпеня 2022 }} {{ref-ru}} * [http://pto70.ripo.unibel.by/IZOBRAGENIYA/Prohorovich_konkurs.jpg Прохорович Петр Васильевич открывает Республиканский конкурс профессионального мастерства среди сельских училищ. Малиновский Георгий Николаевич -директор ПТУ № 1 г Могилева,Толмачев Евгений Николаевич, Малашевич Владимир Владимирович (Буйничи)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160810164214/http://pto70.ripo.unibel.by/IZOBRAGENIYA/Prohorovich_konkurs.jpg |date=10 жніўня 2016 }} {{ref-ru}} * [https://nn.by/?c=ar&i=70466 Водны маршрут з «варагаў у грэкі» па Магілёўшчыне будзе стартаваць у Александрыі] * [http://www.mogilev-region.gov.by/be/news/na-79-m-godze-payshou-z-zhyccya-georgiy-mikalaevich-malinouski НА 79-М ГОДЗЕ ПАЙШОЎ З ЖЫЦЦЯ ГЕОРГІЙ МІКАЛАЕВІЧ МАЛІНОЎСКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231019205714/https://mogilev-region.gov.by/be/news/na-79-m-godze-payshou-z-zhyccya-georgiy-mikalaevich-malinouski |date=19 кастрычніка 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маліноўскі Георгій Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Магілёўскі дзяржаўны прафесійны агралесатэхнічны каледж]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Магілёва]] ayqw05353m8x1aya9rvrnx9inv10xrv Горваты 0 675289 5149779 5130829 2026-06-02T03:12:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149779 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Горваты | Герб = Herb Pobog barokowy.svg | Апісанне герба = [[Побуг (герб)|Герб «Побуг»]]. | Роданачальнік = вайсковец-харват Ян Нікшыч (упам. з сяр. XVII ст.) натуралізаваўся ў Менскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага, набыўшы маёнтак Залессе ў Менскім ваяводстве з усімі прыналежнасцямі (палі, лясы, азёры і г.д.). | Перыяд = з сярэдзіны XVII ст. па сярэдзіну XX ст. | Месца паходжання = імаверна, землі [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]) | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}};<br/>{{сцяг|Польская Рэспубліка (1918—1939)}} [[Польская Рэспубліка (1918—1939)]] | Зямельныя ўладанні = [[Ліпаў]], [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані]], [[Нароўля]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Барбароў]], [[Ельск|Ельск (Каралін)]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]], [[Прасвет (Светлагорскі раён)|Яўтушкавічы]], [[Белая Сарока]], [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]], Жары, [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]], [[Прыбірск|Прыборск]] | Грамадзянская дзейнасць = вайсковая справа, дзяржаўна-адміністрацыйная дзейнасць, прадпрымальніцтва | Рэлігійная дзейнасць = католікі }} '''Горваты''' ({{lang-pl|Horwattowie}}, {{lang-ru|Горватты}}) — каталіцкі маянтковы [[шляхта|шляхецкі]], [[дваранства|дваранскі]] род герба «[[Побуг (герб)|Побуг]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы (1921—1939)]]. Сваё паходжанне вялі ад вайскоўца Яна Нікшыча (упам. з сяр. XVII ст.), выходніка з [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] — а дакладней, з зямель, верагодна, сучаснай [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]), які натуралізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім, набыўшы маёнтак Залессе ў Менскім ваяводстве. У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адносіліся да сярэднезаможнай маянтковай шляхты. З 1820-х гг. па 1917 г. адносіліся да [[латыфундыя|латыфундыстаў]] Расійскай імперыі: валодалі буйнымі маёнткамі ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім]], [[Мінскі павет|Мінскім паветах]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], а таксама маёнткамі [[Прыбірск|Прыборск]] і [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] [[Радамысльскі павет|Радамысльскага павета]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Горваты займалі пасады суддзяў, прадвадзіцеляў дваранства (маршалкаў), членаў камітэтаў, дэпутатаў і да т.п., будавалі прыватныя рэзідэнцыі, засноўвалі прадпрыемствы, калекцыянавалі прадметы [[мастацтва]]. == Паходжанне і натуралізацыя == Сваё паходжанне Горваты вялі ад вайскоўца-афіцэра Яна Нікшыча (упам. з сяр. XVII ст.), выходніка з [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] — а дакладней, з зямель, верагодна, сучаснай [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]), які прыбыў у Вялікае Княства Літоўскае па запрашэнні князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]] (1620—1669) для навучэння свайго прыдворнага магнацкага войска еўрапейскай тактыцы<ref name="Wilczyński, J.K. 1861">''Wilczyński, J.K.'' Herbarz starodawnej szlachty podług heraldyków Polskich z dopełnieniem do czasów obecnych. — Paryż, 1861.</ref>. Адзначыўся ў [[паспалітае рушэнне|паспалітым рушэнні]], за што 27 ліпеня 1651 г. ад князя Багуслава Радзівіла атрымаў вызваленне ад гарадскіх падаткаў<ref name="ReferenceA">Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 480.</ref>. Пасля смерці пратэктара афіцэр Ян Нікшыч пакінуў прыдворную вайсковую службу ў князёў Радзівілаў і натуралізаваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], набыўшы маёнтак Залессе ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]]<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>, дзе асеў і пачаў карыстацца шляхецкім гербам «[[Побуг (герб)|Побуг]]». Дакументы з тых часоў захоўваліся ў сямейным архіве Горватаў XIX ст.<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/> Паводле свайго тэстамента ад 27 студзеня 1680 г., Ян Нікшыч свайму сыну (Гілярыю-Ваўрынцу Нікшычу-Горвату) запавятаў свой маёнтак Залессе ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]] з усімі прыналежнасцямі: палі, лясы, азёры і г.д.<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/> (Беларускі гісторык [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Яўген Глінскі]] лічыць звесткі аб набыцці маёнтка Залессе і дароўным запісе ад 1680 г. сумнеўнымі<ref name="ReferenceB">Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 483.</ref>). Сам Гілярый (упам. 1704) атрымаў у заставу ад князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] маёнтак Смолкава (Смольгава) у [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]]<ref name="ReferenceA"/>. Сын Гілярыя ўжо пісаўся ў дакументах у 1736 г. як Сільвестр Горват (Sylwester Horwatt). Так, тапонім «[[харваты|харват]]» (horwatt) стаў прозвішчам ва ўнука Яна Нікшыча. З таго часу яго нашчадкі пісаліся толькі як «Горваты». Сільвестр Горват (упам. у 1709—1736 гг.), чарнігаўскі падстолі, атрымаў у заставу ад князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] вёску Юшкевічы (10 сялян)<ref name="ReferenceA"/> у [[Нойбургскія маёнткі|Слуцкай ардынацыі]] — за ваенныя паслугі Горватаў князям Радзівілам, што зафіксавана ў распараджальным дакуменце князя [[Карл III Філіп Пфальцкі|Карла III Філіпа Пфальцкага]] (спадчынніка князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]) да адміністратара Слуцкай ардынацыі пана [[род Незабытоўскіх|Незабітоўскага]]<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>. (Беларускі гісторык [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Яўген Глінскі]] лічыць звесткі аб продажы Сільверстам маёнтка Залессе ў 1736 г. сумнеўнымі<ref name="ReferenceB"/>). Сільвестр Горват набыў маёнтак [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані (Каранёўка)]]<ref name="ReferenceA"/> ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]], ажаніўся з Рэгінай Дзертка<ref name="ReferenceA"/>, пакінуў двух сыноў (Шымана і Базыля), ад якіх пайшлі дзве галіны роду Горватаў, з якіх моцна разбагацелі і ўзвысіліся нашчадкі Базыля Горвата. Сын Базыля мазырскі ротмістр [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуш Горват]] (хрышчаны ў 1737 г. у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар цыстэрцыянцаў (Мазыр)|мазырскім касцёле]]<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 481.</ref>) набыў у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага маёнтак [[Ліпаў]], які на дзесяцігоддзі стаў галоўнай сядзібай яго нашчадкаў. == Узвышэнне роду == Адзін сын [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуша Базылевіча Горвата]] Вінцэнт Тадэвушавіч Горват вучыўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў [[Кадэцкі корпус (Варшава)|Рыцарскай школе (варшаўскім кадэцкім корпусе)]], пайшоў на вайсковую службу Рэчы Паспалітай, прыняў удзел у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]] і загінуў у [[Бой пад Мацяёвіцамі (1794)|бітве пад Мацяёвіцамі]] ў 1794 годзе<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>. Узвышэнне роду звязана з дзейнасцю другога сына мазырскага ротмістра [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуша Базылевіча Горвата]] — [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764 — каля 1823)<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>, які змог дабіцца значных кар’ерных поспехаў у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага — служыў на высокіх земскіх пасадах мазырскага гродскага суддзі (1782—1795) і паралельна мазырскага цывільна-вайсковага камісара (1790—1793), а пазней (пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]]) у Рэчыцкім павеце [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] Расійскай імперыі — служыў па выбару дваран на пасадзе вывадовага дэпутата (дэпутата дваранства) ад Рэчыцкага павета ў мінскім дваранскім дэпутацкім сходзе (1795—1801) і старшыні рэчыцкага павятовага гранічнага (межавага) суда (1814—1817){{sfn|Раюк|2021|с=24}}. Ён не ўдзельнічаў у бураломных падзеях беларускай гісторыі канца XVIII — пачатку XIX ст., звязаных з [[Паўстанне 1794 года|паўстаннем 1794 года]] і [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], і яго маёнткі не былі секвестраваны расійскімі ўладамі. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref>. Гэтым Горваты вывелі свой род са стану сярэднезаможнай шляхты ў багацеяў. Сыны Ігната Горвата не толькі не выпусцілі багацце з рук, а значна яго павялічылі і ўвайшлі ў склад эліты як [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], так і ўсяго [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскага края]] ў XIX ст.{{sfn|Раюк|2021|с=24}}. У 1829 г. яны падзялілі бацькаву спадчыну і валодалі паасобку значнымі маёнткамі ў Мазырскім, Рэчыцкім і Радамысльскім паветах, але мелі прыязныя сямейныя адносіны і ў гаспадарчых справах заўсёды дзейнічалі згодна{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888) пры падзеле фамільнай спадчыны атрымаў маёнтак [[Барбароў]] (з навакольнымі вёскамі), [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] (з навакольнымі вёскамі), [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнткі [[Ліпаў]], Карані і Яўтушкавічы (з навакольнымі вёскамі), [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак [[Нароўля]] (з навакольнымі вёскамі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Філіпіна і Кацярына) атрымалі грашовыя фундушы. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і там яно разгарнулася слаба. Дачка Ігната Горвата Кацярына была замужам за маянткоўцам [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Геранімам Антонавічам Кеневічам]] (1796—1884), брат якога [[Фелікс Кеневіч|Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) стаў кіраўніком паўстання ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] і са сваім паўстанцкім атрадам прыйшоў у Рэчыцкі павет, дзе рэкрутаваў прыгонных сялян у атрад у маёнтках [[Нароўля]] і [[Барбароў]], якія належалі адпаведна Даніэлю і Аляксандру Ігнатавічам Горватам{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Пасля падаўлення паўстання браты Аляксандр, Даніэль і Станіслаў Горваты зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Жонка [[Аляксандр Ізідар Скірмунт|Аляксандра Скірмунта]] (1799—1870) Канстанцыя (1808—1845), з [[род Сулістроўскіх|роду Сулістроўскіх]], у 1841 г. прадала свой спадчынны ад бацькі маёнтак [[Ельск|Каралін (Ельск)]] з прыналежнымі вёскамі (цалкам 21 977 дзесяцін) у Мазырскім павеце Даніэлю Ігнатавічу Горвату (1810—1868). Даніэль Горват таксама купіў маёнтак [[Прыбірск|Прыборск]] (Прыборск, [[Сукачы (Іванкіўскі раён)|Сукачы]], [[Русакы (Іванкіўскі раён)|Русакі]], [[Даманіўка (Іванкіўскі раён)|Даманаўка]]) у Радамысльскім павеце Кіеўскай губерні і маёнтак [[Арцюхі (Стаўбцоўскі раён)|Арцюхі]] ў [[Мінскі павет (Расійская імперыя)|Мінскім павеце]]. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888) купіў у нашчадкаў рускага графа [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Рыгора Рыгоравіча Арлова]] (1734—1783) маёнтак [[Белая Сарока]] (Рэчыцкі павет){{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=51}}, у 1834 г. купіў маёнтак Жары ([[Верхнія Жары]] і [[Ніжнія Жары]] ў Рэчыцкім павеце), а ў 1850 г. купіў у князя Вільгельма ІІ Трайдэна Радзівіла маёнтак [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] ў Кіеўскай губерні, які належаў Горватам да 1917 г. [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) купіў маёнткі [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]]. У 1841 г. за чатырма сынамі [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (Аляксандрам, Станіславам, Атонам і Даніэлем) сукупна ўжо налічвалася 4 632 рэвізскія душы ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім павеце]], у 1851 г. — 4 513 рэвізскіх душ, а ў 1862 г. — 4 031 рэвізская душа былых прыгонных сялян і 170 172 дзесяціны зямлі (заселенай і незаселенай){{sfn|Раюк|2021|с=27}}. Маёнткі братоў Горватаў размяшчаліся кампактна і па-суседстве ўздоўж ніжняга цячэння [[Прыпяць|Прыпяці]] ([[Нароўля]], [[Барбароў]], [[Ельск|Ельск (Каралін)]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Цешкаў]], [[Ламачы]], Жары, [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]], [[Ліпаў]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і інш. — з цэлай процьмай прыналежных вёсак), па якой Горваты адпраўлялі сваю прадукцыю (гарэлка, лес, смала, дзёгаць, паташ, скуры, жыта, сала і інш.) на Украіну (да [[Крамянчуг]]а і [[Адэса|Адэсы]]), а таксама гналі дарогамі сваю жывёлу на поўнач у [[Санкт-Пецярбург]] на продаж{{sfn|Раюк|2021|с=27}}{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=49}}. Напрыклад, у нараўлянскім маёнтку ў першай палове XIX ст. меліся дробныя прадпрыемствы і добра развіваліся [[рамяство|рамёствы]]: у вёсцы [[Нараўлянская Гута]] працаваў завод па вырабе шкла, у вёсцы [[Завайць]] меўся значны завод па вырабу паташу, у вёсках [[Смалегаўская Рудня]] і [[Мальцы (Нараўлянскі раён)|Мальцы]] выраблялася [[жалеза]] для мясцовых патрэб, а ў вёсцы [[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]] — значная рудаплавільная мануфактура, вядомая па ўсім [[Палессе|Палессі]]{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=49}}. У маёнтку [[Барбароў]] існавала значная смалакурная вытворчасць, вінакурны завод, фабрыка па вырабу ваўняных тканін, [[аранжарэя]]. У фальварку даўно меліся кузня, млын, крупарушка, жывёльны двор. Грузы сплаўлялі па Прыпяці на Украіну з прыватнай барбароўскай прыстані. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе новы мураваны і велічны палац у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй Горватаў, на [[атык]]у галоўнага фасада якой ляпнінай быў зроблены заўважны надпіс «DIH», а на [[франтон]]е «R. 1850» (абазначалі дату пабудовы 1850 г. і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H)), чым па сутнасці прадэманстраваў і падрэсліў сваё багацце і значнасць. У палацы меліся каштоўная [[мэбля]], багатая [[бібліятэка]] і еўрапейскага значэння прадметы [[мастацтва]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У ходзе [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы (1861) у Расійскай імперыі]] Горваты павінны былі выдзяліць частку сваёй зямлі вызваленым ад [[Прыгоннае права|прыгоннай залежнасці]] [[сяляне|сялянам]]. Таму ў 1876 г. за Горватамі разам у Мінскай губерні мелася 107 249 дзесяцін зямлі{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. Гэта ўсё роўна выводзіла іх у шэраг першаразрадных латыфундыстаў і было падставай таго, што ў другой палове XIX ст. Горваты ўжо знаходзіліся ў сваяцтве з такімі ўплывовымі дваранскімі родамі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскага края]] як [[Валадковічы]], [[Ваньковічы]], [[род Оштарпаў|Оштарпы]], [[род Гечэвічаў|Гечэвічы]], [[род Хамінскіх|Хамінскія]], графы [[род Красіцкіх|Красіцкія]] і графы [[Тышкевічы]]{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. 23 верасня 1847 г. у Мінску [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) быў выбраны дваранамі Мазырскага павета на пасаду [[мазырскія павятовыя маршалкі|мазырскага павятовага маршалка]] на 3 гады і зацвержданы на гэтай пасадзе мінскім губернатарам. Атон Горват нават паспеў падпісацца ў дакументах як «мазырскі павятовы маршалак»{{sfn|Раюк|2021|с=25}}, аднак на тых жа выбарах 27 верасня ён быў выбраны на пасаду [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]], у 1850 г. пераабраны дваранамі яшчэ на 3 гады, займаўшы тую пасаду да 1853 г.{{sfn|Раюк|2021|с=25}} Вялікую ролю ў выбранні Атона Горвата на пасаду мінскага губернскага маршалка мелі яго сваяцкія сувязі — у першую чаргу яго шлюб з Людвікай, дачкой папярэдняга ўплывовага [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] (1823—1847) [[Леў Францавіч Оштарп|Льва Оштарпа]] (1786—1851){{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Губернскія маршалкі [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губерняў]] у канцы XVIII — першай палове ХІХ ст. знаходзіліся ў блізкім сваяцтве паміж сабой і з многімі павятовымі маршалкамі губерні, былі згуртавальнымі асобамі губернскага дваранства, мелі аўтарытэт і з’яўляліся нефармальнай рэгіянальнай элітай, якая складалася звычайна з 7-8 самых уплывовых дваранскіх сямей губерні{{sfn|Раюк|2021|с=26}}{{sfn|Раюк|2020}}{{sfn|Раюк|2008}}. Калі Леў Оштарп кіраваў губернскім дваранствам, Атон Горват заўсёды трымаўся побач са сваім цесцем{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Менавіта ў кадэнцыю [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] (1847—1853) [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Горвата]] (1809—1894) у [[Мінск]]у ў 1852 г. для мясцовых дваран адбылася такая знакавая ў [[гісторыя Беларусі|беларускай гісторыі]] падзея як прэм’ера «[[Сялянка (опера)|Ідыліі]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]]. А даверанай асобай (пленіпатэнтам) Атона Горвата шмат разоў быў [[Люцыян Неслухоўскі]] (1816—1880), які быў вельмі вядомым у Мінску [[адвакат]]ам, пасрэднікам і бацькам беларускага паэта [[Янка Лучына|Яна Неслухоўскага (Янкі Лучыны)]]{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Пасля заўчаснай смерці Людвікі Атон Горват пабраўся шлюбам з сярэднезаможнай дваранкай Міхалінай [[Вайніловічы|Вайніловіч]], якая была маладзей за мужа на 39 год. На думку гісторыка А. Р. Раюка, такі шлюб больш паспрыяў яе брату — [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварду Вайніловічу]] (1847—1928), сярэднезаможнаму маянткоўцу, які хутка набіраў аўтарытэт у Мінскай губерні, быў лідарам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], а ў канцы XIX — пачатку XX ст. увогуле стаў лідарам маянтковых дваран-кансерватараў беларускіх губерняў{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Такім чынам Атон Горват паспрыяў сацыяльнаму ўзвышэнню [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. [[Файл:Palace and park complex in Priluki.JPG|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|Палацава-паркавы комплекс Чапскіх у Прылуках]]. Фота 2012 г.]] Атон Горват атрымаў ад сваёй жонкі Людвікі Оштарп пажыццёвыя правы на маёнтак [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] (пад [[Мінск]]ам), якім раней валодаў маршалак Леў Оштарп. Аднак у 1872 г. граф [[Эмерык Каралевіч Чапскі|Эмерык Чапскі]] (1828—1896) купіў маёнтак Прылукі, дзе перабудаваў [[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|прылуцкі палац]] у псеўдагатычным стылі{{sfn|Раюк|2019}}. Ад Эмерыка Чапскага маёнтак Прылукі атрымаў у спадчыну яго сын граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1861—1930), які стаў апошнім [[мінскія губернскія маршалкі|мінскім губернскім маршалкам]] (1918—1920) у драматычныя для Беларусі часы дзяржаўнага самавызначэння, разам з іншымі дваранамі падтрымаў абвяшчэнне дзяржаўнай незалежнасці Беларусі [[25 сакавіка]] [[1918]] г. і ўзначаліў восенню дэлегацыю (дзе быў і лідар беларускіх [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]] [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]]), каб перадаць у [[Мінск]]у нямецкаму генералу [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыху фон Фалькенгайну]] афіцыйны зварот аб жаданні мясцовых дваран-кансерватараў стварыць уласную канстытуцыйна-манархічную дзяржаву «[[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае]]». Факт валодання палацам і маёнткам [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] трыма мінскімі губернскімі маршалкамі (Оштарпам, Горватам і Чапскім) — прыкметнымі ў [[гісторыя Беларусі|беларускай гісторыі]] асобамі — зрабіў [[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|псеўдагатычны палац у Прылуках]] вельмі сімвалічным, статусным і знакавым месцам для сучаснай беларускай дзяржаўнасці і культуры{{sfn|Раюк|2019}}. У ліку іншых асоб Атон Горват ахвяраваў свае грошы на [[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|будынак гарадскога тэатра ў Мінску]]. Праз пэўны час пасля смерці Атона Горвата яго другая жонка Міхаліна (з-за адсутнасці супольных дзяцей) перадала спадчынныя маёнткі мужа ў Рэчыцкім павеце ([[Ліпаў]], Атолін, [[Прудзішча (Рэчыцкі раён)|Прудзішча]], [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані]] і [[Прасвет (Светлагорскі раён)|Яўтушкавічы]] — разам 16 018 дзесяцін зямлі{{sfn|Раюк|2021|с=27}}) яго законным спадчыннікам — Горватам. [[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930) як адзін са спадчыннікаў узяў тыя землі сабе, а астатнім спадчыннікам-Горватам выплаціў грашыма іх долі, бо хацеў, каб [[Ліпаў]] пазней стаў спадчынай яго сына — [[Станіслаў Станіслававіч Горват|Станіслава Станіслававіча Горвата]] (1895—1939)<ref>[https://www.radzima.org/ru/object/1234.html Усадьба Горваттов. Имение Липово]</ref>. [[Файл:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (1876).jpg|250px|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919) — дачка [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888)]] Дачка [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888) Сафія Аляксандраўна Горват (1839—1919) цікавілася [[Беларускі фальклор|беларускім фальклорам]] і рабіла фальклорныя запісы ў сваім штамбуху (датаваным 1849—1855 гг.), з якога пазней [[Рамуальд Зямкевіч]] перапісаў мелодыю і тэкст беларускамоўнай песні «Ой, у полі жыла» з-пад [[Мазыр]]а{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. У 1860 г. Сафія выйшла замуж за аднаго з самых уплывовых і самых багатых дваран у [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губернях]] — графа [[Юзаф Юзафавіч Тышкевіч|Юзафа Юзафавіча Тышкевіча]] (1835—1891), уласніка маёнткаў [[Лянтварыс|Ландвараў]], [[Крацінга]] і [[Паланга]]. Юзаф і яго брат граф [[Ян Юзафавіч Тышкевіч]] (1831—1892), [[віленскія павятовыя маршалкі|віленскі павятовы маршалак]] (1859—1862), узначалілі патрыятычныя маніфестацыі мясцовых дваран і мяшчан (у тым ліку жанчын) у [[Вільнюс|Вільні]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губернях]] напярэдадні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], з-за чаго Ян Тышкевіч у 1862 г. быў адсунуты расійскай уладай з пасады [[павятовы маршалак|павятовага маршалка]]. Паводле мемуарысткі Яніны Жалтоўскай, Сафія Тышкевіч (1839—1919) значна дапамагала свайму мужу ў вядзенні гаспадаркі: ''«Вясёлая, жыццярадасная, роўнага нораву і вялікай сілы волі, яна праславілася практычнымі талентамі, дзякуючы якім павялічыла такое вялікае Тышкевіцкае багацце. Здавалася б, яна падпарадкоўвалася розным загадам або капрызам мужа, але пераўзыходзіла яго ўпартасцю, і, калі яму стала сумна, працягвала мець зносіны з адвакатамі і аканомамі»''<ref>''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. — s. 31—32.</ref>. Яшчэ ў ходзе падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] у [[Заходні край|заходніх губернях]] Расійскай імперыі былі забаронены дваранскія выбары і на выбарныя дваранскія пасады, у тым ліку павятовых і [[губернскі маршалак|губернскіх маршалкаў]] (прадвадзіцеляў дваранства), з 1863 г. асоб пачалі прызначаць паводле ўказанняў расійскіх улад. [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884), уласнік маёнткаў [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]], быў першым у Рэчыцкім павеце Мінскай губерні нявыбарным павятовым прадвадзіцелем дваранства (маршалкам) у 1863—1872 гг. і апошнім з ліку дваран мясцовага паходжання на гэтай пасадзе. А [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1831)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1831—1879), уласнік маёнтка [[Барбароў]] (Рэчыцкі павет Мінскай губерні) і маёнтка [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] (Радамысльскі павет Кіеўскай губерні), спачатку быў [[кіеўскія губернскія маршалкі|кіеўскім губернскім маршалкам]] па выбару дваран у 1860—1863 гг. У 1862 г. ён узначаліў кіеўскі камітэт [[Белыя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|палітычнай групоўкі «белых]]» і перадаваў грошы камітэта ў цэнтр групоўкі «белых» у [[Парыж]]ы (т.зв. «[[атэль Ламбер]]»), але быў праціўнікам паўстання і ў паўстанні не ўдзельнічаў. У 1863 г. Аляксандр Горват быў прызначаны на тую ж пасаду кіеўскага губернскага маршалка (прадвадзіцеля) рашэннем расійскай улады — па 1866 г. Пры сыходзе з пасады адмовіўся ад прапанаваных яму расійскай уладай адзнак і рэгалій, хоць для выканання абавязкаў маршалка яму прышлося прадаць адзін са сваіх [[фальварак|фальваркаў]]<ref>Horwatt Aleksander (1831—1879) // Polski Słownik Biograficzny. — T. 10. — S. 18.</ref>. Пасля таго Горваты пасад прадвадзіцеляў дваранства (маршалкаў) не займалі, бо расійская ўлада спыніла практыку прызначаць мясцовых дваран-католікаў на такія пасады. Толькі аўтарытэтны [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) быў прызначаны на пасаду дэпутата дваранства (вывадовага дэпутата) Мазырскага павета (1897—1901), а пазней дэпутата дваранства (вывадовага дэпутата) Рэчыцкага павета (1901—1917). Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] расійскі ўрад Палажэннем 10 снежня 1865 года забараніў дваранам-католікам («асобам польскага паходжання») набываць маёнткі ў [[Заходні край|Заходнім краі]] і ўвёў штогадовы кантрыбуцыйны грашовы збор з маёнткаў, якія належалі дваранам-католікам у Заходнім краі. Таму Горваты спынілі куплю маёнткаў, а некаторыя з іх нават прадавалі часткі зямлі ў канцы XIX — пачатку XX ст., аднак усё роўна заставаліся латыфундыстамі. Напрыклад, маёнтак [[Нароўля]], які належаў [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварду Артуравічу Горвату]] (1866—1935), у 1914 г. налічваў 28 тыс. дзесяцін зямлі. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|350px|thumb|Гістарычныя будынкі сучаснай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у [[Нароўля|Нароўлі]] (з чырвонай цэглы), пабудаваныя [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдвардам Горватам]] (1866—1935) у 1913 г. Фота 2017 г.]] Горваты браліся за ўсе камерцыйныя праекты, якія абяцалі добры прыбытак: прадавалі ў вялікіх аб’ёмах [[Драўніна|драўніну]], [[спірт]], [[гарэлка|гарэлку]], прасаванае [[Сена (корм)|сена]] (для патрэб расійскай арміі), жывёлу. А іх галоўныя сядзібы (Нароўля, Галоўчыцы, Барбароў, Хабна) даўно былі мясцовымі эканамічнымі цэнтрамі. У 1887 г. у Нароўлі было ўжо 3 вінакурныя заводы (першы працаваў з 1855 г., другі — з 1861 г.), а ў Галоўчыцах у 1893 г. ужо пачалі будаваць другі — рэктыфікацыйны завод{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=52}}. З 1890-х гг. лесанарыхтоўка і апрацоўка драўніны занялі вядучае месца ў прамысловасці Рэчыцкага павета. У 1909 г. [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935), уласнік маёнтка Галоўчыцы, атрымаў дазвол і адкрыў у маёнтку [[Лінаў]] яшчэ адзін лесапільны завод, а таксама бандарны завод{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}. У маёнтку [[Нароўля]] Эдварда Горвата выраблялі [[гарэлка|гарэлку]], [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]]ы, рыхтавалі [[вяндліна|вяндліну]]{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}; меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. Напрыклад, у 1910 г. Эдвард Горват па запрашэнні Адэскага інтэнданцкага ўпраўлення прымаў чарговы ўдзел у таргах на пастаўку прасаванага сена для Адэскай ваеннай акругі{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}. Яшчэ ў 1902 г. [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903) у сваім нараўлянскім маёнтку ўстанавіў [[тэлефон]]<ref name="elib.bspu.by"/>. У [[1913]] г. на тэрыторыі сваёй [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай сядзібы]] [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў буйную і прыбытковую [[кандытарская фабрыка|кандытарскую фабрыку]], асноўнай прадукцыяй якой сталі [[мармелад]], [[карамель]], [[пасціла]], [[павідла]], [[джэм]] і [[сочыва]], што пастаўлялася ў сталіцы Расійскай імперыі ([[Санкт-Пецярбург]] і [[Масква|Маскву]]), [[Кіеў]] і г.д. Сыравіна (садавіна і гародніна) для [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]] бралася з вялікіх садоў і плантацый нараўлянскага маёнтка Эдварда Горвата. Кацельная фабрыкі працавала на торфе, які дастаўляўся з торфазавода па прыватнай вузкакалейцы (каля 10 км)<ref name="elib.bspu.by"/>. У [[1914]] г. у Расійскай імперыі была зарэгістравана гандлёвая марка «Горват»<ref name="elib.bspu.by"/>. У савецкія часы фабрыка ў [[Нароўля|Нароўлі]] была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам, атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» і займаецца выпускам [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]] дагэтуль, у тым ліку вядомых [[Кароўка (цукеркі)|цукерак «Кароўка»]], [[Зефір (кулінарыя)|зефіру]], [[мармелад]]у і г.д. Як і многія іншыя маянткоўцы, Горваты з’яўляліся членамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] Увядзенне ў 1905 г. у Расійскай імперыі заканадаўчай Дзяржаўнай Думы (ніжняй палаты парламента) і змяненне функцый Дзяржаўнага Савета (верхняй палаты) дазволіла ўласніку маёнткаў [[Ліпаў]] (Мінская губерня) і [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] (Кіеўская губерня), «[[краёўцы|краёўцу]]» [[Станіслаў Аляксандравіч Горват|Станіславу Аляксандравічу Горвату]] (1866—1930) быць абраным у дэпутаты I Дзяржаўнай думы (1906) ад Кіеўскай губерні і стаць членам дэпутацкага «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]», а таксама быць абраным дваранамі на пасаду дэпутата (1910—1913) Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Кіеўскай губерні і займацца вялікай палітыкай у сталіцы імперыі [[Санкт-Пецярбург]]у. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі{{sfn|Rostworowski|2001|S=26}}. У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] пражываў{{sfn|Rostworowski|2001|S=67}} выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца Горватаў]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе{{sfn|Rostworowski|2001|S=20}}. == Нацыяналізацыя зямельнай уласнасці і заняпад магутнасці == [[Файл:Palace in Gorzyczki (73787529).jpg|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|Неарэнесансавы палац Патвароўскіх у Гажычках]], якім валодаў [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдвард Горват]] (1866—1935), а пасля яго дачка Аляксандра Ваньковіч (1895—1943). Фота 1912 г.]] Пасля прыходу ў 1917 г. бальшавікоў да ўлады ў [[Масква|Маскве]] і [[Петраград]]зе, выдання бальшавіцкага [[Дэкрэт аб зямлі|Дэкрэта аб зямлі]] і распальвання грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў 1917—1921 гг., зямельная ўласнасць Горватаў у Мінскай і Кіеўскай губернях апынулася пад пагрозай нацыяналізацыі савецкай уладай без кампенсацыі. Фактычна ў 1920 г. Горваты страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы. Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]] зямельныя валоданні, палацы і прадпрыемствы Горватаў афіцыйна апынуліся на савецкім баку — у складзе тэрыторыі [[БССР]] і [[УССР]], а іх былыя ўласнікі вымушаны былі пераехаць на сталае месца жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенную Польшчу]]. Некаторыя з іх уключыліся ў дзейнасць кансерватыўных арганізацый землеўласнікаў і польскіх палітычных партый. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў сваім маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] (Польшча), які ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921){{sfn|Rostworowski|2001|S=30}}. У 1923 г. ён ажыццявіў рамонт і пэўную перабудову [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавага палаца ў Гажычках]], які (разам з зямельнай уласнасцю) перайшоў па спадчыне да яго дачкі Аляксандры (1895—1943) і яе мужа — сенатара Польшчы [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч|Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1883—1943)<ref name="Pałac w Gorzyczkach">{{Cite web |url=https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=78&t=8873 |title=Pałac w Gorzyczkach |access-date=23 чэрвеня 2022 |archive-date=18 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218175638/https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=78&t=8873 |url-status=dead }}</ref>. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 24 мая 1943 г. у польскім горадзе [[Збыднёў|Збыднёве]] на вяселлі Івона Мержаеўскага з Тэрэзай Ваньковіч (1925—1974) немцамі-[[СС|эсэсаўцамі]] былі забіты бацькі маладой — [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч|Станіслаў Ваньковіч]] (1883—1943) і Аляксандра Ваньковіч (1895—1943) з роду Горватаў, а таксама многа іншых гасцей, у тым ліку [[немцы|немка]] Эльфрыда Горват ([[мачаха]] Аляксандры Эдвардаўны Ваньковіч — другая жонка [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]]){{sfn|Ваньковичи|2012|с=153}}{{sfn|Rostworowski|2001|S=81}}. У цяперашні час будынак [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавага палацу ў Гажычках]] знаходзіцца ў валоданні Сельскагаспадарчай карпарацыі скарбу Польшчы (Korporacja Rolna Skarbu Państwa)<ref name="Pałac w Gorzyczkach"/>. Цяпер нашчадкі Горватаў жывуць у [[Польшча|Польшчы]] і [[ЗША]]. У 2025 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» была апублікавана інфармацыя, што ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расія|Расіі]] пражываюць [[Пазашлюбнае дзіця|пазашлюбныя нашчадкі]] нараўлянскага маянткоўца [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903): Марыяна Назароўская, якая працавала пакаёўкай у [[Нараўлянская сядзіба|нараўлянскім палацы]], нарадзіла ад Артура Горвата дачку Гелену (каля 1869—1914), якая пазней пайшла замуж за селяніна Канстанціна Дзмітрыевіча Філонава (1867—1928) і нарадзіла дзяцей — сына і дзвюх дачок (Фацінію і Анфісу), што жылі ў [[Нароўля|Нароўлі]] і стварылі свае сем'і<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/pamyat-o-predkah-zhivet-dolshe-nas/?ysclid=mgdhxmicg2195580080 Память о предках живет дольше нас]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 20 верасня 2025. — № 38. — С. 10.</ref><ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nezabyvaemye-avtografy-zhizni/ Незабываемые автографы жизни]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 4 кастрычніка 2025. — № 40. — С. 8.</ref><ref>[https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года]</ref>. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Ігнат Тадэвушавіч Горват]] (1764—каля 1823), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, пачынальнік узвышэння роду Горватаў, мазырскі гродскі суддзя (1782—1795), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1795—1801) * [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, рэчыцкі павятовы харунжы (1820—1826) * [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, [[рэчыцкія павятовыя маршалкі|рэчыцкі павятовы маршалак]] (1863—1872) * [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894), буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[мінскія губернскія маршалкі|мінскі губернскі маршалак]] (1847—1853) * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), буйны землеўласнік Расійскай імперыі * [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1831)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1831—1879), буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[кіеўскія губернскія маршалкі|кіеўскі губернскі маршалак]] (1860—1866) * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Маўрыцый Даніэлевіч Горват]] (1838—1903), буйны землеўласнік Расійскай, прадпрымальнік * [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прадпрымальнік * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, «[[краёўцы|краёвец]]», дэпутат I Дзяржаўнай думы ад Кіеўскай губерні (1906) і член дэпутацкага «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]», дэпутат (1910—1913) Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Кіеўскай губерні * [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прадпрымальнік * [[Станіслаў Станіслававіч Горват]] (1895—1939), палкоўнік польскіх войск <gallery perrow="5"> File:Kaciaryna Horwatt (1807-1891) - Hieronim Kieniewicz (1796-1884)-s wife.jpg|thumb|Кацярына [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігнатаўна Горват]] (1807—1891), жонка [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884). Мастак Ядвіга Кеневіч File:Otton Horwatt 1809-1894 - portret - 1850 AD.jpg|thumb|[[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) File:Alaksandar Horvat. Аляксандар Горват (1914).jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918) File:Stanisław Horwatt, poseł Dumy Rosyjskiej.jpg|thumb|[[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930) File:Пётр Ваньковіч (1866-1936) і яго жонка Габрыэла Горват (1868-1955) - уладальнікі Сляпянкі.jpg|thumb|[[Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч]] (1866—1936) і яго жонка Габрыэла Артураўна Ваньковіч (1868—1955) з роду Горватаў, уласнікі маёнтка [[Вялікая Сляпянка]]. Фота раней 1900 г. File:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г. File:Daraševičy, Jadviha Horvat, Hieranim Kianievič. Дарашэвічы, Ядвіга Горват, Геранім Кяневіч (W. Rendel, 14.11.1907).jpg|[[Геранім Кеневіч (1830—1911)]] са сваёй жонкай Ядвігай, дачкой [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888) File:Maria z Horwatow Maciejowa Chlapowska (1846-1906).jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844/1846—1906) — дачка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) </gallery> == Рэзідэнцыі Горватаў == <gallery perrow="5"> File:Lipaŭ, Horvat. Ліпаў, Горват (1901-17).jpg|thumb|Сядзіба Горватаў у маёнтку [[Ліпаў]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Barbaroŭ, Horvat. Барбароў, Горват (1901-17).jpg|thumb|[[Сядзібна-паркавы комплекс Горватаў (Барбароў)|Сядзіба Горватаў у маёнтку Барбароў]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Hałoŭčycy, Horvat. Галоўчыцы, Горват (I. Aŭrucki, 1940).jpg|thumb|Сядзіба Горватаў у маёнтку [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Сядзіба Горватаў у маёнтку Нароўля]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Pryłuki, Čapski, Прылукі, Чапскі (N. Orda, 10.07.1876).jpg|left|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|Палац у псеўдагатычным стылі ў маёнтку Прылукі]]. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 10 ліпеня 1876 г. </gallery> == Антрапалагічныя асаблівасці == Многія прадстаўнікі роду Горватаў вызначаліся [[Мангалоідная раса|мангалоіднымі рысамі]], бо мелі, напэўна, і «татарскія» гены{{sfn|Раюк|2021|с=24}}. Верагодна, Юзэфа Рудніцкая (жонка Ігната Горвата) была прадстаўніцай беларускай шляхты [[Беларускія татары|татарскага паходжання]]. Мемуарыстка [[Яніна Жалтоўская]] на свой густ так апісала знешні выгляд нашчадкаў [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764—к.1826): ''«Не мелі ні расы, ні прыгажосці, акрамя пана харунжага ([[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]], — заўв.), а мелі [[Мангалоідная раса|мангольскі тып]]: выступаючыя скулы, плоскія насы, жоўты колер скуры, шырокія тоўстыя вусны і млявыя сілуэты»''{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Напрыклад, прыкметныя мангалоідныя рысы знешнасці былі ў [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Ігнатавіча Горвата]] (1809—1894), [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандра Аляксандравіча Горвата]] (1860—пасля 1918), [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват|Станіслава Маўрыцавіча Горвата]] (1877—1935), [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), графіні Сафіі Аляксандраўны Тышкевіч (1839—1919) — дачкі [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888). Усё тая ж [[Яніна Жалтоўская]] на свой густ акрэсліла [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват|Станіслава Маўрыцавіча Горвата]] (1877—1935), уласніка [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыц]], нават так: ''«Непаваротлівы, меў [[негроідная раса|негрыцянскі выгляд]] і быў жывым абвяржэннем усялякай мажнасці пароды»''<ref>[https://radzima.org/be/object/1275.html Андрэй Горват. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў у Галоўчыцах]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Атон Ігнатавіч Горват (1809-1894) з Ліпава.jpg|thumb|[[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) File:Аляксандр Аляксандравіч Горват (1859 ) і яго жонка Ядвіга Красіцкая з дачкой Марыяй.jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918) з жонкай Ядвігай і дачкой Марыяй. Фота раней 1917 г. File:Станіслаў Маўрыцавіч Горват 1877–1934 з Галоўчыц.jpg|thumb|[[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935). Фота раней 1917 г. File:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (G. Felici, 1901-17).jpg|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919). Фота пачатку XX ст. File:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (H. Gaudichon, 1908).jpg|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919). Фота пачатку XX ст. </gallery> == Ацэнка дзейнасці == Беларускі гісторык А. Р. Раюк заключыў, што Горваты былі перш за ўсё дбайнымі гаспадарамі, якія ўмелі ствараць эфектыўныя буйныя прыватныя гаспадаркі, і пагадзіўся з меркаваннем мемуарысткі [[Яніна Жалтоўская|Яніны Жалтоўскай]] аб Горватах [[XIX ст.]]: ''«Горваты не мелі нічога агульнага са шляхецкай традыцыяй XVIII стагоддзя і належалі да тыпу новых і ў тагачасным разуменні „сучасных людзей“. Гандлявалі [[гарэлка]]й і [[вол|валамі]], цана гарэлкі цікавіла іх вельмі. Па вопратцы і поглядах яны нагадвалі персанажаў [[Бальзак]]а і розных „несімпатычных“ герояў з рамана [[Юзаф Крашэўскі|Крашэўскага]]. „Les Contes Drolatiques“ былі бліжэй да іх розуму і, магчыма, нораваў, чым „[[Пан Тадэвуш]]“. Адносілі іх, натуральна, да „рэалістаў“. <…> Талент да [[бізнес]]у яны спалучалі з таварыскай ганарыстасцю і разважлівасцю, пазбаўленай палёту. Яны праіснавалі пяць пакаленняў, тэрмін, прызначаны [[сацыялогія|сацыёлагамі]] для [[сям’я|сямей]], якія жывуць у сучасным дастатку, і ў мужчынскай лініі выгаслі даволі хутка пасля знішчэння іх маёнткаў і сядзіб [[бальшавікі|бальшавікамі]]»''{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. == Пісьменнік Андрэй Горват == Звяртаючы ўвагу на сугучнасць прозвішчаў, беларускі пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. у 1983 г.) з юнацкіх гадоў пачаў вывучаць гісторыю [[шляхта|шляхецкага]] роду Горватаў і гісторыю родавых сядзіб, каб даведацца пра патэнцыйныя сваяцкія адносіны. Сам Андрэй Горват паходзіць з прыгонных сялян вёскі [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] ([[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) і лічыць, што яго продкі, паводле ўласных генеалагічных даследаванняў, могуць паходзіць ад [[шляхта|шляхціца]] Кандрата Горвата (сына Гілярыя-Ваўрынца Нікшыча-Горвата)<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |title=«Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку» |access-date=19 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |archive-date=6 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан [[сяляне|сялян]]. [[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|350px|thumb|Будынак былога [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў у Нароўлі]] на беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Фота 2012 г.]] Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у [[Нароўля|Нароўлі]], каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным родзе Горватаў<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічалі [[падлога]] і вокны. [[12 лістапада]] [[2020]] г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|руіны былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць [[Беларусь|беларускай дзяржавы]]. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0 Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0&t=702s Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле]</ref>. == Горват-Бажычка == У Мінскі дваранскі дэпутацкі сход падаваў прашэнне непісьменны Афанасій Іванавіч Горват-Бажычка (руск. ''Горватт-Божичко''), які жыў ва ўрочышчы Праспой-Лес [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] Мінскай губерні, каб яго прылічылі да дваранскага роду Горватаў. Указам Сената Расійскай імперыі ад [[12 жніўня]] [[1896]] г. ён быў не прылічаны да дваранскага роду Горватаў<ref name="ReferenceB"/>. == Архіўны фонд Горватаў == У 1951 годзе архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гады) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 годзе — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. == У мастацтве == Мастак [[Ян Дамель]], які маляваў у Мінску партрэты дваран, чыноўнікаў, святарства і ваенных Мінскай губерні, зрабіў і алейныя выявы [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Ігнатавіча Горвата]] і яго жонкі Людвікі, а таксама і яго брата [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (і яго жонкі Іфігеніі Антонаўны Ратынскай)<ref>''Карповіч, Т. А.'' Культурнае жыццё Мінска… С. 46.</ref><ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся Горваты, у 2001 г. стаў асновай [[герб Нароўлі|сучаснага герба Нароўлі]], якой валодалі Горваты. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) пісьменнік [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] расказвае аб асобах роду Горватаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|House of Horwatt}} * {{h|Ваньковичи|2012|Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.}} * Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. Г. — Мн.: Беларусь, 2016. — 959 с. * ''Карповіч, Т. А.'' Культурнае жыццё Мінска І-й паловы ХІХ стагоддзя / Т. А. Карповіч. — Мінск : Рыфтур, 2007. — 64 с. * ''Кахновіч, В. А.'' [http://pdf.kamunikat.org/17877-1.pdf ТЭНДЭНЦЫІ ГАСПАДАРЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ Ў ПАРЭФОРМЕННЫМ МАЁНТКУ НА ПАЛЕССІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005111953/http://pdf.kamunikat.org/17877-1.pdf |date=5 кастрычніка 2022 }} * Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства, 1793—1917: биографический справочник / сост. Ю. Н. Снапковский; редкол.: В. И. Адамушко [и др.]. — Минск : Беларусь, 2016. — 396 с. * {{h|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.}} * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nezabyvaemye-avtografy-zhizni/ Незабываемые автографы жизни]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 4 кастрычніка 2025. — № 40. — С. 8. * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/pamyat-o-predkah-zhivet-dolshe-nas/?ysclid=mgdhxmicg2195580080 Память о предках живет дольше нас]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 20 верасня 2025. — № 38. — С. 10. * {{h|Раюк|2021|''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28.}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * {{h|Раюк|2020|''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63.}} * {{h|Раюк|2008|''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412.}} * {{h|Раюк|2019|''Раюк, А. Р.'' Роля Оштарпаў і Горватаў у станаўленні прылуцкай сядзібы / А. Р. Раюк // Гістарычна-археалагічны зборнік / Інстытут гісторыі НАН Беларусі; гал. рэд.: А. А. Каваленя. — Вып. 34. — 2019. — С. 101—106.}} * Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с. * Список членов Минского общества сельского хозяйства …. … на 1 декабря 1914 года. — Минск : Тип. Я. А. Гринблата, [1914?]. — 40 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Boniecki, А.'' Herbarz polski. T.VII. — W-wa. 1905. * ''[[Стэфан Кеневіч|Kieniewicz, S.]]'' Dereszewicze. 1863 / S. Kieniewicz. — Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lodź : Ossolineum, 1986. — 192 s. * ''Kowalewska, Z.'' Obrazki mińskie. 1850—1963 / Z. Kowalewska. — Wilno : Józef Zawadzki, 1912. — 128 s. * {{h|Rostworowski|2001|[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|''Rostworowski, А.'']] Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.}} * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Wilczyński, J.K.'' [https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_INFOCOMM4_ROSSICA_1000406734&name=000200_000018_RU_NLR_INFOCOMM4_ROSSICA_1000406734-Herbarz%20starodawnej%20szlachty%20Pod%C5%82ug%20heraldyk%C3%B3w&doc_type=pdf Herbarz starodawnej szlachty podług heraldyków Polskich z dopełnieniem do czasów obecnych]. — Paryż, 1861. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Wojniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Wojniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''Żołtowska, J.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/011b/Zółtowska_J._Inne_czasy,_inni_ludzie.html Inne czasy i inni ludzie] / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. == Спасылкі == * ''[[Андрусь Горват|Горват, А.]]'' [https://www.radzima.org/ru/object/1234.html Усадьба Горваттов. Имение Липово] // Radzima.org * ''[[Андрусь Горват|Горват, А.]]'' [https://radzima.org/be/object/1275.html Палацава-паркавы ансамбль Горватаў. Галоўчыцы] // Radzima.org * [https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ «Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |date=6 снежня 2022 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriyu-semi-gorvatt-nuzhno-sohranit/ Историю семьи Горватт нужно сохранить] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005181444/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriyu-semi-gorvatt-nuzhno-sohranit/ |date=5 кастрычніка 2022 }} * [https://tsdazu.archives.gov.ua/wp-content/uploads/2019/03/Nauk_dovid_aparat/registry%20Belarus.pdf АРХІВНА УКРАЇНІКА В БІЛОРУСІ. Київ. 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518052618/https://tsdazu.archives.gov.ua/wp-content/uploads/2019/03/Nauk_dovid_aparat/registry%20Belarus.pdf |date=18 мая 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горваты| ]] 0hdrnvw69sapk5rlij54qrljch4u6t7 ГК Гомель 0 684610 5149791 5148197 2026-06-02T06:15:33Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5149791 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гомель (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Гомель | выява = ГК Гомель.png | шырыня = 220px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Гомель» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1960 | расфарміраваны = | горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = Аляксандр Падасінаў | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = Сяргей Цыганкоў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 3 месца | сайт = http://www.hc-gomel.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Гомель»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гомель]]. Заснаваны ў [[1960]] годзе. == Назвы == * «Марэна-Універсітэт» (1994—1996) * «Універсітэт» * ГГК * «Гомель» == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (10): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]] , [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992/93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1993/94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1994/95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1995/96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1996/97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1997/98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1998/99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1999/00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2000/01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель|2001/02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2002/03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель|2003/04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2004/05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005/06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006/07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК ГГК Гомель|2007/08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК ГГК Гомель|2008/09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК ГГК Гомель|2009/10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2010/11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК ГГК Гомель|2011/12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2012/13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Гомель|2013/14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Гомель|2014/15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Гомель|2015/16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Гомель|2016/17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Гомель|2017/18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Гомель|2018/19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Гомель|2019/20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Гомель|2020/21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Гомель|2021/22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Гомель|2022/23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Гомель|2023/24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Гомель|2024/25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 5 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Гомель|2025/26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|4-е месца]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Чаброў]] (2002, 2008) * [[Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў|Сяргей Цыганкоў]] (2010—2013 ,2020) <ref>[https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html ГК «Гомель»]</ref> * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (з 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hc-gomel.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175636/http://hc-gomel.by/ |date=22 мая 2022 }} * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2014-15/clubs/16391/HC+Gomel HC Gomel] {{Склад ГК Гомель}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1960 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ГК Гомель| ]] il2nfvmflneaj4hs7snb5p7nsjyvn41 ГК Кронан Гродна 0 684614 5149812 5147922 2026-06-02T08:05:20Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5149812 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Кронан | выява = ГК Кронан Гродна.png | поўная_назва = Гандбольны клуб «Кронан» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Гродна]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = Ігар Сідзько | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 3 месца | сайт = http://gorodnichanka.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''Кронан ''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гродна]]. Заснаваны ў [[2002]] годзе. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (3) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 2007-08|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2008-09|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Кронан Гродна|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Кронан Гродна|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 8 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|першы этап]] || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Кронан Гродна|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 7 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Кронан Гродна|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 5 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Кронан Гродна|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Кронан Гродна|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Кронан Гродна|2016-17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Кронан Гродна|2017-18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Кронан Гродна|2018-19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Кронан Гродна|2019-20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Кронан Гродна|2020-21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Кронан Гродна|2021-22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Кронан Гродна|2022-23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|першы этап]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Кронан Гродна|2023-24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Кронан Гродна|2024-25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|першы этап]] || |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Кронан Гродна|2025-26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|першы этап]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Дзмітрый Валер’евіч Ціхан|Дзмітры Ціхан]] (2010—2013) * [[Ігар Анатолевіч Сідзько|Ігар Сідзько]] (2015—2016) * [[Ігар Анатолевіч Сідзько|Ігар Сідзько]] (?—2023) * Уладзімір Касцючык (2023)<ref>[https://handballfast.com/news/68286-belarus-45-letnii-specialist-vladimir-kostiucik-stal-novym-glavnym-trenerom-kronona Беларусь. 45-летний специалист Владимир Костючик стал новым главным тренером «Кронона»]</ref> * [[Ігар Анатолевіч Сідзько|Ігар Сідзько]] (з 2024) == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [http://gorodnichanka.by/Сайт клуба]{{Недаступная спасылка}} {{Склад ГК Кронан Гродна}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2002 год у Гродне]] [[Катэгорыя:ГК Кронан Гродна| ]] 300vsnbru6rfs914r29mgaibp85l8o3 Валокі (Хойнікі) 0 684882 5149747 5058200 2026-06-01T20:46:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя асобы */ 5149747 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Валокі}} {{НП-Беларусь |статус = |беларуская назва = Валокі |Транслітараваная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =51 |lat_min =53 |lat_sec =12 |lon_dir = E|lon_deg =29 |lon_min =58 |lon_sec =33 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1683 год |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043122 }} '''Вало́кі'''<ref>Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гомельская вобласць: нарматыўны даведнік / Н. А. Багамольнікава і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2006. — 382 с. ISBN 985-458-131-4</ref> ([[Транслітарацыя|трансліт]]. Vałoki) — гістарычная мясцовасць [[Хойнікі|Хойнікаў]], размешчаная ў паўднёвай частцы [[места]]. == Назва == [[Тапонім]] Валокі ўтварыўся ад слова [[валока]]. Так у XVI—XIX стст. называлася адзінка вымярэння плошчы зямельных участкаў роўная 21,36 га. Сяло Хвойнікі, калісьці самае паўночнае ў Брагінскай воласці, было заснаванае на ўскрайку балота, дакуль пушча не даходзіла, таму і асесці атрымалася лягчэй. Але ворыўнай зямлі з цягам часу стала не хапаць. З’явілася патрэба ў асваенні суседняга больш высокага, парослага лесам вострава, дзе ўрэшце і былі намераныя валокі для хвойніцкіх аратых. Потым каля іх пачалі сяліцца людзі, у выніку чаго ўзнікла аднайменная вёска. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === Найбольш ранняя згадка пра вёску Валокі сустрэтая пакуль што ў люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага і [[Жытомірскі павет|Жытомірскага]] паветаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]1683 года. Належала да włości Choynickiej князя [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Яна Шуйскага]]. З яе 32 дымоў выплачваліся 3 злотыя, у другі пабор з 3 дымоў яшчэ 3 злотыя<ref>Архив Юго-Западной России. Ч. VII. T. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 488, 506</ref>. Наступная звестка датаваная 12-м днём лютага 1694 года, калі Себасціян Яроцкі з іншай шляхетнай чэляддзю прыехаў на стрэчанскі кірмаш у [[мястэчка]] Хойнікі дзеля закупкі правіянта на ўтрыманне сваёй харугвы, якая выправілася была пад [[Фастаў|Хвастаў]] супраць казакоў палкоўніка Сямёна Палія, ды спыніўся на ноч у доме ўдавы Казачыхі «''na Wołokach''»{{efn-ua|Удава Казачыха з сынамі згаданая сярод жыхароў Валокаў у інвентары 1698 года. У 1716 і 1721 гадах названы Назар Казачэнка.}}<ref>Архив ЮЗР. Ч. III. Т. II. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 286</ref>. На 1698 год, паводле інвентара добраў Хойнікі, перададзеных у кіраванне пана Зыгмунта Шукшты, у Валоках было 27 двароў, гаспадары васьмі з іх, старэйшыя ўзростам, памерлі, яшчэ трое ўцеклі. Паводле рэвізіі 1716 года, тут налічвалася 28 гаспадарак, адна з іх вызваленая ад павіннасцяў (słoboda). Згодна з інвентаром 1721 года, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад {{падказка|пасэсара|Пасэсар — часовы ўладальнік}} Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў дзедзічнаму ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасцейскаму, у вёсцы Валокі было 28 двароў, адзін з якіх належаў баярыну «na wsłudze», з астатніх жа выбіралася 114 злотых чыншу, даніны мядовай 62 бельцы, а таксама іншае [[дзякла]]. Супольна жыхары адпрацоўвалі паншчыну ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да св. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масцілі, з падводамі ездзілі або грашыма адкупаліся, «быдла рагатага і нерагатага», птушку, як і збожжа ярыннага давалі. Прозвішчы жыхароў — Жаўняк, Лобан, Чэкан, Карась, Лукашэнка, Дрозд, Піліпенка, Бондар, Ліцвінка, Амелька, Кудака, Шмотка, Гусак, Колас, Кукальнік, Казак (Казачыха, Казачэнка) Цярэшчанка<ref>НГАБ у Менску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 122адв.-123, 130, 140</ref>. Паводле тарыфа падымнага падатку [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] 1734 года, Валокі ў складзе Хойніцкай воласці належалі князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 285</ref>. У тарыфе 1754 года вёска не згаданая. Відавочна, яе двары і падаткі з іх былі аб’яднаныя люстратарамі ці паборцамі з мястэчкавымі. Згодна з перапісам яўрэйскага насельніцтва 1765 года, у Валоках жылі 2 плацельшчыкі пагалоўшчыны, якія належалі да Хойніцкага кагала. Перапісы 1778 і 1784 гадоў не засведчылі ніводнага<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Настольле і Хвойнікі на пляне Гэнэральнага межаваньня 1797 г.jpg|thumb|left|Фальварак і вёска Валокі на схематычным плане Рэчыцкага павета 1800 г.]]У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Валокі апынуліся ў межах Чарнігаўскага намесніцтва (губерні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182.</ref>. Згодна з кантрактам, падпісаным 4 красавіка 1794 года, добры Валокі і [[Хойнікі]] дзедзічнай уладальніцы пані Людвікі з Шуйскіх Прозаравай, аддадзеныя ў «арэндную пасэсію» да 2 красавіка 1796 года за суму ў 7 947 польскіх злотых і 29 грошаў ксяндзу Юзафу, сыну Марціна, Корсаку, каноніку інфлянцкаму. Адміністратарам быў яго пляменнік Юзаф, сын Станіслава, Віткоўскі. Вёска Валокі на той час мела 69 двароў з 219 душамі мужчынскага і 202 жаночага пола<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 171—189адв.</ref>. У «Камеральном описании… Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 года, [[фальварак]] і вёска Валокі названыя сярод паселішчаў у складзе Хойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{efn-ua|Так падпісваўся Караль, бо маёнтак быў уласнасцю яго жонкі Людвікі, а каб браць удзел у справах павета і ў Рэчы Паспалітай, і ў Расіі неабходна мець у яго межах зямельныя ўладанні.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 70 — 71</ref>. З шляхецкай рэвізіі 1811 года вынікае, што фальварак Валокі трымаў у пасэсіі пан Трацяк, эканомам быў 26-гадовы Каспер Канаржэўскі, на паслугах — 12-гадовы Ануфрый Крушэўскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 104</ref>. [[Файл:Jezapoŭ-Vałoki. Езапоў-Валокі (1887).jpg|thumb|left|План фальваркаў Езапоў і Валокі, 1887 год.]]Паводле інвентара Хойніцкага маёнтка 1844 года, прыналежнага рэчыцкаму падкамораму Уладзіславу, сыну Караля, Прозару, адным з сямі яго фальваркаў быў Валоцкі. У складзе апошняга — вёскі Валокі, [[Людзвін|Людвінопаль]], [[Гарошкаў (Хойніцкі раён)|Гарошкаў]], мястэчка [[Хойнікі]]<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. А. 33адв. etc.</ref>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засведчана, што 236 жыхароў абодвух полаў з вёскі Валокі былі прыхаджанамі Хойніцкай [[Свята-Пакроўская царква (Хойнікі)|Свята-Пакроўскай царквы]], 78 валоцкіх мужчын і 80 жанчын, якія жылі ў фальварку і ў вёсцы, з'яўляліся парафіянамі Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 666</ref>. У пачатку 1870 года ў Валоках было 218 сялян-уласнікаў, прыпісаных да Валоцкага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 68адв.</ref>, да якога належаў яшчэ і Людвінопаль са сваімі 58 уласнікамі. На 1879 год вёска разам з іншымі 9 паселішчамі належала да прыхода Хойніцкай Пакроўскай царквы<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 140</ref>. [[Файл:Museum in Chojniki.jpg|thumb|[[Сядзібна-паркавы ансамбль Аўраамавых (Хойнікі)|Сядзібны дом А. Аўраамава]] на месцы фальварка Валокі. Сучасная вуліца Карла Маркса, 19]]Паводле плану 1886 года, у мястэчку [[Хойнікі|Хойніках]] існавала Валоцкая вуліца, якая вяла да фальварка і вёскі Валокі<ref name="plan-1886">[[:Файл:Chvojniki. Хвойнікі (1886).jpg|Мястэчка Хойнікі на плане 1886 г.]]</ref>. 2 лістапада 1887 года праўнук абознага Канстанцін, сын Мечыслава, Прозар прадаў абцяжараны даўгамі маёнтак [[Хойнікі]] расійскім купцам з Арлоўскай губерні, карачаўскаму Міхаілу Пятровічу Аўраамаву і трубчэўскаму Гаўрылу Сямёнавічу Курындзіну за 580 000 рублёў серабром<ref>Виноградов Д. Л. Живые прошлого страницы. / Дмитрий Леонидович Виноградов. — Минск: А. Н. Вараксин, 2018. С. 99 — 102</ref>. На 1909 год у вёсцы Валокі 136 двароў, 749 жыхароў, у дзвюх аднайменных сядзібах адпаведна 1 двор, 35 жыхароў і 1 двор, 14 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 30</ref>. У 1912 годзе Андрэй Міхайлавіч Аўраамаў завершыў узвядзенне мураванага палацыка «u wjazdu do Chojnik», як вызначыў яго месцазнаходжанне Анджэй Раствароўскі, унук Аляксандра Аскеркі, якому з-за дажджу ўвосень 1915 года, не даехаўшы да Рудакова, давялося тут заначаваць<ref>Rostworowski A. Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. S. 110.</ref>. А гэта — якраз на месцы першай з названых сядзібаў альбо уласна былога фальварка Валокі. === Найноўшы час === [[Файл:Пасёлак Лянтэрня на карце, складзенай ў 1924-26 гг.jpg|thumb|Вёска Валокі на карце, складзенай у 1924-1926 гадоў.]] 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана была часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Валокі і [[Хойнікі]], аднак, апынуліся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у [[Мазыр|Мазыры]]. Ад 18 мая тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гетмана [[Павел Скарападскі|Паўла Скарападскага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85</ref>. 1 студзеня 1919 года, паводле пастановы І з’езду КП(б) Беларусі, [[Хойнікі]] ўвайшлі ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня Масква адабрала іх разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. 8 снежня 1926 года Валокі з [[Хойнікі|Хойнікамі]] вярнулі [[БССР]]. Тады ж вёска стала цэнтрам сельсавета ў складзе [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]]. З 9 чэрвеня 1927 года Валокі ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Малешаўскі сельсавет|Малешаўскага сельсавета]]. 26 ліпеня 1930 года акруговы падзел быў скасаваны. З 20 лютага 1938 года Валокі з [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёнам]] апынуліся ў межах [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] з цэнтрам у [[Мазыр|Мазыры]], з 8 студзеня 1954 года — у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. 16 красавіка 1959 года [[Валоцкі сельсавет]] скасаваны, тэрыторыя перададзена ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Хойніцкага пасялковага Савета<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. У 1972 годзе вёска Валокі далучаная да места [[Хойнікі]] і названая вуліцай імя Катоўскага<ref>{{Cite web|url=https://yandex.by/maps/33106/khoiniki/geo/1529391734/?ll=29.978762%2C51.883173&z=16|title=Хойники. Улица Котовского}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ганна Васілеўна Аўдзеенка]] (нар. 1927) — беларуская савецкая спявачка. * [[Віктар Нічыпаравіч Дашук]] (нар. 1938) — беларускі кінарэжысёр-дакументаліст. * [[Васіль Рыгоравіч Карась]] (1911—1943) — камандзір партызанскага атрада. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Хойнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]] hxknqwyetqdm1shtb6s6rqh4vzxivha ГК імя Лёвіна Наваполацк 0 684985 5149794 5148199 2026-06-02T06:24:13Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Трэнеры */ 5149794 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = ГК Левіна | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб імя Левіна | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1975 | расфарміраваны = 2016 | горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2014/2015 | месца = 7 | сайт = }} '''«ГК імя Левіна»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Наваполацк]]. Заснаваны ў [[1975]] годзе на базе Полацкага політэхнічнага інстытута (цяпер — [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкі дзяржаўны універсітэт]]). У 2016 годзе клуб спыніў існаванне з-за фінансавых праблем<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |title=Гандбольный клуб им. Левина прекратил существование из-за финансовых проблем |access-date=18 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818125421/https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |archivedate=18 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Назвы == * Палітэхнік (да 1993) * Універсітэт (1993—1999) * Белаўтасэрвіс (2000—2002) * Наваполацк (2003—2006) * Гандбольны клуб імя Левіна (2007—2016) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992-93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1993-94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 1994-95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2001-02|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Наваполацк|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Наваполацк|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2004/2005 ГК Наваполацк|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК Наваполацк|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК Наваполацк|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 14 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|4 месца]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |} == Трэнеры == * [[Сяргей Пятровіч Лёвін|Сяргей Лёвін]] (1994—2007) * Віталь Русак (2011) * [[Васіль Фаменка]] (2015—2016) * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхута|Уладзімір Міхута]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130327230913/http://handball.by/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%A1.%D0%9F.%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html ГК им. С. П. Лёвина]</ref> (2012—2013) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола]* * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ГК імя Лёвіна| ]] tllzq5m53ux6qeqju87d7k1mgl14c3j 5149795 5149794 2026-06-02T06:24:32Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Трэнеры */ 5149795 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = ГК Левіна | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб імя Левіна | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1975 | расфарміраваны = 2016 | горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2014/2015 | месца = 7 | сайт = }} '''«ГК імя Левіна»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Наваполацк]]. Заснаваны ў [[1975]] годзе на базе Полацкага політэхнічнага інстытута (цяпер — [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкі дзяржаўны універсітэт]]). У 2016 годзе клуб спыніў існаванне з-за фінансавых праблем<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |title=Гандбольный клуб им. Левина прекратил существование из-за финансовых проблем |access-date=18 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818125421/https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |archivedate=18 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Назвы == * Палітэхнік (да 1993) * Універсітэт (1993—1999) * Белаўтасэрвіс (2000—2002) * Наваполацк (2003—2006) * Гандбольны клуб імя Левіна (2007—2016) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992-93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1993-94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 1994-95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2001-02|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Наваполацк|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Наваполацк|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2004/2005 ГК Наваполацк|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК Наваполацк|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК Наваполацк|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 14 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|4 месца]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |} == Трэнеры == * [[Сяргей Пятровіч Лёвін|Сяргей Лёвін]] (1994—2007) * Віталь Русак (2011) * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхута|Уладзімір Міхута]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130327230913/http://handball.by/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%A1.%D0%9F.%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html ГК им. С. П. Лёвина]</ref> (2012—2013) * [[Васіль Фаменка]] (2015—2016) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола]* * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ГК імя Лёвіна| ]] l71vdwyywel0jsljodqrv3mwyjbubth Гопнік 0 696487 5149777 5062673 2026-06-02T02:40:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149777 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} '''Гопнік''' (зборн. гоп, гапата; {{lang-ru|гопник}}) — [[жаргон]]нае прыніжальнае<ref name=brit>{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 17 ліпеня 2008| url = http://adelanta.info/news/england12/index2008/07/17/3090.html| archiveurl = | archivedate = | title = Британский исследовательский центр предлагает отказаться от слова "гопник"| format = | work = Англия, Великобритания: энциклопедия, новости, фото. Всё об Англии и про Англию. Аделанта| publisher = | accessdate = 30 жніўня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}}</ref> абазначэнне [[горад|гарадскага]]<ref name=bessonova>{{cite web| author = Елена БЕССОНОВА| url = http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20121028175058/http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archivedate = 28 кастрычніка 2012| title = Не говори «гоп», пока его не перепрыгнешь…| work = Саратовский Расклад| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}}</ref> маладзёна, які належыць да [[СССР|савецкай]] і пост-савецкай субкультуры, блізкай да крымінальнага свету або з крымінальнымі рысамі паводзінаў, і які паходзіць з малазабяспечанай сям’і<ref name=bessonova />. Тэрмін шырока выкарыстоўваецца з канца XX стагоддзя<ref name=bessonova /> ў [[Расія|Расіі]] і іншых краінах колішняга [[СССР]]. == Паходжанне і значэнне == Слова ''гопнік'', як і іншыя шматлікія словы, узніклыя за савецкім часам для пазначэння разнастайных субкультур, з’яўляецца запазычаннем з рускай мовы. Рускі пісьменнік Аляксандр Сідараў (таксама вядомы як ''Фіма Жыганец''), аналізуючы паходжанне рускага паняцця ''гопник'', выкарыстоўвае звесткі рускага даследчыка [[Уладзімір Даль|Уладзіміра Даля]], які ў сваім «Тлумачальным слоўніку жывой вялікарускай мовы» падае слова ''гоп'' са значэннем скачку або ўдару. На думку Аляксандра Сідарава, слова ''гопник'' (альбо ''гопстопник'') пазначае вулічнага рабаўніка<ref name=fima>{{cite web | author = Фима Жиганец| last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 1999| url = http://www.lib.ru/NEWPROZA/SIDOROV_A/fima_zhemchug.txt| archiveurl = | archivedate = | title = Жемчужины босяцкой речи| format = | work = | publisher = Феникс| accessdate = 30 жніўня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}}</ref>. Такое ж акрэсліванне вызначаецца таксама паводле кароткага слоўніку крымінальнага жаргону Юрыя Аляксандрава, дзе пад паняццям ''гопник'' вызначаецца тэрмін «рабаўнік»<ref>{{cite web| author = Александров Ю. К.| url = http://planetaprava.ru/books/list-ocherki-kriminalnoy-subkl.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090610031254/http://planetaprava.ru/books/list-ocherki-kriminalnoy-subkl.html| archivedate = 10 чэрвеня 2009| title = Краткий словарь уголовного жаргона| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = live}}{{ref-ru}}</ref>. Паводле версіі даведкавай службы [[Расія|расійскага]] партала [[Грамота.ру]], слова «гопник» адносіцца да жаргоннай лексікі ў рускай мове і мае на ўвазе «махляра, налётчыка; пагромніка, хулігана»<ref>[https://web.archive.org/web/20091009070703/http://gramota.ru/spravka/hardwords/25_61 ГРАМОТА.РУ — справочно-информационный интернет-портал «Русский язык | Справка | Непростые слова»]</ref>. Як адзначае Аляксандр Сідараў, слова «гопник» у рускай мове таксама выкарыстоўваецца для пазначэння «жабракоў, валацугаў, бамжоў»<ref name=fima />. На яго думку, гэта азначэнне паўстала яшчэ ў дарэвалюцыйныя часы Расіі — у часы існавання гэтак званых ''прыказаў грамадскага нагляду'' ({{lang-ru|«приказы общественного призрения»}}) — губернскіх камітэтаў, у сферы працы якіх знаходзіўся клопат пра «жабракоў, калекаў, хворых, сіротаў і г.д.», якія змяшчаліся ў адмысловых дамох нагляду за рахунак земскіх (то бок, муніцыпальных) сродкаў. У гэтым значэнні рускае ''гопник'' паходзіць ад абрэвіятуры ГОП («Городское общество призора», {{lang-be|«Гарадское таварыства нагляду»}}). З той нагоды, што вылучаных сродкаў не хапала на дапамогу бяздомным асобам і асобам з малым прыбыткам, кліенты дамоў нагляду займаліся бадзяжніцтвам, кленчаннем, дробнымі крадзяжамі. Праз гэта слова «гопник» набыла значэнне «валацугаў, абадранцаў ды жабракоў», яно ў сваю чаргу захавалася і па [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкім перавароце]]. Згодна са звесткамі «Вялікага тлумачальнага слоўніку рускай мовы» пад рэдакцыяй С. Кузняцова, «гопник» — «человек из социальных низов; босяк» ({{lang-be|«чалавек з сацыяльных нізоў; басяк»}})<ref>Большой толковый словарь русского языка / Гл. ред. С. А. Кузнецов.— СПб.: Норинт, 1998</ref>. Тлумачальна-словаўтваральны слоўнік рускай мовы кандыдата [[філалогія|філалагічных]] навук Таццяны Яфрэмавай пад словам «гопник» падае значэнне «опустившийся человек, бродяга»<ref>Ефремова Т. Ф. Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный.— М: Русский язык, 2000.</ref> ({{lang-be|«чалавек, які апусціўся; валацуга»}}). Іншыя версіі выводзяць [[этымалогія|этымалогію]] слова «гопнік» паводле іншых гіпотэзаў (якія таксама грунтуюцца на дзяржаўных установах). Так, у канцы XIX стагоддзя ў памяшканнях сучаснага атэлю «Октябрьская», што размяшчаецца на Лігаўскім праспекце, было арганізавана Дзяржаўнае таварыства нагляду ({{lang-ru|«Государственное общество призора», абрэвіятура — ГОП}}), у якое дастаўлялі безнаглядных дзяцей і падлеткаў, якія займаліся дробнымі крадзяжамі і хуліганствам. Па кастрычніцкім перавароце ў будынку арганізацыі з гэтымі ж мэтамі быў арганізаваны Дзяржаўны інтэрнат [[пралетарыят]]у. Паводле версіі гэтай этымалогіі, колькасць злачынцаў малога ўзросту ў гэтым раёне павялічылася ў некалькі разоў, а ў асяродку гараджан з’явіўся паняцце ''гопники'', якім пазначалі жыхароў таварыства; сама назва ўзнікла ад рускай абрэвіятуры назвы ўстановы. Паўстаў выраз «количество гопников измеряется в лигах» ({{lang-be|«колькасць гопнікаў вымяраецца ў лігах»}}), у асяродку жыхароў [[Петраград]]а (а потым — [[Ленінград]]а) з’явілася завядзёнка пытацца ў малавыхаваных людзей фразаю «Вы что, на Лиговке живёте?» ({{lang-be|«Вы што, на Лігаўцы жывяце?»}})<ref>Н. А. Синдаловский «Книга Перемен. Судьбы петербургской топонимики в городском фольклоре» Издатель: Центрполиграф {{ISBN|978-5-9524-4315-0}} Год: 2009</ref><ref>[http://walkspb.ru/ulpl/ligovskiy_pr.html Лиговский проспект — Прогулки по Петербургу]{{ref-ru}}</ref>. Як адзначае Аляксандр Сідараў, у канцы 1920-х гадоў г. зв. «''босяцкая братия''» словам «гоп» называла начлежкі, а іх насельнікаў — словам ''гопники'', ''гопа''<ref name=fima />. Сідараў засяроджвае ўвагу на сюжэце аповесці Л. Панцялеева і Рыгора Бялых «Рэспубліка ШКІД», у якой настаўніца, жадаючы напалохаць выхаванцаў, прыкрыквае на іх: «Вы ў меня побузите только. Я вам… Гопа канавская!» ({{lang-be|«Вы ў мяне пабузіце адно. Я вам... Гопа канаўская!»}}). Апавядаючы пра вандроўкі аднога з герояў твору, аўтары ўзгадваюць пра гэта з ужываннем слова ''гопничал''<ref name=fima />{{заўвага|Як і іншыя жаргонныя словы, пры засваенні беларускай мовай падлягае толькі даслоўнай транслітарацыі і адаптацыі рускага канчатка дзеяслова ў трэцяй асобе адзіночнага ліку на беларускі ''-аў'', а таму не перакладаецца.}}. Разважаючы наконт паходжання слова, Сідараў таксама звяртае ўвагу на распаўсюджаны выраз ''гоп-компания'', што атаясамліваецца са словам «гопник», і якое мае значэнне «вясёлага зборышча людзей не надта сур’ёзных і надзейных, на якіх лепей не спадзявацца ў надзейнай справе»<ref name=fima />. Таксама звязаны з гэтым словам і тэрмін ''гоп-стоп'', які пазначае вулічны [[рабунак]]. На думку Е. Калугінай, слова «гопник» можа мець значэнне «прымітыўны, малаадукаваны малады чалавек». [[сацыялогія|Сацыёлаг]] Альбіна Гарыфзянава характарызуе гопнікаў як «неадукаваных людзей, культурна адсталых, абсалютна не талерантных»<ref>''Дарья Золотухина.'' [https://web.archive.org/web/20120216200711/http://www.expert.ru/printissues/russian_reporter/2010/43/cennosti_molodezhi/ Комикс новой жизни] // Русский репортёр, № 43 (171), 4 ноября 2010</ref>. Расійскімі сацыёлагамі Уладзімірам Дабраньковым і Альбертам Краўчанкам адзначана, што слова «гопник» з’яўляецца вытворным ад ''гоп'' — жаргоннага слова жабракоў, што ўвабралі ў сябе элементы крымінальнай культуры, і якое пазначала «знаходжанне ў начлежцы»<ref>{{cite web| author = Добреньков В. И., Кравченко А. И.| date = 2000| url = http://lib.socio.msu.ru/l/library?e=d-000-00---001ucheb--00-0-0-0prompt-10---4------0-1l--1-ru-50---20-help---00031-001-1-0windowsZz-1251-10&a=d&c=01ucheb&cl=CL1&d=HASH4750bc6d894df9ec949ed2| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090520073352/http://lib.socio.msu.ru/l/library?e=d-000-00---001ucheb--00-0-0-0prompt-10---4------0-1l--1-ru-50---20-help---00031-001-1-0windowsZz-1251-10&a=d&c=01ucheb&cl=CL1&d=HASH4750bc6d894df9ec949ed2| archivedate = 20 мая 2009| title = Социология: В 3 т. Т. 2: Социальная структура и стратификация.| publisher = М.: ИНФРА-М| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}</ref>. Блізкімі паводле значэння словамі і тэрмінамі з’яўляюцца ''урлы'', «[[хуліганства|хуліганы]]», ''шпана'', ''вулічныя пацаны'', «дваровыя банды», «[[люмпен-пралетарыят|люмпены]]». У іншых мовах, якія не карыстаюцца запазычаннем з рускай мовы альбо маюць свае тэрміны, існуюць свае аналагічныя тэрміны для пазначэння прадстаўнікоў падобных субкультур альбо блізкіх да іх. Напрыклад, [[англійская мова|англійскае]] ''[[chav]]'' (шырока ўжывальнае прыніжальнае [[слэнг]]авае слова, што азначай маладых людзей з нізкім [[сацыяльны статус|сацыяльным статусам]] і якія звычайна носяць «[[брэнд]]авае» [[спорт|спартыўнае]] адзенне<ref name=brit />, што таксама характэрна для гопнікаў), [[літоўская мова|літоўскае]] ''forsai'', [[латышская мова|латышскае]] ''urla'' і г.д. == Характарыстыка == У якасці ўстойлівага выразу, прсутнага ў рускай мове, слова з’явілася ў 1980-з гадах датычна прадстаўнікоў моладзі, для якіх вулічны крадзеж маёмасці, на думку расійскай даследніцы Алены Бяссонавай, ''«часткай іміджу крыміналізаванай супольнасці, спосабам забаваў і падтрымання аўтарытэту»''. Як мяркуе Бяссонава, у 1990-х гадах з’явіліся г.зв. «гопы», для якіх усё характэрнае для жыцця іх «прабацькоў», да якіх аўтар залічвае асоб з крымінальным мінулым, стала ''«свайго кшталту філасофіяй жыцця, светапоглядам, спосабам пазіцыянаваць сябе ў грамадстве»''. Бяссонава адзначае, што «для сучаснага гопа, перадусім, важней напалохаць і прынізіць чалавека, зазнаць над ім сваю ўладу, а потым ужо — просвоіць яго грошы»<ref name=bessonova />. Блізкасць да крымінальнага свету стала прычынай ужывання [[крымінальны жаргон|зладзейскага жаргону]] і [[абсцэнная лексіка|ненарматыўнай лексікі]]. З пункту сацыяльнага гледзішча прадстаўнікі субкультуры звычайна паходзяць з ускраін прамысловых гарадоў. Большасць гопнікаў выйшла з бедных, малазабяспечаных сем’яў<ref name=bessonova />. Імідж і паводзіны тыповага прадстаўніка гэта субкультуры прадстаўляюць сабою пародыю на прадстаўнікоў крымінальнага свету Расіі і іншых краін СНД перыяду 1990-х гадоў. Так, напрыклад, непасрэдна ад прадстаўнікоў крымінальнага свету гопнікі запазычылі звычку ўжытку чорных скураных куртак і спартыўных трыко, а таксама сталі займацца дробнымі крадзяжамі і вымагальніцтвам грошай. Прадстаўнікі субкультуры гопнікаў звычайна характарызуюцца выражанай [[агрэсія]]й супраць членаў грамадства, арыентаваных на заходнія каштоўнасці (звычайна, супраць арыентаваных на заходнюю культуру «нефармалаў»), а таксама пагардлівым стаўленнем да г.зв. ''лахоў'' — усіх прадстаўнікоў грамадства, якія не прытрымліваюцца ''пацанскіх паняццяў'' ({{lang-ru|пацанские понятия}}) — негалосных правілаў паводзінаў, якія склаліся ў крымінальным асяроддзі. Як адзначае Раміль Ханіпаў, ''«Гарадскі цэнтр па прафілактыцы безнагляднасці і нарказалежнасці непаўнагадовых Санкт-Пецярбургу пазначае гопнікаў у якасці „нефармальных аб’яднанняў“ і ўключае іх да раздзелу „агрэсівы“. Дыскусіі інтэрнэт-форумаў кажуць пра ўзровень развіцця гэтых нефармальных аб’яднанняў наступным чынам: „…ад [[Калінінград]]у да [[Уладзівасток]]у гопнікі і за цяперашнім часам з’яўляюцца найраспаўсюджанай формай моладзевых аб’яднанняў“, а ўсе выкарыстоўваныя крыніцы падкрэсліваюць яскрава выражаны крымінальны і групавы характар дадзенай субкультуры: „Пераважна гэта бойкі, рабункі, наезды, якія накіраваныя на здабычу грошай…, алкаголь і цыгарэты“»''<ref name="socident" />. Кіраўнік [[Масква|маскоўскага]] аддзялення расійскай партыі [[ЛДПР]] О. Лаўроў заяўляў, што гопнікі складаюць вызначаную частку выбарчай базы яго партыі<ref name="kp-exile">[http://www.kp.ru/daily/23915.4/68429/ Марк Эймс и Яша Левин. В&nbsp;поисках гопников: Exile устраивает сафари в России] // The Exile, перевод InoPressa.ru, 07 июня 2007</ref>: {{цытата|Мы лічым, што гопнікі — наймагутная ў Расіі палітычная сіла. Людзі з нас смяюцца, называюць нас партыяй маргіналаў: гопнікаў, злодзеяў, валацугаў і п'яніцаў. Але, разумееце, гэта ўсе людзі, чые інтарэсы ніхто больш не прадстаўляе. Мы стварылі нашыя пункты на чыгуначных вакзалах, і за некаторым часам мы мелі мільён членаў. Калі мы высунулі Малышкіна кандыдатам у прэзідэнты на выбарах 2004 года, людзі былі ў шоку. Ну так, ён, вядома, не інтэлектуал, але гопнікі за яго прагаласуюць.}} Доктар сацыялялгічных навук, дырэктар праекту «Новое поколение» фонду «Общественное мнение» Ларыса Паўтава ў 2009 годзе меркавала, што «гапата» — гэта не менш за 25 % ад сучаснай моладзі. Ларыса Паўтава мае на ўвазе пад гэтым тэрмінам маладых людзей, якія не імкнуцца ні да якое мэты і якія знаходзяць сябе ў масе падобных сабе<ref>{{cite web| date = 16 кастрычніка 2009| url = http://www.govoritmoskva.ru/articles.php?id=4144&cat=4| archiveurl = https://web.archive.org/web/20100425154945/http://www.govoritmoskva.ru/articles.php?id=4144&cat=4| archivedate = 25 красавіка 2010| title = Современная молодёжь| work = Говорит Москва| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}}</ref>. У адрозненне ад большасці нефармальных аб’яднанняў моладзі (напрыклад, [[хіпі]], [[панк]]аў, [[ралевікі|ралевікоў]]), гопнікі не надавалі астатняму насельніцтву будзь-якіх назваў і не вылучалі сябе ў асобную групу адносна ўсяго насельніцтва<ref name="novayagazeta">''Павел Каныгин.'' [http://www.novayagazeta.ru/society/40276.html Гопники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130901221133/http://www.novayagazeta.ru/society/40276.html |date=1 верасня 2013 }} // Новая Газета, № 33, 12 Мая 2008 г.</ref>, з чаго вынікае, што яны ніколі не ўсведамлялі сябе як [[субкультура|субкультуру]]. У большасці моладзевых субкультур характэрнае адмоўнае стаўленне да гопнікаў, якое даходзіць нават да крайняга [[антаганізм]]у. Даследніца Алена Бяссонава адзначае, што напачатку [[перабудова|перабудовы]] гопнікі былі адзінымі з моладзевага асяроддзя, хто не цікавіўся ніякаю музыкай<ref name=bessonova />. Пазней прадстаўнікі субкультуры былі схільныя да блатное музыкі, рускага шансону (у прыватнасці, творчасці [[Міхаіл Круг|Міхаіла Круга]], гурту «Бутырка»). Таксама шматлікія прадстаўнікі аддаюць перавагу ''папсе'' (поп-музыцы) і ''пацанскаму'' [[рэп]]у. == Стэрэатыпныя ўяўленні пра гопнікаў == {{Абсцэнная лексіка|секцыя}} Рознымі аўтарамі адзначаецца шэраг стэрэатыпаў датычна гопнікаў, якія распаўсюджаныя ў грамадстве і вядомыя ў ім як асноўныя і характэрныя асаблівасці дадзенай субкультуры. Напрыклад: * Большую частку вольнага часу бавяць на вуліцы або ў падваротнях, пад’ездах<ref name="socident">Ханипов Р. [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Гопники» — значение понятия, и элементы репрезентации субкультуры «гопников» в России] // [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Social Identities in Transforming Societies»]</ref>, іншымі ўлюбёнымі месцамі, дзе прадстаўнікі гэтай субкультуры бавяць час, ёсць паркі, скверы, старыя гарадскія двары, прыпынкі транспарту, гаражы, дворыкі ля дзіцячых садкоў, цёмныя дворыкі. * Не азначаюць сябе тэрмінам ''гопнікі'', не ўсведамляюць сваёй прыналежнасці да субкультуры гопнікаў, а таксама не ўсведамляюць свае групоўкі як субкультуры навогул. Замест гэтага называюць сябе ''пацаны'', ''рэальныя пацаны'', ''чёткие пацаны'' і г.д. * Маюць звычку сядзення на кукішках (''на корта́х'', ''на карташах'', ''на крабе''), звычка паходзіць з месцаў зняволення<ref name="socident" /> альбо атаясамліваецца з імі. * Гопнікі звычайна прытрымліваюцца развязнай хады і разам з гэтым агрэсіўнага стаўлення да мінакоў: пільны погляд (непрымальны для незнаёмай асобы), няветлівыя звароты, рэзка правакацыйныя фразы, што задаюцца з мэтай атрымаць нагоду на развязанне канфліктнай сітуацыі (прыкладам, ''«Ты чё такой дерзкий?»'', ''«Чё смотришь?!»'', ''«Ты кто такой по жизни?»'', ''«Ты с какого района?»'' і г.д.)<ref name="socident" />. * Пры камунікацыі з іншымі прадстаўнікамі грамадства выкарыстоўваюць фразы, каб распачаць вымагальніцтва грошай і іншых каштоўнасцей (напрыклад, ''«Слышь, мелочи не найдётся?»'', ''«Попрыгай!»'' (каб вызначыць наяўнасць у ахвяры дробных, металёвых грошай)). * Ужыванне насення [[сланечнік]]а (''семки'', ''сэмки'', ''семачки''), пры гэтым сланечнікавая шалупіна, якая ўтвараецца ў працэсе спажывання насення, сплёўваюцца на асфальт або падлогу<ref name="socident" />. * Для прадстаўнікоў субкультуры гопнікаў з’яўляецца характэрнай з’ява [[гамафобія|гамафобіі]], што, у прыватнасці, выражаецца ўжыткам словаў «пидор», «гомосек», «петух» датычна нават тых, хто не з’яўляецца геем, а, напрыклад, выкарыстоўвае ў адзенні стыль унісекс, не адпавядае ўсталяваным у асяродку гопнікаў канонам знешняга выгляду, паводзінаў і г.д. * У маўленні гопнікі часцяком карыстаюцца [[словы-паразіты|словамі-паразітамі]], напрыклад, «короче», «типа» и «слышь» («сышишь», «сышь»), «бля», «ёпт» («ёпта»). * Трыманне цыгарэты за вухам<ref name=bessonova />. * У вулічных канфліктах могуць ужываць біты, кастэты, іншую халодную зброю, пнеўматычную зброю, а таксама іншыя падручныя сродкі. * Адзначаецца характэрнае [[адзенне]] і [[абутак]]: спартыўнае адзенне і абутак (у прыватнасці, [[красоўкі]], трэніровачныя порткі, алімпійка (майстарка), часам з капюшонам<ref name=bessonova />), куртка са «скуры», у асобных выпадках абутак (туфлі, часта астраносыя) нацягваюцца пад спартыўны касцюм. У руках круцяць запальнічкі, пацеркі-«балтухі», часам вырабленыя ў месцах пазбаўлення волі. На галаве носіцца кепка (у прыватнасці, папулярная «качачка»), бейсболка або васьміклінка; падчас зімы — спартыўная шапка-«підарка» (іншая назва — «гандонка»). * Прычоска пад «паўбокс» або «вожыкам», часцей за ўсё — вельмі каротка альбо ўвогуле «пад ноль». Папулярныя пярсцёнкі-пячаткі, залатыя ланцужкі, пацеркі. * Некаторая частка насельніцтва паставіла «таўро» на спартыўнай вопратцы — на іх думку, часцей за ўсё гопнікі носяць курткі Adidas, а таксама некаторую іншую прадукцыю гэта маркі. У 1990-х гадах серад гопнікаў былі папулярныя падробкі вядомых марак адзення з надпісамі, якія былі знешне падобныя на лагатып арыгіналу: ''«Nice»'' (замест «[[Nike]]»), ''«Abibas»'' (замест «[[Adidas]]»), ''«Reebak»'' (замест «[[Reebok]]»). Падробкі такога кшталту набылі папулярнасць праз свой танны кошт і вялікую даступнасць, чым у арыгінала. * Гопнікі часта вельмі цікавяцца баявымі відамі [[спорт]]у: [[бокс]]ам, [[каратэ]], рукапашны бой і г.д., пры гэтым мала хто з іх сур’ёзна займаецца спортам. Звычайна гопнікам стае ведаў некалькіх прыёмаў, каб мець перавагу ў бойцы з непадрыхтаваным чалавекам. Разам з гэтым яны асуджальна ставяцца да «мірных» вулічных відаў спорту — скейтбордынгу, брэйк-дансу, апошні від спорту выклікае ў гопнікаў асаблівую непрыязнасць з прычыны сваёй прыналежнасці да субкультуры [[хіп-хоп (субкультура)|хіп-хопу]]. == Ужыванне слова ў палітычных мэтах == На думку некаторых публіцыстаў, грамадскіх дзеячаў і назіральнікаў, з канца першай дэкады XXI стагоддзя ў [[СМІ]], выступах расійскіх журналістаў, пісьменнікаў, апазіцыйных палітыкаў стала гучаць, як лічаць аўтары меркавання, ідэалагічнае клішэ «ликующая гопота» ({{lang-be|«гапата, што моцна ўзрадаваная»}}). На думку аўтараў, пры дапамозе гэтага эпітэту яны характарызавалі ўдзельнікаў разнастайных моладзевых масавых арганізацый, што падтрымліваюць палітычны курс уладаў Расіі. Упершыню яно, на думку аўтараў меркавання, з’явілася 29 студзеня 2008 года ў газеце «Коммерсант» у артыкуле пра расійскі рух «Наши»<ref name="chu">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=846635 «Наши» стали чужими] Коммерсант, № 12(3829), 27 января 2008</ref>. 2 лютага гэтага ж года расійскі пісьменнік, тэле- і радыёвядучы Віктар Шэндэровіч у сваёй аўтарскай радыёпраграме «Плавленый сырок», у іранічным сэнсе выкарыстоўвае новы эпітэт<ref>''Виктор Шендерович.'' [http://www.shender.ru/syrok/?date=20080202 Плавленый сырок] // www.shender.ru</ref>: {{цытата|Актывісты «Greenpeace» сур'ёзна ўсхваляваныя сітуацыяю ў расійскай глыбінцы, — інфармуе чытачоў часопіс «Хомячки на марше». Прыручаныя, але выкінутыя колішнімі гаспадарамі на вуліцу гэтак званыя «[[Наши]]» крочаць цяпер лясамі ды ўскраінамі гарадоў, збіваюцца ў зграі і ладзяць шумныя мітынгі на ўзлессях. Адлоў брадзячай гапаты і наступныя спробы навучыць іх чытанню, пісьмовасці і карыснай працы вынікаў пакуль не прынеслі}} Пазней словаспалучэнне актыўна выкарыстоўвалася праз [[СМІ]], палітыкамі і блогерамі. Прычым, калі першапачаткова яно ўжывалася толькі ў негатыўным сэнсе датычна руху «Наши», то затым стала ўжывацца шырэй. 19 верасня 2009 года ў артыкуле калюмніста Паўла Свяцянкова пад выразам «ликующая гопота» мелася на ўвазе «рэакцыйная сіла, што стаіць на шляху перавароту»<ref>''Святенкова П.'' [http://www.apn.ru/publications/article21960.htm Аура Медведева. Биоагроэкополис] // www.apn.ru</ref>. Гэтага ж года, 10 красавіка, у часопісе «Русский Обозреватель» упершыню з’явіўся матэрыял з выкарыстаннем трывалага выразу, што не датычыцца да палітычных дзеячаў Расіі. У гэтым матэрыяле яго аўтар, Ягор Халмагораў, распавядаў пра масавыя беспарадкі ў [[Кішынёў|Кішынёве]], сам матэрыял меў загаловак «За что ликующая гопота умучила светофорчик?»<ref>''Егор Холмогоров.'' [http://www.rus-obr.ru/day-comment/2510 За что ликующая гопота умучила светофорчик?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090416011925/http://www.rus-obr.ru/day-comment/2510 |date=16 красавіка 2009 }} //www.rus-obr.ru</ref> ({{lang-be|«Завошта ўзрадаваная гапата закатавала светлафорчык?»}}). 10 кастрычніка 2009 года ў шэрагу рэгіянальных парталаў Расіі з’явілася інфармацыя, прысвечаная канфлікту рэдакцыі калінінградскага інфармацыйнага сайту з колішнім кіраўніком мясцовага аддзялення моладзевага руху «Идущие вместе» і ўдзельнікам форуму «Селигер 2009» Канстанцінам Мінічам, якая мела загаловак «Контроль над „Калининград. Ru“ пытается получить „ликующая гопота“»<ref>[http://www.angrapa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=705&Itemid=44 Контроль над «Калининград. Ru» пытается получить «ликующая гопота»] // www.angrapa.ru</ref><ref>[http://kaliningrad.net/news/news_16601.html Контроль над «Калининград. Ru» захватила «ликующая гопота»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508222458/http://kaliningrad.net/news/news_16601.html |date=8 мая 2013 }} // kaliningrad.net</ref> ({{lang-be|«Кантроль над „Калининград. Ru“ спрабуе атрымаць „узрадаваная гапата“»}}). Ва [[Украіна|Украіне]] палітычнае клішэ выкарыстоўвалася апанентамі кандыдата ў прэзідэнты [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] падчас перадвыбарчай кампаніі канца 2009 года, так яны звалі прыхільнікаў [[Партыя Рэгіёнаў|Партыі Рэгіёнаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20091017062417/http://www.ua-today.com/modules/myarticles/article_storyid_26104.html Ликующая региональная гопота радостно обсосала прокол Тимошенко с Иваном Франко] // www.ua-today.com</ref>. == Адлюстраванне ў масавай культуры == === Фільмаграфія === * «Мяне завуць Арлекіна» ({{lang-ru|«Меня зовут Арлекино»}}, 1988 год) * «Адысея» ({{lang-ru|«Одиссея»}}, 1989 год) * «Хлопцы са сталі» ({{lang-ru|«Парни из стали»}}, 2004 год) * «Даеш моладзь!» ({{lang-ru|«Даёшь молодёжь!»}}, 2004 год) * «Бумер. Фільм другі» ({{lang-ru|«Бумер. Фильм второй»}}, 2006 год) * «Рэкетыр» ({{lang-ru|«Рэкетир»}}, 2007 год) * «Чужая» ({{lang-ru|«Чужая»}}, 2010 год) * «Рэальныя хлопцы» ({{lang-ru|«Реальные пацаны»}}, 2010 год) * «Гоп-стоп» ({{lang-ru|«Гоп-стоп»}}, 2010 год) * Дакументальны фільм з цыкла «[[Следствие вели…]]» пад назвай «Прага да смерці» ({{lang-ru|«Жажда смерти»}}), прысвечаны байцу, які забіваў хуліганаў і гопнікаў. === Літаратура === * «Гопнікі» ({{lang-ru|«Гопники»}}) — кніга (аповесць і 6 расказаў) беларускага пісьменніка Уладзіміра Казлова. === Музыка === Тэматыцы субкультуры гопнікаў і яе прадстаўнікам прысвечана шмат музычных твораў. Адна з першых згадак гопнікаў адзначаная ў песні савецкага эстраднага артыста і спеавака Леаніда Уцёсава «Гоп со смыком» з яго рэпертуару 1929—1933 гадоў. Таксама шырокую вядомасць набыла песня «Гопники» савецкага рок-музыканта Майка Навуменкі і гурту «Зоопарк» (1984). Серад песень, якія так ці іначай закранаюць гэту тэматыку, таксама адзначаюцца (у дужках — назва гурту або выканаўца): * «Гоп-стоп» («Сектор газа») * «Гопник» («Бен Ганн») * «Долой Гопоту» («Бригадный подряд») * «Реппер Гоня и гопник Личинка» («Красная Плесень») * «Местные» («Сектор газа») * «Блюз бродячих собак» («Секрет») * «Раскачаем этот мир» («Ария») * «Быдло» («CG Bros») * «Пацаны» («Chiliбомберс») * «Иди в отмах» («Lumen») * «Гопники» («АзЪ») * «Дети Сатаны» («Bad Balance») * «Разбуди зверя» («Виконт») * «Гопники» («Разные люди») * «Бум!» («ТТ-34») * «Финки» («ЯйцЫ Фаберже») * «Районы-кварталы» (гэты ж гурт) * «Псы с городских окраин» («Чайф»); пры гэтым назва песні нярэдка выкарыстоўваецца ў якасці пазначэння моладзевай вулічнай злачыннасці<ref>Напрыклад: Петелин Г. [https://web.archive.org/web/20081205023301/http://www.ruscourier.ru/archive/2404 Псы городских окраин: на Россию накатила новая волна молодёжной преступности] // Русский курьер.</ref> * «Палюбила гапара» («[[Разбітае сэрца пацана]]»). Амерыканскі музыкант Дэвід Браўн прысвяціў новы альбом «Teenage Summer Days» гурту Brazzaville расійскім гопнікам<ref>[http://www.infox.ru/afisha/music/2009/11/20/brazzaville.phtml «Brazzaville заступится за гопников»]</ref>. У жанры г.зв. ''блатной песні'' гопнікі і іхная дзейнасць апісваецца станоўча. Сярод такіх песень вылучаюцца «Гоп-стоп» (вядомая ў выкананні савецкага і расійскага аўтара-выканаўца і спевака [[Аляксандр Разенбаўм|Аляксандра Разенбаўм]]а) і «Гоп со смыком» (вядомая ў выкананні савецкага і расійскага музыкі і спевака [[Андрэй Макарэвіч|Андрэя Макарэвіч]]а і савецкага і расійскага саксафаніста і джазмена Аляксея Казлова). У 2000-х гадах з’явіліся артысты і калектывы, уся творчасць якіх прысвечаная парадаванню тыповых рысаў гопнікаў і іх хуліганскіх паводзінаў у стылі г.зв. ''пацанскага рэпу'': гурты «Гопота», «Gopnik» (Украіна), «Чорные GUN Доны», «a.b.i.b.a.s», «ОПГ», «Бешеные псы», «АК-47», выканаўца Рэпер Сява і гоп-панк калектыў «Холодный Дом»<ref>[https://web.archive.org/web/20100524115936/http://rock.sumy.ua/xd/ Команда: «Холодный дом»]</ref>. У кліпе спевакоў Патапа і Насці Каменскіх «У нас на раЁне» у пачатку і ў канцы выступаюць рэзідэнты «Comedy Club UA», што гуляюць ролю гопнікаў, у 2009 годзе на ўкраінскім міжнародным музычным тэлеканале М1 буднямі а 17 гадзіне выходзіла праграма «На РаЁне», вядучымі якой былі тыя самыя гопнікі з кліпу «У нас на раЁне». У 2011 годзе радыё «Рэкорд» (Record Radio) выпусціла зборнік «ГопFM Pump», які змяшчаў музыку пераважна расійскіх музыкантаў у стылі пампін-хаўз. Зборнік заснаваны на музыцы з тэматычнай вечарыны «ГопFM»<ref>[http://www.radiorecord.ru/gopfm/ Сайт проекта ГопFM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110805151314/http://www.radiorecord.ru/gopfm/ |date=5 жніўня 2011 }}</ref>. Таксама рускую назву «Гопота» мае расійскі музычны гурт з горада [[Санкт-Пецярбург]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Фима Жиганец.'' [http://www.lib.ru/NEWPROZA/SIDOROV_A/fima_zhemchug.txt Жемчужины босяцкой речи.] — Ростов-на-Дону: Феникс, 1999 * ''Козлов В.'' Гопники. — М.: Ad Marginem, 2002. — 288 стр. — {{ISBN|5-93321-041-2}} * ''Александр Шерман''. [http://rwcdax.here.ru/gopnik.htm «В челюсть!» Исследование природы гопника и сопряжённых явлений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090210023326/http://rwcdax.here.ru/gopnik.htm |date=10 лютага 2009 }} * ''Ханипов Р. А.'' [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ «Гопники» — значение понятия, и элементы репрезентации субкультуры «гопников» в России] // [https://web.archive.org/web/20081205014203/http://identities.org.ru/ Social Identities in Transforming Societies] * ''Александр Паршиков.'' [http://www.molodoi-gazeta.ru/article-4361.html Гопники — тоже субкультура?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130316031303/http://www.molodoi-gazeta.ru/article-4361.html |date=16 сакавіка 2013 }} // www.molodoi-gazeta.ru * ''Владимир Богомяков.'' [http://www.bg.ru/article/7432/ Не говори гоп. Субкультура, растворившаяся в толпе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130826161957/http://bg.ru/ |date=26 жніўня 2013 }} // [http://www.bg.ru Большой город], № 7 (204), 2008 * ''Марк Эймс, Яша Левин.'' [http://www.exile.ru/articles/detail.php?ARTICLE_ID=8589&IBLOCK_ID=35&phrase_id=21613 Meet The Gopniks: An Exile Safari] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102181649/http://www.exile.ru/articles/detail.php?ARTICLE_ID=8589&IBLOCK_ID=35&phrase_id=21613 |date=2 лістапада 2012 }} // www.exile.ru * ''Дмитрий Чегин.'' [http://www.rus-obr.ru/cult/2199 Теория происхождения и эволюции «гопников»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090913091618/http://www.rus-obr.ru/cult/2199 |date=13 верасня 2009 }} // www.rus-obr.ru * ''Марк Эймс, Яша Левин.'' [http://kp.ru/daily/23915.4/68429/ Куда ты делся, русский гопник?] // kp.ru == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://lurkmore.to/Гопник| archiveurl = | archivedate = | title = Гопник — Lurkmore| format = | work = Lurkmore| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013| language = | postscript = Артыкул пра з'яву гопнікаў у рускамоўнай інтэрнэт-энцыклапедыі інтэрнэт-мемаў і субкультур Lurkmore}}{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * {{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://lurkmore.to/ГСР| archiveurl = | archivedate = | title = ГСР — Lurkmore| format = | work = Lurkmore| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013| language = | postscript = Артыкул пра слэнг сбкультуры гопнікаў у рускамоўнай інтэрнэт-энцыклапедыі мемаў і субкультур Lurkmore}}{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://urlas.ru/| archiveurl = | archivedate = | title = Гопники, быдло, пацаны - URLAS.RU| format = | work = Гопники, быдло, пацаны - URLAS.RU| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 7 чэрвеня 2007| url = http://www.newsru.com/russia/07jun2007/gopniki.html&country=Russia| archiveurl = | archivedate = | title = Exile рассказывает о вымирающей субкультуре гопников| format = | work = Новости NEWSru.com| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 17 ліпеня 2008| url = http://adelanta.info/news/england12/index2008/07/17/3090.html| archiveurl = | archivedate = | title = Британский исследовательский центр предлагает отказаться от слова "гопник"| format = | work = Англия, Великобритания: энциклопедия, новости, фото. Всё об Англии и про Англию. Аделанта| publisher = | accessdate = 30 жніўня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web| author = Елена БЕССОНОВА| url = http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20121028175058/http://www.rasklad.ru/articles/1307.html| archivedate = 28 кастрычніка 2012| title = Не говори «гоп», пока его не перепрыгнешь…| work = Саратовский Расклад| accessdate = 30 жніўня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 26 снежня 2012| url = http://gtmarket.ru/laboratory/expertize/2007/1542| archiveurl = | archivedate = | title = Российская гоп-культура — перспективный сегмент для маркетологов| format = | work = Центр гуманитарных технологий. Гуманитарные технологии и развитие человека. Экспертно-аналитический портал| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web| author = Елена Омельченко| date = 23 мая 2006| url = http://www.polit.ru/article/2006/05/23/gopniki/| archiveurl = https://web.archive.org/web/20140724144112/http://polit.ru/article/2006/05/23/gopniki/| archivedate = 24 ліпеня 2014| title = Ритуальные битвы на&nbsp;российских молодежных сценах начала века, или Как гопники вытесняют неформалов| work = ПОЛИТ.РУ| accessdate = 1 верасня 2013| url-status = dead}}{{ref-ru}} * {{cite web | author = Петерс Янис| last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 1 верасня 2008| url = http://newtimes.ru/articles/detail/3664/| archiveurl = | archivedate = | title = Гопники идут| format = | work = The New Times| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 11 снежня 2007| url = http://info.sibnet.ru/?id=86423| archiveurl = | archivedate = | title = «Мы подошли из-за ўгла…»| format = | work = Новости Сибири: Новосибирск Кемерово Красноярск Омск Барнаул Иркутск Томск - Sibnet| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://gopniki.net/| archiveurl = | archivedate = | title = Виртуальный музей гопников - сайт о гопниках, пацанах, гопники фото, видео — Виртуальный музей гопников| format = | work = Виртуальный музей гопников - сайт о гопниках, пацанах, гопники фото, видео — Виртуальный музей гопников| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-ru}} * {{cite web | author = Тетяна Хома| last = | first = | authorlink = | coauthors = Олександр Хома| date = 2001| url = http://www.ji.lviv.ua/n24texts/homa.htm| archiveurl = | archivedate = | title = Гоп? Стоп! або про життя-буття одного соцугруповання…| format = | work = Ji Magazine| publisher = | accessdate = 1 верасня 2013 | language = | postscript = }}{{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Субкультуры]] [[Катэгорыя:Крымінальныя субкультуры]] [[Катэгорыя:Сацыяльныя групы]] [[Катэгорыя:Стэрэатыпы]] [[Катэгорыя:Прыніжальныя назвы людзей]] [[Катэгорыя:Савецкая культура]] lqqi20266pcicvxov3ko6gd03c5snso Аляксандр Маркавіч Фельдман 0 706177 5149619 5040091 2026-06-01T15:16:07Z Culamar 102133 5149619 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фельдман}} {{Асоба}} '''Аляксандр Маркавіч Фельдман''' (нар. {{ДН|14|2|1937}}, г. {{МН|Сімферопаль||}}, [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крымская АССР]]) — беларускі настаўнік-метадыст. Народны настаўнік Рэспублікі Беларусь (2026). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і музыканта-флейтыста. У два гады пераехаў з бацькамі ў [[Чалябінск]], дзе перажыў вайну, а ў 1944 годзе — у горад [[Каўроў]] (сёння —адміністрацыйны цэнтр аднайменнага раёна Уладзімірскай вобласці Расіі). У Каўрове фарміравалася трупа [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларускай ССР]], куды быў запрошаны і яго бацька. У лістападзе 1944 г. сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Вучыўся ў мінскіх школах № 24 (сёння — дзяржаўная ўстанова адукацыі «[[Гімназія № 24 (Мінск)|Гімназія № 24 г. Мінска]]») і № 42, дзе яму выкладаў фізіку настаўнік нобелеўскага лаўрэата па фізіцы [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Жарэса Алфёрава]] Я. Б. Мельцэрзон. Паралельна навучаўся музыцы па класе скрыпкі спачатку ў музычнай школе, а потым — у сярэдняй спецыяльнай музычнай школе пры [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі імя А. В. Луначарскага]] Скончыў матэматычны факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] . Пасля заканчэння інстытута працаваў у розных школах Беларусі. З 1968 г. выкладчык матэматыкі ў [[Сярэдняя школа № 19 (Мінск)|сярэдняй школе № 19 імя Янкі Купалы]] г. Мінска. == Навуковая і педагагічная дзейнасць == Артыкулы А. Фельдмана друкаваліся ў саюзным часопісе «[[Математика в школе]]», беларускіх перыядычных выданнях: часопісах «[[Матэматыка (часопіс)|Матэматыка]]» і «[[Минская школа сегодня]]», «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеце]]». З’яўляецца стваральнікам «метаду прамавугольнага тэтраэдра», які ўжываецца пры рашэнні стэрэаметрычных задач (сфармуляваны і аформлены ў 1986 годзе, афіцыйна апублікаваны ў навукова-метадычным часопісе Міністэрства асветы СССР «Математика в школе» у 1988 годзе). == Кнігі, артыкулы == * Фельдман, А. М. [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001368057 Математики в школе много не бывает: из опыта преподования некоторых тем учебной програмы по математике] / А. М. Фельдман. — Минск : Народная асвета, 2017. — 143 с. * Фельдман, А. М. Элементы комбинаторики. Бином Ньютона : [урок математики, 10-й класс) / А. М. Фельдман // [https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=1269177&position=27 Настаўніцкая газета. — 2016. — 19 сак. — С. 20—21]. * Фельдман, А. М. От задачи к задаче : теорема Менелая : [в помощь учителю] / А. М. Фельдман // [https://issuu.com/aiv.by/docs/matem_6 Матэматыка. — 2018. — № 6. — С. 46—54] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220418060026/https://issuu.com/aiv.by/docs/matem_6 |date=18 красавіка 2022 }}. * Фельдман, А. М. От задачи к задаче: вращение плоских фигур : [в помощь учителю] / А. М. Фельдман // [https://aiv.by/arhiv-zhurnalov/matematyka-/matematyka%20-6/ Матэматыка. — 2019. — № 6. — С. 57—62] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210620072735/https://aiv.by/arhiv-zhurnalov/matematyka-/matematyka%20-6/ |date=20 чэрвеня 2021 }}. * Фельдман, А. М. Про ОДЗ и не только : (о логике решения уравнений в школьном курсе алгебры) / А. М. Фельдман // [https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=1831756&position=15 Матэматыка. — 2022. — № 1. — С. 55—60]. == Узнагароды і званні == * 1999 — дэлегат I з’езда настаўнікаў Беларусі; * 2001 — званне «[[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]»; * 2004 — кваліфікацыйная катэгорыя «настаўнік-метадыст» Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь; * 2006 — дэлегат [[Усебеларускі народны сход|III Усебеларускага народнага сходу]] * двойчы — «[[:ru:Соросовский учитель|Сорасаўскі настаўнік]]»; * 2026 — званне «[[Народны настаўнік Беларусі]]»<ref>[https://blr.belta.by/president/view/bolsh-za-60-pradstaunikou-roznyh-sfer-udastoeny-dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-belarusi-157496-2026/ Амаль 60 прадстаўнікоў розных сфер удастоены дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта Беларусі]</ref>; == Літаратура == * Фельдман Александр Маркович // Учителя-методисты столицы: теория и практика професионального роста : банк данных (2015—2019 гг.) / сост. : Б. В. Пальчевский [и др.]; науч. ред. Т. И. Мороз. — Минск: МГИРО, 2021. — С. 122—125. * Александр Фельдман: «Математика — это системообразующий предмет!» : [беседа с учителем математики средней школы № 19 г.] / беседовал Александр Каменчуков // [https://issuu.com/aiv.by/docs/____________________________________680449f94dde9e Минская школа сегодня. — 2016. — № 11. — С. 8—11] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220418060023/https://issuu.com/aiv.by/docs/____________________________________680449f94dde9e |date=18 красавіка 2022 }}. * Матэматыкі многа не бывае : [гутарка з настаўнікам матэматыкі мінскай сярэдняй школы № 19 Аляксандрам Маркавічам Фельдманам] / гутарыла Вольга Дубоўская // [https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=1358310&position=9 Настаўніцкая газета. — 2017. — 18 лют. — С. 8]. * Александр Фельдман: «В год столетнего юбилея школы я продолжу педагогическую деятельность» : [беседа с учителем математики средней школы № 19 г.] / беседовал Алесь Громыко // [https://issuu.com/aiv.by/docs/__________________________08_2017_0 Минская школа сегодня. — 2017. — № 8. — С. 52—53]. == Спасылкі == * [http://academy.edu.by/files/teapo/teachtab.php?teachers_id=254 Фельдман Александр Маркович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303110709/http://academy.edu.by/files/teapo/teachtab.php?teachers_id=254 |date=3 сакавіка 2022 }}. Банк дадзенных настаўнікаў кваліфікацыйнай катэгоріі «настаўнік-метадыст» * [https://www.sb.by/articles/vek-zhivi-vek-uchi.html Старейший в стране учитель математики Александр Фельдман — о царице наук, талантливых учениках и любимой цифре] * [https://minsknews.by/stareyshiy-uchitel-matematiki-belarusi-tri-chasa-na-ves-test-nedostatochno/ Старейший учитель математики Беларуси: «Три часа на весь тест недостаточно»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250222085656/https://minsknews.by/stareyshiy-uchitel-matematiki-belarusi-tri-chasa-na-ves-test-nedostatochno/ |date=22 лютага 2025 }} * [https://minsknews.by/legendarnyiy-uchitel-aleksandr-feldman-planiruyu-prorabotat-do-99-let/ Легендарный учитель Александр Фельдман: «Планирую проработать до 99 лет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250222085521/https://minsknews.by/legendarnyiy-uchitel-aleksandr-feldman-planiruyu-prorabotat-do-99-let/ |date=22 лютага 2025 }} * [http://www.ctv.by/uspehi-moih-uchenikov-eto-moi-uspehi-zasluzhennyy-uchitel-matematiki-belarusi-o-rabote-i-kak «Успехи моих учеников — это мои успехи». Заслуженный учитель математики Беларуси — о своей работе и как заслужить любовь своих учеников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204023704/http://www.ctv.by/uspehi-moih-uchenikov-eto-moi-uspehi-zasluzhennyy-uchitel-matematiki-belarusi-o-rabote-i-kak |date=4 снежня 2020 }} {{DEFAULTSORT:Фельдман Аляксандр Маркавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] {{Вонкавыя спасылкі}} rey7zu8bs45efsqr41m4dcgi6mq3w1p 5149620 5149619 2026-06-01T15:16:53Z Culamar 102133 5149620 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фельдман}} {{Асоба}} '''Аляксандр Маркавіч Фельдман''' (нар. {{ДН|14|2|1937}}, г. {{МН|Сімферопаль||}}, [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крымская АССР]]) — беларускі настаўнік-метадыст. Народны настаўнік Рэспублікі Беларусь (2026). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і музыканта-флейтыста. У два гады пераехаў з бацькамі ў [[Чалябінск]], дзе перажыў вайну, а ў 1944 годзе — у горад [[Каўроў]] (сёння —адміністрацыйны цэнтр аднайменнага раёна Уладзімірскай вобласці Расіі). У Каўрове фарміравалася трупа [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларускай ССР]], куды быў запрошаны і яго бацька. У лістападзе 1944 г. сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Вучыўся ў мінскіх школах № 24 (сёння — дзяржаўная ўстанова адукацыі «[[Гімназія № 24 (Мінск)|Гімназія № 24 г. Мінска]]») і № 42, дзе яму выкладаў фізіку настаўнік нобелеўскага лаўрэата па фізіцы [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Жарэса Алфёрава]] Я. Б. Мельцэрзон. Паралельна навучаўся музыцы па класе скрыпкі спачатку ў музычнай школе, а потым — у сярэдняй спецыяльнай музычнай школе пры [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі імя А. В. Луначарскага]] Скончыў матэматычны факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] . Пасля заканчэння інстытута працаваў у розных школах Беларусі. З 1968 г. выкладчык матэматыкі ў [[Сярэдняя школа № 19 (Мінск)|сярэдняй школе № 19 імя Янкі Купалы]] г. Мінска. == Навуковая і педагагічная дзейнасць == Артыкулы А. Фельдмана друкаваліся ў саюзным часопісе «[[Математика в школе]]», беларускіх перыядычных выданнях: часопісах «[[Матэматыка (часопіс)|Матэматыка]]» і «[[Минская школа сегодня]]», «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеце]]». З’яўляецца стваральнікам «метаду прамавугольнага тэтраэдра», які ўжываецца пры рашэнні стэрэаметрычных задач (сфармуляваны і аформлены ў 1986 годзе, афіцыйна апублікаваны ў навукова-метадычным часопісе Міністэрства асветы СССР «Математика в школе» у 1988 годзе). == Кнігі, артыкулы == * Фельдман, А. М. [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001368057 Математики в школе много не бывает: из опыта преподования некоторых тем учебной програмы по математике] / А. М. Фельдман. — Минск : Народная асвета, 2017. — 143 с. * Фельдман, А. М. Элементы комбинаторики. Бином Ньютона : [урок математики, 10-й класс) / А. М. Фельдман // [https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=1269177&position=27 Настаўніцкая газета. — 2016. — 19 сак. — С. 20—21]. * Фельдман, А. М. От задачи к задаче : теорема Менелая : [в помощь учителю] / А. М. Фельдман // [https://issuu.com/aiv.by/docs/matem_6 Матэматыка. — 2018. — № 6. — С. 46—54] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220418060026/https://issuu.com/aiv.by/docs/matem_6 |date=18 красавіка 2022 }}. * Фельдман, А. М. От задачи к задаче: вращение плоских фигур : [в помощь учителю] / А. М. Фельдман // [https://aiv.by/arhiv-zhurnalov/matematyka-/matematyka%20-6/ Матэматыка. — 2019. — № 6. — С. 57—62] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210620072735/https://aiv.by/arhiv-zhurnalov/matematyka-/matematyka%20-6/ |date=20 чэрвеня 2021 }}. * Фельдман, А. М. Про ОДЗ и не только : (о логике решения уравнений в школьном курсе алгебры) / А. М. Фельдман // [https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=1831756&position=15 Матэматыка. — 2022. — № 1. — С. 55—60]. == Узнагароды і званні == * 1999 — дэлегат I з’езда настаўнікаў Беларусі; * 2001 — званне «[[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]»; * 2004 — кваліфікацыйная катэгорыя «настаўнік-метадыст» Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь; * 2006 — дэлегат [[Усебеларускі народны сход|III Усебеларускага народнага сходу]] * двойчы — «[[:ru:Соросовский учитель|Сорасаўскі настаўнік]]»; * 2026 — званне «[[Народны настаўнік Беларусі]]»<ref>[https://blr.belta.by/president/view/bolsh-za-60-pradstaunikou-roznyh-sfer-udastoeny-dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-belarusi-157496-2026/ Амаль 60 прадстаўнікоў розных сфер удастоены дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта Беларусі]</ref>; == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фельдман Александр Маркович // Учителя-методисты столицы: теория и практика професионального роста : банк данных (2015—2019 гг.) / сост. : Б. В. Пальчевский [и др.]; науч. ред. Т. И. Мороз. — Минск: МГИРО, 2021. — С. 122—125. * Александр Фельдман: «Математика — это системообразующий предмет!» : [беседа с учителем математики средней школы № 19 г.] / беседовал Александр Каменчуков // [https://issuu.com/aiv.by/docs/____________________________________680449f94dde9e Минская школа сегодня. — 2016. — № 11. — С. 8—11] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220418060023/https://issuu.com/aiv.by/docs/____________________________________680449f94dde9e |date=18 красавіка 2022 }}. * Матэматыкі многа не бывае : [гутарка з настаўнікам матэматыкі мінскай сярэдняй школы № 19 Аляксандрам Маркавічам Фельдманам] / гутарыла Вольга Дубоўская // [https://natbookcat.org.by/isgbi/marcview.do?id=1358310&position=9 Настаўніцкая газета. — 2017. — 18 лют. — С. 8]. * Александр Фельдман: «В год столетнего юбилея школы я продолжу педагогическую деятельность» : [беседа с учителем математики средней школы № 19 г.] / беседовал Алесь Громыко // [https://issuu.com/aiv.by/docs/__________________________08_2017_0 Минская школа сегодня. — 2017. — № 8. — С. 52—53]. == Спасылкі == * [http://academy.edu.by/files/teapo/teachtab.php?teachers_id=254 Фельдман Александр Маркович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303110709/http://academy.edu.by/files/teapo/teachtab.php?teachers_id=254 |date=3 сакавіка 2022 }}. Банк дадзенных настаўнікаў кваліфікацыйнай катэгоріі «настаўнік-метадыст» * [https://www.sb.by/articles/vek-zhivi-vek-uchi.html Старейший в стране учитель математики Александр Фельдман — о царице наук, талантливых учениках и любимой цифре] * [https://minsknews.by/stareyshiy-uchitel-matematiki-belarusi-tri-chasa-na-ves-test-nedostatochno/ Старейший учитель математики Беларуси: «Три часа на весь тест недостаточно»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250222085656/https://minsknews.by/stareyshiy-uchitel-matematiki-belarusi-tri-chasa-na-ves-test-nedostatochno/ |date=22 лютага 2025 }} * [https://minsknews.by/legendarnyiy-uchitel-aleksandr-feldman-planiruyu-prorabotat-do-99-let/ Легендарный учитель Александр Фельдман: «Планирую проработать до 99 лет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250222085521/https://minsknews.by/legendarnyiy-uchitel-aleksandr-feldman-planiruyu-prorabotat-do-99-let/ |date=22 лютага 2025 }} * [http://www.ctv.by/uspehi-moih-uchenikov-eto-moi-uspehi-zasluzhennyy-uchitel-matematiki-belarusi-o-rabote-i-kak «Успехи моих учеников — это мои успехи». Заслуженный учитель математики Беларуси — о своей работе и как заслужить любовь своих учеников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201204023704/http://www.ctv.by/uspehi-moih-uchenikov-eto-moi-uspehi-zasluzhennyy-uchitel-matematiki-belarusi-o-rabote-i-kak |date=4 снежня 2020 }} {{DEFAULTSORT:Фельдман Аляксандр Маркавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] {{Вонкавыя спасылкі}} 6dmgk993te2ec8mqibrx82hmmh8dghd Герб Камянецкага раёна 0 706570 5149674 4107646 2026-06-01T17:25:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149674 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Камянецкага раёна |выява = |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Камянецкага раёна''' — чаканы геральдычны сімвал [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. == Гісторыя == У 2004 годзе з [[Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] пад старшынствам [[А. В. Праляскоўскі|А. В. Праляскоўскага]] прыйшла прапанова распрацаваць эскіз і зацвердзіць герб і [[сцяг Камянецкага раёна]]. Старшыня Камянецкага раённага Савета дэпутатаў [[Ніна Данілаўна Стасюк]] адказна паставілася да гэтай прапановы, быў абвешчаны конкурс сярод школ раёна на найлепшы варыянт герба і сцяга. З усіх прац былі адабраны эскізы за аўтарствам Святланы Анатолеўны Постнікавай, на той момант мастачкі раённага цэнтра дзіцячай творчасці. Герб уяўляў сабой шчыт [[Чырвоны колер у геральдыцы|чырвонага колеру]], аблямаваны [[Залаты колер|залатой]] паласой, верхняя частка ў форме контуру [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]], на [[Чырвоны колер у геральдыцы|чырвоным]] фоне шчыта сіметрычна размешчаны [[Дубовае лісце|дубовыя галіны]] [[залаты колер|залатога колеру]] (сімвал багацця і прыгажосці прыроды, мінуўшчыны, светлай будучыні), галіны перавязаны стужкай [[Блакітны колер у геральдыцы|блакітнага колеру]], якая сімвалізуе раку [[Лясная (рака)|Лясная]], правы і левы яе прытокі<ref name="kamenets">[https://kamenets.by/gerb-kamenca-i-kameneckogo-rajona/ Герб Каменца и Каменецкого района]. 02.12.2019</ref>. Геральдычны савет эскізы забракаваў і прапанаваў іх дапрацаваць, звярнуўшыся па дапамогу да спецыялістаў<ref name="kamenets"/>. У першай палове 2022 года на разгляд у Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь накіраваны новы варыянт герба, распрацаваны [[Марына Міхайлаўна Ялінская|Марынай Міхайлаўнай Ялінскай]] і мастаком [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктарам Аляксандравічам Ляхарам]]<ref name="kamenec">{{Cite web |url=http://www.kamenec.by/razrabotany-novye-flag-i-gerb-kamenec/ |title=РАЗРАБОТАНЫ ФЛАГ И ГЕРБ КАМЕНЕЦКОГО РАЙОНА |access-date=23 красавіка 2022 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427041551/http://www.kamenec.by/razrabotany-novye-flag-i-gerb-kamenec/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Камянецкі раён]] [[Катэгорыя:Гербы раёнаў Беларусі|Камянецкі раён]] siieel17v523mhayqjcur0isilszhca Гродзенскія павятовыя маршалкі 0 709259 5149802 5115224 2026-06-02T07:32:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149802 wikitext text/x-wiki Спіс [[Павятовы маршалак|маршалкаў дваранства]] [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]]. {| class="wikitable" |+ !Выява !Імя !Чын ці званне !Дата пачатку !Дата заканчэння |- | |[[Тадэвуш Александровіч]]<ref name="Bair">Tamara Bairašauskaitė. Lietuvos bajoru̧ savivalda XIX a. pirmojoje pusėje. — Vilnius — 2003 — ISBN 9986-780-55-1</ref> | |? |1801 |- | |[[Людвік Каралевіч Панцаржынскі]] |калежскі дарадца |1801<ref name="Bair"/> |1809 |- |[[Файл:Francišak Ksavery Drucki-Lubiecki. Францішак Ксавэры Друцкі-Любецкі (M. Gomier-Prévot, 1825).jpg|100px|няма]] |князь [[Францішак Ксаверый Друцкі-Любецкі]] |сапраўдны стацкі дарадца |1809 |1815 |- | |[[Станіслаў Гоўвальт]] | |1815 |1818 |- | colspan="3" |''Вакансія'' |1818 |1821 |- | |князь [[Канстанцін Святаполк-Чацвярцінскі]] | |1821 |1825 |- | |[[Караль Баржэцкі]] | |1825 |1837 |- | |[[Францішак Пуслоўскі]] |надворны дарадца |1837 |1848 |- | |[[Раман Ляхніцкі]] |паручнік гвардыі |1848 |1862 |- |[[Файл:Aleksandr Drucki-Lubecki 1827-1908 - foto 1861 AD.jpg|100px|няма]] |князь [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі|Аляксандр Друцкі-Любецкі]] | |1862 |1863 |- | colspan="3" |''Вакансія'' |1863 |1866 |- | |[[Антоні Левандоўскі]] |генерал-маёр |1866 |1874 |- | |[[Аляксандр Жаўтухін]] |стацкі дарадца, камер-юнкер |1874 |1877 |- | colspan="3" |''Вакансія'' |1877 |1878 |- |[[Файл:Włodzimierz Virion.png|100px|няма]] |[[Уладзімір Вірыён]] |надворны дарадца |1878 |1883 |- | |[[Густаў-Эміль Вэстберг]] |сапраўдны стацкі дарадца |1883 |1885 |- | |[[Аляксандр Русаў]] |генерал-маёр |1885 |1897 |- | |[[Юрый Елчанінаў]] |генерал-лейтэнант |1897 |1898 |- | |[[Мікалай Кошалеў]] |калежскі сакратар |1898 |1901 |- |[[Файл:Alexey A. Oznobishin.jpeg|136x136пкс]] |[[Аляксей Азнабішын]] |калежскі дарадца, камер-юнкер |1901 |1905 |- | |[[Мікалай Невяровіч]] |надворны дарадца, шамбелян |1905 |1906 |- | |[[Аляксандр Іванавіч Ушакоў]] |калежскі асэсар |1906 |1915 |} == Літаратура == * [[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскан губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001 [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі гродзенскія]] 877jrh575yhl4sdtytaky5899y5lnfd Катастрофа Ан-32 у Кіншасе 0 710678 5149607 4579010 2026-06-01T14:46:00Z DBatura 73587 5149607 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Назва = Катастрофа Ан-32 у Кіншасе |Дата = [[8 студзеня]] [[1996]] |Час = 11:40 |Характар = выкатыванне за межы УПП |Прычына = перагруз самалёта, памылкі экіпажа |Месца = [[File:Flag of Zaire (1971–1997).svg|22px]] [[Н’дало (аэрапорт)]], [[Кіншаса]], [[Заір]] |Пункт вылету = [[File:Flag of Zaire (1971–1997).svg|22px]] [[Н’дало (аэрапорт)]], [[Кіншаса]], [[Заір]] |Пункт прызначэння = [[File:Flag of Zaire (1971–1997).svg|22px]] [[Кахемба (аэрапорт)]], [[Заір]] |Загінулыя = 298 (1 у самалёце + 297 на зямлі) |Параненыя = 258 (5 у самалёце + 253 на зямлі) |Выява паветранага судна = Antonov An-32B, Moscow Airways AN1115966.jpg |Назва выявы паветранага судна = Пацярпелы самалёт за 1 год і 6 месяцаў да катастрофы. |Мадэль = [[Ан-32]] |Авіякампанія ={{Сцяг|Расія}} [[Moscow Airways298]] |Бартавы нумер = RA-26222 |Дата выпуска = [[9 лютага]] [[1990]] |Пасажыры = 0 |Экіпаж = 6 |Выжыла = 5 |nocat=1 }} '''Катастрофа Ан-32 у Кіншасе''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[8 студзеня]] [[1996]] года. Расійскі грузавы самалёт [[Ан-32|Ан-32Б]] авіякампаніі «[[Moscow Airways|Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)]]» здзяйсняў унутраны рэйс па маршруце [[Кіншаса]]—[[Кахемба]], але пры разбегу па ўзлётнай паласе [[Н’дало (аэрапорт)|аэрапорта Кіншасы]] не змог падняцца ў паветра, выкаціўся за яе межы і ўрэзаўся ў рынак, які быў размешчаны зусім побач з УПП (фактычна ў цэнтры горада). У катастрофе загінулі 298 чалавек — 1 член экіпажа самалёта і 297 чалавек на зямлі (у іншых крыніцах — 237 чалавек на зямлі)<ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19960108-0|title=ASN Aircraft accident Antonov An-32B RA-26222 Kinshasa-N'Dolo Airport (NLO)|author=Harro Ranter|website=aviation-safety.net|access-date=2022-01-31}}</ref>; яшчэ 253 чалавека на зямлі атрымалі раненні рознай ступені. На [[2026]] гэтая авіякатастрофа застаецца самай буйной па колькасці загінулых на зямлі (не лічачы [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў 11 верасня 2001 года]])<ref>{{cite web|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CFR-2012-title49-vol7/pdf/CFR-2012-title49-vol7-subtitleB-chapVIII.pdf|title=Code of Federal Regulations (Title 49-Transportation)|lang=en|accessdate=2013-11-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ntsb.gov/aviationquery/brief.aspx?ev_id=20020123X00103&key=1|title=DCA01MA060 |publisher=NTSB|lang=en|accessdate=2013-11-08}}</ref>. == Самалёт == Ан-32Б (рэгістрацыйны нумар RA-26222, серыйны 23-01) быў выпушчаны [[Серыйны завод «Антонаў»|Кіеўскім дзяржаўным авіяцыйным заводам «Авіянт»]] 9 лютага 1990 года. Эксплуатаваўся авіякампаніямі «МПП» («Ленінец НВА»; у 1990 годзе) і «[[Аэраліт (авіякампанія)|Аэраліт]]» (у 1993 годзе). 18 лістапада 1994 года быў перададзены авіякампаніі «[[Moscow Airways|Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)]]». Абсталяваны двума турбавінтавымі рухавікамі [[АІ-20]] вытворчасці [[Прагрэс (канструктарскае бюро)|ЗМКБ «Прагрэс» імя А. Г. Іўчанка]]<ref>[https://russianplanes.net/reginfo/26556 RA-26222 — russianplanes.net — Карточка борта]</ref>. == Храналогія падзей == Ранняй раніцай 8 студзеня 1996 года цалкам запраўлены Ан-32Б борт RA-26222 павінен быў выканаць унутраны грузавы рэйс — дастаўка харчовых тавараў — з Кіншасы ў Кахембу. Самалёт выконваў палёты па дамове лізінгу з заірскай авіякампаніяй [[African Air]]. Экіпаж складаўся з [[камандзір паветранага судна|камандзіра]] Мікалая Казарына, [[другі пілот|другога пілота]] Андрэя Гуськова, [[Штурман (авіяцыя)|штурмана]] Андрэя Какавіхіна і [[бортінжынер|бортмеханіка]] Андрэя Бяляева. Таксама ў склад экіпажа ўваходзілі зменны штурман Сяргей Гладкіх (грамадзянін [[Украіна|Украіны]]) і грамадзянін Заіра, які суправаджаў рэйс. У 11:40 WAT Ан-32Б пачаў разбег па [[Узлётна-пасадачная паласа|ўзлётнай паласе]] аэрапорта Н’дало. УПП была сухая. Закрылкі самалёта былі выпушчаны на 25°. На 28-й секундзе ад пачатку разбегу, пры хуткасці 130 км/г, руль вышыні быў адхілены да 20° і заставаўся ў такім становішчы да катастрофы. На 32-й секундзе кут тангажу павялічыўся на 3,5°, але лайнер працягнуў разбег у трохкропкавым становішчы, некалькі разгрузіўшы пярэдняе кола насавой стойкі шасі. На 39-й секундзе хуткасць дасягнула 194 км/г, што адпавядала хуткасці ўздыму насавой стойкі шасі пры заяўленай узлётнай масе самалёта (26 тон). На 42-й секундзе хуткасць дасягнула хуткасці адрыву 204 км/г, але адрыву стойкі не адбылося і самалёт працягнуў рух усімі шасі па УПП. На 47-й секундзе пілоты паспрабавалі перапыніць узлёт уборкай рудаў, а праз 3 секунды здыманнем паветраных вінтоў з упору. Дзеянні экіпажа па спыненні ўзлёту не прадухілілі выкатывання самалёта за межы УПП і аэрапорта, сляды тармажэння на УПП адсутнічалі, [[Рэверс (авіяцыя)|рэверс]] абодвух рухавікоў быў задзейнічаны экіпажам занадта позна. На вялікай хуткасці лайнер выкаціўся за межы УПП, стукнуўся аб бруствер дрэнажнай бетоннай канавы, выехаў на тэрыторыю рынку, прамчаўся па гандлёвых шэрагах каля 240 метраў і загарэўся ад сутыкнення з рынкавымі пабудовамі. Відавочцы катастрофы сцвярджалі, што пры спробе здзейсніць узлёт у самалёта не паднялася насавая частка. У выніку катастрофы загінуў 1 член экіпажа (бортмеханік), астатнія 5 членаў экіпажа атрымалі раненні і эвакуіраваліся з палаючага самалёта. [[Суд Лінча|Расправы]] раз’юшанага натоўпу над экіпажам удалося пазбегнуць дзякуючы дзеянням паліцыі. Таксама ў катастрофе загінулі 297 чалавек на зямлі (пераважна жанчыны і дзеці), яшчэ 253 атрымалі раненні. Пацярпелыя былі дастаўлены ў бальніцы Кіншасы, якія неўзабаве апынуліся перапоўненымі. Целы загінулых апынуліся настолькі знявечаны, што ўдалося ідэнтыфікаваць асобы толькі 66 чалавек. Неапазнаныя ахвяры былі пахаваны ў брацкай магіле. ==Расследаванне == Ан-32Б, які разбіўся, належаў авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі», заснаванай у 1993 годзе пасля таго, як матчына прадпрыемства «[[Шарамеццева|Шарамеццева-2]]» распалася на некалькі юрыдычна незалежных падраздзяленняў. Праз некаторы час кампаніі аб’ядналіся, аднак прадпрыемства «Маскоўскія паветраныя лініі» здолела захаваць незалежнасць, паспеўшы да таго часу акцыянавацца. Палёты лайнераў авіякампаніі выконваліся са значнымі парушэннямі, што прывяло да забароны дзейнасці авіякампаніі 4 студзеня 1996 года камісіяй Маскоўскага рэгіянальнага ўпраўлення паветраным транспартам па прычыне няякаснага тэхабслугоўвання самалётаў, але пры гэтым авіякампанія незаконна працягвала сваю дзейнасць аж да катастрофы ў Кіншасе. 26 лютага 1996 года Маскоўская транспартная пракуратура ўзбудзіла крымінальную справу па артыкуле 85 КК РСФСР (''«Парушэнне правілаў бяспекі руху і эксплуатацыі транспарту»''). Прадстаўнікі авіякампаніі заявілі, што на момант катастрофы самалёт быў тэхнічна спраўны. 10 студзеня 1996 года з мэтай расследавання прычын катастрофы ў Кіншасу адправіліся спецыялісты [[Міждзяржаўны авіяцыйны камітэт|Міждзяржаўнага авіяцыйнага камітэта (МАК)]] і ДВТ Міністэрства транспарту Расіі. Дакладныя прычыны і абставіны катастрофы высветліць не ўдалося, паколькі ўлады Заіра не далі неабходнай інфармацыі аб здарэнні прадстаўнікам следчай камісіі. Нягледзячы на тое, што самалёт быў украінскай вытворчасці, улады Заіра адправілі бартавы магнітафон МС-61 і [[бартавы самапісец|параметрычны самапісец]] для расшыфроўкі ў [[Канада|Канаду]]. === Вынікі расследавання === # Адсутнасць кантролю з боку членаў экіпажа за загрузкай і цэнтроўкай самалёта. # У экіпажа скончыліся тэрміны праверкі тэхнікі пілатавання. # Кантракт на дзейнасць авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі» ў Заіры быў перапынены 29 снежня 1995 года. # Пасведчанне эксплуатанта «Маскоўскія паветраныя лініі» было прыпынена, і ўсе экіпажы пра гэта ведалі. Прычынай катастрофы з’явілася выкананне палёту з узлётнай масай, якая перавышае максімальна дапушчальную. Паводле разлікаў, узлётная маса самалёта пры ўзлёце складала 29 200—34 000 кілаграмаў, гэта значыць перавышала максімальна дапушчальную 27 000 кілаграмаў. Наступныя фактары, якія паўплывалі на катастрофу: # Спроба ўзлёту з узлётнай масай, якая перавышае максімальна дапушчальную. # Нездавальняючы кантроль за аб’ектыўнасцю звестак аб фактычнай колькасці заяўленага да перавозкі грузу. # Запозненае распазнаванне сітуацыі экіпажам і запозненыя дзеянні па спыненні ўзлёту. Асабліва цяжкія наступствы катастрофы былі абумоўлены наяўнасцю на тэрыторыі, якая належыць аэрапорту, рынку з вялікай колькасцю людзей. == Суд над расійскімі пілотамі == Перамовы расійскіх дыпламатаў з уладамі Заіра не прынеслі вынікаў — КПС Мікалай Казарын і другі пілот Андрэй Гуськоў паўсталі ў Кіншасе перад судом. На судовым пасяджэнні абодва пілота абвінавачвалі адзін аднаго. У ходзе расследавання пілоты сцвярджалі, што замест указаных у афіцыйных дакументах 2 тон грузу супрацоўнікі аэрапорта Н’Дало змясцілі на борт не менш за 11 тон: {{пачатак цытаты}}«Ён даў мне дакументы на подпіс... і паведаміў аб 2 тонах грузу, хоць на самай справе на борце самалёта знаходзілася каля 11 тон». {{канец цытаты|крыніца=Андрэй Гуськоў пра супрацоўніка аэрапорта Н’Дало}} Пасля пяцімесячнага разбору суд абвінаваціў пілотаў у забойстве і 6 жніўня 1996 года прысудзіў іх да двух гадоў пазбаўлення волі. Астатнім тром членам экіпажа ўдалося вярнуцца ў Расію. Авіякампаніі Scibe Airlift і African Air былі аштрафаваны сумарна на [[Долар ЗША|$]] 1 400 000 для выплаты кампенсацыі пацярпелым і сем’ям загінуўшых у катастрофе<ref name="Henry">{{cite web|url=http://www.airliners.net/aviation-articles/read.main?id=90|title=The Forgotten Disaster in Zaire|last=Rider|first=Ethan|date=2006-06-13|publisher=Airliners.net|lang=en|accessdate=2015-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160124105349/http://www.airliners.net/aviation-articles/read.main?id=90|archivedate=2016-01-24}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай]] * [[Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20100509052212/http://www.erlib.com/%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2/100_%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84/42 Муромов А. И. 100 великих авиакатастроф: Самолет Ан-32 врезался в рынок Киншасы] * [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19960108-0 Описание катастрофы на Aviation Safety Network] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111084853/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19960108-0 |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.airdisaster.ru/database.php?id=1518 Катастрофа Ан-32Б а/к МВЛ (в аренде у заирской а/к) в Киншасе (борт RA-26222), 08 января 1996 года.] [[Катэгорыя:Катастрофы 1996 года]] [[Катэгорыя:Студзень 1996 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 8 студзеня]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] 8yd25x5vad1wvtbjydly8ipbt8t9btq Аперацыя «Зэт» 0 710682 5149610 4889845 2026-06-01T14:52:31Z DBatura 73587 /* Перадумовы */ 5149610 wikitext text/x-wiki '''Аперацыя «Зэт»''' — назва праграмы [[СССР]] па аказанні ваеннай дапамогі [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітаю]] ў гады [[Япона-кітайская вайна (1937—1945)|япона-кітайскай вайны]]. == Перадумовы == З [[1927]] г. адносіны паміж СССР і Кітайскай Рэспублікай прыкметна пагоршыліся. Гэта было звязана з пачаткам [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]], дзе партыі [[Гаміньдан]] і ўраду [[Чан Кайшы]] супрацьстаялі [[Камуністычная партыя Кітая|камуністы]], якіх падтрымліваў Савецкі Саюз. Пасля пачатку япона-кітайскай вайны пачаўся працэс збліжэння дзвюх дзяржаў. У жніўні [[1937]] г. быў заключаны савецка-кітайскі дагавор аб ненападзе. У верасні таго ж года [[Камуністычная партыя Кітая|КПК]] атрымала права легальнай дзейнасці на ўсёй тэрыторыі Кітая. Такое пацяпленне ў адносінах дзвюх краін выклікалі [[Баі ля возера Хасан (1938)|памежныя сутыкненні паміж СССР і Японіяй]]. == Правядзенне аперацыі == [[26 верасня]] 1937 г. пачалося стварэнне аддзела Z на ўзор аддзела, які праводзіў аперацыю Х у [[Іспанія|Іспаніі]]. У Кітай былі накіраваны савецкія ваенныя саветнікі і лётчыкі. Для правядзення аперацыі задзейнічалі больш за 4000 вайскоўцаў. [[17 кастрычніка]] пачаліся пастаўкі ваенных матэрыялаў грузавікамі праз [[Сіньцзян]] па маршруце [[Алма-Ата]] — [[Урумчы]] — [[Хамі]] — [[Сучжоў]] — [[Ланчжоў]]. Быў таксама асвоены і маршрут праз [[Мангольская Народная Рэспубліка|Манголію]], які быў удвая карацей. У перыяд правядзення аперацыі было пастаўлена 82 танкі [[Т-26]], 700 аўтамашын, 240 палявых гармат, 20 зенітных гармат, 430 малакаліберных гармат і каля 2 млн снарадаў да іх, 300 [[станковы кулямёт|станковых кулямётаў]], 3 600 [[Ручны кулямёт|ручных кулямётаў]], больш за 40 000 000 вінтовачных патронаў. У Кітай было накіравана 3000 тон авіябомбаў і вогнепрыпасаў, 1000 тон авіяцыйных грузаў, 1430 тон авіягаручага. Краіна атрымала ад СССР каля 500 самалётаў. Сярод іх былі: 6 [[ТБ-3]], 146 СБ, 109 [[І-16]], 8 [[УТІ-4]], 222 [[І-15]]. Аперацыя працягвалася да [[1941]]-га, калі яна была згорнута ў сувязі з падпісаннем [[Пакт аб нейтралітэце паміж СССР і Японіяй|пакта аб нейтралітэце паміж СССР і Японіяй]]. == Гл. таксама == * [[Ленд-ліз]] == Спасылкі == * [http://w.histrf.ru/articles/article/show/opieratsiia_z Операция «Z»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171109013645/http://w.histrf.ru/articles/article/show/opieratsiia_z |date=9 лістапада 2017 }} * [http://www.oboznik.ru/?p=11449 Военная помощь СССР Китаю]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201020082353/http://www.oboznik.ru/?p=11449 |date=20 кастрычніка 2020 }} * [http://svgbdvr.ru/pomoshch-sssr-kitayu-v-30-50-kh-godakh-khkh-veka Помощь СССР Китаю в 1930—1950-е годы]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180218024001/http://svgbdvr.ru/pomoshch-sssr-kitayu-v-30-50-kh-godakh-khkh-veka |date=18 лютага 2018 }} [[Катэгорыя:Япона-кітайская вайна (1937—1945)]] [[Катэгорыя:Савецка-кітайскія адносіны]] c5nmk6g4kto1am6a8deeugtkx806mm4 5149611 5149610 2026-06-01T14:52:46Z DBatura 73587 /* Перадумовы */ 5149611 wikitext text/x-wiki '''Аперацыя «Зэт»''' — назва праграмы [[СССР]] па аказанні ваеннай дапамогі [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітаю]] ў гады [[Япона-кітайская вайна (1937—1945)|япона-кітайскай вайны]]. == Перадумовы == З [[1927]] г. адносіны паміж СССР і Кітайскай Рэспублікай прыкметна пагоршыліся. Гэта было звязана з пачаткам [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]], дзе партыі [[Гаміньдан]] і ўраду [[Чан Кайшы]] супрацьстаялі [[Камуністычная партыя Кітая|камуністы]], якіх падтрымліваў Савецкі Саюз. Пасля пачатку япона-кітайскай вайны пачаўся працэс збліжэння дзвюх дзяржаў. У жніўні [[1937]] г. быў заключаны савецка-кітайскі дагавор аб ненападзе. У верасні таго ж года [[Камуністычная партыя Кітая|КПК]] атрымала права легальнай дзейнасці на ўсёй тэрыторыі Кітая. Такое пацяпленне ў адносінах дзвюх краін выклікалі [[Баі ля возера Хасан|памежныя сутыкненні паміж СССР і Японіяй]]. == Правядзенне аперацыі == [[26 верасня]] 1937 г. пачалося стварэнне аддзела Z на ўзор аддзела, які праводзіў аперацыю Х у [[Іспанія|Іспаніі]]. У Кітай былі накіраваны савецкія ваенныя саветнікі і лётчыкі. Для правядзення аперацыі задзейнічалі больш за 4000 вайскоўцаў. [[17 кастрычніка]] пачаліся пастаўкі ваенных матэрыялаў грузавікамі праз [[Сіньцзян]] па маршруце [[Алма-Ата]] — [[Урумчы]] — [[Хамі]] — [[Сучжоў]] — [[Ланчжоў]]. Быў таксама асвоены і маршрут праз [[Мангольская Народная Рэспубліка|Манголію]], які быў удвая карацей. У перыяд правядзення аперацыі было пастаўлена 82 танкі [[Т-26]], 700 аўтамашын, 240 палявых гармат, 20 зенітных гармат, 430 малакаліберных гармат і каля 2 млн снарадаў да іх, 300 [[станковы кулямёт|станковых кулямётаў]], 3 600 [[Ручны кулямёт|ручных кулямётаў]], больш за 40 000 000 вінтовачных патронаў. У Кітай было накіравана 3000 тон авіябомбаў і вогнепрыпасаў, 1000 тон авіяцыйных грузаў, 1430 тон авіягаручага. Краіна атрымала ад СССР каля 500 самалётаў. Сярод іх былі: 6 [[ТБ-3]], 146 СБ, 109 [[І-16]], 8 [[УТІ-4]], 222 [[І-15]]. Аперацыя працягвалася да [[1941]]-га, калі яна была згорнута ў сувязі з падпісаннем [[Пакт аб нейтралітэце паміж СССР і Японіяй|пакта аб нейтралітэце паміж СССР і Японіяй]]. == Гл. таксама == * [[Ленд-ліз]] == Спасылкі == * [http://w.histrf.ru/articles/article/show/opieratsiia_z Операция «Z»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171109013645/http://w.histrf.ru/articles/article/show/opieratsiia_z |date=9 лістапада 2017 }} * [http://www.oboznik.ru/?p=11449 Военная помощь СССР Китаю]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201020082353/http://www.oboznik.ru/?p=11449 |date=20 кастрычніка 2020 }} * [http://svgbdvr.ru/pomoshch-sssr-kitayu-v-30-50-kh-godakh-khkh-veka Помощь СССР Китаю в 1930—1950-е годы]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180218024001/http://svgbdvr.ru/pomoshch-sssr-kitayu-v-30-50-kh-godakh-khkh-veka |date=18 лютага 2018 }} [[Катэгорыя:Япона-кітайская вайна (1937—1945)]] [[Катэгорыя:Савецка-кітайскія адносіны]] ifb1tclakg3j3mfmme8beeivjdvapnm РПК-16 0 710685 5149640 5025879 2026-06-01T16:08:30Z DBatura 73587 5149640 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі | name = РПК-16 | image = [[Выява:RPK-16 machine gun at Military-technical forum ARMY-2016 01.jpg|300px]] | origin = {{Сцягафікацыя|Расія}} | type = [[ручны кулямёт]] <!-- Тип оружия -->| is_ranged = yes <!-- История службы -->| service = | used_by = | wars = | introduction = [[2018]] | designer = | design_date = | manufacturer = [[Калашнікаў (кампанія)|Канцэрн Калашнікаў]]. | production_date = | number = | variants = <!-- Характеристики --> | weight = 4,5 | length = 895<br>1076 | part_length = 410<br>550 | width = | height = <!-- Стрелковое оружие --> | cartridge = [[5,45×39 мм]] | caliber = 5,45 | action = | rate = ~700 | velocity = | range = | feed = коробчатый магазін на 30 або 45 патронаў,<br>барабанны магазін на 95 патронаў | sights = <!-- Дополнительно --> | commons = }} '''РПК-16''' — расійскі [[ручны кулямёт]] калібра [[5,45×39 мм]]. Абазначэнне РПК-16 расшыфроўваецца як ''Ручны кулямёт Калашнікава ўзору 2016 года''. == Распрацоўка == З’яўляецца ініцыятыўнай распрацоўкай [[Калашнікаў (кампанія)|канцэрна Калашнікаў]]. Гэты [[кулямёт]] адпрацоўваецца як патэнцыйная замена ручному кулямёту Калашнікава [[РПК-74]], як у звычайных войсках, так і ў [[спецпрызн|падраздзяленнях спецыяльнага прызначэння]]. Зброя спраектавана на базе рашэнняў, атрыманых у ходзе вопытна-канструктарскіх работ над аўтаматам [[АК-12]] і ручным кулямётам [[РПК-400]]. Па заяве эксперта канцэрна «Калашнікаў» Сяргея Радкевіча, кулямёт увабраў у сябе вопыт сучасных узброеных канфліктаў<ref name="ТАСС-1">{{cite web|url = https://tass.ru/armiya-i-opk/5051216|title = Ручной пулемет РПК-16 проходит опытно-войсковую эксплуатацию в ВС РФ|author = |date = 2018-03-21|website = Информационное телеграфное агентство России (ИТАР-ТАСС)|publisher = |accessdate = 2018-09-21|lang = рус.}}</ref>. РПК-16 быў упершыню прадстаўлены на форуме «Армія-2017»<ref name="Звезда">{{cite web|url = https://tvzvezda.ru/news/opk/content/201802071125-rqvo.htm|title = В российские войска начнут поступать новейшие пулеметы РПК-16|author = Константин Федоров|date = 2018-02-07|website = ТРК ВС РФ «Звезда»|publisher = |accessdate = 2018-09-21|lang = рус.}}</ref>. == Апісанне == Па заданні заказчыка, РПК-16 распрацоўваўся як айчынны аналаг замежных кулямётаў калібра [[5,45×39 мм]] [[M249]] і [[FN Minimi]], якія спалучаюць у сабе высокую агнявую моц пры дастатковай мабільнасці, маюць магчымасць хуткай змены ствала і выкарыстоўваюць для стральбы як металічную стужку, так і каробчатыя магазіны (стандарт НАТА да штурмавых вінтовак). Аднак распрацоўшчыкі РПК-16 адмовіліся ад падвойнага харчавання, пакінуўшы магчымасць выкарыстоўваць сумяшчальныя з АК-74/РПК-74 магазіны. Таксама для яго распрацаваны спецыяльны барабанны магазін на 96 патронаў. РПК-16 мае кампаноўку, аналагічную [[АК-12]], але з палепшанай эрганомікай. Вага кулямёта каля 4,5 кг. Таксама кулямёт захаваў класічную газаадводную канструкцыю Калашнікава з доўгім ходам поршня, якая забяспечвае высокую надзейнасць. Валодаючы нізкім каэфіцыентам аддачы, РПК-16 мае высокую кучнасць стральбы і прыкметна пераўзыходзіць па агнявой моцы РПК-74. Яго хуткастрэльнасць складае да 700 стрэлаў у хвіліну. Стральба вядзецца адзінкавымі стрэламі, альбо чэргамі з закрытай засаўкі. [[Выява:RPK-16 machine gun at Military-technical forum ARMY-2016 03.jpg|thumb|250px]] Здымная вечка ствольнай каробкі мае новую канструкцыю і вырабляецца са сталёвага ліста таўшчынёй 1,5 мм, у адрозненне ад аўтаматаў [[Аўтаматы Калашнікава «сотай серыі»|АК-100-й серыі]], у якіх таўшчыня складае 1 мм. Так як пярэдні ўкладыш ствольнай каробкі больш масіўны, чым стандартны у АК, то з бакоў над акном для крамы маюцца выпуклыя падоўжныя рэбры калянасці. Дульны тормаз мае канструкцыю, аналагічную [[АК-400]]. Зменны [[Ствол (зброя)|ствол]] дае магчымасць выкарыстоўваць РПК-16 у розных тактычных задачах: кулямёт з доўгім ствалом выкарыстоўваецца для вядзення [[агульнавайсковы бой|агульнавайсковага бою]] ў любых умовах як групавая зброя падтрымкі і паразы, а з кароткім можа выкарыстоўвацца як індывідуальны «штурмавы аўтамат» для правядзення [[Спецыяльныя аперацыі|спецаперацый]], у тым ліку ва ўмовах горада — у такой камплектацыі РПК-16 важыць прыкладна на кілаграм больш, чым аўтамат [[АК-12]]. Стралок самастойна можа вырабіць замену ствала, што зойме некалькі хвілін, і абыходзіцца без прымянення спецыяльных прыстасаванняў. Фіксацыя ствала ў ствольнай каробцы ажыццяўляецца папярочным клінам. Для правядзення спецыяльных аперацый кулямёт можа камплектавацца хутказдымным [[Зброевы глушыцель|глушыцелем]]. Прыклад кулямёта складаецца налева. Дыяпазон рэгуляванняў дазваляе наладзіць яго пад стралка з любой біяметрыяй. Дзякуючы планкам тыпу [[Планка Пікаціні|Пікаціні]] на [[Цаўё|цаўё]] зверху і знізу на зброю можа хутка ўсталёўвацца любое неабходнае дадатковае абсталяванне, у тым ліку любыя сучасныя прыцэльныя комплексы. Спалучэнне аптычнага прыцэла 1П86-1 і цяжкага ствала дазваляе выкарыстоўваць РПК-16 для паразы мэты на дыстанцыях да 500 метраў адзінкавымі стрэламі з закрытага засаўкі. Таксама прадугледжана магчымасць ўстаноўкі дадатковых здымных планак на цаўе злева і справа<ref name="ТАСС-1"/>. Кулямёт можа камплектавацца складаны двухногай [[Зброевая сошка|сошкай]]. == Тэхнічныя характарыстыкі == * Калібр: 5,45 × 39 * Вага: 4,0 кг (з кароткім ствалом, без магазіна, сошак і прыцэла) * Даўжыня зброі: ** з кароткім ствалом: 895 мм (651 са складзеным прыкладам) ** з доўгім ствалом: 1076 мм (831 са складзеным прыкладам) * Даўжыня ствала: ** кароткі ствол: 410 мм ** доўгі ствол: 550 мм * Тэмп стральбы: ~700 стрэлаў у хвіліну == Выпрабаванні == У пачатку студзеня 2018 года было абвешчана, што вопытная партыя кулямётаў будзе перададзеная ў хуткім часе [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] для вопытна-вайсковых выпрабаванняў<ref name="ТАСС-1"/><ref>{{cite web|url = http://www.arms-expo.ru/armament/samples/1314/84146/|title = РПК-16, ручной пулемет|website = «Оружие России»|lang = рус.|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190424225510/http://www.arms-expo.ru/armament/samples/1314/84146/|archivedate = 24 красавіка 2019|url-status = dead}}</ref>. У лютым 2019 года для вопытнай эксплуатацыі абмежаваныя партыі кулямёта РПК-16 пачалі паступаць у [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|армію Расіі]], у прыватнасці ў [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча]]<ref>{{Cite web|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12217901@egNews|title=В МосВОКУ приступили к опытно-войсковой эксплуатации нового ручного пулемета Калашникова РПК-16}}</ref>. == На ўзбраенні == У лютым 2018 года гендырэктар канцэрна «Калашнікаў» Аляксей Крываручка абвясціў, што МА РФ падпісала кантракт на серыйныя пастаўкі кулямёта РПК-16<ref name="Звезда"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.armoury-online.ru/articles/add_articles/rpk-16/ Новый РПК 16 - ручной пулемет] * [http://modernfirearms.net/ru/pulemety/rossija-pulemety/rpk-16/ Ручной пулемет Калашникова РПК-16 (Россия)] [[Катэгорыя:Сямейства АК]] [[Катэгорыя:Кулямёты Расіі]] [[Катэгорыя:Ручныя кулямёты]] j0y7aa92mhw8urwhf056f2k5nwsdpdb 5149642 5149640 2026-06-01T16:08:51Z DBatura 73587 5149642 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі | name = РПК-16 | image = [[Выява:RPK-16 machine gun at Military-technical forum ARMY-2016 01.jpg|300px]] | origin = {{Сцягафікацыя|Расія}} | type = [[ручны кулямёт]] <!-- Тип оружия -->| is_ranged = yes <!-- История службы -->| service = | used_by = | wars = | introduction = [[2018]] | designer = | design_date = | manufacturer = [[Калашнікаў (кампанія)|Канцэрн Калашнікаў]]. | production_date = | number = | variants = <!-- Характеристики --> | weight = 4,5 | length = 895<br>1076 | part_length = 410<br>550 | width = | height = <!-- Стрелковое оружие --> | cartridge = [[5,45×39 мм]] | caliber = 5,45 | action = | rate = ~700 | velocity = | range = | feed = каробчаты магазін на 30 або 45 патронаў,<br>барабанны магазін на 95 патронаў | sights = <!-- Дополнительно --> | commons = }} '''РПК-16''' — расійскі [[ручны кулямёт]] калібра [[5,45×39 мм]]. Абазначэнне РПК-16 расшыфроўваецца як ''Ручны кулямёт Калашнікава ўзору 2016 года''. == Распрацоўка == З’яўляецца ініцыятыўнай распрацоўкай [[Калашнікаў (кампанія)|канцэрна Калашнікаў]]. Гэты [[кулямёт]] адпрацоўваецца як патэнцыйная замена ручному кулямёту Калашнікава [[РПК-74]], як у звычайных войсках, так і ў [[спецпрызн|падраздзяленнях спецыяльнага прызначэння]]. Зброя спраектавана на базе рашэнняў, атрыманых у ходзе вопытна-канструктарскіх работ над аўтаматам [[АК-12]] і ручным кулямётам [[РПК-400]]. Па заяве эксперта канцэрна «Калашнікаў» Сяргея Радкевіча, кулямёт увабраў у сябе вопыт сучасных узброеных канфліктаў<ref name="ТАСС-1">{{cite web|url = https://tass.ru/armiya-i-opk/5051216|title = Ручной пулемет РПК-16 проходит опытно-войсковую эксплуатацию в ВС РФ|author = |date = 2018-03-21|website = Информационное телеграфное агентство России (ИТАР-ТАСС)|publisher = |accessdate = 2018-09-21|lang = рус.}}</ref>. РПК-16 быў упершыню прадстаўлены на форуме «Армія-2017»<ref name="Звезда">{{cite web|url = https://tvzvezda.ru/news/opk/content/201802071125-rqvo.htm|title = В российские войска начнут поступать новейшие пулеметы РПК-16|author = Константин Федоров|date = 2018-02-07|website = ТРК ВС РФ «Звезда»|publisher = |accessdate = 2018-09-21|lang = рус.}}</ref>. == Апісанне == Па заданні заказчыка, РПК-16 распрацоўваўся як айчынны аналаг замежных кулямётаў калібра [[5,45×39 мм]] [[M249]] і [[FN Minimi]], якія спалучаюць у сабе высокую агнявую моц пры дастатковай мабільнасці, маюць магчымасць хуткай змены ствала і выкарыстоўваюць для стральбы як металічную стужку, так і каробчатыя магазіны (стандарт НАТА да штурмавых вінтовак). Аднак распрацоўшчыкі РПК-16 адмовіліся ад падвойнага харчавання, пакінуўшы магчымасць выкарыстоўваць сумяшчальныя з АК-74/РПК-74 магазіны. Таксама для яго распрацаваны спецыяльны барабанны магазін на 96 патронаў. РПК-16 мае кампаноўку, аналагічную [[АК-12]], але з палепшанай эрганомікай. Вага кулямёта каля 4,5 кг. Таксама кулямёт захаваў класічную газаадводную канструкцыю Калашнікава з доўгім ходам поршня, якая забяспечвае высокую надзейнасць. Валодаючы нізкім каэфіцыентам аддачы, РПК-16 мае высокую кучнасць стральбы і прыкметна пераўзыходзіць па агнявой моцы РПК-74. Яго хуткастрэльнасць складае да 700 стрэлаў у хвіліну. Стральба вядзецца адзінкавымі стрэламі, альбо чэргамі з закрытай засаўкі. [[Выява:RPK-16 machine gun at Military-technical forum ARMY-2016 03.jpg|thumb|250px]] Здымная вечка ствольнай каробкі мае новую канструкцыю і вырабляецца са сталёвага ліста таўшчынёй 1,5 мм, у адрозненне ад аўтаматаў [[Аўтаматы Калашнікава «сотай серыі»|АК-100-й серыі]], у якіх таўшчыня складае 1 мм. Так як пярэдні ўкладыш ствольнай каробкі больш масіўны, чым стандартны у АК, то з бакоў над акном для крамы маюцца выпуклыя падоўжныя рэбры калянасці. Дульны тормаз мае канструкцыю, аналагічную [[АК-400]]. Зменны [[Ствол (зброя)|ствол]] дае магчымасць выкарыстоўваць РПК-16 у розных тактычных задачах: кулямёт з доўгім ствалом выкарыстоўваецца для вядзення [[агульнавайсковы бой|агульнавайсковага бою]] ў любых умовах як групавая зброя падтрымкі і паразы, а з кароткім можа выкарыстоўвацца як індывідуальны «штурмавы аўтамат» для правядзення [[Спецыяльныя аперацыі|спецаперацый]], у тым ліку ва ўмовах горада — у такой камплектацыі РПК-16 важыць прыкладна на кілаграм больш, чым аўтамат [[АК-12]]. Стралок самастойна можа вырабіць замену ствала, што зойме некалькі хвілін, і абыходзіцца без прымянення спецыяльных прыстасаванняў. Фіксацыя ствала ў ствольнай каробцы ажыццяўляецца папярочным клінам. Для правядзення спецыяльных аперацый кулямёт можа камплектавацца хутказдымным [[Зброевы глушыцель|глушыцелем]]. Прыклад кулямёта складаецца налева. Дыяпазон рэгуляванняў дазваляе наладзіць яго пад стралка з любой біяметрыяй. Дзякуючы планкам тыпу [[Планка Пікаціні|Пікаціні]] на [[Цаўё|цаўё]] зверху і знізу на зброю можа хутка ўсталёўвацца любое неабходнае дадатковае абсталяванне, у тым ліку любыя сучасныя прыцэльныя комплексы. Спалучэнне аптычнага прыцэла 1П86-1 і цяжкага ствала дазваляе выкарыстоўваць РПК-16 для паразы мэты на дыстанцыях да 500 метраў адзінкавымі стрэламі з закрытага засаўкі. Таксама прадугледжана магчымасць ўстаноўкі дадатковых здымных планак на цаўе злева і справа<ref name="ТАСС-1"/>. Кулямёт можа камплектавацца складаны двухногай [[Зброевая сошка|сошкай]]. == Тэхнічныя характарыстыкі == * Калібр: 5,45 × 39 * Вага: 4,0 кг (з кароткім ствалом, без магазіна, сошак і прыцэла) * Даўжыня зброі: ** з кароткім ствалом: 895 мм (651 са складзеным прыкладам) ** з доўгім ствалом: 1076 мм (831 са складзеным прыкладам) * Даўжыня ствала: ** кароткі ствол: 410 мм ** доўгі ствол: 550 мм * Тэмп стральбы: ~700 стрэлаў у хвіліну == Выпрабаванні == У пачатку студзеня 2018 года было абвешчана, што вопытная партыя кулямётаў будзе перададзеная ў хуткім часе [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] для вопытна-вайсковых выпрабаванняў<ref name="ТАСС-1"/><ref>{{cite web|url = http://www.arms-expo.ru/armament/samples/1314/84146/|title = РПК-16, ручной пулемет|website = «Оружие России»|lang = рус.|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190424225510/http://www.arms-expo.ru/armament/samples/1314/84146/|archivedate = 24 красавіка 2019|url-status = dead}}</ref>. У лютым 2019 года для вопытнай эксплуатацыі абмежаваныя партыі кулямёта РПК-16 пачалі паступаць у [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|армію Расіі]], у прыватнасці ў [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча]]<ref>{{Cite web|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12217901@egNews|title=В МосВОКУ приступили к опытно-войсковой эксплуатации нового ручного пулемета Калашникова РПК-16}}</ref>. == На ўзбраенні == У лютым 2018 года гендырэктар канцэрна «Калашнікаў» Аляксей Крываручка абвясціў, што МА РФ падпісала кантракт на серыйныя пастаўкі кулямёта РПК-16<ref name="Звезда"/>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.armoury-online.ru/articles/add_articles/rpk-16/ Новый РПК 16 - ручной пулемет] * [http://modernfirearms.net/ru/pulemety/rossija-pulemety/rpk-16/ Ручной пулемет Калашникова РПК-16 (Россия)] [[Катэгорыя:Сямейства АК]] [[Катэгорыя:Кулямёты Расіі]] [[Катэгорыя:Ручныя кулямёты]] 170bxq5bjvzt53k7e8w8oviwrddwxlb MARA (гранатамёт) 0 710687 5149643 4141376 2026-06-01T16:09:57Z DBatura 73587 /* Апісанне */ 5149643 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі |name= MARA |image= [[Выява:Misilmara.jpg|300px]] |caption= Аргенцінскі вайсковец з гранатамётам MARA |origin= {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} |is_ranged = да |calibre= 78 |weight= 4,5 |length= 700 |range= да 300 |practical_range= |penetration= 300 |grenade_weight= |grenade_speed= 170 |grenade_calibre= }} '''MARA''' — 78-мм [[Аргенціна|аргенцінскі]] ручны [[гранатамёт]], спраектаваны і выраблены кампаніяй ''Fabricaciones Militares'' (DGFM). Рэактыўны ракетны рухавік для MARA быў распрацаваны ''CITEFA''. == Гісторыя == У 1990-х гадах [[Узброеныя сілы Аргенціны]] мелі патрэбу ў замене састарэлай супрацьтанкавай зброі блізкага дзеяння, такіх як граната PDEF-40 і гранатамёт C-90, на больш сучасныя і эфектыўныя ўзоры. Першапачаткова планавалася закупіць [[Швецыя|шведскія]] гранатамёты [[AT4]], але было вырашана стварыць уласны гранатамёт на аснове замежнага ўзору. Распрацоўкай занялася кампанія Fabricaciones Militares. Праект MARA быў пачаты DGFM у канцы 1990-х гадоў. Гранатамёт распрацоўваўся па новым ваенным патрэбам і патрабаванням. У маі [[2005]] года гранатамёт паступіў на ўзбраенне арміі Аргенціны. == Апісанне == MARA мае даўжыню 700 мм у складзеным стане і 1000 мм у баявым. Калібр гранатамёта 78-мм. Важыць зброя 4,5 кг. У аснове матэрыялу трубы знаходзіцца шкловалакно. У выпадку выкарыстання навучальных боепрыпасаў можна страляць з адной трубы да пяці разоў. Супрацьтанкавы снарад стабілізаваны плаўніком і прыводзіцца ў рух ротарным рухавіком. Пачатковая хуткасць снарада складае 170 м/с, бронепрабівальнасць — 300 мм, эфектыўная далёкасць стральбы — 200—300 м. == Гл. таксама == * [[ММ-60 «Сапфір»]] == Літаратура == * Jones, Richard D.; Ness, Leland S. IHS Jane's Weapons Infantry: 2013-14 (неопр.). — London, United Kingdom: Janes Information Group, 2013. — Т. 39th edition. — ISBN 978-0710630599. == Спасылкі== * [http://ejercitonacional.blogspot.com.au/2009/04/sistemas-mara-y-atan-de-muy-corto.html SISTEMAS MARA Y ATAN DE MUY CORTO ALCANCE] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Гранатамёты]] [[Катэгорыя:Зброя Аргенціны]] p64syhclcgv0gnucahdfg2a48baoz44 Генадзь Фёдаравіч Фядыніч 0 712602 5149568 5036055 2026-06-01T12:22:13Z 5149568 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Генадзь Фёдаравіч Фядыніч''' (нар. {{ДН|31|7|1957}}, [[Ракітніца]], [[Жабінкаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі палітычны і прафсаюзны дзеяч, былы старшыня [[Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці|Беларускага прафсаюза работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці]]. == Біяграфія == Атрымаў адукацыю інжынера-механіка ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім політэхнічным інстытуце]]. Узначальваў Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці з 1990 года<ref>[https://www.industriall-union.org/ru/globalnye-soyuzy-prizyvayut-podderzhat-nezavisimoe-profdvizhenie-v-belarusi Глобальные союзы призывают поддержать независимое профдвижение в Беларуси]</ref>. У 2018 годзе вымушаны пакінуць пасаду старшыні прафсаюза ў сувязі з асуджэннем на 4 гады абмежавання волі і права займаць кіруючыя пасады па справе пра ўхіленне ад выплаты падаткаў прафсаюзам РЭП<ref>[https://sputnik.by/20180824/prigovor-fedynich-komlik-4-goda-himii-1037281226.html Лидеров независимого профсоюза приговорили к четырем годам "химии"]</ref>. Быў затрыманы ў красавіку 2022 года, пасля прызнання прафсаюза РЭП экстрэмісцкім, разам з іншымі прафсаюзнымі дзеячамі Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://eurasia.amnesty.org/2022/04/21/amnesty-international-trebuet-raskryt-mestonahozhdenie-zaderzhannyh-belorusskih-profsoyuznyh-liderov/ |title=Amnesty International требует раскрыть местонахождение задержанных белорусских профсоюзных лидеров |access-date=9 ліпеня 2022 |archive-date=2 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702234734/https://eurasia.amnesty.org/2022/04/21/amnesty-international-trebuet-raskryt-mestonahozhdenie-zaderzhannyh-belorusskih-profsoyuznyh-liderov/ |url-status=dead }}</ref>. 13 мая 2022 года прадстаўнікі беларускай праваабарончай супольнасці прызналі Фядыніча і іншых затрыманых прадстаўнікоў прафсаюзнага руху палітычнымі зняволенымі<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/107706|title=Заява аб прызнанні затрыманых прадстаўнікоў незалежных прафсаюзаў палітвязнямі|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-05-13}}</ref>. 5 студзеня 2023 года асуджаны да 9 гадоў пазбаўлення волі ва ўмовах узмоцненага рэжыму<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/aktyvistau-belaruskih-nezaleznyh-prafsajuzau-asudz|title=Актывістаў беларускіх незалежных прафсаюзаў асудзілі да вялікіх тэрмінаў зняволення|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-01-05}}</ref>. 11 верасня 2025 года пасля памілавання быў фактычна дэпартаваны ў Літву разам з яшчэ пяццюдзесяццю беларускімі палітвязнямі<ref>{{cite web|url=https://reform.news/polnyj-spisok-52-osvobozhdennyh-politzakljuchennyh|title=Полный список 52 освобожденных политзаключенных|work=[[Reform.news]]|language=ru|date=2025-09-11}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура== * Федынич Геннадий (Фёдорович) // Кто есть кто в Беларуси. -- Москва: Книжный дом «Университет», 1999. {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Фядыніч Генадзь Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] bt8aklvy0bqnve2g039a8bmifv9cemw Маза да Сан Фрыяна 0 715369 5149860 4195249 2026-06-02T11:07:49Z Autumndancer 168015 5149860 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Тамаза Манцуолі''', вядомы як '''Маза да Сан Фрыяна''' (1531 — верасень / кастрычнік 1571, {{МС|Фларэнцыя||}}) — італьянскі жывапісец, мастак позняга [[маньерызм]]у. == Біяграфія == Паводле Вазары, Маса быў вучнем П’ера Франчэска Фоскі, а паводле Баргіні — Карла Партэлі. Алтар з Наведваннем, напісаны ў 1560 годзе для царквы Сан-П’ер-Маджорэ ў Фларэнцыі, уяўляе сабой завяршэнне яго юнацтва. Пасля 1561 года ён напісаў «Унебаўзяцце ўсіх святых» і «Сустрэчу Іаакіма і Ганны ў Санта-Фелічыта», якія сведчаць аб прызнанні мастака ў фларэнтыйскім асяроддзі, пацверджаным яго ўдзелам у падрыхтоўцы пахавання Мікеланджэла ў 1564 годзе і вяселля Франчэска I Медычы і Іаанны Аўстрыйскай у 1565 годзе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маза да Сан Фрыяна}} <!-- мянушка, якая паказвае паходжанне --> [[Катэгорыя:Мастакі Італіі XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Фларэнцыі]] [[Катэгорыя:Мастакі маньерызму]] kna3wngd52z5gszpk7y15j73qmubj2p Вадзім Анатолевіч Коўтун 0 723788 5149622 4350544 2026-06-01T15:22:46Z Culamar 102133 /* Біяграфія */ 5149622 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коўтун}} {{Навуковец}} '''Вадзім Анатолевіч Коўтун''' (нар. {{ДН|19|9|1963}}, [[Гомель]]) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне [[Парашковая металургія|парашковай металургіі]] і кампазіцыйных матэрыялаў. [[Доктар тэхнічных навук]] (2011), [[прафесар]] (2012). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (1985), [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі|Інстытут механікі металапалімерных сістэм]] (аспірантура, 1991). Працаваў у Беларускім інстытуце інжынераў чыгуначнага транспарту (1986—1989), Інстытуце механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі (1989—2011, загадчык сектара, аддзела, лабараторыі), [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|Гомельскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце імя П. В. Сухога]] (з 2009, [[Механіка-тэхналагічны факультэт ГДТУ імя П. В. Сухога|механіка-тэхналагічны факультэт]], кафедра «Апрацоўка матэрыялаў ціскам», прафесар), [[Гомельскі філіял Універсітэта грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь|Гомельскім філіяле Універсітэта грамадзянскай абароны МНС Рэспублікі Беларусь]] (з 2014, інжынерны факультэт, кафедра аператыўна-тактычнай дзейнасці і тэхнікі, прафесар). Навуковыя інтарэсы: матэрыялазнаўства; парашковая металургія; кампазіцыйныя матэрыялы. == Узнагароды == * [[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2026)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/bolsh-za-60-pradstaunikou-roznyh-sfer-udastoeny-dzjarzhuznagarod-i-padzjaki-prezidenta-belarusi-157496-2026/ Амаль 60 прадстаўнікоў розных сфер удастоены дзяржузнагарод і Падзякі Прэзідэнта Беларусі]</ref>. == Бібліяграфія == * Формирование триботехнических покрытий на основе металлополимерных порошковых систем электроконтактным спеканием : диссертация … доктора технических наук : 05.16.06 ; 05.02.10 : защищена 17.12.2010 : утверждена 30.03.2011 / Ковтун Вадим Анатольевич. — Минск, 2011. * Получение, свойства и безопасность композитов на основе порошковых металлов и наноструктур углерода / В. Н. Пасовец, В. А. Ковтун, Ю. М. Плескачевский. — Гомель, 2011. * Триботехнические покрытия на основе порошковых меднографитовых систем / В. А. Ковтун, Ю. М. Плескачевский. — Гомель, 1998. {{зноскі}} == Літаратура == * Ковтун Вадим Анатольевич // Путь в науку. — Гомель, 2007. — Вып. 4 : Кандидаты наук вузов и НИИ Гомельщины. — С. 223. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Коўтун Вадзім Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] 989a30uklqksyhy8mtm580a5qw9p3co Грыгорый (Качан) 0 728741 5149823 4328127 2026-06-02T09:31:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149823 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Качан}} {{Іерарх}} '''Архіепіскап Грыгорый ''' (свецкае імя ''Яраслаў Міхайлавіч Качан'';{{ДН|11|9|1939}}, в. [[Заставці (Манастырыскі раён)|Заставці]], [[Манастырыскі раён]], [[Цярнопальская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|22|11|2016}}) — [[украіна|украінскі]] архірэй[[УПЦ КП]], архіепіскап [[Запарожская епархія ПЦУ|Запарожскі і Мелітопальскі]]. == Біяграфія == У 1960 годзе скончыў [[Харкаўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт|Харкаўскім медыцынскі інстытут]]. У 1983—1985 гадах нёс послух псаломшчыка. Скончыў Маскоўскую духоўную семінарыю і тры курсы [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]]. У кастрычніку 1995 года быў прызначаны вікарыем Днепрапятроўска-Запарожскай епархіі. 27 снежня 1995 — 1 лютага 1996 года — епіскап Днепрапятроўскі і Крыварожскі. У лютым 1996 года быў прызначаны біскупам [[Запарожская епархія ПЦУ|Запарожскай епархіяй]] [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Украінскай Праваслаўнай Царквы Кіеўскага Патрыярхату]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://sites.znu.edu.ua/cms/index.php?action=news/view_details&news_id=5701&lang=ukr&news_code= ГРИГОРІЙ (Качан Ярослав Михайлович)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221228141151/http://sites.znu.edu.ua/cms/index.php?action=news/view_details&news_id=5701&lang=ukr&news_code= |date=28 снежня 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Епіскапы Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Манастырыскім раёне]] o0uh2po52onmomwadj1ugktcrbjui90 Шаблон:Выбраны змест 10 738638 5149639 5142344 2026-06-01T16:05:45Z JerzyKundrat 174 5149639 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Айны}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0228 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1920: пакінуў пасаду старшыні Рады народных міністраў БНР.--> |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Ціроль}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень смерці--> |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Руны}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} |0831 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--2012, прэм’ера--> <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}} |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1015 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--1997: старт праекта даследванняў Сатурна і Тытана — Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1991: Вярхоўны Савет Беларусі зацвердзіў палажэнне аб дзяржаўным сцягу--> |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1227 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--1949: Каралева Нідэрландаў прызнала суверэнітэт Інданезіі--> |1228 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> hdxhdqm3azc2rqegt1diu4f3pxoxbao Глікерыя 0 739911 5149770 5083868 2026-06-01T23:33:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149770 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Музыкант}} '''Глікерыя Кацула''' ({{Lang-el|Γλυκερία Κοτσούλα}}, {{Н|ж}} [[16 лістапада]] [[1953]], Айа Пнеўма, [[Цэнтральная Македонія]]) — [[Грэцыя|грэчаская]] спявачка. Спявае ў асноўным у жанрах лаіка (традыцыйная музыка), рэмбетыка, фолк-музыка. Акрамя Грэцыі і Кіпра, атрымала таксама вядомасць ва [[Францыя|Францыі]], Іспаніі, Англіі, Турцыі і, у асаблівасці, у [[Ізраіль|Ізраілі]]. == Дзяцінства == Нарадзілася 16 лістапада 1953 года ў Цэнтральнай Македоніі, у серскай вёсцы Айа Пнеўма. Вёска належыць геаграфічнай вобласці Дарнакохор’я, чые вёскі і ў асманскі перыяд засяляліся выключна карэннымі грэкамі македонцамі. Пачатковую школу скончыла ў роднай вёсцы. Любоў да грэчаскай народнай песні была прывіта ёй сям’ёй з дзяцінства — бацька і дзядзька гулялі на бузукі. У музычным аспекце падвергнулася ўплыву не толькі мясцовых народных песень [[Македонія (Грэцыя)|Македоніі]], але і бежанцаў Малаазійскай катастрофы, якія пасяліліся ў вёсцы пасля 1922 года. Па бацькоўскай лініі род Глікерыі паходзіў з [[Іонія|іанійскага]] [[Галікарнас]]а. == Пачатак музычнай кар’еры == Пачатак кар’еры Глікерыі вядзе адлік з 1974 года, калі яна выступіла на тэлевізійным конкурсе «Να η Ευκαιρία» (перакладаецца прыкладна як «Вось яна магчымасць»). У тым жа 1974 годзе яна ўжо спявала ў карчме «Літа» у афінскім квартале Плака<ref>{{Cite web|url=https://www.ogdoo.gr/diskografia/to-proto-tragoudi/glykeria-to-proto-moy-tragoydi|title=Γλυκερία - Το πρώτο μου τραγούδι<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206163127/https://www.ogdoo.gr/diskografia/to-proto-tragoudi/glykeria-to-proto-moy-tragoydi|url-status=live}}</ref>, а затым выступала з вядомымі спевакамі ў «буат» (boites — маленькія канцэртныя сцэны), выконваючы песні Манаса Хадзідакіса, Мікіса Тэадаракіса, Манаса Лоізаса і іншых вядомых кампазітараў. У 1978 годзе, Глікерыя, сумесна з Ёргасам Гераліматосам, іншым пачаткоўцам спеваком, пачала сваю дыскаграфічную кар’еру з Lyra Music, выпусціўшы свой першы дыск «Забудзься пра вар’яцкія мары». Гэты дыск выклікаў вялікі эфект у грэчаскай дыскаграфіі, прадэманстраваўшы унікальны голас Глікерыі. == Перыяд 1980—1985 гадоў == У 1980 годзе Глікерыя выпусціла свой першы сольны альбом, «Тая Смірнеіка» (Смірненскія), з традыцыйнымі песнямі з (грэчаскай) Рахманы. У наступныя гады Глікерыя выступала ў вядомых клубах, супрацоўнічаючы з вядомымі грэчаскімі спевакамі, такімі як Ёргас Даларас. У тым жа годзе яна выпусціла альбом «Глядзі мне ў вочы», з песнямі кампазітара Стэліаса Фаціадзіса (яе мужа c 1978 года)<ref>[https://www.ishow.gr/personBio.asp?guid=FD47D15A-C239-419B-B4D4-52726CEC9D18 Στέλιος Φωτιάδης — iShow.gr]{{Недаступная спасылка}}</ref>, што таксама паклала пачатак іх паспяховаму музычнаму супрацоўніцтву. У 1982 годзе яна была абраная прадстаўляць Грэцыю на фестывалі Europalia ў [[Брусель|Бруселі]], разам з Сатырыяй Бэлу, Ёргасам Даларасам і Маргарытай Зорбала. У наступным годзе Глікерыя выпусціла свой першы дыск з афіцыйным «жывым» канцэртам «Прыгожая ноч» і пасля вялізнага поспеху дыска, яна выпусціла альбом «Глікерыя ў прыгожай ночы», які пабіў усе рэкорды (музычных) продажаў да гэтага моманту. У красавіку 1985 года Глікерыя выпусціла альбом з двума дыскамі «Сентыментальная песня» з некаторымі хітамі Глікерыі, такімі як «Чараўніцы», «Пентахіліара» (банкноты вартасцю ў пяць тысяч), «Кольцы» і «Салдацік», вывеўшы маладую выканаўцу на першае месца продажаў альбомаў (у Грэцыі), сярод грэчаскіх і замежных выканаўцаў. У 1997 годзе яна спявала ў «Вясновай сімфоніі» (паэма [[Яніс Рыцас|Яніса Рыцаса]], музыка Яніса Маркопуласа) на прэм’еры гэтага твора, на цырымоніі адкрыцця Чэмпіянату свету па лёгкай атлетыцы, які адбыўся ўпершыню на (новым) Алімпійскім стадыёне Афін. Цырымонія адкрыцця перадавалася ў 120 краінах свету. == Міжнародная кар’ера == Глікерыя спявала на канцэртах у Грэцыі на Кіпры і за мяжой (Еўропа, ЗША, Канада, Аўстралія, Новая Зеландыя, Ізраіль і Турцыя). Яна выпусціла свой першы альбом у Францыі: ''Golden hits — The voice of Greece''. У 1998 годзе выйшаў яе другі альбом у Францыі. Яна таксама ўдзельнічала ў двух альбомах для амерыканскага лэйбла ''Putumayo'' і зборніках выпушчаных у Еўропе. У 2001 годзе яна прыняла ўдзел у альбоме ''Alif'' турэцкага музыканта і кампазітара Omar Faruk Tekbilek. Глікерыя выступала сумесна ў канцэртах і супрацоўнічала ў дыскаграфіі з: Апосталам Калдарасам, С. Фаціядзісам, Наташай Атлас, з Ömer Faruk Tekbilek, Лукіянасам Кілайдонісам, Мэры Ліндай, Пантэлісам Таласінасам, Сацірыяй Бэлу, Ёргасам Даларасам, Марынелай, Офрай Хаза, з Ricky Gal, Хавай Альберштэйн, Амал Муркус, Бабісам Цэртасам, Пасхалісам Тэрзісам, Іліясам Асланоглу, Антоніс Вардзіс, Хадад, Сарыт, са спявачкай бразільска-сефардскага паходжання, з Нікасам Папазоглу і інш. === У Ізраілі === [[Файл:Glykeria_02.jpg|справа|міні|373x373пкс|На канцэрце ў [[Рышон-ле-Цыён]], верасень 2013 года.]] Улетку 1993 года Глікерыя ўпершыню выступіла ў Ізраілі. Яна скончыла свае паспяховыя выступу сваёй чароўнай версіяй ізраільская народная песня «Shabechi Yerushaly’im» («Слава Госпаду, Ерусалім!») на [[іўрыт]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_kNzRU6D0gI|title=SHABECHI YERUSALAYIM ΓΛΥΚΕΡΙΑ (LIVE -ΙΣΡΑΗΛ 2007) - YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419162750/https://www.youtube.com/watch?v=_kNzRU6D0gI|url-status=live}}</ref>. Дзякуючы паспяховым выступленням Глікеріі ў Ізраілі, яна была абвешчаная тут найбольш папулярнай замежнай спявачкай; мэр [[Іерусалім]]а ўручыў ёй залаты ключ горада (1994). Адначасова тры яе альбомы былі выпушчаныя ў Ізраілі, і ўсе сталі залатымі ў кароткі прамежак часу: ''Glykeria golden-hits'', ''Far away'', ''Glykeria — 14 classics''<ref>{{Cite web|url=http://www.israel-music.com/glykeria/glykeria_israel_philharmonic_orchestra_concert/|title=Glykeria and the Israel Philharmonic Orchestra in Concert by Glykeria<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206163120/http://www.israel-music.com/glykeria/glykeria_israel_philharmonic_orchestra_concert/|url-status=live}}</ref>. У 1999 годзе Глікерыя дала два канцэрты ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] з Ізраільскім філарманічным аркестрам. Некалькі месяцаў пазней быў выпушчаны альбом з гэтым канцэртам і, адразу пасля гэтага, Sony Classical распаўсюдзіў у свеце дыск ''Glykeria and the Israel Philharmonic Orchestra'' Глікерыя стала самай любімай грэчаскай спявачкай у Ізраілі і часткай ізраільскай культурнай сцэны ў 1990х гадах. Яе асаблівы стыль, поўны глыбіні, меланхоліі і бясконцых эмоцый пакарылі сэрцы Ізраільцян, і яе песні, на іўрыце (з амаль ідэальным вымаўленнем) і грэчаскай сталі класікай. Яна стала «сваім» чалавекам у Ізраілі, «ганаровым грамадзянінам», плацінавай і залатой спявачкай, спявачкай фаварыткай Ізраільскіх лідэраў і знакамітасцяў. Кульмінацыяй яе глыбокіх адносін з Ізраілем стаў 1998 год, калі яна стала адзіным замежным артыстам, запрошаным на жалобныя мерапрыемствы па заканчэнні трох гадоў з дня забойства [[Іцхак Рабін|Іцхака Рабіна]]<ref>http://www.hebrewsongs.com/artists-glykeria.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230526215913/https://www.hebrewsongs.com/artists-glykeria.htm |date=26 мая 2023 }}.</ref>. Яна спявала са слязамі на вачах, перад 200,000 чалавек на плошчы Іцхака Рабіна у Тэль-Авіве. Улетку 1999 года яна была запрошаная выступіць з Ізраільскім філарманічным аркестрам. У 2002 годзе ў Ізраілі выйшаў яе альбом «Open Heart». У 2006 годзе, падчас ізраільска-ліванскага канфлікту, Глікерыя з сынам прыбылі ў Ізраіль і сустрэліся з прэм’ер-міністрам [[Эхуд Ольмерт|Эхудам Ольмертам]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3232865,00.html|title=ynetnews - sorry page<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206164628/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3232865,00.html|url-status=live}}</ref> і, адказваючы ўзаемнасцю на любоў ізраільскай публікі, спявала для салдат ізраільскай арміі у памежных частках<ref>{{Cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3517496,00.html|title=Glykeria attacked for 'collaborating with Zionists' – Israel Culture, Ynetnews<!-- Bot generated title -->|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206164637/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3517496,00.html|url-status=live}}</ref>. Увесну 2008 года выйшаў яе сёмы альбом, пад загалоўкам «MATANA» (падарунак) — адзін CD альбома уключаў у сябе песні выключна на іўрыце, іншы запісы ў Грэцыі і Ізраілі, уключаючы некалькі ўпершыню запісаных песень. У сакавіку 2010 года ў Ізраілі выйшаў двайны CD пад загалоўкам «The Greek Selection», у які былі ўключаныя некалькі хітоў Глікерыі. == З Тэадоракісам == У 2002 годзе Глікерыя дала канцэрты з «Аркестрам Мікіс Тэадоракісам» і аркестрам «Estudiantina». Глікерыя супрацоўнічала з сусветна вядомым кампазітарам Мікісам Тэадоракісам, у альбоме двух дыскаў у песнях, напісаных кампазітарам у 2008 годзе. У канцы лютага — пачатку сакавіка 2008 года Глікерыя дала канцэрты з «Аркестрам Мікіс Тэадоракіс» у афінскім тэатры Палас, з нагоды выпуску новага дыска з «народнымі» песнямі, які Глікерыя рыхтавала з кампазітарам. У верасні 2008 года дыскаграфічная фірма Legend выпусціла двайны CD «Мае асновы ў гарах», у якім Глікерыя выконвае 37 народных песень Тэадаракіса. Альбом быў цёпла прыняты як крытыкай, так і публікай, і ў кароткі тэрмін стаў залатым<ref>{{Cite web|url=https://www.ogdoo.gr/diskografia/diskoi-pou-den-ksexasa/h-glykeria-tragouda-miki-theodoraki-kai-niko-gatso-1978|title=H Γλυκερία τραγουδά Μίκη Θεοδωράκη και Νίκο Γκάτσο (1978)<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-date=2020-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517124947/https://www.ogdoo.gr/diskografia/diskoi-pou-den-ksexasa/h-glykeria-tragouda-miki-theodoraki-kai-niko-gatso-1978|url-status=live}}</ref>. == Пасля 2003 года == Улетку 2003 года, з вялікім поспехам, Глікерыя здзейсніла вялікае турнэ па ЗША і Канадзе. У маі 2004 года яна ўпершыню выступіла ў Турцыі, у «IS BANK Concert Hall». У сакавіку 2005 года, па запрашэнні [[Патрыярх Канстанцінопальскі|Усяленскага Патрыярха]], Глікерыя дала адзіны канцэрт ўУваскрасенне праваслаўя. [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Патрыярх Варфаламей]] прыняў Глікерыю цёпла, называючы яе «Выдатна спяваючым Салаўём» (грэчаскага) роду («Καλλικέλαδον αηδόνα του γένους»)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.kathimerini.gr/894699/article/proswpa/proskhnio/glykeria-kallikelados-ahdona-toy-genoys|title=Γλυκερία, «καλλικέλαδος αηδόνα του γένους» {{!}} Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206163124/https://www.kathimerini.gr/894699/article/proswpa/proskhnio/glykeria-kallikelados-ahdona-toy-genoys|url-status=live}}</ref>. Амаль адразу затым, разам з Домнай Саміу, Глікерыя выступіла ў палацах музыкі у Афінах і ў Салоніках, выконваючы візантыйскія гімны ў пастаноўцы «Ад страсці да ўваскрасення» («Από το πάθος στην Ανάσταση»). У 2007 годзе ў Турцыі выйшаў другі дыск Глікерыі — «BEST OF GLYKERIA». У маі 2010 года Глікерыя ў трэці раз выступіла з канцэртамі ў Турцыі, на гэты раз у [[Царква Святой Ірыны|Царкве Святой Ірыны]] і ў Топкапы. На апошнім канцэрце прысутнічаў вядомы турэцкі кампазітар Зюльфю Ліванелі, з якім Глікерыя выканала песню Ліванелі Leylim ley. Увесну 2009 года, разам з Костас Карафоцісам, Глікерыя здзейсніла турнэ ў ЗША і Аўстраліі. 13 сакавіка 2011 года Глікерыя была запрошана Патрыярхам Варфаламеем ўдзельнічаць у свяце Уваскрэсення праваслаўя, дала канцэрт у Selenium Plaza. Выконваючы традыцыйныя грэчаскія песні і творы кампазітараў фанарыётаў. Спявачку суправаджала вядомая грэчаская музычны гурт «Εν χορδαίς», пад кіраўніцтвам К. Калайдзідзіса і аркестр сучаснай музыкі грэчаскага радыё і тэлебачання (ΕΡΤ), пад кіраўніцтвам дырыжора Андрэаса Піларынаса У сакавіку 2010 года, музычныя крытыкі грэчаскага тэлевізійнага канала Alpha TV, прызналі Глікерыю трэцяй найбольш паспяховай грэчаскай спявачкай з 1960 года<ref name="chart show women">''Chart Show: Your Countdown''. Alpha TV. Airdate: 14 March 2010</ref>. У маі 2011 года Глікерыя дала канцэрт у вёсцы Нікас Белаяніс у Венгрыі, заснаваным грэчаскімі палітычнымі эмігрантамі пасля Грамадзянскай вайны ў Грэцыі і ў чэрвені таго ж года зноў гастралявала ў Канадзе і ЗША. Летам 2012 года, у азнаменаванне 90 гадоў разбурэння Смірны [[Мустафа Кемаль Атацюрк|кемалістамі]], Глікерыя гастралявала па ўсёй Грэцыі з праграмай названай «Смірненскае міноры», выконваючы песні [[Анатолія|малаазійскіх]] грэкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.musiccorner.gr/%CF%83%CE%BC%CF%85%CF%81%CE%BD%CE%AD%CE%B9%CE%BA%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CF%8C%CF%81%CE%B5-%CF%88%CF%85%CF%87%CE%AE%CF%82-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CE%B3%CE%BB%CF%85%CE%BA%CE%B5%CF%81%CE%AF-54133/|title=Σμυρνέικο Μινόρε ψυχής από τη Γλυκερία στο Θέατρο Βράχων! - MusicCorner.gr<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207015547/https://www.musiccorner.gr/%CF%83%CE%BC%CF%85%CF%81%CE%BD%CE%AD%CE%B9%CE%BA%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BD%CF%8C%CF%81%CE%B5-%CF%88%CF%85%CF%87%CE%AE%CF%82-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CE%B3%CE%BB%CF%85%CE%BA%CE%B5%CF%81%CE%AF-54133/|url-status=live}}</ref>. У лістападзе 2013 года, разам з Міхалісам Дзуганакісам, Глікерыя паспяхова гастралявала ў Аўстраліі. У лістападзе 2015 года, разам з Даларасам і Віталі, Глікерыя гастралявала ў ЗША на працягу месяца. Яна зноў здзейсніла гастролі ў ЗША ў лістападзе 2016 года. У лютым таго ж года яна зноў прадставіла «Смірненскае міноры» у муніцыпальным тэатры Пірэя. Прадстаўленне было запісана для дзяржаўнага тэлебачання і дыскаграфіі. У тым жа годзе, разам з Герасімасам Андрэатасам, Глікерыя дала тры канцэрты ў Сіднэі і [[Мельбурн]]е. У сакавіку 2017 года, альбом Глікерыі «Я ішла за зоркай» быў выпушчаны ў Турцыі фірмай Sony Music Turkey пад назвай «I Followed a Star». На цырымоніі ўручэння грэка-амерыканскага Gabby Awards у Нью-Ёркскім Carnegie Hall, 17 чэрвеня 2017 года, Глікерыя была ўзнагароджана за яе ўклад у грэчаскую песню<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5cqQtsMCSVo Glykeria at the 2017 Gabby Awards at Carnegie Hall — YouTube]</ref>. Летам 2019 года, разам з Мелінай Асланіду, Глікерыя дала 25 канцэртаў у Грэцыі і на Кіпры. == Дыскаграфія == * 1978: ''Min Kaneis Oneira Trela'' * 1980: ''Sta Matia Kita Me'' * 1981: ''Ta Smyrneika'' * 1983: ''Apo ti Smyrni ston Peiraia'' * 1984: ''Stin Omorfi Nyhta'' (Live) * 1985: ''Tragoudi Esthimatiko'' * 1986: ''Matia Mou'' * 1987: ''Me Panselino'' * 1988: ''Nea Selini'' * 1990: ''Ola Mou Ta Mystika'' * 1991: ''Ximerose'' * 1992: ''I Hora Ton Thavmaton'' * 1992: ''Nyhtes Magikes ki Oneiremenes'' (Live) * 1994: ''Se Mia Schedia'' * 1996: ''I Glykeria Tragoudai Antoni Vardi'' * 1998: ''Maska'' * 2000: ''Harama 2000'' (Live) * 2002: ''Ta Rebetika'' * 2004: ''Aniksi'' * 2006: ''Vrohi Ton Asterion'' * 2008: ''Ta Themelia Mou Sta Vouna'' * 2010: ''I Agapi Einai Eleftheri'' * 2014: ''kane kouragio ellada mou'' {{Зноскі}} == Спасылкі == * http://www.glykeria.net * [http://www.musicheaven.gr/html/modules.php?name=News&file=article&id=2051 Συνέντευξη της Γλυκερίας], [[Κωνσταντίνος Παυλικιάνης]] MusicHeaven * [http://www.europopmusic.eu/Greece_pages/Glykeria.html Glykeria on Europopmusic.eu] (English) * [https://web.archive.org/web/20151222092312/http://www.glykeria.8m.com/ Glykeria] * https://web.archive.org/web/20110531161510/http://www.glykeria.com.ar/ (Spanish) {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-05-27}} [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] bfwnzhq9n2zf4f8kcj7bfx920cf1a1f Яўген Аркадзьевіч Кец 0 747879 5149750 4657226 2026-06-01T20:48:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149750 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кец}} {{Баскетбаліст |імя = Яўген Аркадзьевіч Кец |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |рост = |вага = |пазіцыя = |клуб = |нумар = |трэнерскія клубы = {{спартыўная кар’ера |1994—1998|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| |2005—2007|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алімпія Гродна|Алімпія]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} }} '''Яўген Аркадзьевіч Кец''' ({{ДН|22|04|1947}}, в. [[Талочкі (Гродзенскі раён)|Талочкі]], [[Гродзенскі раён]], [[БССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбол]]ьны [[трэнер]]. [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://015.by/news/kultura-i-sport/legenda_grodnenskogo_basketbola_zasluzhennyy_trener_belarusi_evgeniy_arkadevich_kets_prazdnuet_yubil/ Легенда гродненского баскетбола: заслуженный тренер Беларуси Евгений Аркадьевич Кец празднует юбилей - 70 лет!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304101951/http://015.by/news/kultura-i-sport/legenda_grodnenskogo_basketbola_zasluzhennyy_trener_belarusi_evgeniy_arkadevich_kets_prazdnuet_yubil/ |date=4 сакавіка 2022 }}</ref> . == Біяграфія == Нарадзіўся я ў вёсцы Талочкі, што на Гродзеншчыне. Праз нейкі час бацькі пераехалі ў абласны цэнтр. Гуляў за школу, першым трэнерам была Лілія Нікіціна. З’яўляецца адным з самых вядомых і харызматычных прадстаўнікоў трэнерскай школы гродзенскага баскетбола. Пры ім клуб «[[Гродна-93]]» заваяваў «золата» [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянатаў Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]] і [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]] гадоў, [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубку Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]] года<ref>[https://prinemanie.by/news/6586b458946c8e6ed22964f2 30 ЛЕТ ГРОДНО-93]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/coach/Yugenii-Kets/13678?Women=1 Yugenii Kets] * [https://sdjushor7.by/o-shkole История школы] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кец Яўген Аркадзьевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Алімпіі» Гродна]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Гродна-93»]] d7yd0mbyvv4ua8achgcc0ac25te1nks Спіс найлепшых бамбардзіраў зборнай Украіны па футболе 0 748347 5149822 4619070 2026-06-02T09:11:30Z Zewest 122225 /* */ 5149822 wikitext text/x-wiki '''Спіс найлепшых бамбардзіраў зборнай Украіны па футболе<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://uaf.ua/national/archives/6|title=Національна збірна: Українські Бомбардири|website=УАФ|access-date=2023-09-10}}</ref>.''' У гэтым спісе прадстаўлены '''23''' найлепшыя бамбардзіры зборнай Украіны па футболе<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zbirna.com/bombardiry|title=Бомбардири збірної України з футболу|website=Zbirna|access-date=2023-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.transfermarkt.world/ukraine/toptorschuetzen/verein/3699|title=ЛУЧШИЕ БОМБАРДИРЫ ЗА ВСЮ ИСТОРИЮ УКРАИНЫ|website=ТМ|access-date=2023-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.11v11.com/teams/ukraine/tab/stats/option/scorers/|title=Ukraine national football team statistics and records: top scorers|website=11v11|access-date=2023-09-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.redbull.com/ua-uk/bombardyry-v-istorii-ukraini|title=Найкращі бомбардири в історії збірної України з футболу|website=RedBull|access-date=2023-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.statista.com/statistics/577071/all-time-top-goal-scorers-national-football-team-by-goals-scored-ukraine/|title=Players who have scored the most goals for the national soccer team of Ukraine|website=Statista|access-date=2023-09-12}}</ref>. * {{legend2|#99FF99|Зараз выступае за нацыянальную зборную: '''7'''|border=1px solid #AAAAAA|розмір=100%}} * {{legend2|#F9F9F9|Завяршыў кар’еру: '''16'''|border=1px solid #AAAAAA|розмір=100%}} * '''Дадзеныя па стане на 13 верасня 2023''' {| class="wikitable sortable" !Nº !Імя !Дата нараджэння !Гады за зборную !Гульні !Галы |- |1 |[[Андрэй Мікалаевіч Шаўчэнка|Андрэй Шаўчэнка]] |29 верасня 1976 |1995&nbsp;— 2012 |111 |'''48''' |- bgcolor=99FF99 |2 |[[Андрэй Мікалаевіч Ярмоленка|Андрэй Ярмоленка]] |23 кастрычніка 1989 |2009&nbsp;— дасюль |126 |'''47''' |- bgcolor=99FF99 |3 |[[Яўген Алегавіч Канаплянка|Яўген Канаплянка]] |29 верасня 1989 |2010&nbsp;— дасюль |87 |'''21''' |- |4 |[[Сяргей Станіслававіч Раброў|Сяргей Раброў]] |3 чэрвеня 1974 |1992&nbsp;— 2006 |75 |'''15''' |- bgcolor=99FF99 |5 |Раман Ярамчук |27 лістапада 1995 |2018&nbsp;— дасюль |45 |'''13''' |- |6 |[[Алег Анатолевіч Гусеў|Алег Гусеў]] |25 красавіка 1983 |2003&nbsp;— 2016 |98 |'''13''' |- |7 |Сяргей Назаранка |16 лютага 1980 |2003&nbsp;— 2012 |56 |'''12''' |- bgcolor=99FF99 |8 |Віктар Цыганкоў |15 лістапада 1997 |2016&nbsp;— дасюль |49 |'''11''' |- |9 |[[Яўген Аляксандравіч Селязнёў|Яўген Селязнёў]] |20 ліпеня 1985 |2008&nbsp;— 2018 |58 |'''11''' |- bgcolor=99FF99 |10 |[[Аляксандр Уладзіміравіч Зінчанка|Аляксандр Зінчанка]] |15 снежня 1996 |2015&nbsp;— дасюль |55 |'''9''' |- |11 |[[Андрэй Аляксеевіч Варабей|Андрэй Варабей]] |29 лістапада 1978 |2000&nbsp;— 2008 |68 |'''9''' |- |12 |[[Андрэй Леанідавіч Гусін|Андрэй Гусін]] |11 снежня 1972 |1993&nbsp;— 2006 |71 |'''9''' |- |13 |Тымерлан Гусейнаў |24 студзеня 1968 |1993&nbsp;— 1997 |14 |'''8''' |- |14 |Арцём Кравец |3 чэрвеня 1989 |2011&nbsp;— 2019 |23 |'''8''' |- |15 |[[Арцём Уладзіміравіч Мілеўскі|Арцём Мілеўскі]] |12 студзеня 1985 |2006&nbsp;— 2012 |50 |'''8''' |- |16 |[[Андрэй Віктаравіч Варонін|Андрэй Варонін]] |21 студзеня 1979 |2002&nbsp;— 2012 |74 |'''8''' |- |17 |[[Руслан Пятровіч Ратань|Руслан Ратань]] |29 кастрычніка 1981 |2003&nbsp;— 2018 |100 |'''8''' |- |18 |Марка Дэвіч |27 кастрычніка 1983 |2008&nbsp;— 2014 |35 |'''7''' |- |19 |[[Максім Сяргеевіч Калінічэнка|Максім Калінічэнка]] |26 студзеня 1979 |2002&nbsp;— 2011 |47 |'''7''' |- bgcolor=99FF99 |20 |Руслан Маліноўскі |4 мая 1993 |2015&nbsp;— дасюль |55 |'''7''' |- |21 |Віктар Леаненка |5 кастрычніка 1969 |1992&nbsp;— 1996 |14 |'''6''' |- bgcolor=99FF99 |22 |Арцём Доўбік |21 чэрвеня 1997 |2021&nbsp;— дасюль |20 |'''6''' |- |23 |Аляксандр Аліеў |3 лютага 1985 |2008&nbsp;— 2012 |28 |'''6''' |} == Зноскі == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-09-15}} [[Катэгорыя:Зборная Украіны па футболе]] [[Катэгорыя:Спісы:Спорт]] [[Катэгорыя:Спісы:Украіна]] n3osuqqf89j2gi5v3kb2pt9qtvkzbmw Уладзімір Канстанцінавіч Касько 0 750365 5149584 5149366 2026-06-01T13:07:27Z M.L.Bot 261 трэба крыніца, але выглядае магчымым 5149584 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касько}} {{навуковец}} '''Уладзі́мір Канстанці́навіч Касько́''' ([[9 мая]] [[1938]], [[Фаніпаль]], [[Мінская вобласць|Менская вобласць]] — 23 мая 2026{{крыніца?}}, Мінск) — беларускі [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], журналіст. [[Кандыдат навук|Кандыдат філалагічных навук]] (1981), дацэнт (1989). == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|Філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларуска дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «журналістыка». У 1982 годзе скончыў [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar335444072&strq=l_siz=10|title=Владимир Константинович Касько|website=unicat.nlb.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. З 1982 года працуе ў БДУ (Інстытут журналістыкі, кафедра перыядычнага друку)<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://bsu.by/best_employers/23201-d|title=Заслуженные сотрудники|website=bsu.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. Памёр 23 мая 2026 года ў Мінску{{крыніца?}}. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: метадалогія аналітычнай журналістыкі, вусна-паэтычная творчасць беларусаў<ref name=":0" />. Аўтар звыш 150 навуковых прац, сярод якіх манаграфіі ў розных аспектах журналістыкі, беларускай і славянскай культуры, літаратуры і мовы. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу]]» (1970), «[[Медаль «Ветэран працы»|Ветэран працы]]» (1988), ганаровымі [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Вярхоўнага Савета БССР]] (1971, 1988)<ref name=":0" />, нагрудным знакам «[[Выдатнік друку Беларусі]]». Заслужаны работнік БДУ<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE,+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80+%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|title=Уладзімір Касько. Электронная бібліятэка БДУ|website=elib.bsu.by|access-date=2023-10-09}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] p78x2rsh9i6ntl5b3pt50hfvvms9w8i Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5149635 5149325 2026-06-01T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5149635 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзіслаў Загорскі|2026-06-01T13:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Андрэй Заерка|2026-05-31T20:16:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Музы́чны кура́тар|2026-05-31T11:24:21Z|~2026-32362-63}} {{Новы артыкул|Вілбэртс Краснайс|2026-05-30T12:56:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Людвік Фінкель|2026-05-30T09:59:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Леанід Аляксандравіч Акаловіч|2026-05-28T16:15:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Оскар Галецкі|2026-05-26T14:36:57Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3gdv1na6cxo8oazxcm3kgxbcbbnugem Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5149633 5149323 2026-06-01T15:51:18Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5149633 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Японскі сад (Чыкага)|2026-06-01T09:27:32Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|2026-06-01T08:45:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Гомельская агламерацыя|2026-05-31T10:45:09Z|Gomeler}} {{Новы артыкул|Святая Марыя (станцыя метро)|2026-05-31T10:30:04Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Малая Такмачка|2026-05-29T20:28:58Z|Arcemij}} {{Новы артыкул|Парк Кіёта (Кіеў)|2026-05-29T08:46:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Крэнстан (Род-Айленд)|2026-05-27T13:39:53Z|MatthewMCN608}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|2026-05-25T23:16:21Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Уэна (парк)|2026-05-25T18:25:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Роан-дзі|2026-05-25T18:17:17Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Кансэн-эн|2026-05-25T18:07:14Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nhpddd6u21y3336ecvikpz7i3mriwxz Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5149630 5149321 2026-06-01T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5149630 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-06-01T13:51:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Крупскі веснік (газета)|2026-06-01T11:53:30Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Рубона»|2026-06-01T11:01:42Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Барысфена» Магілёў|2026-06-01T10:42:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2026-06-01T10:29:41Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2026-06-01T07:05:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Дынама Мінск|2026-06-01T06:37:37Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|LookByMedia|2026-05-31T22:41:36Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Тэксты (альманах)|2026-05-31T20:25:27Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Андрэй Заерка|2026-05-31T20:16:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Ядвіга Тэйшэрская|2026-05-31T14:06:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Гомельская агламерацыя|2026-05-31T10:45:09Z|Gomeler}} {{Новы артыкул|Яніс Плоніс|2026-05-31T09:04:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гета ў Параф’янаве|2026-05-30T18:36:27Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Стэфан Офенберг|2026-05-30T13:05:53Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вілбэртс Краснайс|2026-05-30T12:56:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> n9l5372436nzxtrwvp4orcgfo1g85m5 Партал:Спорт/Новыя артыкулы 100 763680 5149636 5148806 2026-06-01T15:51:49Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5149636 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-06-01T13:51:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Рубона»|2026-06-01T11:01:42Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Барысфена» Магілёў|2026-06-01T10:42:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2026-06-01T10:29:41Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2026-06-01T07:05:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Дынама Мінск|2026-06-01T06:37:37Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Марыа Лем’ё|2026-05-30T09:24:16Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Клод Лем’ё|2026-05-30T09:06:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2026-05-29T10:05:06Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2026-05-29T09:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2026-05-29T07:19:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна|2026-05-29T07:10:29Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dd63niu68sc0xw0meffhbs8293wrjrp Brawl Stars 0 769606 5149765 5144235 2026-06-01T22:06:45Z Эль Примэро 158298 /* */ 5149765 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Камп'ютарная гульня|распрацоўшчык=Supercell|выдавец=Supercell|дата выпуску=Свет: 12 снежня 2018|жанры=MOBA, Hero shooter|платформы=Android, iOS|рэжым=Мультыплэер|дата анонсу=Бэта: 14 чэрвеня 2017}} '''Brawl Stars''' — гэта шматкарыстальніцкая анлайн-баявая арэна і відэагульня-шутэр ад трэцяй асобы, распрацаваная і выдадзеная [[Фінляндыя|фінскай]] кампаніяй па вытворчасці відэагульняў [[Supercell]]. Гульня была выпушчана па ўсім свеце 12 снежня 2018 года на платформах [[iOS]] і [[Android]]. У гульні прадстаўлена мноства гульнявых рэжымаў, кожны з якіх мае сваю асаблівую мэту. Гульцы могуць выбіраць з мноства «Brawlers», гэта значыць персанажаў, якімі можна кіраваць з дапамогай экранных джойсцікаў падчас нутрагульнявага матчу. == Геймплэй == У Brawl Stars гульцы змагаюцца з іншымі гульцамі або супернікамі са [[штучным інтэлектам]] у некалькіх гульнявых рэжымах. Гульцы могуць выбіраць паміж рознымі байцамі, сярод якіх ёсць 5 рэдкасцяў (рэдкія, суперрэдкія, эпічныя, міфічныя, легендарныя), якія яны адкрылі на Starr Road, Brawl Pass, Trophy Road або набылі ў краме для выкарыстання ў бітвах.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|title=Here's everything you need to know about Brawl Stars' new Brawl Pass|first=Wasif|last=Ahmed|website=Dot Esports|date=2020-05-13|access-date=2024-11-07|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005071214/https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|url-status=dead}}</ref> У снежні 2022 года боксы былі выдалены, а ўсе папярэднія спосабы іх атрымання былі заменены на крэдыты і хромакрэдыты (выдалены ў снежні 2023 года), якія выкарыстоўваюцца для разблакоўкі байцоў, якія зараз у асноўным размяшчаюцца на «Starr Road». Байцы дзеляцца на 5 катэгорый, кошт якіх у крэдытах залежыць ад іх рэдкасці. Падчас матчу, гульцы могуць выкарыстоўваць звычайную атаку свайго байца або супер-атаку, якая ўзмацняецца пры нанясенні страт суперніку, або, у некаторых выпадках, з дапамогай дадатковых сродкаў. Гульцы таксама могуць забяспечыць сваіх байцоў дапаўненнямі, вядомымі як гаджэты, Зорныя сілы, шасцярэнькі і гіперзарады; гаджэты і гіперзарады актывуюцца падчас матчу, у той час як зорныя сілы і шасцярэнькі з’яўляюцца пасіўнымі здольнасцямі. Акрамя таго, можна набыць скіны за каштоўныя камяні, блінгі і манеты або разблакаваць іх з дапамогай праходжання Brawl Pass або выпадковым чынам з дапамогай выпадзенняў зорнай рэдкасці Epic (або вышэй), якія зменяць знешні выгляд, анімацыю, эфекты і / або гукі, якія выдаюцца байцамі. === Рэжымы гульні === У Brawl Stars ёсць мноства розных рэжымаў гульні, з якіх гульцы могуць выбіраць, кожны з якіх мае на сваю мэту. Гульцы могуць запрашаць сяброў пагуляць з імі ў камандзе. '''Рэжымы сола / дуа / трыа''' * '''Сутыкненне Сола / Дуа / Трыа''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Showdown''): у сутыкненні дзесяць гульцоў змагаюцца паасобку ў стылі [[Каралеўскай бітвы]]. У гульні прысутнічае толькі адзін раунд, і адраджэнне прадугледжана толькі ў Дуа і Трыа. Скрынкі з кубікамі сілы раскіданыя па ўсёй карце. Знішчыўшы іх, вы атрымаеце кубікі сілы, якія павялічаць здароўе, страты і рэгенерацыю. У адзіночным сутыкненні выйграе апошні пакінуты ў жывых ўдзельнік. У дуэтным сутыкненні 10 удзельнікаў разбіваюцца на 5 дуэтаў, і каманда, якая засталася ў жывых апошняй, выйграе матч. У трыа-сутыкненні 12 чалавек разбіваюцца на 4 каманды. Калі член каманды выбывае, ён можа адрадзіцца праз пятнаццаць секунд, толькі калі іншы таварыш па камандзе застанецца жывы. Калі пакінуты таварыш па камандзе выбывае, то каманда прайграе матч. Збор кубіка сілы павялічвае агульную колькасць кубікаў сілы ў абодвух таварышаў па камандзе. * '''Дуэлі''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Duels''): Дуэлі-гэта гульнявы рэжым, у якім два гульцы змагаюцца да трох ачкоў. Кожны гулец збірае каманду з трох байцоў, якіх ён хоча выкарыстоўваць у матчы. Той, хто першым выйграе два раўнды, у канчатковым рахунку выйграе матч. '''3v3 Рэжымы''' * '''Захоп крышталяў''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Gem Grab''): у гульні Захоп крышталяў дзве каманды па тры гульца ў кожнай імкнуцца сабраць як магчыма больш крышталяў. Як толькі каманда набірае больш за дзесяць крышталяў, пачынаецца зваротны адлік у 15 секунд. Калі на працягу 15 секунд каманда захавае колькасць крышталяў, якое перавышае дзесяць, яна атрымае перамогу. Аднак, калі колькасць крышталяў падае ніжэй за дзесяць, зваротны адлік спыніцца. Калі абедзве каманды адначасова перавышаюць дзесяць камянёў, таймер актывуецца для каманды з найбольшай колькасцю крышталяў. Крышталь з’яўляецца ў цэнтры карты кожныя 7 секунд. Гульцы могуць мець неабмежаваную колькасць крышталяў. Аднак параза прыводзіць да страты ўсіх крышталяў, якімі валодаюць ворагі і / або таварышы па камандзе.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.polygon.com/reviews/2018/12/19/18146759/brawl-stars-review-supercell-ios-android|title=Brawl Stars is a worthy, if simple, Clash Royale successor|first=Andrew|last=Hayward|website=Polygon|date=2018-12-19|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Зачыстка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Wipeout''): у Зачыстцы каманда з 3 гульцоў спрабуе набраць 8 ачкоў, ачкі налічваюцца за знішчэнне гульцоў варожай каманды. Актывізуецца адраджэнне. Пры дасягненні мэты гульня заканчваецца, і каманда выйграе. Калі час скончыцца, то перамагае каманда, якая набрала больш ачкоў, або калі ў абедзвюх каманд аднолькавая колькасць ачкоў, гульня заканчваецца ўнічыю. * '''Баунці''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Bounty''): у гульні Баунці перад двума камандамі па тры чалавекі стаіць задача сабраць 15 зорак раней, чым гэта зробіць варожая каманда. Каманда, якая дасягнула мэты першай, выйграе гульню, калі таймер скончыцца, то выйграе каманда, у якой больш зорак, або, калі ў іх аднолькавая колькасць зорак, выйграе каманда з сіняй зоркай (тай-брэйк). У пачатку кожнага матчу ўсе ўдзельнікі бойкі атрымліваюць узнагароду ў дзве зоркі. За кожнае паражэнне ў адборачным турніры да іх узнагароды дадаецца новая зорка. Калі яны будуць забітыя, зоркі, якія ў іх былі, будуць пераведзены на лічыльнік варожай каманды, і яны аўтаматычна адродзяцца з узнагародай у дзве зоркі. У кожным матчы ў цэнтры карты прысутнічае сіняя зорка, якая выкарыстоўваецца ў якасці тай-брэйка, калі ў каманд аднолькавая колькасць зорак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imore.com/brawl-stars|title=Brawl Stars: Everything you need to know!|first=Luke Filipowicz last|last=updated|website=iMore|date=2017-06-17|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Рабаванне''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Heist''): у ходзе рабавання дзве каманды па тры байца павінны знішчыць сейф суперніка, размешчаны побач з іх лагерам адраджэння. Каманда, якая зробіць гэта першай, выйграе матч. * '''Броўлбол''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Brawlball''): у Броўлболе дзве каманды па тры гульцы спрабуюць забіць галы, закідваючы мяч у вароты каманды праціўніка. Той, хто першым заб’е два мячы, выйграе матч. Мяч з’явіцца ў цэнтры карты. Як толькі баец забярэ мяч, ён не зможа выкарыстоўваць вашыя звычайныя атакі, супер ўдары або гаджэты. Кнопка shoot замест гэтага адправіць мяч у патрэбным кірунку, а выкарыстанне суперудару дазволіць нанесці больш магутны ўдар па мячы. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён выпусціць мяч на месцы. Калі таймер скончыцца, а абедзве каманды па-ранейшаму набяруць аднолькавую колькасць ачкоў, гульня пяройдзе ў рэжым раптоўнай смерці, у якім усе перашкоды і дэкарацыі будуць выдаленыя з карты. У гэтым выпадку каманда, якая набрала ачкі першай, выйграе матч. * '''Баскетброўл''' ([[Англійская мова|англ.]] ''BasketBrawl''): у баскет-бойцы дзве каманды па тры гульцы ў кожнай павінны набраць па 5 ачкоў у кола. Гульцы могуць набраць 2 ачкі (унутры кольца) або 3 ачкі (за межамі кольца). Калі набрана 5 ачкоў, Гульня сканчаецца. Па заканчэнні часу перамагае каманда, якая набрала найбольшую колькасць ачкоў, у адваротным выпадку ўсе перашкоды знішчаюцца і гульня пераходзіць у авертайм. Калі авертайм заканчваецца і абедзве каманды гуляюць унічыю, гульня заканчваецца ўнічыю. Калі каманда забівае ў авертайме, яна аўтаматычна выйграе. Звычайны стрэл наносіць удар на звычайнае адлегласць, а супер-стрэл-далей і хутчэй. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён кіне мяч на месцы. Як толькі задзіра падыме мяч, ён не зможа выкарыстоўваць звычайныя атакі, суперприемы, гаджэты або гиперзаряды. * '''Гарачая зона''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Hot Zone''): у гарачай зоне дзве каманды па тры ўдзельнікі бойкі ў кожнай павінны захапіць усе гарачыя зоны. Удзельнікі бойкі могуць захапіць гарачыя зоны, стоячы ў радыусе дзеяння зон. Уверсе, у куце экрана, будзе адлюстроўвацца працэнт захопу, які паказвае агульны прагрэс кожнай каманды ў захопе зон. Толькі ўдзельнікі бойкі могуць захопліваць зоны. Любы элемент, які не з’яўляецца ўдзельнікам бойкі, не зможа захапіць зону. Калі ні адна з каманд не захопіць цалкам усе гарачыя зоны да канца таймера матчу, то выйграе каманда з найбольшым адсоткам захопу. * '''Накаўт''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Knockout''): у накаўце дзве каманды па тры байца ў кожнай спрабуюць знішчыць варожую каманду за 3-5 раўнда. Мэта-выйграць 3 раўнды, каб выйграць матч. Адраджэнне не ўключана. Як толькі ўдзельнік бойкі выбывае, ён не можа ўдзельнічаць у далейшым да пачатку наступнага раўнда. * '''Рангавы бой''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Ranked''): у рэжыме рангавы бой выбіраецца выпадковы рэжым гульні 3 на 3 і карта з магчымасцю атрымання мадыфікатара. Перамога ў гульні павялічвае колькасць ачкоў, а парогавае значэнне ачкоў павышае рэйтынг гульца. Калі гулец пераадольвае пэўныя парогавыя значэнні ачкоў, яму налічваюцца рэйтынгавыя ачкі. Яны могуць дарыць гульцу скіны, спрэі, значкі гульцоў або блінгі. Дадаткова існуюць рэжымы, якія з’яўляюцца па выхадных: * '''Бой з босам''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Boss Fight'') — у дадзеным рэжыме трэба знішчыць робата-боса, а таксама абараняцца ад яго мін’ёнаў. Складанасць павялічваецца з кожным пройдзеным узроўнем складанасці; * '''Рабарубка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Robo Rumble'') — у дадзеным рэжыме неабходна абараняць сейф ад робатаў, якія з кожным узрастаннем хвалі становяцца мацней. Як і бой з босам, складанасць павялічваецца з кожнай перамогай; * '''Вялікая гульня''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Big Game'') — рэжым, у якім 5 гульцоў спрабуюць знішчыць іншага гульца, Мегабайца, які мае шмат ачкоў здароўя і велізарны ўрон. Калі за 2 хвіліны гульцы перамогуць Мегабайца, то перамога дастанецца ім, а калі Мегабаец пратрымаецца такі час — пераможа ён. Ёсць і асаблівыя падзеі: * '''Мегакапілка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''MegaPig'') — у дадзенай падзеі могуць удзельнічаць толькі ўдзельнікі клубаў, падзея праводзіцца раз у месяц і доўжыцца 3 дня. За праходжанне падзеі даюцца нутрагульнявыя ўзнагароды такія як прызы Стар. * '''Чэмпіянат''' ([[Англійская мова|англ]]. C''hampionship'') — дадзенае падзея пачынаецца ў пачатку года, і даступна раз у месяц да сярэдзіны года, падзея складаецца з трох этапаў (выпрабаванне, кваліфікацыя і фінал). За праходжанне выпрабавання камандзе належыць выхад у кваліфікацыю, пасля праходу якой каманда можа паўдзельнічаць у фінале штомесячнага адбору. Праз паўгода пасля пачатку падзеі каманды, якія прайшлі ў фінал, могуць паўдзельнічаць у сусветным фінале чэмпіянату з грашовымі ўзнагароджаннямі. == Распрацоўка == [[Supercel]]l хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на [[League Of Legends]] і [[Overwatch]]. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую прапрацаванасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе».<ref>{{Cite web|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|website=www.redbull.com|access-date=2024-11-07}}</ref> Першы прататып гульні пад назвай Project Laser быў створаны ў 2016 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|website=www.gdcvault.com|access-date=2024-11-07}}</ref> У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстары скардзіліся на павольны геймплэй і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай Laser 2, дзе персанаж ужо атакаваў паходы, а гульня была перакладзеная ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference ў сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай Slugfest, гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставанні. Анці казаў, што «тэстары і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружаны працэсам бітвы [у гульні], як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну», і таму неўзабаве была выпушчаная трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года [[Supercell]] анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|website=Android Authority|date=2017-06-14|access-date=2024-11-07}}</ref> На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] ў канадскім [[App Store]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title=‘Brawl Stars’ Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon? – TouchArcade|date=2017-06-15|access-date=2024-11-07}}</ref> Падчас мяккага запуску [[Supercell]] заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней». Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці Brawl Stars, растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні». 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчана на платформе [[Android]] у некаторых краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc Lagace|last=published|website=Android Central|date=2018-11-16|access-date=2024-11-07}}</ref> 9 сакавіка 2022 года кампанія [[Supercell]] абвясціла аб выдаленні сваіх гульняў, уключаючы Brawl Stars, з крам [[App Store]] і [[Google Play]] у [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=Коммерсантъ|date=2022-03-09|access-date=2024-11-07}}</ref> 25 красавіка 2023 года кампанія [[Supercell]] заблакавала доступ да гульні Brawl Stars на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульні.<ref>{{Cite web|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|author=Любавин Игорь|website=Championat}}</ref> 5 верасня 2024 была пачата калабарацыя з мульстэрыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]», якая доўжылася да 2 кастрычніка 2024. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|website=Supercell|access-date=2024-11-07}}</ref> == Распрацоўка == Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0"/>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. В марте 2017 года была выпущена вторая итерация под названием ''Slugfest'', игра перешла в стадию UAT-тестирования<ref name=":0"/>. Антти говорил, что «тестировщики и мои коллеги сообщали, что они чувствовали себя настолько перегружены процессом сражения в игре, как будто им надо было делать по 250 действий в минуту»<ref name=":0" />, и поэтому вскоре была выпущена третья итерация, которая добавила вариант управления с виртуальным джойстиком ходьбы и стрельбе по нажатию, но это не исправило ситуацию, поскольку в конечном итоге джойстик дрейфовал по всему экрану. Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай ''Slugfest'', гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставання<ref name=":0"/>. Анці казаў, што «тэсціроўшчыкі і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружанымi працэсам бітвы ў гульне, як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну»<ref name=":0" />, і таму неўзабаве была выпушчана трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года Supercell анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|first=John|last=Callaham|website=Android Authority|date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429141404/https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|archive-date=2021-04-29|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] у канадскім [[App Store]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title='Brawl Stars' Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon?|first=Rob|last=Funnell|website=TouchArcade|date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605150853/https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|archive-date=2019-06-05|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. Падчас мяккага запуску Supercell заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|title=Brawl Stars Upgrade system has changed again. Find out everything new in the latest update.|author=Cammy Harbison|website=Newsweek|date=2018-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170140/https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці ''Brawl Stars'', растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|title=Brawl Stars: “We at Supercell have never prepared more for a game launch”|author=Craig Chapple|website=pocketgamer.biz|date=2018-12-11|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчаная на платформе [[Android]] у некалькіх краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc|last=Lagace|website=Android Central|date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603080553/https://www.androidcentral.com/brawl-stars|archive-date=2023-06-03|access-date=2024-01-09|url-status=live}}</ref>. 9 сакавіка 2022 года кампанія Supercell абвясціла аб выдаленне сваіх гульняў, уключаючы ''Brawl Stars'', з крамаў App Store і Google Play у Расіі і Беларусі ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі на Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|title=Популярные Brawl Stars и Clash of Clans отключат в России. Так ещё не делал никто|author=Анатолий Лукманов|website=[[Чемпионат (сайт)|Чемпионат]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309131623/https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309155747/https://www.kommersant.ru/doc/5250413|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref>. 25 красавіка 2023 года кампанія Supercell заблакавала доступ да гульні ''Brawl Stars'' на тэрыторыі Расіі і Беларусі адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=Популярнейшую игру Brawl Stars полностью заблокировали в России|first=Игорь|last=Любавин|publisher=[[Чемпионат (сайт)|Championat.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425165113/https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|archive-date=2023-04-25|access-date=2023-04-25|url-status=live}}</ref>. 5 верасня 2024 года была пачата калабарацыя з мультсерыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]» і доўжылася да 2 кастрычніка 2024 года. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|date=2024-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001012325/https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|archive-date=2024-10-01|access-date=2024-09-26|url-status=live}}</ref>. У снежні была пачата калабарацыя з мультфільмам «[[Гісторыя цацак]]», ў гульню быў дададзены часовы баец Базз Лайтэр, а таксама скіны Вудзі Кольт, Бо Піп Бібі і Джэсі Джэсі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/games/brawl-stars-launches-brand-new-toy-story-crossover-event/|title=Brawl Stars Launches Brand-New Toy Story Crossover Event|first=Gavin|last=Sheehan|website=[[Bleeding Cool]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-19}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-07-21}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2018 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя стратэгічныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] g8ruufcsijyqg1317atutxwp5tcewwn 5149766 5149765 2026-06-01T22:08:38Z Эль Примэро 158298 /* Геймплэй */ 5149766 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Камп'ютарная гульня|распрацоўшчык=Supercell|выдавец=Supercell|дата выпуску=Свет: 12 снежня 2018|жанры=MOBA, Hero shooter|платформы=Android, iOS|рэжым=Мультыплэер|дата анонсу=Бэта: 14 чэрвеня 2017}} '''Brawl Stars''' — гэта шматкарыстальніцкая анлайн-баявая арэна і відэагульня-шутэр ад трэцяй асобы, распрацаваная і выдадзеная [[Фінляндыя|фінскай]] кампаніяй па вытворчасці відэагульняў [[Supercell]]. Гульня была выпушчана па ўсім свеце 12 снежня 2018 года на платформах [[iOS]] і [[Android]]. У гульні прадстаўлена мноства гульнявых рэжымаў, кожны з якіх мае сваю асаблівую мэту. Гульцы могуць выбіраць з мноства «Brawlers», гэта значыць персанажаў, якімі можна кіраваць з дапамогай экранных джойсцікаў падчас нутрагульнявага матчу. == Геймплэй == У Brawl Stars гульцы змагаюцца з іншымі гульцамі або супернікамі са [[штучным інтэлектам]] у некалькіх гульнявых рэжымах. Гульцы могуць выбіраць паміж рознымі байцамі, сярод якіх ёсць 6 рэдкасцяў (рэдкія, суперрэдкія, эпічныя, міфічныя, легендарныя, ультралегендарныя), якія яны адкрылі на Starr Road, Brawl Pass, Trophy Road або набылі ў краме для выкарыстання ў бітвах.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|title=Here's everything you need to know about Brawl Stars' new Brawl Pass|first=Wasif|last=Ahmed|website=Dot Esports|date=2020-05-13|access-date=2024-11-07|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005071214/https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|url-status=dead}}</ref> У снежні 2022 года боксы былі выдалены, а ўсе папярэднія спосабы іх атрымання былі заменены на крэдыты і хромакрэдыты (выдалены ў снежні 2023 года), якія выкарыстоўваюцца для разблакоўкі байцоў, якія зараз у асноўным размяшчаюцца на «Starr Road». Байцы дзеляцца на 5 катэгорый, кошт якіх у крэдытах залежыць ад іх рэдкасці. Падчас матчу, гульцы могуць выкарыстоўваць звычайную атаку свайго байца або супер-атаку, якая ўзмацняецца пры нанясенні страт суперніку, або, у некаторых выпадках, з дапамогай дадатковых сродкаў. Гульцы таксама могуць забяспечыць сваіх байцоў дапаўненнямі, вядомымі як гаджэты, Зорныя сілы, шасцярэнькі і гіперзарады; гаджэты і гіперзарады актывуюцца падчас матчу, у той час як зорныя сілы і шасцярэнькі з’яўляюцца пасіўнымі здольнасцямі. Акрамя таго, можна набыць скіны за каштоўныя камяні, блінгі і манеты або разблакаваць іх з дапамогай праходжання Brawl Pass або выпадковым чынам з дапамогай выпадзенняў зорнай рэдкасці Epic (або вышэй), якія зменяць знешні выгляд, анімацыю, эфекты і / або гукі, якія выдаюцца байцамі. === Рэжымы гульні === У Brawl Stars ёсць мноства розных рэжымаў гульні, з якіх гульцы могуць выбіраць, кожны з якіх мае на сваю мэту. Гульцы могуць запрашаць сяброў пагуляць з імі ў камандзе. '''Рэжымы сола / дуа / трыа''' * '''Сутыкненне Сола / Дуа / Трыа''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Showdown''): у сутыкненні дзесяць гульцоў змагаюцца паасобку ў стылі [[Каралеўскай бітвы]]. У гульні прысутнічае толькі адзін раунд, і адраджэнне прадугледжана толькі ў Дуа і Трыа. Скрынкі з кубікамі сілы раскіданыя па ўсёй карце. Знішчыўшы іх, вы атрымаеце кубікі сілы, якія павялічаць здароўе, страты і рэгенерацыю. У адзіночным сутыкненні выйграе апошні пакінуты ў жывых ўдзельнік. У дуэтным сутыкненні 10 удзельнікаў разбіваюцца на 5 дуэтаў, і каманда, якая засталася ў жывых апошняй, выйграе матч. У трыа-сутыкненні 12 чалавек разбіваюцца на 4 каманды. Калі член каманды выбывае, ён можа адрадзіцца праз пятнаццаць секунд, толькі калі іншы таварыш па камандзе застанецца жывы. Калі пакінуты таварыш па камандзе выбывае, то каманда прайграе матч. Збор кубіка сілы павялічвае агульную колькасць кубікаў сілы ў абодвух таварышаў па камандзе. * '''Дуэлі''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Duels''): Дуэлі-гэта гульнявы рэжым, у якім два гульцы змагаюцца да трох ачкоў. Кожны гулец збірае каманду з трох байцоў, якіх ён хоча выкарыстоўваць у матчы. Той, хто першым выйграе два раўнды, у канчатковым рахунку выйграе матч. '''3v3 Рэжымы''' * '''Захоп крышталяў''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Gem Grab''): у гульні Захоп крышталяў дзве каманды па тры гульца ў кожнай імкнуцца сабраць як магчыма больш крышталяў. Як толькі каманда набірае больш за дзесяць крышталяў, пачынаецца зваротны адлік у 15 секунд. Калі на працягу 15 секунд каманда захавае колькасць крышталяў, якое перавышае дзесяць, яна атрымае перамогу. Аднак, калі колькасць крышталяў падае ніжэй за дзесяць, зваротны адлік спыніцца. Калі абедзве каманды адначасова перавышаюць дзесяць камянёў, таймер актывуецца для каманды з найбольшай колькасцю крышталяў. Крышталь з’яўляецца ў цэнтры карты кожныя 7 секунд. Гульцы могуць мець неабмежаваную колькасць крышталяў. Аднак параза прыводзіць да страты ўсіх крышталяў, якімі валодаюць ворагі і / або таварышы па камандзе.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.polygon.com/reviews/2018/12/19/18146759/brawl-stars-review-supercell-ios-android|title=Brawl Stars is a worthy, if simple, Clash Royale successor|first=Andrew|last=Hayward|website=Polygon|date=2018-12-19|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Зачыстка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Wipeout''): у Зачыстцы каманда з 3 гульцоў спрабуе набраць 8 ачкоў, ачкі налічваюцца за знішчэнне гульцоў варожай каманды. Актывізуецца адраджэнне. Пры дасягненні мэты гульня заканчваецца, і каманда выйграе. Калі час скончыцца, то перамагае каманда, якая набрала больш ачкоў, або калі ў абедзвюх каманд аднолькавая колькасць ачкоў, гульня заканчваецца ўнічыю. * '''Баунці''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Bounty''): у гульні Баунці перад двума камандамі па тры чалавекі стаіць задача сабраць 15 зорак раней, чым гэта зробіць варожая каманда. Каманда, якая дасягнула мэты першай, выйграе гульню, калі таймер скончыцца, то выйграе каманда, у якой больш зорак, або, калі ў іх аднолькавая колькасць зорак, выйграе каманда з сіняй зоркай (тай-брэйк). У пачатку кожнага матчу ўсе ўдзельнікі бойкі атрымліваюць узнагароду ў дзве зоркі. За кожнае паражэнне ў адборачным турніры да іх узнагароды дадаецца новая зорка. Калі яны будуць забітыя, зоркі, якія ў іх былі, будуць пераведзены на лічыльнік варожай каманды, і яны аўтаматычна адродзяцца з узнагародай у дзве зоркі. У кожным матчы ў цэнтры карты прысутнічае сіняя зорка, якая выкарыстоўваецца ў якасці тай-брэйка, калі ў каманд аднолькавая колькасць зорак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imore.com/brawl-stars|title=Brawl Stars: Everything you need to know!|first=Luke Filipowicz last|last=updated|website=iMore|date=2017-06-17|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Рабаванне''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Heist''): у ходзе рабавання дзве каманды па тры байца павінны знішчыць сейф суперніка, размешчаны побач з іх лагерам адраджэння. Каманда, якая зробіць гэта першай, выйграе матч. * '''Броўлбол''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Brawlball''): у Броўлболе дзве каманды па тры гульцы спрабуюць забіць галы, закідваючы мяч у вароты каманды праціўніка. Той, хто першым заб’е два мячы, выйграе матч. Мяч з’явіцца ў цэнтры карты. Як толькі баец забярэ мяч, ён не зможа выкарыстоўваць вашыя звычайныя атакі, супер ўдары або гаджэты. Кнопка shoot замест гэтага адправіць мяч у патрэбным кірунку, а выкарыстанне суперудару дазволіць нанесці больш магутны ўдар па мячы. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён выпусціць мяч на месцы. Калі таймер скончыцца, а абедзве каманды па-ранейшаму набяруць аднолькавую колькасць ачкоў, гульня пяройдзе ў рэжым раптоўнай смерці, у якім усе перашкоды і дэкарацыі будуць выдаленыя з карты. У гэтым выпадку каманда, якая набрала ачкі першай, выйграе матч. * '''Баскетброўл''' ([[Англійская мова|англ.]] ''BasketBrawl''): у баскет-бойцы дзве каманды па тры гульцы ў кожнай павінны набраць па 5 ачкоў у кола. Гульцы могуць набраць 2 ачкі (унутры кольца) або 3 ачкі (за межамі кольца). Калі набрана 5 ачкоў, Гульня сканчаецца. Па заканчэнні часу перамагае каманда, якая набрала найбольшую колькасць ачкоў, у адваротным выпадку ўсе перашкоды знішчаюцца і гульня пераходзіць у авертайм. Калі авертайм заканчваецца і абедзве каманды гуляюць унічыю, гульня заканчваецца ўнічыю. Калі каманда забівае ў авертайме, яна аўтаматычна выйграе. Звычайны стрэл наносіць удар на звычайнае адлегласць, а супер-стрэл-далей і хутчэй. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён кіне мяч на месцы. Як толькі задзіра падыме мяч, ён не зможа выкарыстоўваць звычайныя атакі, суперприемы, гаджэты або гиперзаряды. * '''Гарачая зона''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Hot Zone''): у гарачай зоне дзве каманды па тры ўдзельнікі бойкі ў кожнай павінны захапіць усе гарачыя зоны. Удзельнікі бойкі могуць захапіць гарачыя зоны, стоячы ў радыусе дзеяння зон. Уверсе, у куце экрана, будзе адлюстроўвацца працэнт захопу, які паказвае агульны прагрэс кожнай каманды ў захопе зон. Толькі ўдзельнікі бойкі могуць захопліваць зоны. Любы элемент, які не з’яўляецца ўдзельнікам бойкі, не зможа захапіць зону. Калі ні адна з каманд не захопіць цалкам усе гарачыя зоны да канца таймера матчу, то выйграе каманда з найбольшым адсоткам захопу. * '''Накаўт''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Knockout''): у накаўце дзве каманды па тры байца ў кожнай спрабуюць знішчыць варожую каманду за 3-5 раўнда. Мэта-выйграць 3 раўнды, каб выйграць матч. Адраджэнне не ўключана. Як толькі ўдзельнік бойкі выбывае, ён не можа ўдзельнічаць у далейшым да пачатку наступнага раўнда. * '''Рангавы бой''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Ranked''): у рэжыме рангавы бой выбіраецца выпадковы рэжым гульні 3 на 3 і карта з магчымасцю атрымання мадыфікатара. Перамога ў гульні павялічвае колькасць ачкоў, а парогавае значэнне ачкоў павышае рэйтынг гульца. Калі гулец пераадольвае пэўныя парогавыя значэнні ачкоў, яму налічваюцца рэйтынгавыя ачкі. Яны могуць дарыць гульцу скіны, спрэі, значкі гульцоў або блінгі. Дадаткова існуюць рэжымы, якія з’яўляюцца па выхадных: * '''Бой з босам''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Boss Fight'') — у дадзеным рэжыме трэба знішчыць робата-боса, а таксама абараняцца ад яго мін’ёнаў. Складанасць павялічваецца з кожным пройдзеным узроўнем складанасці; * '''Рабарубка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Robo Rumble'') — у дадзеным рэжыме неабходна абараняць сейф ад робатаў, якія з кожным узрастаннем хвалі становяцца мацней. Як і бой з босам, складанасць павялічваецца з кожнай перамогай; * '''Вялікая гульня''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Big Game'') — рэжым, у якім 5 гульцоў спрабуюць знішчыць іншага гульца, Мегабайца, які мае шмат ачкоў здароўя і велізарны ўрон. Калі за 2 хвіліны гульцы перамогуць Мегабайца, то перамога дастанецца ім, а калі Мегабаец пратрымаецца такі час — пераможа ён. Ёсць і асаблівыя падзеі: * '''Мегакапілка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''MegaPig'') — у дадзенай падзеі могуць удзельнічаць толькі ўдзельнікі клубаў, падзея праводзіцца раз у месяц і доўжыцца 3 дня. За праходжанне падзеі даюцца нутрагульнявыя ўзнагароды такія як прызы Стар. * '''Чэмпіянат''' ([[Англійская мова|англ]]. C''hampionship'') — дадзенае падзея пачынаецца ў пачатку года, і даступна раз у месяц да сярэдзіны года, падзея складаецца з трох этапаў (выпрабаванне, кваліфікацыя і фінал). За праходжанне выпрабавання камандзе належыць выхад у кваліфікацыю, пасля праходу якой каманда можа паўдзельнічаць у фінале штомесячнага адбору. Праз паўгода пасля пачатку падзеі каманды, якія прайшлі ў фінал, могуць паўдзельнічаць у сусветным фінале чэмпіянату з грашовымі ўзнагароджаннямі. == Распрацоўка == [[Supercel]]l хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на [[League Of Legends]] і [[Overwatch]]. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую прапрацаванасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе».<ref>{{Cite web|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|website=www.redbull.com|access-date=2024-11-07}}</ref> Першы прататып гульні пад назвай Project Laser быў створаны ў 2016 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|website=www.gdcvault.com|access-date=2024-11-07}}</ref> У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстары скардзіліся на павольны геймплэй і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай Laser 2, дзе персанаж ужо атакаваў паходы, а гульня была перакладзеная ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference ў сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай Slugfest, гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставанні. Анці казаў, што «тэстары і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружаны працэсам бітвы [у гульні], як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну», і таму неўзабаве была выпушчаная трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года [[Supercell]] анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|website=Android Authority|date=2017-06-14|access-date=2024-11-07}}</ref> На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] ў канадскім [[App Store]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title=‘Brawl Stars’ Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon? – TouchArcade|date=2017-06-15|access-date=2024-11-07}}</ref> Падчас мяккага запуску [[Supercell]] заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней». Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці Brawl Stars, растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні». 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчана на платформе [[Android]] у некаторых краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc Lagace|last=published|website=Android Central|date=2018-11-16|access-date=2024-11-07}}</ref> 9 сакавіка 2022 года кампанія [[Supercell]] абвясціла аб выдаленні сваіх гульняў, уключаючы Brawl Stars, з крам [[App Store]] і [[Google Play]] у [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=Коммерсантъ|date=2022-03-09|access-date=2024-11-07}}</ref> 25 красавіка 2023 года кампанія [[Supercell]] заблакавала доступ да гульні Brawl Stars на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульні.<ref>{{Cite web|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|author=Любавин Игорь|website=Championat}}</ref> 5 верасня 2024 была пачата калабарацыя з мульстэрыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]», якая доўжылася да 2 кастрычніка 2024. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|website=Supercell|access-date=2024-11-07}}</ref> == Распрацоўка == Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0"/>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. В марте 2017 года была выпущена вторая итерация под названием ''Slugfest'', игра перешла в стадию UAT-тестирования<ref name=":0"/>. Антти говорил, что «тестировщики и мои коллеги сообщали, что они чувствовали себя настолько перегружены процессом сражения в игре, как будто им надо было делать по 250 действий в минуту»<ref name=":0" />, и поэтому вскоре была выпущена третья итерация, которая добавила вариант управления с виртуальным джойстиком ходьбы и стрельбе по нажатию, но это не исправило ситуацию, поскольку в конечном итоге джойстик дрейфовал по всему экрану. Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай ''Slugfest'', гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставання<ref name=":0"/>. Анці казаў, што «тэсціроўшчыкі і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружанымi працэсам бітвы ў гульне, як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну»<ref name=":0" />, і таму неўзабаве была выпушчана трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года Supercell анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|first=John|last=Callaham|website=Android Authority|date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429141404/https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|archive-date=2021-04-29|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] у канадскім [[App Store]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title='Brawl Stars' Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon?|first=Rob|last=Funnell|website=TouchArcade|date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605150853/https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|archive-date=2019-06-05|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. Падчас мяккага запуску Supercell заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|title=Brawl Stars Upgrade system has changed again. Find out everything new in the latest update.|author=Cammy Harbison|website=Newsweek|date=2018-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170140/https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці ''Brawl Stars'', растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|title=Brawl Stars: “We at Supercell have never prepared more for a game launch”|author=Craig Chapple|website=pocketgamer.biz|date=2018-12-11|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчаная на платформе [[Android]] у некалькіх краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc|last=Lagace|website=Android Central|date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603080553/https://www.androidcentral.com/brawl-stars|archive-date=2023-06-03|access-date=2024-01-09|url-status=live}}</ref>. 9 сакавіка 2022 года кампанія Supercell абвясціла аб выдаленне сваіх гульняў, уключаючы ''Brawl Stars'', з крамаў App Store і Google Play у Расіі і Беларусі ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі на Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|title=Популярные Brawl Stars и Clash of Clans отключат в России. Так ещё не делал никто|author=Анатолий Лукманов|website=[[Чемпионат (сайт)|Чемпионат]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309131623/https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309155747/https://www.kommersant.ru/doc/5250413|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref>. 25 красавіка 2023 года кампанія Supercell заблакавала доступ да гульні ''Brawl Stars'' на тэрыторыі Расіі і Беларусі адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=Популярнейшую игру Brawl Stars полностью заблокировали в России|first=Игорь|last=Любавин|publisher=[[Чемпионат (сайт)|Championat.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425165113/https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|archive-date=2023-04-25|access-date=2023-04-25|url-status=live}}</ref>. 5 верасня 2024 года была пачата калабарацыя з мультсерыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]» і доўжылася да 2 кастрычніка 2024 года. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|date=2024-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001012325/https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|archive-date=2024-10-01|access-date=2024-09-26|url-status=live}}</ref>. У снежні была пачата калабарацыя з мультфільмам «[[Гісторыя цацак]]», ў гульню быў дададзены часовы баец Базз Лайтэр, а таксама скіны Вудзі Кольт, Бо Піп Бібі і Джэсі Джэсі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/games/brawl-stars-launches-brand-new-toy-story-crossover-event/|title=Brawl Stars Launches Brand-New Toy Story Crossover Event|first=Gavin|last=Sheehan|website=[[Bleeding Cool]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-19}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-07-21}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2018 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя стратэгічныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] f8pnmv54k1qaapzkhgmuzrj02o056hd Гродзенская АСДЮШАР імя А. М. Сапегі 0 769678 5149792 4807575 2026-06-02T06:15:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149792 wikitext text/x-wiki {{Школа}} '''Гродзенская АСДЮШАР імя А. М. Сапегі''' — спартыўная установа ў г. [[Гродна]]. == Гісторыя == == Аддзяленні == == Вядомыя выпускнікі == * [[Аляксандр Анатолевіч Буцько|Аляксандр Буцько]] * [[Юрый Мікалаевіч Сапега|Юрый Сапега]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Сапега|Аляксандр Сапега]] * [[Алег Ахрэм]] * [[Ігар Георгіевіч Каладзінскі|Ігар Каладзінскі]] == Трэнерска-выкладчыцкі склад == == Дырэктары школы == {{Div col|2}} * [[Мікалай Загідулін]]<ref>{{Cite web |url=https://bvf.by/federatsiya/ushel-iz-zhizni-zagidulin-n-m/ |title=Ушел из жизни Загидулин Н. М. |access-date=22 ліпеня 2024 |archive-date=22 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722123058/https://bvf.by/federatsiya/ushel-iz-zhizni-zagidulin-n-m/ |url-status=dead }}</ref> * Дзяніс Юр’евіч Масюк {{Div col end}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/kuda-letit-myach.html Волейболистки «Немана-ГрГУ» впервые победили в чемпионате Беларуси] {{Спартыўная адукацыя ў Гродзенскай вобласці }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1964 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Гродне]] meqet3x9pgissurldwuluyd2hcavuq4 Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага 0 774477 5149626 5149291 2026-06-01T15:42:15Z DBatura 73587 /* Гістарыяграфія */ 5149626 wikitext text/x-wiki '''[[Знешняя палітыка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' была цесна звязана з палітыкай унутранай і мела тры асноўныя кірункі — заходні, усходні і паўднёвы{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. Прыярытэты палітыкі мяняліся. У XIV стагоддзі дзяржава вяла напружаную барацьбу з нямецкімі ордэнамі і татарскімі ханствамі. У канцы XIV—XVI стст. высвятляліся адносіны з Польшчай, вырашалася праблема вялікалітоўска-польскага саюза ([[Крэўская унія]] 1385 года). Іншым важным кірункам сталі адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], галоўным канкурэнтам у аб’яднанні зямель былой [[Русь|Русі]]. У сярэдзіне XVI ст. дзяржава аслабла і ўжо не магла супрацьстаяць Маскве. Больш за тое, паўстала пагроза існаванню Вялікага Княства Літоўскага. Міжнародныя абставіны падштурхоўвалі Княства да цяснейшага аб’яднання з Польшчай і падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе. [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] і Вялікае княства Літоўскае ўтварылі [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і далей праводзілі ў асноўным агульную знешнюю палітыку{{sfn|Новик|2011|с=92—93}}. Аднак літоўская шляхта неаднаразова здзяйсняла крокі на міжнароднай арэне без узгаднення з палякамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-60}}. == Гісторыя == === Сяр. XIII — 1377 г. === Пры першых вялікіх князях, пачынаючы з [[Міндоўг]]а, знешнепалітычная палітыка характарызавалася канфліктамі з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], якое было занепакоена ўзмацненнем новай дзяржавы, сабраўшы кааліцыю, куды ўвайшлі [[яцвягі]], [[жамойты]], [[Лівонскі ордэн|лівонцы]] і [[палачане]]. Каб разбурыць альянс, Міндоўг пачаў перамовы з лівонцамі, прыняўшы ў 1252 годзе [[каталіцтва]]. Аднак пазней, калі супраць рыцараў паўсталі [[прусы]] і прапанавалі літоўцам аб’яднацца ў барацьбе з немцамі, ён перайшоў у [[Язычніцтва|паганства]]. Таксама ўдалося заключыць мірнае пагадненне з Галіцкім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і дынастычны шлюб паміж яго сынам [[Шварн Данілавіч|Шварнам]] і дачкой Міндоўга. Няўдалы паход антылівонскай кааліцыі 1261 года вымусіў Міндоўга вярнуцца ў каталіцтва і ў саюзе са Шварнам ажыццявіць паспяховы ваенны паход супраць [[Мазовія|Мазовіі]]. Акрамя таго, літоўскі князь здзейсніў ваенныя набегі на ўладанні галіцка-валынскіх князёў і на саюзны ім [[Бранск]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Предпосылки зарождения Великого княжества Литовского. Дипломатия Миндовга}}{{sfn|История Литвы|2013|с=29—34}}. Наступны ўладар — [[Транята]], быў на стальцы вельмі кароткі час і пра яго дзейнасць нічога не вядома. Трэці уладар — [[Войшалк]], імкнуўся не абвастраць адносіны з крыжакамі і Галіцка-Валынскім княствам. Ён прызнаў сябе васалам брата Данілы Галіцкага, валынскага князя [[Васілька Раманавіч]]а, а Шварна запрасіў «дапамагаць» у кіраванні падуладнымі землямі. У 1266 годзе Войшалк падпарадкаваў Дзяволтаўскую і Нальшанскую землі. Пры [[Трайдзень|Трайдзене]] пачынаецца канфрантацыя з [[Валынскае княства|Валынскім княствам]], падтрыманым ардынцамі, а з Галіцкім усталяваліся сяброўскія адносіны. Акрамя таго, ён ажыццявіў паспяховы паход на польскі [[Люблін]]. Далей князь заключае дынастычны шлюб паміж сваёй дачкой Гаўдэмундай (пры хрышчэнні яна прыняла імя Соф’я) і князем [[Плоцк]]а Баляславам. На балтыйскім кірунку князь падтрымліваў сяброўскія адносіны з яцвягамі і арганізаваў паход на [[Латгалія|латгальскія землі]] крыжакоў. [[Віцень]] яшчэ больш сканцэнтраваўся на барацьбе з рыцарамі і правёў шэраг паходаў у Прусію і Лівонію{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. У другой палове XIII ст. сумесная барацьба супраць крыжакоў спрыяла збліжэнню Вялікага Княства Літоўскага з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. Пры [[Гедзімін]]е большая частка сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Як звычайна для таго часу, Гедзімін для атрымання розных пераваг выкарыстаў дынастычныя шлюбы. Так, яго сын [[Альгерд]] узяў шлюб з дачкой віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]] і пасля смерці цесця і жонкі ўспадкаваў Віцесбкае княства. Прыкладна такая самая сітуацыя склалася з ішным сынам Гедзіміна — [[Любарт]]ам, і ўспадкаваннем прынамсі часткі Галіцка-Валынскага княства. Магчыма, нейкім чынам трапіла пад кантроль Гедзіміна і Кіеўская зямля, прынамсі некаторыя крыніцы называюць кіеўскага князя Фёдара братам Гедзіміна. Пры гэтым аднак перамога ў [[Бітва на рацэ Ірпень|бітве на рацэ Ірпень]] у 1324 годзе, вынікам якой быццам быў пераход паўднёвых зямель пад кантроль Гедзіміна, лічыцца толькі позняй легендай. Важнае месца ў знешняй палітыцы Гедзіміна займала барацьба за [[Пскоў]] з [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]]. На ўсходнім напрамку кіраўнік устанавіў дружалюбныя адносіны са [[Смаленск]]ам і [[Цвер]]у. Выдаў дачку Марыю замуж за цвярскога князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Нармалізацыя адносін з Цверу ўскладніла адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], якая супернічала з Цверу за права ажыццяўляць кантроль над [[Вялікае княства Уладзімірскае|Паўночна-Усходняй Руссю]]. Маскоўскія князі імкнуліся распаўсюдзіць сваю ўладу на Цвер, Смаленск і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]. У балтыйскім рэгіёне ў гэты час Гедзімін працягваў ваяваць з крыжакамі. На гэтым фоне дзяржава пачынае збліжацца з палякамі. У 1325 годзе была дасягнута дамоўленасць аб заключэнні дынастычнага шлюбу паміж дачкой вялікага князя літоўскага [[Альдона|Альдонай (Ганнай)]] і сынам польскага караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества литовского при князе Гедимине (1316—1341 гг.)}}. Пашырэнне Літвы дазволіла ёй стаць удзельніцай буйных палітычных камбінацый і пануючай сілай свайго рэгіёну. Палітыка дзяржавы станавілася прыкметнай у маштабе ўсёй Еўропы, што заклала асновы для паглыблення кантактаў з Заходняй Еўропай. У краіну сталі прыязджаць нямецкія каланісты, яе наведвалі заходнія манахі. Акрамя таго, Гедзімін заявіў [[Іаан XXII (папа Рымскі)|папе Іаану XXII]] пра жаданне хрысціцца ў каталіцтва. Аднак гэтым планам перашкодзіла праваслаўная і жамойцкая знаць{{sfn|История Литвы|2013|с=34—36}}. Пры сумесным праўленні [[Альгерд]]а і [[Кейстут]]а ў вялікалітоўска-польскіх адносінах адбыўся крызіс з-за канфлікту вакол [[Валынь|Валыні]]. Працягваецца барацьба з крыжакамі. На ўсходнім напрамку працягваецца курс па пашырэнні ўплыву на рускіх землях, умацоўваюцца кантакты са Смаленскам, а Альгерд бярэ ў жонкі цвярскую князёўну [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяну]]. У гэты ж час літоўскі князь заяўляў, што «ўся Русь павінна належаць Літве». Яшчэ мацней абвастраецца канкурэнцыя з Масквой, што прыводзіць да ваеннага супрацьстаяння. Канфрантацыя назіралася і ў адносінах з наўгародцамі. На паўднёвым кірунку праводзіцца актыўнае наступленне на ардынскія ўладанні. Пасля [[Бітва на Сініх Водах|бітвы на Сініх Водах 1362 года]] значная частка сучасных украінскіх зямель пераходзіць пад кантроль Княства{{sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества Литовского в 1341—1377 гг. Дипломатия Ольгерда}}. === 1377—1569 гг. === ==== Заходні кірунак ==== Першапачатковы прыярытэт заходняга напрамку быў абумоўлены той акалічнасцю, што тут у канцы XIV — сярэдзіне XV ст. знаходзіліся агрэсіўныя суседзі, знешнепалітычная актыўнасць якіх наўпрост пагражала суверэнітэту ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. У XIV — пачатку XV ст. галоўным ворагам Вялікага Княства Літоўскага былі немцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў{{sfn|Новик|2011|с=87}}. На фоне [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны паміж Ягайлам і Вітаўтам]] нямецкія рыцары падтрымалі фракцыю апошняга, у ходзе падпісанага [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавора ў 1398 годзе]]. Адным з умоў была саступка Ордэну правоў на [[Жамойць]] у абмен на ваенную дапамогу з боку рыцараў. Кульмінацыяй канфрантацыі стала [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна 1409—1411 гг.]], падчас якой крыжакі пацярпелі паражэнне і адмаўляліся ад Жамойці і яцвяжскіх зямель на карысць ВКЛ. Далейшыя падзеі паказалі, што Ордэн яшчэ быў здольны супраціўляцца. Новы канфлікт з крыжакамі ўспыхнуў ужо ў 1414 г., а ў 1422 г. пачалася [[Голубская вайна|чарговая вайна]], якая завяршылася падпісаннем [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]]. Згодна з яго ўмовамі ордэн канчаткова саступіў ВКЛ Жамойць і [[Дайнава (рэгіён)|Судавію]]. Мельнскі дагавор паклаў пачатак нармалізацыі ўзаемаадносін з Тэўтонскім ордэнам. Пасля яго ВКЛ на афіцыйным узроўні ўстрымліваўся ад удзелу ў войнах [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] супраць немцаў. Пасля секулярызацыі Тэўтонскага ордэна ў 1525 г., ВКЛ заключыла дагавор з [[Герцагства Прусія|Княствам Прусіяй]], якое пацвярджала ўмовы Мельнскага пагаднення. У 1545 г. адбылася асабістая сустрэча караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] з прускім князем [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхтам]] у [[Вільнюс|Вільні]], на якой былі ўрэгуляваны памежныя, мытныя і гандлёвыя пытанні. У тым жа годзе былі зроблены спробы па выпраўленні мяжы паміж ВКЛ і Прусіяй. У наступны перыяд вялікалітоўска-прускія адносіны развіваліся як добрасуседскія{{sfn|Николаева|2020|с=143—144}}. Канфлікты з немцамі шмат у чым прывялі да збліжэння з Польшчай{{sfn|История Литвы|2013|с=17}} і заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе. Палякі выступалі натуральным саюзнікам на заходнім кірунку. Унія з каралеўствам умацавала міжнародныя пазіцыі ВКЛ, забяспечыла адносны спакой на яго заходніх межах, дазволіла аб’яднаць намаганні дзяржаў супраць агульных праціўнікаў. З іншага боку, у гэты ж час Польшча не спыняла намаганняў ператварыць польска-вялікалітоўскі дынастычны саюз у рэальнае міждзяржаўнае аб’яднанне, што ў канчатковым выніку выльецца ў стварэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Эфектыўнасць двухбаковага супрацоўніцтва асабліва ўзрастала там, дзе супадалі дзяржаўныя інтарэсы краін. Самым яскравым прыкладам стала перамога ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе над тэўтонскімі рыцарамі. Аднак у пастаянных кроках польскага боку аб уніі ў форме інкарпарацыі існавала рэальная небяспека для захавання дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141—142}}{{sfn|История Литвы|2013|с=44}}. З [[Чэшскае княства|Чэхіяй]] і [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] дзяржава была звязана дынастычнымі уніямі (1471 г. і 1492 г. адпаведна). Аднак разлічваць на іх рэальную дапамогу было цяжка па прычыне адлегласці і амаль поўнай адсутнасці агульнасці інтарэсаў на міжнароднай арэне. У лепшым выпадку можна было разлічваць на іх дыпламатычную падтрымку. Але пасля спынення мясцовай лініі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]] (заснавальнік — вялікі князь літоўскі [[Ягайла]]) нават гэта стала праблематычным. Кантакты са [[Швецыя]]й актывізаваліся ў канцы XV — пачатку XVI ст. у сувязі з распрацоўкай праекта вялікалітоўска-польска-шведскай персанальнай уніі, якая мела антымаскоўскую накіраванасць. Аднак смерць караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў 1506 г. паклала канец гэтым планам. Актывізаваць сувязі са Швецыяй атрымалася толькі з пачаткам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гг.]]{{sfn|Николаева|2020|с=142—143}} Назіраліся адзінкавыя кантакты з [[Каралеўства Францыя|Францыяй]], якая спрабавала перашкодзіць пашырэнню ўплыву ў [[Еўропа|Еўропе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і кіруючай там дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Кіруючая ў ВКЛ і Польшчы дынастыя Ягелонаў таксама вяла барацьбу з Габсбургамі за кантроль над Венгрыяй і Чэхіяй, таму разглядалася французскімі [[Валуа]] ў якасці патэнцыйнага саюзніка. Вынікам узаемадзеяння былі кантакты, якія ад імя ВКЛ ажыццяўлялі польскія дыпламаты. У 1500 г. у [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў заключаны польска-венгерска-французскі палітычны саюз, які на працягу года павінен быў быць распаўсюджаны і на ВКЛ. Аднак дадзены саюз не быў рэалізаваны. Аналагічны лёс быў і ў пагаднення 1524 года караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] і французскага караля [[Францыск I|Францыска І]]{{sfn|Николаева|2020|с=141—147}}. Свяшчэнная Рымская імперыя разглядалася ўладарнымі коламі Княства як палітычны праціўнік. Канфрантацыя была выкліканая супрацьстаяннем Ягелонаў і Габсбургаў. Свяшчэнная Рымская імперыя спрабавала разарваць польска-вялікалітоўскую унію праз рэалізацыю праекта каралеўскай каранацыі вялікага князя [[Вітаўт]]а, падтрымлівала антыпольскі настроенага вялікага князя [[Свідрыгайла]]. Пасля Прэсбургска-Венскага кангрэса 1515 года пачаўся перыяд нармалізацыі. Былі наладжаны і дынастычныя кантакты: першай і трэцяй жонкамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста былі дочкі імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І Габсбурга]] [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)|Лізавета]] (1543) і [[Кацярына Аўстрыйская|Кацярына]] (1553). Аднак з пачаткам Лівонскай вайны адносіны зноў пагоршыліся{{sfn|Николаева|2020|с=148}}. Важным момантам усёй палітыкі Літвы на заходнім напрамку стаў [[З’езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкі з’езд 1529 года]], дзе сабраліся манархі шэрагу дзяржаў. Вялікі князь [[Вітаўт]] за кошт правядзення сустрэчы прадэманстраваў значэнне дзяржавы на міжнароднай арэне, а таксама дамагаўся сваёй каранацыі. Гэты план падтрымалі Свяшчэнная Рымская імперыя і тэўтонцы, імкнучыся стварыць процівагу падужэлай Польшчы. З’езд лагічным чынам завяршыў складаны палітычны шлях Вітаўта, які павінен быў ператварыць дзяржаву ў каралеўства. Аднак праект быў сарваны з-за смерці гаспадара. Тым не менш, літоўская дзяржава здолела ліквідаваць найвялікшыя небяспекі, узаконіць сваё існаванне, увайсці ў Еўропу, далучыцца да яе і ўтрымацца ў ёй{{sfn|История Литвы|2013|с=56}}. ==== Усходні кірунак ==== З канца XV стагоддзя адбывалася паступовая пераарыентацыя знешняй палітыкі ВКЛ на ўсходні кірунак, які стаў найбольш прыярытэтным. Тут адбыліся вялікія змены, якія пацягнулі з’яўленне новай геапалітычнай сітуацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]. Калі на пачатку ВКЛ падтрымлівала кантакты з суверэннымі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] і Наўгародскай землямі, [[Цвярское княства|Цвярскім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Разанскае княства|Разанскім]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] вялікімі княствамі і кангламератам т. зв. «[[Вярхоўскія княствы|вярхоўскіх княстваў]]», дзе кіравалі прадстаўнікі Чарнігаўскай галіны дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], то да канца XV ст. галоўным і адзіным самастойным суб’ектам тут засталося Маскоўскае Вялікае Княства, межы якога ўшчыльную падышлі да межаў Літвы{{sfn|Николаева|2020|с=148—149}}. Да канца кіравання вялікага князя літоўскага Вітаўта дзяржава ператварылася ў несумненнага лідара ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і праводзіла актыўную палітыку па «[[Аб’яднанне Русі|збіранню рускіх зямель]]». У 1404 г. было цалкам уключана ў склад ВКЛ Смаленскае Вялікае Княства. Да сярэдзіны 1520-х гг. уладу Вітаўта прызналі «вярхоўскія княствы» і Разанскае Вялікае Княства, яго ўплыў узмацніўся ў Пскове, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], Цверы і нават у [[Масква|Маскве]], асабліва пасля смерці зяця Вітаўта вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля І]] у 1425 годзе. Княства максімальна пашырыла свае межы, набыўшы значны міжнародны аўтарытэт. Аднак пераемнікі Вітаўта на троне [[Свідрыгайла|Свідрыгайла Альгердавіч]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]], уцягнутыя ў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|дынастычны канфлікт і барацьбу за ўладу]], не змаглі працягваць экспансіянісцкую палітыку на ўсходнім кірунку, а кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] наогул адмовіўся ад наступальнай агульнарускай праграмы, паставіўшы на першае месца сваю дынастычную палітыку ў Чэхіі і Венгрыі. Дадзеныя абставіны не прамінуў выкарыстаць асноўны супернік ВКЛ у барацьбе за «рускія землі» Маскоўскае Вялікае Княства{{sfn|Николаева|2020|с=147}}. З геапалітычнага пункту гледжання да канца XV ст. ваенна-палітычная ініцыятыва ў рэгіёне перайшла ад ВКЛ, якое ўжо не мела неабходнага патэнцыялу для ўтрымання сваёй велізарнай тэрыторыі, да Маскоўскага Вялікага Княства. Іх супрацьстаянне немінуча вяло да адкрытых ваенных дзеянняў. Прычым вялікі князь маскоўскі [[Іван III Васільевіч]] падрыхтаваўся да іх пачатку значна лепш, стварыўшы антыягелонскую кааліцыю, у якую разам з Маскоўскай дзяржавай увайшлі яшчэ [[Крымскае ханства]] і [[Малдаўскае княства]]. Акрамя таго, з канца XV ст. маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ абвясціў сябе абаронцам інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва ВКЛ, умяшаўшыся тым самым ва ўнутраныя справы заходняга суседа. Сапраўды, праваслаўе не было ў ВКЛ пануючым, а толькі цярпімым веравызнаннем, але цярпімасць гэтая была досыць шырокай і адкрытага гвалту над праваслаўнымі ў ВКЛ у дадзены перыяд не было{{sfn|Николаева|2020|с=149}}. Такім чынам, з канца XV ст. адносіны Літвы і Масковіі абвастрыліся{{sfn|Новик|2011|с=89}}. У 1487 г. у Маскву прыехаў служыць «са сваімі вотчынамі» князь [[Іван Міхайлавіч Варатынскі (старэйшы)|І. М. Перамышльскі]], у 1489 г. — князь [[Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі|Д. Ф. Варатынскі]] і тры князі з роду Бяляўскіх. Перайшлі на бок Масквы князі Мажайскія, Лукомскія і інш. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ прывяла спачатку да [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|неабвешчанай прыгранічнай вайны 1487—1494 гг.]], у выніку якой была зламаная ўся літоўская памежная паласа з Маскоўскай дзяржавай. У 1492 годзе, пасля смерці вялікага князя літоўскага Казіміра, Іван III здзейсніў некалькі паспяховых паходаў на землі ВКЛ. Новы вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч спяшаўся завяршыць вайну. Былі дасягнуты мірная і шлюбная дамоўленасці. Іван III выдаў сваю дачку [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]] за Аляксандра Казіміравіча. Па мірнай дамоўленасці да Маскоўскага княства адышлі [[Вяземскае княства]] і частка вярхоўскіх княстваў. За Іванам III было прызнана права на Ноўгарад, Пскоў, Цвер, Разань. За маскоўскім васпанам замацаваўся тытул «вялікага князя ўсяе Русі». Аднак супярэчнасці паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не былі ліквідаваныя. Іван III рыхтаваўся да вайны. Прычынай паслужыў пераход шэрагу буйных феадалаў ВКЛ у межы Маскоўскай дзяржавы. Іван III прыняў іх на службу і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|у 1500 г. абвясціў вайну ВКЛ]], якая{{sfn|Новик|2011|с=90}}, як і наступныя канфлікты [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]] гадоў, скончылася поспехам для Масквы{{sfn|Новик|2011|с=92}}. ==== Паўднёвы кірунак ==== {{Гл. таксама|Адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дунайскімі княствамі}} На паўднёвым напрамку сваёй знешняй палітыкі ВКЛ кантактавала з татарскімі ордамі і Малдаўскім княствам. Панаванне [[Залатая Арда|Залатой Арды]] над землямі Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Русі перашкаджала планам [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] па збіранню рускіх зямель, што абумовіла канфлікты паміж Княствам і Ардой. Вітаўт актыўна ўмяшаваўся ў грамадзянскую вайну ў Ардзе і іграў на ўнутраных супярэчнасцях, каб тым самым падарваць магутнасць суседа. Шмат у чым менавіта дзеянні Вітаўта паспрыялі распаду Залатой Арды. Аднак гэта стварыла толькі новыя праблемы, бо цяпер на паўднёвым кірунку колькасць контрагентаў ВКЛ павялічылася, і цяпер замест адной дзяржавы даводзілася працаваць з трыма — [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]], Крымскім ханствам і, эпізадычна, [[Нагайская Арда|Нагайскай ардой]]{{sfn|Николаева|2020|с=150}}. З Вялікай Ардой атрымалася ўсталяваць саюзніцкія адносіны. Дзве дзяржавы разам супрацьстаялі Маскве. Адносіны з Крымскім ханствам эвалюцыянавалі ад добрасуседскіх да варожых, а затым няўстойлівых. Прычынай таму паслужыла пераарыентацыя пры [[Хаджы-Гірэй|Хаджы Гірэі]] і [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэі]] ў палітыцы ханства з Літвы на Маскву. У 1480 годзе быў заключаны маскоўска-крымскі саюз, які меў антылітоўскую накіраванасць і паклаў пачатак рэгулярным набегам [[Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае|крымскіх татараў на паўднёвыя землі ВКЛ]]. Пік нападаў прыйшоўся на канец XV — пачатак XVI стагоддзя. Улады ВКЛ актыўна выкарыстоўвалі як ваенныя, так і дыпламатычныя метады для абароны паўднёвых рубяжоў. Выкарыстоўвалі яны і прамы подкуп у грашовым альбо таварным эквіваленце{{sfn|Николаева|2020|с=150—153}}{{sfn|Новик|2011|с=88—89}}. З Малдовай, за выключэннем адзінкавых інцыдэнтаў, напрыклад, на мяжы 1393—1394 гг. і ў 1495 г., захоўваліся мірныя адносіны. Своеасаблівай кропкай адліку, якая паўплывала на характар вялікалітоўска-малдаўскіх адносін, можна лічыць 26 верасня 1387 г., калі малдаўскі гаспадар [[Пётр I Мушат]] прынёс васальную прысягу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Уладзіславу ІІ Ягайлу, яго жонцы полькай каралеве [[Ядвіга Анжуйская|Ядвізе]] і Кароне Каралеўства Польскага. Ва ўладарства гаспадара [[Штэфан I Мушат|Штэфана І]], жонкай якога была невядомая сваячка Ягайлы, Малдова падтрымлівала барацьбу Кароны і Княства з татарамі. Больш за тое, гаспадар удзельнічаў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]. Гаспадар [[Аляксандр I Добры]] ажаніўся з сястрой Вітаўта Рымгайле. Аднак праз год з невядомых прычын яны развяліся, афіцыйнай прычынай была трэцяя ступень сваяцтва мужа і жонкі. Пазней гэты эпізод быў згладжаны шлюбам старэйшага сына гаспадара Аляксандра [[Ілля I|Іллі]] з [[Марыя Гальшанская|Марыяй Гальшанскай]], сястрой каралевы [[Соф’я Гальшанская|Соф’і]], чацвёртай жонкі Ягайлы{{sfn|Николаева|2020|с=156—157}}. У XVI стагоддзі вялікалітоўска-малдаўскія кантакты значна саслаблі, што было звязана з падзеннем міжнароднага прэстыжу Малдавіі, якая ўсё больш трапляла ў залежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1540-я гады яны сталі наогул адзінкавымі і тычыліся ў асноўным дробных памежных канфліктаў{{sfn|Николаева|2020|с=160}}. === 1569—1795 гг. === ВКЛ неаднаразова адмаўлялася выконваць палажэнні Люблінскай уніі аб правядзенні сумеснай знешняй палітыкі. У 1573 г. прадстаўнікі Літвы без папярэдняй кансультацыі з палякамі прапанавалі маскоўскаму цару [[Фёдар Іванавіч|Фёдару Іванавічу]] сваю падтрымку ў заняцці прастола Рэчы Паспалітай пры ўмове вяртання [[Усвяты|Усвят]], Азярышча, Полацка і Смаленска і захавання свабод і прывілеяў шляхты. У тым жа годзе літоўская шляхта адмовіліся ад накіравання ў [[Парыж]] адзінай дэлегацыі для запрашэння на прастол [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрыха Валуа]], паслаўшы ў Францыю самастойную дэлегацыю на чале з маршалкам надворным [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалаем Радзівілам Сіроткай]]. Дэлегацыя ВКЛ даставіла новаму манарху акт, які пацвярджаў яго правы на літоўскі вялікакняскі прастол. Таксама самастойна прадстаўнікі Літвы наведвалі Генрыха пасля яго ўцёкаў у 1574 г., высвятляючы пытанне аб магчымасці яго вяртання. У 1575 г. прадстаўнікі княства без кансультацый з палякамі правялі перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], які прэтэндаваў на прастол Паспалітай. У 1587 г. адпаведныя перамовы былі праведзены з маскоўскім царом Фёдарам Іванавічам{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-59}}. Місія Сіроткі была сур’ёзнай: заявіць пры французскім двары не толькі словамі, але і сваімі паводзінамі, што ён прадстаўляе суверэнную дзяржаву — Вялікае Княства Літоўскае. Падчас візіту ў Парыжы ў яго адбыўся канфлікт з палякамі, якія не жадалі, каб літвіны выступалі асобна ад іх. Сіротка заявіў: «''Каб ўладару нашаму, абранаму кіраўніку, не падалося, што наша дзяржава горшая за вашу Польшчу, каб я, як ягоны пасланнік, слухаючы прысвячэнні і віншаванні ад імя польскай кароны, не стаяў сярод вас як слуп''»{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}. У студзені 1627 г. са згоды [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] [[Аляксандр Гасеўскі]], які камандаваў літоўскім войскам, заключыў перамір’е з камандуючым шведскай арміяй [[Понтус Дэлагардзі|Понтусам Дэлагардзі]]. Дадзенае перамір’е было заключана без узгаднення з палякамі і разглядалася як заключанае толькі ад імя літоўцаў{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Найбуйнейшай акцыяй Літвы ў галіне міжнародных адносін стала спроба разрыву уніі з Польшчай, прадпрынятая ў 1655 г. 10 жніўня на сустрэчы ў [[Рыга|Рызе]] пасол Г. Любянецкі, накіраваны вялікім гетманам літоўскім [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]], і шведскі генерал [[Магнус Юліус Дэлагардзі|Магнус Дэлагардзі]] склалі праект дамовы аб пераходзе ВКЛ пад пратэкцыю Швецыі. Перамовы былі працягнутыя ў ваенным лагеры Радзівіла ў [[Кейданы|Кейданах]] і завяршыліся 18 жніўня падпісаннем дамовы ад імя [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай рады]]. Дакумент прадугледжваў стварэнне шведска-літоўскага ваенна-палітычнага саюза пры захаванні адміністрацыі, законаў, казны і войска ВКЛ. Вялікім князем літоўскім станавіўся шведскі кароль [[Карл X Густаў]]. Аднак ініцыятыва Радзівіла не атрымала шырокай грамадскай падтрымкі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Палякі былі вымушаныя лічыцца з імкненнем літоўскай эліты захаваць асаблівы статус у сферы знешняй палітыкі. Яе меркаванне прымалася пад увагу перш за ўсё ў адносінах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. Кантакты з Масквой уваходзілі ў кампетэнцыю літоўскай канцылярыі ў Вільні, дзе рыхтавалася адпаведная дыпламатычная дакументацыя. Так, напрыклад, у 1582 г. пры заключэнні [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскага міру]] дэлегацыя Рэчы Паспалітай практычна цалкам складалася з ліцвінскай шляхты. З другой чвэрці XVII ст. значнасць прадстаўнікоў ВКЛ у складзе дэлегацый стала зніжацца і на першы план сталі выходзіць палякі. Гэта выклікала незадаволенасць у літоўскай шляхты, якая дамагалася строгага ўліку сваіх інтарэсаў на перамовах з маскавітамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Менш значнай была роля дыпламатыі ВКЛ у кантактах з дзяржавамі Еўропы, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам, паколькі гэтыя кірункі ўваходзілі ў сферу кампетэнцыі польскай дыпламатыі. Аднак такі парадак зусім не азначаў поўнага адхілення Вільна ад еўрапейскай палітычнага жыцця. У першай палове XVII ст. прадстаўнікі ВКЛ наведвалі з місіямі рознага роду [[Рым]], [[Нідэрланды]], Францыю. Падчас наведвання Францыі ў 1640 г. ваяводам смаленскім [[Крыштоф Гасеўскі|Крыштофам Гасеўскім]] адбыўся дыпламатычны скандал. Перавысіўшы паўнамоцтвы, дадзеныя яму каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]], Гасеўскі ўступіў у перамовы з [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардыналам Рышэлье]] і заключыў пагадненне, якое абавязвала Рэч Паспалітую разарваць адносіны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Учынак пасла выклікаў незадаволенасць караля Уладзіслава IV, які адмовіўся зацвердзіць Парыжскае пагадненне{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. У XVIII ст. значнасць ВКЛ у міжнародных зносінах працягвала зніжацца. Згадка пра тое, што Рэч Паспалітая з’яўляецца «дзяржавай двух народаў», стала знікаць з дыпламатычных дакументаў, у міжнароднай дыпламатычнай практыцы яе сталі разглядаць як польскую дзяржаву. Аднак у сілу свайго геапалітычнага становішча ВКЛ яшчэ працягвала аказваць уплыў. Менавіта ліцвіны звярнуліся ў 1715 г. да [[Пётр I|Пятра I]] з просьбай аб пасярэдніцтве ў справе ўрэгулявання ўзаемаадносін з [[Каралеўства Саксонія|Саксоніяй]]. У другой палове XVIII ст. асобныя прадстаўнікі магнацкіх родаў ВКЛ, якія выступалі з пазіцый абароны сваіх вузкасаслоўных інтарэсаў, звярталіся па падтрымку да [[Кацярына II|Кацярыны II]]{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. == Арганізацыя == === Развіццё знешнепалітычнай працы=== Першапачаткова кантроль над знешняй і ўнутранай палітыкай меў выключна [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]]. У далейшым дзяржава паступова набывала статус абмежаванай манархіі. Сярод прычын гэтаму — адмена абласных княжанняў і ўвядзенне сістэмы намесніцтва, што садзейнічала колькаснаму росту і палітычнаму ўзвышэнню [[шляхта|шляхты]], якая не хацела неабмежаванай улады васпана і дамагалася большых правоў для сябе. Іх зацікаўленасць ва ўдзеле ў знешняй палітыцы была звязана з магчымасцю бяспошліннага вывазу за мяжу лесу, збожжа, жывёлы і ўвозу імпартных тавараў{{sfn|Новик|2011|с=80—81}}. У XIV ст. пры вялікім князі літоўскім узнікае дарадчы орган — Дума. Яна паступова трансфармавалася ў вышэйшы орган выканаўчай улады краіны, стаўшы [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай паноў (паны-рады)]]. Адным з членаў органа быў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]]. Да яго кампетэнцый, акрамя ўсяго іншага, адносілася адпраўка пасольстваў і забеспячэнне іх бяспекі, а таксама падрыхтоўка міжнародных дагавораў. Найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі абмяркоўваліся на [[сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальным сойме]]{{sfn|Новик|2011|с=81—82}}. Артыкул 10 акту Люблінскай уніі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага прадугледжваў, што «ніякія саюзы, трактаты і мірныя ўмовы не павінны надалей здзяйсняцца і заключацца з іншымі народамі і ніякія амбасады не павінны быць пасыланыя па важных справах у чужыя краіны без агульнага ведама і савета абодвух народаў». Фармальна кіраўніцтва знешняй палітыкай знаходзілася ў руках [[кароль Рэчы Паспалітай|манарха]], які з’яўляўся кіраўніком дзвюх дзяржаў — каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Цэнтральным органам, які ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва дыпламатычнай дзейнасцю ў канцы XVI—XVII ст., была канцылярыя гасудара. Кіраўнік каралеўскай канцылярыі — канцлер — займаўся фарміраваннем пасольстваў і накіраваннем іх за мяжу, кіраваў складаннем дыпламатычных дакументаў і падпісваў іх, прымаў данясення паслоў. У некаторых выпадках ён мог прымаць замежныя пасольствы ад імя караля{{sfn|Тихомиров|1998|с=52}}. Часткова знешняя палітыка ўваходзіла і ў кампетэнцыі [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]]. Дэпутаты маглі выслухоўваць паслоў замежных дзяржаў і абмяркоўваць важныя знешнепалітычныя праблемы. У XVII ст. сейм атрымаў выключнае права сцвярджаць мірныя дагаворы і саюзы, вырашаць пытанні, звязаныя з дыппрадстаўніцтвамі, удзельнічаць у складанні дыпламатычных дакументаў. Сейм сцвярджаў кандыдатуры паслоў і кантраляваў іх дзейнасць{{sfn|Тихомиров|1998|с=53}}. === Роля канцлера і канцылярыі === Вялікакняскай канцылярыяй ствараўся ўвесь комплекс дыпламатычных дакументаў. Іх можна падзяліць на дзве групы. Першая група — гэта ўласна дыпламатычныя дакументы, да якіх можна аднесці даверчыя граматы, міжнародныя дагаворы, перапіску з замежнымі апанентамі, адказы замежным паслам. Другая група — дакументы, неабходныя для забеспячэння працы пасольстваў, або дакументы паслоў — інструкцыі, «небяспечныя» граматы, справаздачы і дзённікі (дыярушы) паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Пасля падпісання Люблінскай уніі паміж канцылярыямі ВКЛ і Польшчы ўсталяваўся падзел сфер дзейнасці. У кампетэнцыі вялікакняскай канцылярыі знаходзіліся адносіны з Маскоўскай дзяржавай і Інфлянтамі. Канцлер і [[Падканцлер літоўскі|падканцлер ВКЛ]], раней — члены Рады ВКЛ, у якасці міністраў увайшлі ў склад Сената Рэчы Паспалітай. У іх падпарадкаванні знаходзіліся практычна ўсе дзяржаўныя справы, у тым ліку і пытанні знешняй палітыкі. Фактычна з’яўляючыся міністрамі замежных спраў, яны непасрэдна кіравалі дыпламатычнай службай. Круг паўнамоцтваў канцлераў у сферы дыпламатыі быў досыць шырокі. Яны як члены рады Сената прымалі непасрэдны ўдзел у распрацоўцы інструкцый паслам. Затым на падставе распрацаваных рэкамендацый супрацоўнікі канцылярыі рыхтавалі неабходную для пасольства дакументацыю. Падрыхтаваныя дакументы падпісваліся канцлерам, і ставілася друк адпаведнай канцылярыі. Пасля выканання місіі паслы прадстаўлялі канцлеру справаздачу аб перамовах і заключанае імі пагадненне. У выпадках працяглых перамоваў яны адпраўлялі канцлеру рапарты аб іх ходзе{{sfn|Лазоркина|2008|с=43—44}}. Часам канцлеры самі прымалі ўдзел у перамовах. У шэрагу выпадкаў яны асабіста ўзначальвалі дыпмісіі. Канцлеры ВКЛ падтрымлівалі актыўныя кантакты са службовымі асобамі іншых дзяржаў, прымалі замежных паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. У дыпрабоце таксама былі задзейнічаны вялікія [[пісар|пісары]]. Іх маглі прызначаць у ролі вялікіх паслоў або ў якасці камісараў памежных камісій{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. === Арганізацыя працы пасольств === [[Пасольства|Пасольствы]] адпраўляліся па рашэнні Сейма або ў перыяд паміж яго пасяджэннямі — па рашэнні манарха і сенатараў-рэзідэнтаў. Адпаведна пасольская дакументацыя рыхтавалася альбо спецыяльнай соймавай камісіяй, альбо сенатарамі-рэзідэнтамі. Асаблівае месца сярод пасольскіх дакументаў займалі інструкцыі. Звычайна ва ўступнай частцы інструкцыі вызначаўся ранг пасольства, а менавіта: ад чыйго імя яно адпраўлялася — толькі ад караля ці караля і Рэчы Паспалітай. Змяшчаліся звесткі аб рангу пасольства і асобах, прызначаных у якасці паслоў, пералік даручэнняў, якія павінны быць выкананы ў ходзе місіі. У выпадку адпраўлення вялікіх пасольстваў, асабліва ў Маскоўскую дзяржаву, інструкцыі былі дэталёвымі. У іх уключаліся вітальныя прамовы для ўсіх паслоў на ўрачыстай аўдыенцыі, дзе яны павінны былі выступаць па чарзе, а таксама правілы цырыманіялу на прыёме{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Асобна агаворвалася працэдура ўручэння падарункаў, калі такія былі прадугледжаныя. Далей у інструкцыях вынікалі пералікі пытанняў, якія павінны былі быць вырашаны ў ходзе перамоваў. У выпадках ратыфікацыі раней падпісаных дагавораў асобна разглядаўся кожны пункт дагавора. У дыпламатычных місіях у Маскоўскую дзяржаву паслы абавязаны былі строга сачыць за выкананнем цырыманіялу і, такім чынам, захаваннем прэстыжу дзяржавы{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Канчатковы тэкст інструкцый складаўся ў канцылярыях на падставе падрыхтаваных рэкамендацый. Як правіла, канцылярыі рыхтавалі асобна дакументы для паслоў Польшчы і ВКЛ. У асобных выпадках паслам дзяржавы выдавалася толькі адна інструкцыя з канцылярыі ВКЛ. Інструкцыі падпісваліся прадстаўнікамі Польшчы і ВКЛ{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Польскія даследчыкі адзначаюць, што ў адносінах з дзяржавамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Асманская імперыя|Турцыі]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] канцылярыя ВКЛ прымала менш актыўны ўдзел. Аднак дыпламатычныя кантакты з Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй знаходзіліся пад пільнай увагай княства{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Акрамя інструкцый канцылярыямі рыхтаваліся дакументы, якія пацвярджаюць паўнамоцтвы паслоў на правядзенне перамоў і заключэнне адпаведных пагадненняў. Сярод іх адрозніваюцца два тыпу — даверчыя граматы (kredens) і лісты паўнамоцныя (plenipotencja). Часцей за ўсё дакументы выдаваліся каралём Рэчы Паспалітай. У іх заключаліся звесткі самага агульнага характару, такія як падстава для адпраўлення дадзенага пасольства, імёны прызначаных паслоў і просьба верыць ім ва ўсім, пра што яны будуць казаць ад імя караля і Рэчы Паспалітай. Ідэнтычная была форма складання лістоў паўнамоцных{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Пасля вяртання паслы прадстаўлялі справаздачу аб выкананні даручанай ім місіі. Як правіла, такія выніковыя дакументы складаліся ў форме справаздач або дзённікаў. Часам гэта былі вусныя справаздачы перад манархам або на Сойме. Спецыяльнай пастановы, якая абавязвае паслоў і камісараў даваць справаздачу, не існавала. Толькі ў асобных выпадках у інструкцыях згадваецца аб прадстаўленні справаздачы аб пасольстве. Пытанне аб тым, хто і калі прымаў рашэнне аб прадстаўленні справаздачы (і ў якой форме: вусна або пісьмова), усталяваць вельмі складана. У кожным асобным выпадку дзейнічалі асаблівыя прычыны{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Як правіла, справаздачы і дзённікі складаліся з некалькіх частак. Так, у пачатку дзённіка апісвалася падарожжа паслоў, аказаны ім прыём у дарозе, паказваліся суправаджаючыя асобы. У наступнай частцы дзённіка або справаздачы ўтрымліваліся звесткі аб урачыстым прыёме ў сталіцы, калі такі быў прадугледжаны. На ўрачыстым прыёме, як правіла, уручаліся дары. Складаліся спецыяльныя рэестры, якія зачытваліся дзякамі на аўдыенцыі. Далей падрабязна апісваўся ход перамоваў. Гэтая частка была самай шырокай. У завяршальнай частцы дзённіка апісвалася працэдура ратыфікацыі заключанага пагаднення. Як правіла, гэта была такая ж урачыстая цырымонія, як і пры прыёме паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Пры гэтым дыпламатычныя паездкі былі вельмі небяспечнымі, асабліва ў Крыме. Часам паслы гінулі, іх маглі затрымаць, абрабаваць, заключыць у турму{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip su Krymo chanatu, Kazanės totoriais – taip pat galiojo maskvėniškų pasiuntinybių stilius?}}. === Мовы дыпламатычнай працы === Асноўнай канцылярскай мовай была [[старабеларуская мова|старабеларуская]] (яна ж стараўкраінская і заходнеруская, у сучаснікаў — у «руські язык/мова»). У новых палітычных умовах, якія склаліся пасля заключэння Люблінскай уніі, [[польская мова]] і [[Культура Польшчы|культура]] ў асяроддзі магнатаў і шляхты ВКЛ сталі прэстыжнымі. Паступова пачаўся працэс актыўнага выцяснення старабеларускай мовы з дзелавога пісьменства княства. У XVII стагоддзі польская мова стала пранікаць у тэксты дакументаў. З сярэдзіны стагоддзя акты, напісаныя на старабеларускай мове, становяцца рэдкімі. Гэты працэс завяршыўся ў 1697 годзе прыняццем пастановы соймам Рэчы Паспалітай аб замене яго польскім у дзяржаўным выкарыстанні{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. У першай палове XVII стагоддзя ў дыпламатычнай практыцы ВКЛ досыць часта сустракаюцца дакументы для паслоў і камісараў Рэчы Паспалітай, напісаныя на старабеларускай мове. У другой палове XVII стагоддзя такія дакументы сустракаюцца радзей{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}} Аднак у дыпламатычных адносінах з Маскоўскай дзяржавай працягвала выкарыстоўвацца старабеларуская мова. У 1646 годзе маскоўскія паслы асабліва настойвалі на яго выкарыстанні ў перапісцы караля Рэчы Паспалітай і маскоўскага цара: «''Здаўна павялося, што граматы каралеўскія да вялікага ўладару пішуцца беларускім лістом, і цяпер, міма звычаяў, па-польску пісаць не падыходзіць, ды ў парубежных ваяводаў і перакладчыкаў няма''». Гэта было звязана з тым, што ў польскім варыянце царскі тытул пісаўся няправільна і выклікаў неаднаразовыя скаргі і прэтэнзіі з боку ўсходніх суседзяў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46—47}}. Разам з тым старабеларуская заставалася ва ўжытку ў адносінах з Крымскім ханствам{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip susikalbėdavome su totoriais?}}. У шэрагу выпадкаў назіралася, калі ў дакументах на польскай мове прысутнічалі [[беларусізмы|беларускія ўкрапванні]]{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. У той жа час у дыпламатычнай практыцы ВКЛ актыўна выкарыстоўвалася і [[лацінская мова]], перш за ўсё ў адносінах з [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтамі]] і Швецыяй{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. Тым не менш, на якой бы мове не вялася дакументацыя, ад дыпламатаў патрабавалі веданне польскай, старабеларускай, [[нямецкая мова|нямецкай]] і латыні{{sfn|Valatka|2012|loc=Šiais laikais dėl vienos užsienio kalbos ministrams Lietuvoje iškyla problemų, o kiek kalbų privalėjo mokėti LDK didikas XVI–XVII a.?}}. == Гістарыяграфія == Найбольш вывучанымі аспектамі знешняй палітыкі ВКЛ з’яўляюцца ўзаемаадносіны з Маскоўскай дзяржавай, пераважна тэма барацьбы за валоданне памежнымі тэрыторыямі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. Астатнія ж аспекты знешняй палітыкі закраналіся не вельмі глыбока, магчыма, акрамя адносін з Крымскім ханствам, Польшчай і Лівоніяй{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. Цяжкасці пры вывучэнні тэмы ўзнікае з-за таго, што дыпламатычныя крыніцы раскіданыя па архівах розных краін. Апроч таго, перашкаджае таксама моўны бар’ер, бо для працы гісторыку неабходна ведаць шмат моў{{sfn|Valatka|2012|loc= Paradoksas: lyg ir daug popierių išlikę, o mažai studijų turime. Kodėl?}}. Ёсць і іншая праблема — фінансаванне, паколькі праца гісторыка ў архівах замежных краін абыходзіцца дорага{{sfn|Valatka|2012|loc=Kitaip sakant, ne kiekvienas jaunas istorikas gali tyrinėti LDK diplomatijos istoriją?}}. У канцы XX ст. па тэме выйшла праца [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] «Литовско-русский сейм», прысвечаная даследаванню гісторыі ўзнікнення, станаўлення і развіцця гэтага дзяржаўна-палітычнага інстытута, высвятленню яго функцый і прэрагатыў, а таксама ўплыву рашэнняў сеймаў на ўнутры- і знешнепалітычнае жыццё дзяржавы. Адначасна выйшлі і дзве невялікія працы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Заметки о крымских делах в Метрике Литовской» і «Литовские упоминки татарским ордам. Скарбовая книга Метрики Литовской 1502–1509 гг.», прысвечаныя ўзаемаадносінамі з татарамі. У пачатку ХХ ст. праблемы знешняй палітыкі ВКЛ сталі прадметам вывучэння ў манаграфіях польскіх даследчыкаў [[Оскар Галецкі|О. Галецкага]], [[Людвік Фінкель|Л. Фінкеля]] і іншых{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. У [[міжваенны перыяд|інтэрбелум]] у [[СССР]] даследванне гісторыі ВКЛ значна скарацілася. Але ў пасляваеннай гістарыяграфіі сітуацыя змянілася. У прыватнасці, аднавілася вывучэнне маскоўска-ліцвінскіх адносін XV–XVI стст. З пачатку 50-х гг. ХХ ст. у савецкай гістарыяграфіі надоўга зацвердзілася тэндэнцыйная канцэпцыя падзей, якія прывялі да пераходу часткі ўсходніх зямель ВКЛ пад кантроль Масковіі на мяжы XV–XVI стст. Сутнасць яе была ў наступным: славянскае насельніцтва ВКЛ ужо ў XV ст. «пакутавала» ад прыгнёту каталіцызму і «імкнулася» перайсці пад уладу Маскоўскай дзяржавы і на мяжы XV–XVI стст., дзякуючы паспяховай палітыцы маскоўскага кіраўніцтва, «аб’ядналася» нарэшце з адзінавернымі братамі. Гэта версія была прадстаўлена ў манаграфіі [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч|К. В. Базілевіча]] «Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в.»{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пазней з’явіліся новыя даследаванні па гэтай тэме. Так, [[Ігар Барысавіч Грэкаў|І. Б. Грэкаў]] у працы «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV–XVI вв.» разглядаў пытанні ўзаемаадносін паміж краінамі Усходняй Еўропы, у тым ліку ўзаемаадносіны ВКЛ са сваімі суседзямі. Адбітак панаваўшых у савецкай гістарыяграфіі наратываў нясе на сабе праца Г. Л. Харашкевіч «Русское государство в системе международных отношений конца XV – начала XVI в.», прысвечаная ўсебаковаму агляду эканамічных, палітычных, культурных сувязяў Маскоўскай дзяржавы азначанага перыяду, закранаючы ў тым ліку і адносіны з ВКЛ. Прычыны і сутнасць маскоўска-ліцвінскіх супярэчнасцяў падрабязна разглядаюцца ў працы [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зіміна]] «Россия на рубеже XV–XVI столетий». У гэты ж час малдаўскія даследчыкі выпусцілі шэраг прац, якія былі прама ці ўскосна прысвечаны асвятленню ліцвінска-малдаўскіх адносін{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Пачатак 80-х гг. ХХ ст. быў адзначаны выхадам дысертацыйнага даследавання літоўскага гісторыка [[Эгідыюс Банёніс|Э. Банёніса]], прысвечанага вывучэнню праблемы пасольскай службы ВКЛ сярэдзіны XV ст. – 1569 г. Яго праца стала па сутнасці пачатковым крокам у даследаванні такіх важнейшых пытанняў, маючых непасрэднае дачыненне да знешняй палітыкі, як арганізацыя пасольскай службы і дыпламатыя ВКЛ. Высновы, да якіх прыйшоў аўтар, ішлі ў разрэз з панаваўшым у ой час пунктам гледжання, згодна з якім знешняя палітыка і дыпламатыя ВКЛ атаясамлівалася са знешняй палітыкай і дыпламатыяй Польшчы, звязанай з ім персанальнай уніяй. Літоўскі даследчык пераканаўча абверг такое меркаванне, даказаўшы існаванне самастойнага курса ВКЛ у міжнароднай палітыцы і асобнай ад польскай сферы дзейнасці яго дыпламатыі{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Тым часам у польскай гістарыяграфіі ў міжваенны час асаблівую цікавасць прадстаўляла праблема міжнародных адносін ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XVI ст. Прычынай была праводзімая польскімі ўладамі палітыка адраджэння польскай дзяржавы на Усходзе, мэтай якой была рэалізацыя «[[ягелонская ідэя|ідэі ягелонскай]]» і «гістарычная місія» Польшчы ва Усходняй Еўропе. У 30–40-я гг. ХХ ст. у Польшчы выйшаў шэраг прац абагульняючага характару, сярод іх вылучаюцца дзве працы [[Людвік Калянкоўскі|Л. Калянкоўскага]], у якіх на вялікім фактычным матэрыяле разглядаліся пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ канца XIV–XVI ст. Яго пяру належаў і спецыяльны артыкул, прысвечаны праблеме ўзаемаадносін Ягелонскай манархіі з Крымам{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўзаемаадносіны Ягелонаў з Маскоўскай дзяржавай апынуліся па-за рамкамі праблематыкі работ польскіх гісторыкаў; падвергнуўся крытыцы і тэзіс аб «гістарычнай місіі» на Усходзе. Аднак высокі ўзровень распрацаванасці праблем міжнародных адносін у польскай гістарыяграфіі дазволіў падрыхтаваць шэраг фундаментальных калектыўных прац па гісторыі знешняй палітыкі і дыпламатыі Польшчы. Так, у 1982 г. пад рэдакцыяй [[Марыян Біскуп|М. Біскупа]] выйшаў першы том «Гісторыі дыпламатыі Польшчы», дзе ўтрымлівалася інфармацыя па знешняй палітыкі ВКЛ. Для гэтага выдання, як і для даваенных польскіх даследчыкаў, было характэрна атаясамленне ўсходняй мяжы Кароны з усходняй мяжой ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. Сярод іншых прац польскіх гісторыкаў можна адзначыць даследаванне [[Юліюш Бардах|Ю. Бардаха]], які зрабіў спробу разгледзець напружаны характар узаемаадносін Вільні з Маскоўскай дзяржавай скрозь прызму дзейнасці разведвальнай службы Княства. У 1976 г. выйшла і сінтэтычная праца [[Марцэлі Косман|М. Космана]] «Historia Białorusi», у якой былі закрануты пытанні знешняй палітыкі ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. Адносна заходняй гістарыяграфіі пасляваеннага перыяду вызначыліся нямецкія спецыялісты. Класічнай стала праца [[Хорст Ябланоўскі|Х. Ябланоўскага]] «Westrussland zwischen Wilnaund Moskau», якая выйшла ў 1955 г. Вучоны паказаў, што ў тым канкрэтным часе на тэрыторыі так званай [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] прамаскоўскай арыентацыі насельніцтва не існавала, што ўзаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі, а таксама паміж уладай і праваслаўнай царквой у ВКЛ характарызаваліся талерантнасцю. Такія высновы ішлі ў разрэз з меркаваннямі афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй таго час{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. У канцы 80-х гг. ХХ ст. у сацыялістычных дзяржавах пачаўся перагляд старых поглядаў. Новы падход па ліцвінска-маскавіцкіх адносінах знайшоў адлюстраванне ў нарысе [[Станіслаў Уладзіміравіч Думін|С. В. Думіна]] «Другая Русь (Великое княжество Литовское и Русское)». У ім упершыню ў савецкай гістарыяграфіі былі выказаны думкі, якія аспрэчвалі многія стэрэатыпы, у тым ліку ставіўся пад сумненне тэзіс пра імкненне славянскага насельніцтва да Масквы{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. У 1990 г. выйшла 3-е выданне працы Е. Ахманьскага «Historia Litwy», у якім адзначалася, што войны Княства з Масквой з канца XV ст. прымусілі ВКЛ шукаць збліжэнне з Польшчай{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. З канца 80-х гг. ХХ ст. да даследавання праблемы знешняй палітыкі і міжнароднага становішча ВКЛ далучыліся і беларускія гісторыкі. Адным з першых быў [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]], у працах якога разглядаліся разнастайныя аспекты міжнароднай палітыкі ВКЛ, у тым ліку адносіны з Маскоўскай дзяржавай, Крымскім ханствам, Польшчай, Святой Рымскай імперыяй і іншыми. Пасля атрымання Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту пачалося больш глыбокае даследаванне пытанняў знешняй палітыкі, у тым ліку пытанняў узаемаадносін ВКЛ з суседнімі дзяржавамі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. У 1997 г. [[Уладзімір Ільіч Канановіч|У. І. Канановічам]] была абаронена кандыдацкая дысертацыя па гісторыі дыпламатычных зносін ВКЛ па тэме «Дыпламатыя Вялікага Княства Літоўскага ў 1480 – першай чвэрці XVI ст.: (Адносіны з Вялікім княствам Маскоўскім і Крымскім ханствам)». Агульнае асвятленне знешнепалітычнай праблематыкі часоў ВКЛ можна знайсці ў першай частцы выдання «Нарысы гісторыі Беларусі», падрыхтаванага [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]]{{sfn|Мікалаева|2015|с=153}}. У 2012 годзе польскі гісторык Д. Каладзечык апублікаваў працу, які змяшчае большую частку дыпламатычных дакументаў па літвінска-татарскім адносінам{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{H|Николаева|2020|Николаева, Л. В. Внешняя политика Великого Княжества Литовского в конце XIV–середине XVI в.: основные направления в геополитической перспективе / Л. В. Николаева // Межкультурные исследования. – 2020. − № 5. – С. 140–174.}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}} * {{H|Тихомиров|2006|Тихомиров А.В., ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ДИПЛОМАТИЯ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В XIII – XIV ВВ. [Электронный ресурс]: электрон. данные. - Москва: Научная цифровая библиотека PORTALUS.RU, 09 апреля 2006.}} * {{h|Тихомиров|1998|Тихомиров, А. В. Внешнеполитический механизм и организация дипломатической службы Речи Посполитой и Великого княжества Литовского в 1569 - 1795 гг // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1998. — № 3}} * {{h|Мікалаева|2015|Адлюстраванне знешняй палітыкі Вялікага княства Літоўскага перыяду канца XV ― сярэдзіны XVI ст. у гістарычных даследаваннях XX ст. / Л. В. Мікалаева // Научные труды Республиканского института высшей школы. — Минск, 2007―. — 2015. ― Вып. 15, ч. 1. ― С. 147―155}} * {{h|Лазоркина|2008|Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. / Ольга Лазоркина // Журнал международного права и международных отношений : научное издание / учредитель Международное общественное объединение по научно-исследовательским и информационно-образовательным программам "Развитие". — 2008. ― № 1. ― С. 43―48}} * {{h|История Литвы|2013|А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. История Литвы. — Eugrimas, 2013. — ISBN 978-609-437-207-0.}} * {{h|Valatka|2012|Rimvydas Valatka. „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės diplomatijos istorija – žavi, bet neparašyta“ // Baltų žinyčios vartai. — gruodžio 30, 2012.}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] nvpi2j432m0v375thnwpnba9pjlnrle Цімафей Андрэевіч Вяроўкін 0 778186 5149751 5109840 2026-06-01T20:50:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149751 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вяроўкін}} {{Баскетбаліст |імя = Цімафей Андрэевіч Вяроўкін |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 2.8.1993 |месца нараджэння = {{МН|Гомель}}, [[Беларусь]] |рост = 186 см |вага = 90 кг |пазіцыя = [[атакуючы абаронца]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2015 |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |2009—2011|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталюр-РДВАР]]| |2011—2012|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]| |2012—2023|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Цімафей Андрэевіч Вяроўкін''' (нар. {{ДН|2|8|1993}}, {{МН|Гомель}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]] і трэнер. Атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец гомельскага баскетбола, навучаўся ў спарткласе ў сярэдней школе № 60. Потым навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)|Аляксандра Аляксандравіча Барысава]] і [[Валерый Пятровіч Ваўлеў|Валерыя Пятровіча Ваўлева]]. Выступаў за беларускія клубы «[[Віталюр-РДВАР]]», «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]» і [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|«Сож» / «Гомельcкія рысі»]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2009), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2011) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2012) зборную Беларусі. Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]]. З 2018 года — гуляючы трэнер «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскіх рысяў]]». У сезоне 2023/24 — галоўны трэнер моладзевай каманды, з 2024 года — галоўны трэнер асноўнай каманды<ref>[https://t.me/gomelclub_by/3741 Представляем новый тренерский штаб мужской баскетбольной команды «Гомельские рыси» на грядущий сезон!]</ref>. == Кар’ера баскетбаліста == * 2009—2011 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр-РДВАР (Мінск)]] * 2011—2012 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] (''у Вышэйшай лізе'') і Рубон-2 (Віцебск) (''у Першай лізе'') * 2012—2013 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2013—2014 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-ГДУ (Гомель)]] (''у Вышэйшай лізе'') і Сож-ГАЦАР (Гомель) (''у Першай лізе'') * 2014—2015 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Сож (Гомель)]] * 2015—2019 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Зборная Гомельскай вобласці]] * 2019—2020 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Masita-ГАЦАР-Гомельскай вобласці]] * 2020—2021 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі-ГДУ]] * 2021—2023 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] == Кар’ера трэнера == * 2018—2019 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Зборная Гомельскай вобласці]] (''гуляючы трэнер'') * 2019—2020 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Masita-ГАЦАР-Гомельскай вобласці]] (''гуляючы трэнер'') * 2020—2021 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі-ГДУ]] (''гуляючы трэнер'') * 2021—2023 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] (''гуляючы трэнер'') * 2023—2024 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] (''другі трэнер'') і Гомельскія рысі (моладзевая каманда) * з 2024 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] * 2025 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16]] (''другі трэнер'')<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/8662-startoval-uts-sbornykh-u-16-po-podgotovke-k-xxviii-mezhdunarodnym-sorevnovaniyam-pamyati-v-n-ryzhenkova СТАРТОВАЛ УТС СБОРНЫХ U-16 ПО ПОДГОТОВКЕ К XXVIII МЕЖДУНАРОДНЫМ СОРЕВНОВАНИЯМ ПАМЯТИ В. Н. РЫЖЕНКОВА]</ref> * з 2026 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18]] (''другі трэнер'')<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8739-muzhskaya-sbornaya-u-18-pobeditel-mezhdunarodnogo-turnira-airom-cup МУЖСКАЯ СБОРНАЯ U-18 – ПОБЕДИТЕЛЬ МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРНИРА «AIROM CUP»]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Timofey-Verevkin/182770 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://basketball.realgm.com/player/Timofey-Verevkin/Summary/143086 Профіль на сайце basketball.realgm.com] * [https://www.proballers.com/basketball/player/236854/timofey-verevkin Профіль на сайце proballers.com] * [https://newsgomel.by/archive_news/vedomosti-sport/timofey-veryevkin-luchshiy-primer-dlya-detey-kotorykh-treniruesh-tvoya-dostoynaya-igra-na-ploshchadk_70443.html Тимофей Верёвкин: лучший пример для детей, которых тренируешь – твоя достойная игра на площадке] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2012}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вяроўкін Цімафей Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Віталюр-РДВАР» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Сожа» Гомель]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Гомельскіх рысей»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] oummk9kfq6fez3qe9dkwwyrq8abcp8k Гуантанама (ваенная база) 0 781067 5149849 5044316 2026-06-02T10:45:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149849 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гуантанама (значэнні)}} {{Вайсковае фарміраванне}} '''База ў заліве Гуантанама''' ({{Lang-en|Guantanamo Bay Naval Base}}; {{Lang-es|Base Naval de la Bahía de Guantánamo}}) — ваенна-марская база [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] на востраве [[Куба (востраў)|Куба]]. == Гісторыя == [[Файл:Guantanamo_Bay_Naval_Base,_Cuba,_1916_‧_1.jpg|злева|міні|База ў 1916 годзе.]] [[Файл:US_fleet_at_Guantanamo_Bay_1927.jpg|злева|міні|Флот ЗША на якары, 1927 год.]] === Пасля іспана-амерыканскай вайны === Злучаныя Штаты валодаюць бестэрміновым правам выкарыстання тэрыторыі базы з 1903 года. Тады была ўстаноўлена фіксаваная цана арэнды — «2000 песа ў залатой валюце Злучаных Штатаў» у год<ref>Газета Гранма, «Размышления главнокомандующего Фиделя Кастро», http://www.granma.cubaweb.cu/secciones/reflexiones/rus-042.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080511185340/http://www.granma.cubaweb.cu/secciones/reflexiones/rus-042.html |date=11 мая 2008 }}</ref>. Сучасны статус базы рэгламентуецца дагаворам ад 1934 года, у адпаведнасці з якім, плата за выкарыстанне базы была павялічана да $4085<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cnrse.cnic.navy.mil/Installations/NS-Guantanamo-Bay/About/History/|title=History|website=cnrse.cnic.navy.mil|access-date=2024-11-02|archive-date=21 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321025756/https://cnrse.cnic.navy.mil/Installations/NS-Guantanamo-Bay/About/History/|url-status=dead}}</ref>. Сам жа дагавор можа быць скасаваны «толькі па ўзаемнай згодзе бакоў, альбо ж пры парушэнні ўмоў арэнды». Арэнда ажыццяўляецца на правах [[Экстэрытарыяльнасць|экстэрытарыяльнасці]], што азначае, напрыклад, што рыбная лоўля ў заліве для мясцовага насельніцтва забаронена. === Да і пасля Другой сусветнай вайны === Ваенна-марская база стала асноўным месцам для зімовых вучэнняў [[Другі флот ВМС ЗША|Атлантычнага флоту]]. З-за росту колькасці базы ў месяцы навучання, на ваенна-марской базе хутка былі створаны аб’екты для падтрымкі паўсядзённых функцый. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] база выкарыстоўвалася для паштовых адпраўленняў. === Пасля кубінскай рэвалюцыі 1959 года === Пасля перамогі [[Кубінская рэвалюцыя|рэвалюцыі 1959 года]] ўрад Кубы запатрабаваў ад урада ЗША вяртання тэрыторыі і акваторыі ваенна-марской базы Гуантанама і адмовіўся прымаць ад ЗША плату за арэнду базы. Падчас [[Карыбскі крызіс|Карыбскага крызісу 1962 года]] база Гуантанама была блакіравана падраздзяленнямі узброеных сіл Кубы. У 1964 годзе Кастра перакрыў доступ да вады і паставак на базу, з тых часоў ваенна-марская база Гуантанама стала самадастатковай, маючы ўласныя крыніцы энергіі і вады<ref name=":0"/>. Станам на пачатак 1966 года колькасць гарнізона Гуантанама складала 4 тыс. чалавек. У верасні 1977 года колькасць гарнізона базы складала 2444 вайскоўцаў, але ў далейшым яна была некалькі зменшана — і ў верасні 1979 года складала {{Падказка|2100 чалавек|1700 ваенных ВМС ЗША і 400 ваенных марской пяхоты ЗША}}. Пасля з’яўлення ў 2002 годзе [[Турма ў Гуантанама|на тэрыторыі базы турмы]] ўрад Кубы паспрабаваў (беспаспяхова) скасаваць дамову арэнды і дамагчыся эвакуацыі базы, аргументуючы гэта парушэннем умоў арэнды. У 2008 годзе [[Вярхоўны Суд ЗША]] вызначыў: «з практычнага пункту гледжання Гуантанама — гэта не замежжа». Фактычна ЗША ажыццяўляюць свой дзяржаўны суверэнітэт на дадзенай тэрыторыі безумоўна І ў поўным аб’ёме, а юрысдыкцыя Кубы носіць чыста фармальны характар. == Інфраструктура базы Гуантанама == [[Файл:Guantanamo.jpg|міні|200px|Карта тэрыторыі базы]] Агульная плошча ваенна-марской базы складае прыблізна 117 квадратных кіламетраў, што адпавядае прамавугольніку памерам 9×13 км. Да таго ж Злучаныя Штаты валодаюць правам выкарыстання 37 квадратных кіламетраў воднай паверхні [[Гуантанама (заліў)|заліва Гуантанама]]. Гавань ваенна-марской базы ў стане змясціць да 50 буйных караблёў. На сушы знаходзіцца звыш 1500 службовых і жылых аб’ектаў, механізаваны порт, суднарамонтныя майстэрні, маецца плывучы док, склады харчавання, боепрыпасаў, гаруча-змазачных матэрыялаў. Тут пастаянна знаходзяцца каля 10 тысяч чалавек ваеннага персаналу. Для забеспячэння нармальных умоў пражывання кантынгенту база размяшчае развітой інфраструктурай, у якую ўваходзяць забаўляльныя ўстановы, клубы, тэнісныя корты, бейсбольныя пляцоўкі, плавальныя басейны, пляжы, іпадром, рыбалоўныя суда і яхты.<gallery> Файл:US_Navy_100506-N-8241M-191_An_aerial_view_of_Bulkeley_Hall_at_Naval_Station_Guantanamo_Bay,_Cuba._Bulkeley_Hall_is_the_naval_station_headquarters_and_administration_building.jpg|alt=Вид с воздуха на центральную часть базы|Выгляд з паветра на цэнтральную частку базы. Файл:Guantanamo_Naval_Bases_McDonalds,_on_April_2006_--_the_20th_anniversary_of_its_opening.png|alt=«Макдоналдс» на территории базы|«[[McDonald’s|Макдоналдс]]» на тэрыторыі базы. Файл:Off_duty_GIs,_on_a_tour_of_the_Guantanamo_base,_mingle_just_inside_the_gate_to_Cuba_-a.jpg|alt=Пропускной пункт на границе с Кубой|Прапускны пункт на мяжы з Кубай. Файл:U.S-Cuban_Border._Guantanamo_Bay_US_Naval_Base._-_panoramio.jpg|alt=Граница базы и кубинской территории|Мяжа базы і кубінскай тэрыторыі. Файл:Back_to_school_in_Guantanamo_140825-A-ZI015-002.jpg|alt=Школа на территории базы|Школа на тэрыторыі базы. Файл:Guantanamo_Chapel_in_June_2014.jpg|alt=Часовня|Капліца. Файл:Solar_panel_array_at_Guantanamo_-a.jpg|alt=Солнечные панели на территории базы|Сонечныя панэлі на тэрыторыі базы. Файл:Guantanamo_Bay_windmills.jpg|alt=Ветрогенераторы на территории базы|Ветрагенератары на тэрыторыі базы. </gallery> == У культуры == * Песня Гуантанамера на вершы [[Хасэ Марці]]. * Ваенна-марская база Гуантанама з’яўляецца месцам дзеяння ў амерыканскім мастацкім фільме «Некалькі добрых хлопцаў», камедыя «Гаральд і Кумар 2: Уцёкі з Гуантанама», драма Лагер X-Ray. * Месца дзеяння і падзеі гульні Metal Gear Solid V: Ground Zeroes з’яўляюцца адсылкай да базы і турмы Гуантанама. * У адной з місій гульні Tom Clancy’s Splinter Cell: Blacklist галоўны герой пранікае ў турму Гуантанама. * Як мінімум адзін з эпізодаў серыяла NCIS адбываецца на базе Гуантанама. * Згадваецца ў фільме Улада 2018 года. * Згадваецца ў 2-м сезоне анімэ Ермунганд. * Месца дзеяння фільма «Маўрытанец», які выйшаў у 2021 годзе, знаходзіцца на базе Гуантанама. * У [[Германія|нямецкага]] ультраправага гурта Die Lunikoff Verschwörung ёсць аднайменная песня. * «Дарога на Гуантанама» ([[Англійская мова|англ.]] ''The Road to Guantanamo'') — брытанскі фільм рэжысёраў Мата Уайткроса і Майкла Уінтэрботама. Аповяд пра лёс трох маладых брытанскіх [[Іслам|мусульман]], якія пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|падзея]] 11 верасня 2001 года адправіліся ў Пакістан наведаць сваякоў і былі арыштаваныя па абвінавачванні ў сувязях з «Аль-Каідай». == Гл. таксама == * [[Турма ў Гуантанама]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * «Зарубежное военное обозрение», № 11/1978, подполковник Ю. Седов, американская военная база Гуантанамо, с.103,104. == Спасылкі == * [http://www.bbc.co.uk/russian/specials/guantanamo/index.shtml Турма ў Гуантанама] * [http://amnesty.org.ru/pages/guantanamo Гуантанама-Бэй — скандальнае парушэнне правоў чалавека (Amnesty International)] * [https://web.archive.org/web/20060905123630/http://islamcom.ru/material.php?id=279 Архан Джэмаль: канцлагер XXI стагоддзя] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Амерыцы]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў ЗША]] [[Катэгорыя:Парушэнні правоў чалавека]] [[Катэгорыя:Ваенныя базы ЗША]] [[Катэгорыя:Іспана-амерыканская вайна]] [[Катэгорыя:Куба]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] isy7864bmr5xzrrjbgtfl0i19gggcn4 Гетэракісы 0 782693 5149764 4936782 2026-06-01T21:46:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149764 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Heterakis vesicularis (YPM IZ 097866).jpeg |image title = |image descr = {{bt-bellat||Heterakis vesicularis}} |regnum = Жывёлы |parent = |rang = Від |latin = Heterakis |author = [[Schrank]], 1790 |wikispecies = Heterakis |commons = Category:Heterakis }} '''Гетэракісы''' (''Heterakis'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Паразітызм|паразітычных]] [[Круглыя чэрві|круглых чарвей]] сямейства {{bt-bellat|гетэракіды|Heterakidae}}. == Апісанне == Прадстаўнікі гэтага роду — драбнюткія круглыя [[Круглыя чэрві|чарвякі]] даўжынёй усяго 1 см, якія заражаюць розныя [[Біялагічны від|віды]] [[Курападобныя|птушак, уключаючы]] свойскіх [[Курыца|кур]], [[Індык свойскі|індыкоў]], [[Качка свойская|качак]], [[Гусь свойская|гусей]], [[Рабчык (від птушак)|рабчыкаў]], [[Цацарка|цацарак]], [[Шэрая курапатка|курапатак]], [[Фазан звычайны|фазанаў]] і [[Перапёлка звычайная|перапёлак]]. Нематоды бялёсага колеру, [[цыліндр]]ычнай формы, з тонкімі падоўжнымі баразёнкамі па ўсім целе. Абалонка цела прадстаўляе сабой [[Бялкі|бялковы]] пласт, званы [[куцікула]]й. Пярэдні канец — гэта рот з выразна выяўленымі вуснамі, а задні [[Анус|праход]] адкрываецца ў кірунку задняга канца. Яны адрозніваюцца выражаным [[Палавы дымарфізм|палавым дымарфізмам]]. Самцы карацейшыя і драбнейшыя, з прамымі тупымі хвастамі, а самкі буйнейшыя і даўжэйшыя, з выгнутымі хвастамі. Усе яны дэманструюць прамы жыццёвы цыкл. == Віды == У склад роду ўваходзіць каля 10 відаў, але класіфікацыя часта неадназначная з-за іх блізкага падабенства, таму паўстаў шэраг [[Сінонім (таксанамія)|сінонімаў]]. {{bt-bellat||Heterakis gallinarum}} <small>[[Франц фон Паўль Шранк|Schrank]], 1788</small>; {{bt-bellat||Heterakis isolonche}} <small>[[von Linstow]], 1906</small>; і {{bt-bellat||Heterakis dispar}} <small>[[Schrank]], 1870</small> з’яўляюцца найбольш вывучанымі відамі з пункту гледжання распаўсюджанасці, [[патаген|патагеннасці]] і [[Біялогія|біялогіі]]. Яны жывуць у прасвеце сляпой [[Сляпая кішка|кішкі]] гаспадара<ref>Permin A & Hansen JW (1998). [http://www.smallstock.info/reference/KVLDK/Poultry_Parasites.pdf ''The Epidemiology, Diagnosis and Control of Poultry Parasites'']. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome, Italy, pp. 29-30. {{ISBN|92-5-104215-2}}</ref>. == Значэнне == Выклікаюць надулярны {{нп3|тыфліт|||Neutropenic enterocolitis}}, [[Дыярэя|дыярэю]], [[знясіленне]] і [[смерць]]<ref>Kaufmann, J (1996). [https://books.google.com/books?id=fUBq2P3vgokC&pg=PA426&lpg=PA426&dq=kauffman+parasitic+infection+isbn&hl=en ''Parasitic Infections of Domestic Animals: A Diagnostic Manual.''] Birkhäuser Verlag AG, Basel, Switzerland, p. 423. {{ISBN|3-7643-5115-2}}</ref>. {{bt-bellat||Heterakis gallinarum}} з’яўляецца найбольш вядомым відам і найбольш важным, паколькі ён пераносіць [[Прасцейшыя|прасцейшага]] [[Паразітызм|паразіта]] віду {{bt-bellat||Histomonas meleagridis}} у птушак<ref>{{Артыкул|спасылка=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/11/3/376/193328/THE-WILD-TURKEY-AS-A-HOST-FOR-Heterakis-gallinarum|аўтар=Everett E. Lund, Anne M. Chute, Gary C. Wilkins|загаловак=THE WILD TURKEY AS A HOST FOR Heterakis gallinarum AND Histomonas meleagridis|год=1975-07|мова=en|выданне=Journal of Wildlife Diseases|том=11|выпуск=3|старонкі=376–381|issn=0090-3558|doi=10.7589/0090-3558-11.3.376}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0074-02762006000600017&lng=en&tlng=en|аўтар=Beatriz Brener, Rogério Tortelly, Rodrigo Caldas Menezes, Luís C Muniz-Pereira, Roberto Magalhães Pinto|загаловак=Prevalence and pathology of the nematode Heterakis gallinarum, the trematode Paratanaisia bragai, and the protozoan Histomonas meleagridis in the turkey, Meleagris gallopavo|год=2006-09|выданне=Memórias do Instituto Oswaldo Cruz|том=101|выпуск=6|старонкі=677–681|issn=0074-0276|doi=10.1590/S0074-02762006000600017}}</ref>. Хранічная інвазія прадстаўнікоў {{bt-bellat|Гетэракіды{{!}}гетэракідаў|Heterakidae}}, у тым ліку і прадстаўнікоў роду гетэракісы называюць [[гетэракідоз]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.biolib.cz/en/taxontree/id88766/ BioLib] * [http://zipcodezoo.com/Key/Animalia/Heterakis_Genus.asp ZipcodeZoo] * [http://www.nehu.ac.in/BIC/HelMinth_Parasite_NE/Heterakis%20gallinae.html Bioinformatics Centre, NEHU] * [http://vetmanual.org/mvm/htm/bc/202800.htm The Merck Venterinary Manual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728154548/http://vetmanual.org/mvm/htm/bc/202800.htm|date=2011-07-28}} * [http://www.biology.ualberta.ca/parasites/ParPub/text/index/phasm15i.htm Heterakis at University of Alberta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110611110224/http://www.biology.ualberta.ca/parasites/ParPub/text/index/phasm15i.htm |date=11 чэрвеня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паразіты птушак]] [[Катэгорыя:Круглыя чэрві]] bvi4sit3gsq4f6a3sv06ih7e7030ts4 Герман Остгаф 0 786537 5149712 4985171 2026-06-01T19:25:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149712 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |арыгінал імя = {{lang-de|Hermann Osthoff}} }} '''Ге́рман О́стгаф''' ({{lang-de|Hermann Osthoff}}; {{ДН|18|4|1847}}, Більмерых — {{ДС|7|5|1909}}, {{МС|Гейдэльберг}}) — [[Германія|нямецкі]] [[лінгвіст]], доктар навук (1869), [[прафесар]], прадстаўнік школы [[младаграматыкі|младаграматыкаў]], аўтар прац па гістарычнай [[фанетыка|фанетыцы]] і [[марфалогія мовы|марфалогіі]] [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскім]], [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|Цюбінгенскім]] і [[Бонскі ўніверсітэт|Бон]]скім універсітэтах. Працаваў настаўнікам гімназіі ў [[Касель|Каселі]], пазней у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам [[Аўгуст Лескін|А. Лескіна]]. З 1877 — прафесар [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергскага ўніверсітэта]], выкладаў [[санскрыт]] і [[параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальнае мовазнаўства]]. Вядомы ў асноўным як паспяховы суаўтар лідара младаграматыкаў [[Карл Бругман|К. Бругмана]]; прозвішчы Остгафа і [[Карл Бругман|Бругмана]] стаяць пад т. зв. «маніфестам» (1878), які адкрывае шматтомныя «[[марфалогія мовы|Марфалагічныя]] даследаванні ў галіне [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]]», дзе сцісла сфармулявана паняцце «гукавога закона» і іншыя ключавыя палажэнні [[младаграматызм|младаграматычнай]] канцэпцыі (лічыцца, што аўтарам гэтага тэкста з’яўляецца ў асноўным [[Карл Бругман|Бругман]]). У [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеістыцы]] вядомы таксама [[закон Остгафа]], які апісвае рэфлексы рэканструюемых для [[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]] плаўных санантаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006780/1006780a1.htm У энцыклапедыі «Кругосвет»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080403233124/http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006780/1006780a1.htm |date=3 красавіка 2008 }} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Остгаф Герман}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] [[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі мовы]] [[Катэгорыя:Младаграматыкі]] [[Катэгорыя:Кампаратывісты]] dw1qw7goel3k764gsmriunek7gpczm7 Сяргей Яўгенавіч Кец 0 786953 5149749 5026484 2026-06-01T20:47:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149749 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кец}} {{Баскетбаліст |імя = Сяргей Яўгенавіч Кец |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 12.9.1979 |месца нараджэння = {{МН|Гродна}}, [[БССР]], [[СССР]] |рост = 195 см |вага = |пазіцыя = [[разыгрываючы абаронца]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2001 |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |1994—1997|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| |1997—1999|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| |1999—2002|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак-Кандытар]]| |2002—2008|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Сяргей Яўгенавіч Кец''' (нар. {{ДН|12|9|1979}}, {{МН|Гродна}}, [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]] і трэнер. Разыгрываючы абаронца. Сын баскетбольнага трэнера [[Яўген Аркадзьевіч Кец|Яўгена Кеца]]<ref>[https://web.archive.org/web/20220304101951/http://015.by/news/kultura-i-sport/legenda_grodnenskogo_basketbola_zasluzhennyy_trener_belarusi_evgeniy_arkadevich_kets_prazdnuet_yubil/ Легенда гродненского баскетбола: заслуженный тренер Беларуси Евгений Аркадьевич Кец празднует юбилей - 70 лет!]</ref>, брат баскетбалістаў [[Уладзімір Яўгенавіч Кец|Уладзіміра Кеца]] і [[Аляксандр Яўгенавіч Кец|Аляксандра Кеца]], бацька баскетбаліста [[Кірыл Сяргеевіч Кец|Кірыла Кеца]]<ref>[https://vk.com/wall-37682625_11735 Баскетбольные династии на «Шаге в будущем»]</ref>. == Біяграфія == Выхаванец гродзенскага баскетбола. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]]. Выступаў за клубы [[Мінск]]а, [[Гродна]], [[Гомель|Гомеля]], [[Віцебск]]а, неаднаразова станавіўся пераможцам і прызёрам чэмпіянату і Кубка Беларусі. Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] (2001). Пасля завяршэння гульнявой кар’еры працаваў у трэнерскім штабе моладзевай каманды баскетбольнага клуба [[Рубон (баскетбольны клуб)|«Лакаматыў-КіС» / «Рубон»]]<ref>[https://belbasket.wordpress.com/федерация/тренеры/ Состав тренерского совета ОО БФБ]</ref> == Кар’ера == * 1994—1997 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР (Мінск)]] * 1997 — Юні-Баскет (Мінск) (''у Кубку Беларусі'') * 1997—1999 — [[Гродна-93]]<ref>[https://prinemanie.by/news/6586b458946c8e6ed22964f2 30 ЛЕТ ГРОДНО-93]</ref> * 1999 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] * 1999—2002 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак-Кандытар (Гомель)]] * 2002—2008 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Sergei-Kets/11626 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://bcuralmash.ru/new/coach.html?personId=371964&apiUrl=https://org.infobasket.su&lang=ru Профіль на сайце bcuralmash.ru] * [https://vk.com/id7426729 Профіль на сайце vk.com] * [https://top1000vk.com/7426729/ Профіль на сайце top1000vk.com] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кец Сяргей Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Сожа» Гомель]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] cf0u94wyk2bv5r505a1a7olre85e6an Ганна Васілеўна Аўдзеенка 0 788273 5149746 4999590 2026-06-01T20:45:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149746 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = | Подпіс = | Лога = | Выява = | Апісанне выявы = | Поўнае імя = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры = | Псеўданімы = | Калектывы = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Ганна Васілеўна Аўдзеенка''' ({{ДН|23|2|1927}}, {{МН|Валокі (Хойнікі)|ў Хойніках|Валокі (Хойнікі)}}, [[Гомельская акруга]], [[Беларуская ССР]]) — [[беларусь|беларуская]] савецкая [[спявачка]]. [[Заслужаная артыстка Беларускай ССР]] ([[1966]]). == Біяграфія == У 1952—1982 гадах салістка (нізкі альт) [[Дзяржаўны народны хор Беларусі|Дзяржаўнага народнага хору]] Беларускай ССР. == Творчасць == Тонка адчувала і перадавала стылявыя асаблівасці палескіх народных песень. Выступала ў складзе вакальнага актэта, у дуэце з [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|М. Адамейка]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|2|Аўдзеенка Ганна Васілеўна||84}} * {{крыніцы/ЭЛіМБел|1|||221}} * Таленты Хойнікаўшчыны: Ганна Васільеўна Аўдзеенка // {Крыніцы/Памяць/Хойніцкі раён}} — С. 344—345. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-05-23}} {{DEFAULTSORT:Аўдзеенка Ганна Васілеўна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі СССР]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] c08hse6txywg0s7b7q8l00llab4d6ui Панкевіч 0 788380 5149723 5000102 2026-06-01T20:21:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5149723 wikitext text/x-wiki '''Панке́віч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Ігнат Ігнатавіч Панкевіч (партызан)|Ігнат Ігнатавіч Панкевіч]] (1905—1971) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Мінскай вобласці ў час Вялікай Айчыннай вайны. * [[Ігнат Ігнатавіч Панкевіч (паэт)|Ігнат Ігнатавіч Панкевіч]] (1920 — пасля 1986) — беларускі паэт. * [[Павел Якаўлевіч Панкевіч]] (1895—1938) — беларускі вучоны ў галіне педагогікі, псіхолаг, публіцыст. * [[Юрась Панкевіч]] (нар. 1982) — беларускі музыкант, дудар і майстар дудаў, папулярызатар беларускай дударскай традыцыі. {{спіс цёзак2|Беларускія}} nysteo4z4s246qv03zpr9ssy3phcqq2 Станіслаў Расалоўскі 0 790078 5149744 5055082 2026-06-01T20:43:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149744 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Станіслаў Расалоўскі''' ([[Польская мова|пол.]] Stanisław Rosołowski, [[5 лютага]] [[1797]], [[Ружаны]] — [[31 жніўня]] [[1855]], [[Вільня]]) — лекар, перакладчык і паэт<ref>{{Артыкул|загаловак=Stanisław Rosołowski|год=1989|выданне=Polski słownik biograficzny|том=t. XXXII/1|нумар=z. 132|старонкі=121-123}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў незаможнай сям’і ў мястэчку [[Ружаны]]<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://sources.ruzhany.info/118_0_pl.html#chapter_01|title=Lekarz i poeta: Stanisław Rosołowski|website=sources.ruzhany.info|access-date=2025-07-15}}</ref>. Ён рана страціў бацьку, і маці, Францішка, выйшла замуж зноў за акцёра Ігната Кучынскага і выступала пераважна на віленскай сцэне. Айчым хацеў, каб ён заняўся музыкай, але пасля заканчэння гімназіі Станіслаў паступіў на медыцынскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. У 1817 годзе ён прадставіў дысертацыю: «De polipi cordi vivente in hominis generatione»<ref>{{Кніга|спасылка=https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=27888|аўтар=Stanisław Rosołowski|загаловак=Dissertatio inauguralis medico-practica de polypi cordis vivente in homine generatione quam in Caesarea Litterarum Universitate Vilnensi ad obtinendum doctoris medicinae gradum publice defendet|год=1818|выдавецтва=Typis Scholarum Piarum}}</ref> (Вільня, 1818), за якую атрымаў ступень доктара медыцыны. Падчас вучобы ён быў вучнем віленскага прафесара медыцыны Юзафа Франка, які вылучаў яго сярод іншых студэнтаў і ў сваіх мемуарах называў сваім сябрам. Пасля сканчэння вучобы быў накіраваны на працу лекарам на Піншчыну, але здолеў вярнуцца ў Вільню. У 1820 годзе ажаніўся на Кацярыне Апіц, дочцы віленскага пекара. Паводле [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]] падчас эпідэміі халеры выконваў свае абавязкі лекара з прысвячэннем, як у Вільні, так і ў Мінску (1831). У 1835 годзе быў абраны чальцом [[Віленскае медычнае таварыства|Віленскага медычнага таварыства]], аднак асаблівай ініцыятывай не вырозніваўся. Найбольш вядомы як паэт-перакладчык, класіцыст. Паводле [[Антон Адынец|Адынца]], да з’яўлення [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]] Расалоўскі разам з [[Ігнат Шыдлоўскі|Ігнатам Шыдлоўскім]] «былі карыфеямі паэзіі ў Вільні». Пераклады Расалоўскага за паэтычныя вартасці і вернасць арыгінальнаму стылю высока ацэньваў [[Уладзіслаў Сыракомля]]. У 1815 годзе ён публічна прадставіў пераклад фрагмента дзявятай кнігі "[[Энеіда|Энеіды]][[Публій Вергілій Марон|" Вергілія]]. Праз чатыры гады ў «Віленскім дзённіку» быў апублікаваны яшчэ адзін фрагмент «Энеіды», восьмая песня. [[Файл:Stanislaw Rossolowski.jpg|міні|Ян Крусінскі (паводле Валенція Ваньковіча). Станіслаў Расалоўскі. 1851]] Сярод аўтараў, чые творы ён перакладаў, былі: [[Жан Расін|Расін]] («Ода вясковаму жыццю»), Лебрэн, [[Джордж Байран|Байран]] (урыўкі з «Чайльд Гарольда»), Мур («Ірландскія мелодыі»), Ламарцін. Публікаваў пераклады ў часопісах «Tygodnik Wileński», «Dziennik Wileński», «Biruta» i «Znicz» Юзэфа Крачкоўскага і «Radegast» Адама Кіркора. У 1834 быў анансаваны выхад двухтомніка паэтычных твораў Расалоўскага, але гэтага так і не адбылося. З яго вядомых уласных паэтычных твораў вядома няшмат, пераважна гэты былі невялікія творы, напісаныя з асабістых нагодаў. Вельмі вострую характарыстыку Расалоўскаму даў у сваіх успамінах [[Станіслаў Мараўскі]]: «Ён стаў сапраўдным бічом, сапраўдным трутнем Вільні і цалкам заслужыў агульную пагарду, якая яго акружала і якая не апраўдвала яго убогасці»<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/010a/%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1818-1825).html#_Toc199264979|title=Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818-1825)|author=Станіслаў Мараўскі|website=pawet.net|access-date=2025-07-15}}</ref>. Але вельмі цёпла пра Расалоўскага адгукаўся Кіркор, які называў яго сваім даўнім сябрам і хваліў яго магутную і выразную сілу прамаўлення. Так ці інакш, у памяці сучаснікаў Расалоўскі застаўся як «доктар-паэт» (так яго паўсюдна называлі). У Станіслава Расалоўскага была дачка Зоф’я, якая ў 1838 годзе была настаўніцай у жаночым пансіянаце ў Гродне, і сын Эдвард, які вучыўся ў Віленскай медыцынскай акадэміі і памёр у маладым узросце. Сам ён жыў у Вільні, дзе і памёр [[31 жніўня]] [[1855|1855 года]]. Пасмяротную імшу адпраўлялі ў касцёле святога Яна, хорам дырыжыраваў [[Станіслаў Манюшка]]. Быў пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільнюс)|Бернардзінскіх могілках]], побач з раней памерлымі сынам і жонкай<ref>{{Кніга|спасылка=https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/18087/edition/28983|аўтар=Adam Honory Kirkor|загаловак=Przechadzki po Wilnie i jego okolicach|год=1856|выдавецтва=Drukarnia A. Marcinkowskiego|старонкі=219-220}}</ref>. == Спіс перакладаў == * Słodycz wiejskiego życia, przez Rakana, p. Stanisława Rosołowskiego. 1817. II. 239. * Powrót na wieś, p. Stanisława Rosołowskiego. 1818. I. 409. * Smierć Kakusa, ustęp z Wirgiliusza, p. Stanisława Rosołowskiego. 1819. II. 407. * Tass. Oda napisana przez Victorina Fabre i uwieńczona jednomyślnem zdaniem akademii de Jeux Floraux, przekładania Stanislawa Rosołowskiego. 1820. II. 62. * Oda na śmierć J. B. Rosseau, napisana przez Le Franc de Pompignau, przekładania Stanislawa Rosołowskiego. M. D. 1820. II. 339. * Dobroczynność. Oda Delilla, przez Stanislawa Rosołowskiego. 1820. III. 183. * Zapadnienie Lizbony, z franc. P. Le Brun, p. Stanisława Rosołowskiego. 1821. I. 442. * Rosołowskiego Stanislawa: Oda do słońca z powodu nieszczęść, jakie trapily ziemię po zapadnieniu Lizbony, z Le Bruna. 1822, II. 71. * Wspomnienie Ady. Wyjątek z 3-ej pieśni poematu Lorda Byrona pod tytułem: Child Harold, przeklad Stanislawa Rosołowskiego. 1829. LN (Literatura Nadobna). IV. 40. * Melodye Irlandzkie Tomasha Moore, przełożone p. Stan. Rosołowskiego M. D. 1829. LN. IV. 115. * Hymn do Boga, naśladowany z Adyssona p. Stan. Rosołowskiego. 1829. LN (Literatura Nadobna). IV. 255. * Dydona. Tragedya p. Le Franc de Pompignan, p. Stan. Rosołowskiego (wyjątki). 1818. I. 496; II. 83. * '''«Radegast»:''' * W Imionniku do Flory B. (St. R.) str.16. * Ułamek z 3cięj pieśni Child Harolda, poematu Lorda Byrona. (St. Rosołowskiego) str. 62. * Melodja IX. z Byrona. (St. R.) str. 64. * Więrsz Byrona do Miss Chaworth. (St. R.) str. 66. * '''«Znicz»:''' * Rosołowskiego S. Wyjatek o człowieku z harmonij śś. Lamartina str. 118. * Wiersz Wiktora Hugo do młodej dziewczyny str. 191. * Odpowiedż Byrona na list Przyjaciela str. 212. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Расалоўскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1797 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1855 годзе]] [[Катэгорыя:Паэты]] [[Катэгорыя:Рамантызм]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ружанах]] ppdyzlpl6dg5u02n7dvk56arh90o40t Рахіль Суцкевер 0 791356 5149742 5049747 2026-06-01T20:41:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149742 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Рахіль (Роза) Суцкевер''' ([[2 лістапада]] [[1904]], [[Смаргонь]] — [[1943|1943,]] [[Трэблінка]] (?)) — мастачка [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, удзельніца [[Вільня|віленскай]] мастацкай групы [["Юнг Вільне"]] ''(Маладая Вільня).'' У 1915 у сувязі з [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] разам з сям’ёй была вывезена ў Сібір, у 1922 перабралася ў [[Вільня|Вільню]]. Жыла з бацькамі ў сэрцы яўрэйскага квартала, у 1933 выйшла замуж за рамесніка Кальмана Ушаева. Спачувала сацыялістычным ідэям, змяніла сваё імя на больш сучаснае — Роза. Насуперак пашыранай інфармацыі, не была сваячкай яшчэ аднаго ўдзельніка Jung-Vilne родам са Смаргоні [[Аўром Суцкевер|Аўрома Суцкевера]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=lt|url=https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1190476/naciu-sunaikinta-dailininke-rachele-suckever-menas-prasmingiausia-ka-galejo-daryti-mirties-akivaizdoje|title=Nacių sunaikinta dailininkė Rachelė Suckever: menas – prasmingiausia, ką galėjo daryti mirties akivaizdoje|first=Mindaugas Klusas,Giedrė|last=Jankevičiūtė,LRT.lt|website=lrt.lt|date=2020-06-28|access-date=2025-08-24}}</ref>. == Творчасць міжваеннага часу == У 1925 паступіла бясплатна вучыцца на мастацкі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1928-30 ездзіла ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] разам са сваім бацькам Навумам. Пасля вяртання аднавіла вучобу ва ўніверсітэце, дзе навучалася мастацтву пад кіраўніцтвам [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людаміра Сляндзінскага]]<ref name=":0" />. [[Файл:673044-600968-1287x836.jpg|міні|Рахіль (Роза) Суцкевер. Дзяўчынка. 1935. Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага Гаона.]] На пачатку 1930-х далучылася да групы ''Yung-Vilne'' («Маладая Вільня''»''), якая аб’ядноўвала пісьменнікаў і мастакоў яўрэйскага паходжання. Разам з чальцамі групы [[Бенцыён Міхтам|Бенцыёнам Міхтамам]] і Мілкай Гецэльсам у снежні 1930 брала ўдзел у Пастаяннай мастацкай выставе ў Вільні ў бібліятэцы Сырніка, дзе выстаўляла карціну ''«Socjaln simen»'' (''«''Сацыяльны сімвал»). У лютым 1935 паказвала свае працы на Пастаяннай мастацкай выставе ў Вільні разам з Бенцыёнам Міхтамам і [[Рафаэль Хволес|Рафаэлем Хволесам]]. Выстаўка работ удзельнікаў ''Yung-Vilne'' выклікала ажыўленую дыскусію ў мясцовай прэсе пра зніжэнне цікавасці да пачынанняў віленскіх мастакоў і прычыны гэтай з’явы. У тым жа годзе яна і Шэйна Эфрон выставілі свае працы на экспазіцыі студэнтаў універсітэта Стэфана Баторыя. Там жа былі паказаны і творы [[Ber Zalkind|Бер Залкінд]]. На гэтай выставе Рахель Суцкевер прадэманстравала сваю найбольш вядомую працу «''A Sztrajk in Amerikaner Port''» (''«''Страйк у амерыканскім порце»), якая выклікала найбольшую цікавасць сярод усіх палоцен і жыва абмяркоўвалася ў аглядах выставы. У жніўні таго ж года мастачка экспанавала ''«Страйк у амерыканскім порце»'' на выставе яўрэйскага выяўленчага мастацтва, арганізаванай сумесна з Сусветным кангрэсам YIVO ў Вільні. На выставе былі сабраны працы 13 мастакоў, сярод іх быў і [[Марк Шагал]]. Крытыкі адзначылі манументальнасць, а таксама кампазіцыю і насычаныя колеры палатна Розы Суцквер. Рэпрадукцыя карціны была апублікавана ў студзені 1936 у трэцім нумары альманаха «''Yung-Vilne''». 26 лістапада 1938 у гандлёва-прамысловым памяшканні на вуліцы Нямецкая, 21 адкрылася персанальная выстаўка работ Рахіль Суцкевер, арганізаваная Саюзам яўрэйскіх мастакоў-візуалістаў у Вільні і групай ''Yung-Vilne''. Выстаўка працягвалася да 2 студзеня 1939. Як падкрэслівае Яанна Лісэк у сваёй кнізе ''«Юнг Вільне — яўрэйская мастацкая група»'', выстаўка атрымала шырокае асвятленне ў мясцовай прэсе. Мастачка паказала там 60 сваіх работ, у асноўным партрэты, а таксама пейзажы і нацюрморты.<blockquote>У рэцэнзіі на выставу падкрэслівалася, што на ўспрыманне рэальнасці маладой мастачкай, як і ў выпадку з пісьменнікамі з «Юнг Вільне», вырашальна паўплываў досвед Першай сусветнай вайны. Гэты траўматычны досвед і складаная сітуацыя ў канцы 1930-х сфармавалі ў яе творчасці вобраз чалавека, далёкі ад ідэалізму і сентыментальнасці, які мяжуе з карыкатурай і выкрывае заганы чалавечай прыроды. Крытыкі высока ацанілі значны прагрэс, дасягнуты ў яе творчым развіцці за тры гады з 1935 года (час яе знакамітай выставы ў YIVO). Яны адзначылі, што мастачка, вызваліўшыся ад уплыву сваіх універсітэцкіх выкладчыкаў, знайшла свой уласны стыль, умела спалучаючы [[Імпрэсіянізм|імпрэсіянісцкія]] прыёмы з [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянісцкім]] агульным выказваннем<ref>Joanna Lisek; ''Jung Wilne — żydowska grupa artystyczna'' (Wrocław; Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego; 2005; <nowiki>ISBN 83-229-2670-7</nowiki>) str. 173</ref>.</blockquote>У рэцэнзіі на выстаўку ''Rochl Suckewers bilder ojssztelung'' Бер Залкінд на старонках «Undzer Tog» напісаў:<blockquote>У сваім творчым падыходзе Рахіль Суцкевер з’яўляецца адначасова і імпрэсіяністкай, і экспрэсіяністкай. Яе палітра маляўнічая і яркая, тут няма чорнага ці карычневага колераў. Яе карціны напісаны ў імпрэсіянісцкім стылі, але пры гэтым яны прытрымліваюцца прынцыпаў экспрэсіянізму: усё ў іх — гэта выраз, і ўсюды мы бачым псіхалагічны падыход, які раскрывае цёмныя куткі чалавечай душы, што знаходзіць сваё адлюстраванне ў яе палотнах<ref>Ber Zalkind — «Rochl Suckewers bilder ojssztelung» (Wystawa Racheli Suckewer), w «Undzer Tog» 1938 r., nr 276 — tłum. w Joanna Lisek; ''Jung Wilne — żydowska grupa artystyczna'' (Wrocław; Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego; 2005; <nowiki>ISBN 83-229-2670-7</nowiki>) str. 173</ref>.</blockquote> У дзень закрыцця выставы адбыліся гала-канцэрт і аўкцыён работ. У канцы 1938 выйшаў другі том вершаў паэта Эльханана Фоглера ''«''Дзве бярозы ля дарогі» з вокладкай, распрацаванай Рахіль Суцкевер. 24 сакавіка 1939 у кансерваторыі адбыўся тэатральна-літаратурны вечар, прысвечаны выхаду зборніка [[Lejzer Wolf|Лейзера Вольфа]] «Чорныя жамчужыны». Касцюмы для тэатральнай часткі былі распрацаваны Рахіль Суцкевер. У ліпені 1939 у альманаху «Naje Bleter» была апублікаваная рэпрадукцыя яе карціны ''«Dos kind fun gas»'' («Дзіця вуліцы»), якая стала вынікам супрацоўніцтва групы Юнга Вільне і яўрэйскіх пісьменнікаў з [[Коўна|Каўнаса]]. == Другая сусветная вайна == Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Рахіль Суцкевер засталася ў Вільні. Падчас савецкай акупацыі яна актыўна дапамагала яўрэйскім імігрантам з акупаваных немцамі тэрыторый. У пачатку 1940 выйшла апошняя публікацыя групы ''Yung-Vilne'' — зборнік паэзіі [[Аўром Суцкевер|Аўрома Суцкевера]] ''«Valdiks»'' (Лес) накладам 500 асобнікаў з вокладкай Рахель Суцкевер. У зборніку былі сабраны вершы Аўрома Суцкевера 1937—1939 гадоў. Пасля стварэння [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] Суцкевер далучылася да арганізацыйнага камітэта калектыўнай літоўскай выставы, якая праходзіла ў Вільні з лістапада па снежань 1940. Яна таксама ўваходзіла ў склад журы, якое ацэньвала прадстаўленыя працы. Пасля гэтага Дзяржаўны музей набыў многія з твораў мастачкі. Пасля таго, як нацысты акупавалі Вільню, патрапіла ў гета. Там яна дапамагала адораным дзецям, даглядаючы і матэрыяльна падтрымліваючы дзесяцігадовага мастака Самуэля Бака. У сакавіку 1943 яна паказала свае працы на мастацкай выставе, якая праходзіла ў тэатры гета. Сярод іх былі «''Партрэт'' ''мужчыны''», тры віленскія пейзажы і шэсць акварэляў, якія служылі сцэнічнымі дэкарацыямі для спектакляў, што ставіліся ў гета. Некаторыя з работ набыў музей гета. На выставе таксама быў праведзены мастацкі конкурс, галоўны прыз у памеры 250 марак быў прысуджаны Суцкевер за яе карціну ''«Партрэт вясёлага чалавека''». Саму выставу ў першыя некалькі дзён наведалі некалькі сотняў чалавек. Брала ўдзел у стварэнні гіганцкай мадэлі Вільні, над якой па загадзе гебітскамісара працавалі каля трыццаці яўрэйскіх архітэктараў, інжынераў, чарцёжнікаў, тэхнікаў і мастакоў, якія знаходзіліся ў гета. Для гэтай працы была створана спецыяльная ўстанова, так званая майстэрня «''Plastikers plan Vilna''», з 40 макетных панэляў памерам 82 × 60 см захаваліся толькі чатыры. Асноўным матэрыялам быў гіпс, але выкарыстоўваліся драўляныя элементы, дрот і ніткі<ref name=":0" />. У імкненні абараніць сваю мастацкую спадчыну, Суцкевер даверыла свае працы на захованне польскай сяброўцы, пані Мілеўскай. На жаль, пасля бамбардавання працы згарэлі разам з домам, дзе яны захоўваліся. Летапісец Віленскага гета Герман Крук, які апісваў выстаўку Рахіль Суцкевер у гета, згадвае, што выстаўляліся карціны не толькі акварэллю, але і алейнымі фарбамі. Хутчэй за ўсё, гэта былі творы, напісаныя да вайны і нейкім чынам перавезеныя ў гета — «Бяздомны хлопчык» і «Дзяўчына». Яны цудам захаваліся ў схованках гета, былі знойдзены пасля вайны і перададзены ў Яўрэйскі музей, створаны ў 1946 годзе. Там жа апынуліся і партрэты жыхароў гета, зробленыя з акварэльных і жывапісных фарбаў. Калі ў 1949 годзе Яўрэйскі музей быў ліквідаваны з-за ўзмацнення антысеміцкай кампаніі, распачатай Сталіным, творы Суцкевер былі перададзены ў Музей рэвалюцыі ЛССР, пасля чаго было вырашана, што яны не з’яўляюцца творамі мастацтва, а дакументамі, а карціны алеем на палатне «Хлопчык» і «Дзяўчынка» былі перададзены ў Музей мастацтваў ЛССР. Мастацкая спадчына Р. Суцкевера была ўз’яднана са стварэннем Дзяржаўнага яўрэйскага музея Віленскага Гаона<ref name=":0" />. [[Файл:Stolperstein für Rachelė Suckever-Ušajeva (Vilnius).jpg|міні|Мемарыяльны камень ля дома ў Вільні, дзе жыла Рахіль Суцкевер]] Пасля ліквідацыі Віленскага гета яна разам з бацькамі і сястрой была дэпартавана ў лагер смерці [[Трэблінка]] і там забіта. Яе мужа дэпартавалі ў лагер у [[Эстонія|Эстоніі]] . == Сёння == Некалькі яе прац дэманструюцца ў пастаяннай экспазіцыі Музея гісторыі і культуры літвакоў у Вільні. 17 мая 2022 года ля дома на вул. Басанавічуса, дзе жыла мастачка, быў усталяваны мемарыяльны камень (Stolpersteine). == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргоні]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 2 лістапада]] sxjq2t8f4mlxwf25ov54vmmogwtjp1t Гроднаграмадзянпраект 0 792532 5149809 5087146 2026-06-02T07:51:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149809 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = «Інстытут Гроднаграмадзянпраект» | тып = [[унітарнае прадпрыемства]] | заснавана = [[1944]] | размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} [[Гродна]] | галіна = [[архітэктурнае праектаванне]], [[горадабудаўніцтва]] | прадукцыя = [[праектна-каштарысная дакументацыя]] }} '''«Інстытут Гроднаграмадзянпраект»''' — інстытут комплекснага праектавання грамадзянскага будаўніцтва ў [[Гродна|Гродне]]. Займаецца [[Горадабудаўніцтва|горадабудаўніцтвам]], праектаваннем жыллёва-грамадзянскіх аб’ектаў, распрацоўкай [[Генеральны план|генеральных планаў]] і праектаў дэталёвага планавання населеных пунктаў. Размяшчаецца ў [[Будынак «Гроднаграмадзянпраекта»|будынку]] па адрасе [[Вуліца Дзяржынскага (Гродна)|вуліца Дзяржынскага]], 2/1. == Гісторыя == [[21 ліпеня]] [[1944]] года былы кіраўнік перадваеннай праектна-каштарыснай групы [[Іосіф Валюда]] падпісаў загад № 1 аб аднаўленні арганізацыі і ўскладанні на сябе абавязкаў дырэктара. Афіцыйна філіял быў замацаваны загадам па інстытуце «[[Белдзяржпраект]]» № 46 ад [[1 верасня]] [[1944]] года і атрымаў назву ''«Гродзенскі філіял Белдзяржпраекта»''<ref name=":0">[https://disk.yandex.by/d/R9Lc0pZm9UbOoA Гродногражданпроект : 75 лет] / [автор текста: [[Рышард Браніслававіч Кацынель|Кацынель Рышард Брониславович]]; научный редактор: Карев Дмитрий Владимирович]. — Гродно : Гродненская типография, 2019. — 127, [1] с. : ил., фот., схемы; 31 см. — Перед выпускными данными заглавие: Гродногражданпроект 75 лет. — 99 экз. — ISBN 978-985-7230-02-0</ref><ref name="ablgov" />. У пасляваенныя гады асноўнымі задачамі былі аднаўленне зруйнаваных будынкаў і распрацоўка першага [[Генплан Гродна|генплана Гродна]]<ref name=":0" />. [[23 мая]] [[1945]] года філіял узначаліў [[Міхаіл Маліноўскі]], які кіраваў ім 28 гадоў. Умовы працы былі складанымі: вялікі аб’ём заданняў, дэфіцыт кадраў і тэхнічных сродкаў. Калектыў у асноўным складаўся з ветэранаў вайны<ref name=":0" /><ref name="ablgov" />. У [[1950-я]] гады філіял распрацаваў праекты аднаўлення цэнтральных вуліц і плошчаў [[Гродна]], у тым ліку [[Савецкая плошча (Гродна)|Савецкай плошчы]], вуліц [[Вуліца Міру (Гродна)|Міру]], [[Чырвонаармейская вуліца (Гродна)|Чырвонаармейскай]], [[Вуліца Парыжскай Камуны (Гродна)|Парыжскай Камуны]], [[Вуліца Гагарына (Гродна)|Гагарына]], а таксама планіроўку [[Нёман|набярэжнай Нёмана]]<ref name=":0" /><ref name="ablgov">{{Cite web|url=https://grodno-region.gov.by/special/ru/region-news-ru/view/vosstanovit-grodno-posle-vojny-vozvesti-novye-mikrorajony-i-rekonstruirovat-staryj-most-institut-27904-2019/|title=Восстановить Гродно после войны, возвести новые микрорайоны и реконструировать Старый мост. «Институт Гродногражданпроект» – 75 лет {{!}} Новости региона {{!}} Гродненский областной исполнительный комитет|website=grodno-region.gov.by|access-date=2025-09-19|url-status=dead}}</ref>. К [[1965]] году колькасць супрацоўнікаў павялічылася з 41 да 188. Сфарміраваліся спецыялізаваныя аддзелы: архітэктурна-тэхнічны, сантэхнічны, электратэхнічны і іншыя<ref name=":0" />. Рост прамысловасці ў 1960-я гады выклікаў патрэбу ў новых жылых раёнах, што па маштабах перавышалі памеры старога горада. Філіял падрыхтаваў карэкціроўкі [[Генеральны план|генеральных планаў]] [[Гродна]], [[Ліда|Ліды]], [[Ваўкавыск|Волкавыска]], [[Ашмяны|Ашмян]], [[дэталёвы план]] цэнтра [[Слонім]]а, генпланы іншых раённых цэнтраў<ref name=":0" /><ref name="ablgov" />, а таксама праекты буйных аб’ектаў: [[Гродзенская абласная бальніца|абласную бальніцу]], навучальныя і культурныя ўстановы. Значным напрамкам стала праектаванне жылых раёнаў Гродна («[[Фарты]]», «[[Пярэселка (жылы раён)|Пярэселка]]»)<ref name=":0" />. Пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у [[1975]] годзе на базе філіяла быў створаны самастойны інстытут «Гроднаграмадзянпраект»<ref name=":0" /><ref name="ablgov" />. У наступнае дзесяцігоддзе (1975—1985) аб’ём работ перавысіў паказчыкі папярэдніх трох дзесяцігоддзяў. Сярод аб’ектаў таго часу — забудова па [[Вуліца Максіма Горкага (Гродна)|вуліцы Горкага]], мікрараёны «[[Прынёманскі]]-2» і «Прынёманскі-3», трохзальны кінатэатр, які атрымаў [[Прэмія Савета Міністраў СССР|прэмію Савета Міністраў БССР]]<ref name=":0" />, і гасцініцы «[[Турыст (гасцініца, Гродна)|Турыст]]» і «[[Беларусь (гасцініца, Гродна)|Беларусь]]»<ref name=":0" /><ref name="ablgov" />. У [[1980-я гады]] інстытут распрацаваў праекты новых мікрараёнаў у паўночна-ўсходнім і паўднёва-ўсходнім сектарах горада — [[Дзевятоўка (Гродна)|Дзевятоўкі]] і [[Вішнявец (Гродна)|Вішняўца]] — што адзначыла пераход ад тыпавых да індывідуальных праектаў<ref name=":0" />. У [[1984]] годзе быў створаны аддзел аўтаматызацыі праектных работ, які стаў адным з вядучых у рэспубліцы<ref name=":0" />. Комплексным выпрабаваннем стала рэалізацыя ў [[1992]]—[[1994]] гадах праекта жылога гарадка для вайскоўцаў у [[Рось (Ваўкавыскі раён)|Росі]] [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]] сумесна з нямецкай кампаніяй «ARGE BENОBA». У кароткія тэрміны былі спраектаваныя школа, дзіцячы сад, гандлёвы цэнтр, аптэка і поўны комплекс камунікацый. Праект атрымаў [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную прэмію Рэспублікі Беларусь]] і [[Прэмія імя У. А. Караля|прэмію імя У. А. Караля]], а забудова была ўключана ў Міжнародную энцыклапедыю 1000 лепшых дасягненняў архітэктуры XX стагоддзя<ref name=":0" /><ref name="ablgov" />. У [[2001]] годзе інстытут афіцыйна перайменаваны ў абласное ўнітарнае прадпрыемства «Інстытут Гроднаграмадзянпраект». У [[2002]] годзе інстытут узначаліў [[Уладзімір Дзяшко]], арганізацыя пачала трансфармацыю ў інжынірынгавую кампанію, якая сумяшчае функцыі заказчыка, праекціроўшчыка і генеральнага падрадчыка<ref name=":0" />. Інстытут рэалізаваў шэраг буйных аб’ектаў дарожна-транспартнага прызначэння: транспартную развязку па [[Вуліца Будзённага (Гродна)|вуліцы Будзённага]], рэканструкцыя [[Стары мост (Гродна)|гістарычнага моста цераз Нёман]] з падыходамі да яго<ref name="ablgov" />. У 2011—2012 гадах галоўным аб’ектам інстытута стала праектаванне і будаўніцтва ўнутрыгарадской кальцавой магістралі ў Гродна са збудаваннем трох пуцеправодаў і пешаходных мастоў<ref name="ablgov" />. З [[2013]] года дырэктарам працуе [[Вячаслаў Тарасевіч]]. Пад яго кіраўніцтвам былі завершаныя праекты будынка [[Гродзенская абласная філармонія|абласной філармоніі]], [[Астравецкая цэнтральная раённая бальніца|цэнтральнай раённай бальніцы]] ў [[Астравец|Астраўцы]] і іншых аб’ектаў [[Беларуская АЭС|АЭС]], школы з басейнам у мікрараёне [[Паўднёвы (жылы раён, Гродна)|Паўднёвы]]-4 у [[Альшанка (Гродна)|Альшанцы]], комплексу будынкаў [[ГрДУ імя Янкі Купалы]] па [[Вуліца Дубко (Гродна)|вуліцы Дубко]], бальніцы ва ўрочышча [[Пышкі]] пад анкалагічны цэнтр, праекты рэстаўрацыі [[Каложская царква|Каложскай царквы]], і [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]]<ref name=":0" />. == Уздзеянне і ўзнагароды == Інстытут — двойчы лаўрэат прэміі Урада Рэспублікі Беларусь у галіне якасці, шматразовы пераможца ў намінацыях «Аб’ект года», «Тэхналогія года», «Энергазберажэнне», «Кіраўнік года». Праекты адзначаліся медалямі [[ВДНГ СССР]] і міжнароднымі ўзнагародамі. Сярод супрацоўнікаў — заслужаныя будаўнікі і архітэктары Беларусі, у тым ліку [[Міхаіл Маліноўскі]], [[Рышард Кацынель]], [[Іван Мазнічка]] і [[Васіль Еўдакімаў]]<ref name=":0" />. == Кіраўнікі == * 1944—1945 — [[Іосіф Валюда]]; * 1945—1973 — [[Міхаіл Маліноўскі]]; * 1973—1983 — [[Мікалай Курыла]]; * 1983—2002 — [[Аляксандр Васілевіч Собалеў|Аляксандр Собалеў]]; * 2002—2011 — [[Уладзімір Дзяшко]]; * 2012—2013 — [[Аляксандр Цыбульнікаў]]; * 2013—2022 — [[Вячаслаў Тарасевіч]]. * з 2022 — [[Уладзімір Дзяшко]]; == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|ggp.by|«Гроднаграмадзянпраекта»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праектныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:1944 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Кампаніі Гродна]] dedbe0je519r9g3e5rf3j221u4jw5z2 Ежы Іваноўскі (1907—2008) 0 792622 5149737 5036946 2026-06-01T20:37:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149737 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Іваноўскі}} {{Асоба}} '''Ежы Іваноўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Iwanowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі вайсковец, спартсмен-коннік, конезаводчык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1907 годзе ў Лябёдцы, цяпер у межах в. [[Галавічполе]]. Бацька — Тадэвуш Іваноўскі ([[Тадас Іванаўскас]]) — літоўскі навуковец-натураліст. Скончыў сярэднюю школу імя Рэйтана ў [[Варшава|Варшаве]], Варшаўскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук. У 1931 годзе скончыў вучэльню кавалерыйскага запасу ў [[Грудзёндз]]ы. 1 студзеня 1933 года як падпаручнік запасу быў прызначаны ў Гродзенскі кавалерыйскі полк. У 1936 годзе атрымаў сельскагаспадарчую адукацыю і пачаў службу ў Дзяржаўным конегадоўчым заводзе ў Багуславіцах. Паспяхова выступаў на спаборніцтвах па [[конны спорт|конным спорце]]. У жніўні 1939 года быў паранены ў баі і дастаўлены ў шпіталь у [[Беласток]]. Пасля заняцця Беластоку савецкімі войскамі здолеў уцячы і праз Латвію і Швецыю дабраўся да [[Парыж]]а. Атрымаў прызначэнне ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і стаў камандзірам спецыяльнага эскадона 10-й браніраванай дывізіі. У верасні 1944 года атрымаў званне капітана. У канцы мая 1945 года Ежы Іваноўскі быў пераведзены з палка ў падраздpяленне, якое займалася зборам у брытанскай акупацыйнай зоне польскіх пародзістых коней, вывезеных немцамі падчас акупацыі Польшчы. Дэмабілізаваны ў 1947 годзе ў званні маёра. У 1948 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку]], дзе кіраваў заснаваным ім конегадоўчым і навучальным цэнтрам. У пачатку 2000-х гадоў вяртаецца ў [[Польшча|Польшчу]]. Узнагароджаны Камандорскім крыжам Ордэна Адраджэння Польшчы, Крыжам Валечных, Крыжам баявых дзеянняў польскіх узброеных сіл на Захадзе, брытанскімі і галадскімі баявымі адзнакамі. Памёр у 2008 годзе. Пахаваны ў [[Гданьск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{DEFAULTSORT:Іваноўскі Ежы}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Галавічполі]] [[Катэгорыя:Іваноўскія|Ежы]] [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] gze888er5frnfly0xgsczbhwtvlol11 5149738 5149737 2026-06-01T20:37:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Конны спорт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149738 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Іваноўскі}} {{Асоба}} '''Ежы Іваноўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Iwanowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі вайсковец, спартсмен-коннік, конезаводчык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1907 годзе ў Лябёдцы, цяпер у межах в. [[Галавічполе]]. Бацька — Тадэвуш Іваноўскі ([[Тадас Іванаўскас]]) — літоўскі навуковец-натураліст. Скончыў сярэднюю школу імя Рэйтана ў [[Варшава|Варшаве]], Варшаўскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук. У 1931 годзе скончыў вучэльню кавалерыйскага запасу ў [[Грудзёндз]]ы. 1 студзеня 1933 года як падпаручнік запасу быў прызначаны ў Гродзенскі кавалерыйскі полк. У 1936 годзе атрымаў сельскагаспадарчую адукацыю і пачаў службу ў Дзяржаўным конегадоўчым заводзе ў Багуславіцах. Паспяхова выступаў на спаборніцтвах па [[конны спорт|конным спорце]]. У жніўні 1939 года быў паранены ў баі і дастаўлены ў шпіталь у [[Беласток]]. Пасля заняцця Беластоку савецкімі войскамі здолеў уцячы і праз Латвію і Швецыю дабраўся да [[Парыж]]а. Атрымаў прызначэнне ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і стаў камандзірам спецыяльнага эскадона 10-й браніраванай дывізіі. У верасні 1944 года атрымаў званне капітана. У канцы мая 1945 года Ежы Іваноўскі быў пераведзены з палка ў падраздpяленне, якое займалася зборам у брытанскай акупацыйнай зоне польскіх пародзістых коней, вывезеных немцамі падчас акупацыі Польшчы. Дэмабілізаваны ў 1947 годзе ў званні маёра. У 1948 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку]], дзе кіраваў заснаваным ім конегадоўчым і навучальным цэнтрам. У пачатку 2000-х гадоў вяртаецца ў [[Польшча|Польшчу]]. Узнагароджаны Камандорскім крыжам Ордэна Адраджэння Польшчы, Крыжам Валечных, Крыжам баявых дзеянняў польскіх узброеных сіл на Захадзе, брытанскімі і галадскімі баявымі адзнакамі. Памёр у 2008 годзе. Пахаваны ў [[Гданьск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{DEFAULTSORT:Іваноўскі Ежы}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Галавічполі]] [[Катэгорыя:Іваноўскія|Ежы]] [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] [[Катэгорыя:Конны спорт]] 6g3xfcjo2phe3fh1lz9ai6nf8rdc7qo 5149740 5149738 2026-06-01T20:38:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Конны спорт]]; дададзена [[Катэгорыя:Коннікі Польшчы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149740 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Іваноўскі}} {{Асоба}} '''Ежы Іваноўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Iwanowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі вайсковец, спартсмен-коннік, конезаводчык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1907 годзе ў Лябёдцы, цяпер у межах в. [[Галавічполе]]. Бацька — Тадэвуш Іваноўскі ([[Тадас Іванаўскас]]) — літоўскі навуковец-натураліст. Скончыў сярэднюю школу імя Рэйтана ў [[Варшава|Варшаве]], Варшаўскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук. У 1931 годзе скончыў вучэльню кавалерыйскага запасу ў [[Грудзёндз]]ы. 1 студзеня 1933 года як падпаручнік запасу быў прызначаны ў Гродзенскі кавалерыйскі полк. У 1936 годзе атрымаў сельскагаспадарчую адукацыю і пачаў службу ў Дзяржаўным конегадоўчым заводзе ў Багуславіцах. Паспяхова выступаў на спаборніцтвах па [[конны спорт|конным спорце]]. У жніўні 1939 года быў паранены ў баі і дастаўлены ў шпіталь у [[Беласток]]. Пасля заняцця Беластоку савецкімі войскамі здолеў уцячы і праз Латвію і Швецыю дабраўся да [[Парыж]]а. Атрымаў прызначэнне ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] і стаў камандзірам спецыяльнага эскадона 10-й браніраванай дывізіі. У верасні 1944 года атрымаў званне капітана. У канцы мая 1945 года Ежы Іваноўскі быў пераведзены з палка ў падраздpяленне, якое займалася зборам у брытанскай акупацыйнай зоне польскіх пародзістых коней, вывезеных немцамі падчас акупацыі Польшчы. Дэмабілізаваны ў 1947 годзе ў званні маёра. У 1948 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку]], дзе кіраваў заснаваным ім конегадоўчым і навучальным цэнтрам. У пачатку 2000-х гадоў вяртаецца ў [[Польшча|Польшчу]]. Узнагароджаны Камандорскім крыжам Ордэна Адраджэння Польшчы, Крыжам Валечных, Крыжам баявых дзеянняў польскіх узброеных сіл на Захадзе, брытанскімі і галадскімі баявымі адзнакамі. Памёр у 2008 годзе. Пахаваны ў [[Гданьск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{DEFAULTSORT:Іваноўскі Ежы}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Галавічполі]] [[Катэгорыя:Іваноўскія|Ежы]] [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] [[Катэгорыя:Коннікі Польшчы]] cn9l1vydg3pdpn388739noqm2tyjct4 Натан Вайнгауз 0 793094 5149731 5131565 2026-06-01T20:32:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149731 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Натан «Нотке» Вайнгауз | Месца працы = Часопіс «Дэр піянер-векер» }} '''Натан Вайнгауз''' ({{lang-yi|נאָטע װײַנהויז}}; 1905 (1912?), [[Мінск]] — {{ДС|20|11|1941}}, [[Мінск]]) — яўрэйскі пісьменнік, журналіст, адзін з арганізатараў падполля [[Мінскае гета|Мінскага гета]]. Варыянты напісання імя: '''Нотке Вайнгауз''', '''Нотэ Вайнгойз'''. == Біяграфія == === Жыццё і праца ў Мінску === Нарадзіўся ў Мінску. Скончыў яўрэйскую 7-гадовую школу і Яўрэйскі педагагічны тэхнікум<ref>{{Cite web|url=https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%92%D0%90%D0%99%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%99%D0%97_%D0%9D%D0%BE%D1%82%D1%8D|title=ВАЙНГОЙЗ Нотэ — Российская Еврейская Энциклопедия|website=jewsencyclopedia.com|access-date=2025-10-04}}</ref>. Займаўся публіцыстыкай, пісаў і адаптаваў кнігі для дзяцей, быў адным з кіраўнікоў піянерскага і камсамольскага руху ў Беларусі. Ад 1927 года рэдактар газеты «Дэр піянер-векер» («Піянерскі будзільнік»). Пасля службы ў Чырвонай Арміі пераехаў у Яўрэйскую аўтаномную вобласць ([[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]). Многія яўрэі, у тым ліку з Беларусі, у пачатку 1930-х выправіліся туды, на савецкі Далёкі Усход, паверыўшы, што ў Бірабіджане ствараецца сапраўдная яўрэйская нацыянальная рэспубліка. У ЯАВ Натан Вайнгауз узначальваў радыёкамітэт. === Рэпрэсіі === У другой палове 1930-х у ЯАВ разгарнуліся палітычныя рэпрэсіі супраць «ворагаў народа», «[[нацдэм]]аў» і «трацкістаў». Вайнгауза выключалі з партыі за «неданясенне».<blockquote>(…) на пастаўленае яму пытанне, чаму ён, ведаючы многіх нацдэмаўцаў і трацкістаў, ведаючы іх сяброў і г.д. ні разу не паведаміў у партарганізацыю аб неабходнасці праверыць асабістых сяброў трацкістаў Разенблюма, Фалкіна, Аракснова, Саўчанку, Гайко і інш.? Вайнгауз адказаў: «Я не вар’ят і паклёпнічаць на людзей не буду… Такое патрабаванне могуць паставіць толькі ненармальныя людзі».— ''Пратакол № 124 Пасяджэння Бюро Абкама ВКП(б) Яў. А. В. — ДВК, г. Бірабіджан 17-га сакавіка 1937 г.<ref>{{Cite web|url=https://cyclowiki.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7|title=Натан Григорьевич Вайнгауз — Циклопедия|website=cyclowiki.org|access-date=2025-10-04}}</ref>''</blockquote> У 1937 годзе ён быў прызначаны дырэктарам Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра імя Кагановіча — пасля арышту папярэдняга дырэктара. У чэрвені 1938 года Вайнгауз і пісьменнік [[Гірш Ізраілевіч Добін|Гірш Добін]], супрацоўнік газеты «Бірабіджанер штэрн», былі арыштаваныя па абвінавачванні ва ўдзеле ў «контррэвалюцыйнай праватрацкісцкай арганізацыі» і шпіянажы на карысць [[Японія|Японіі]]. Каб арыштаваць, Вайнгауза выклікалі тэрміновай тэлеграмай з гастроляў па вобласці. У тэлеграме прапаноўвалася тэрмінова вярнуцца ў Бірабіджан «рыхтаваць зімовы сезон».<blockquote>«Ён адразу змяніўся, змарнеў. На нервовай глебе яму здавалася, што ў яго баляць усе зубы, і ён пачаў вырываць зусім здаровыя. …Жыў ён у двары тэатра, у доме артыстаў, разам з нашай актрысай Басіхес. Яны мусілі пасля гастроляў афіцыйна зарэгістраваць шлюб. Прачнуўся Вайнгауз рана. Ён надзеў белую кашулю-тэніску, белыя штаны, тэпці на босую нагу і зайшоў у рэстаран, які быў у нашым двары, паснедаць. Ён паспеў толькі выпіць паўшклянкі гарбаты, як падышла афіцыянтка і сказала, што яго просяць зайсці ў кабінет дырэктара рэстарана. Як толькі ён пераступіў парог, двое супрацоўнікаў НКУС, якія там былі, прапанавалі яму разлічыцца з афіцыянткай і ісці за імі да машыны, якая стаяла ў двары. Ён папрасіў дазволу зайсці дадому пераапрануцца, але яму гэтага не дазволілі». — ''З успамінаў акцёра Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра Мотла Сіраты''<ref>{{Cite web|url=https://www.lechaim.ru/ARHIV/196/sirota.htm#_ftn1|title=ВОСПОМИНАНИЯ|website=www.lechaim.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У 1939 годзе, пасля года ў зняволенні, Вайнгауз быў прызнаны вінаватым па артыкулах 58-1а і 58-11 КК РСФСР. Але пасля арышту наркама НКВД СССР [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалая Яжова]] справа трапіла на перагляд. У сакавіку 1940 года Вайнгауз і Добін былі апраўданыя за адсутнасцю складу злачынства. У 1940 г. вярнуўся ў Беларусь, у Мінск. Працаваў начальнікам аддзела навучальных устаноў Упраўлення па справах мастацтваў пры СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://www.rgali.ru/storage-unit?fundId=8413&opisId=9467&systemId=252097|title=РГАЛИ - список единиц хранения|website=www.rgali.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>. === Удзел у падполлі === Пасля нападу [[Трэці рэйх|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця Мінска гітлераўскімі войскамі Вайнгауз стаў адным з арганізатараў падполля ў Мінскім гета. Ён жыў разам з сям’ёй на Нова-Мясніцкай вуліцы (зараз не існуе). На гарышчы дома, у коміне, быў схаваны радыёпрыёмнік, а яго антэна была ўплеценая ў вяроўку для бялізны. Паводле ўспамінаў вязня гета, радыётэхніка Абрама Туніка<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nkontinent.com/david-gay-desyatyiy-krug/|title=Давид ГАЙ {{!}} Десятый круг|website=«Новый Континент»|date=2025-04-13|access-date=2025-10-04}}</ref>, той прыёмнік ён вынес на просьбу Вайнгауза са складу канфіскаванай радыётэхнікі ў зале [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Опернага тэатра]]. [[Гірш Смоляр]] успамінаў, як наведаў Вайнгауза на Нова-Мясніцкай.<blockquote>Я з цяжкасцю яго пазнаў. Прыгожы выразны твар цяпер быў спрэс пакрыты цёмнымі глыбокімі маршчакамі. Не засталося і следу ад колішняга агню ў вачах. Павітаўшыся, ён адразу пайшоў на кухню, прынёс бохан хлеба і місу цеплаватай поліўкі. І калі я ўжо сеў за стол, здарылася такое, што кавалак ежы так і стаў у маім горле. Бацька Нотке, якога я памятаў як мудрага зычлівага чалавека, раптам істэрычна закрычаў: 'Што ты робіш! Мы паміраем з голаду! А ты аддаеш апошнюю ежу! Нам не патрэбныя ніякія госці!' — і паглядзеў на мяне з такой непрыязнасцю, што я міжволі пасунуўся да дзвярэй. (Пазней дактары расказалі мне, што ў гета часта здараліся такія выпадкі істэрыі. Як правіла, яны былі справакаваныя страхам памерці з голаду і асабліва абвастрыліся тады, калі гета абнеслі калючым дротам.) …Нотке правёў мяне на гарышча. Гэта была ягоная схованка. На перакуленай скрыні ляжалі некалькі аркушаў паперы з якойсьці ягонай пісанінай. …Гэта была поўная злосці справаздача пра яго арышт і допыты ў Бірабіджане. …Нотке Вайнгауз паведаміў імя „сувязнога“, які мог дапамагчы мне ва ўмовах гетаўскага голаду памірыць, так бы мовіць, душу і цела. 'Сувязным' Нотке быў начальнік яўрэйскай паліцыі Зяма Серабранскі. (У маладосці яны разам працавалі ў апараце камсамола.)<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Смоляр Гірш, 2002.|загаловак=Менскае гета|год=2002|месца=Мн|выдавецтва=Тэхналогія|isbn=985-458-063-6}}</ref></blockquote><blockquote>«Яго становішча ў гета было асабліва складанае: яго ведалі ўсе — ад малога да вялікага. І хоць яго пышная шавялюра ўжо паспела пасівець, яго ўсё яшчэ не называлі інакш, як «Нотке» — як у тыя гады, калі ён — адзін з папулярных працаўнікоў камсамола ў Менску, рэдактар ​​дзіцячай газеты — хадзіў з ватагай дзятвы па вуліцах з песнямі ды жартамі. Для яго паказвацца на вуліцах гета значыла рызыкаваць патрапіць у рукі гестапа, якое ў той час асабліва старанна шукала камуністаў. …Блізкія таварышы забяспечылі яго дакументам, па якім ён значыўся муляром, які працуе ў гета.» — ''З успамінаў Гірша Смоляра''<ref>{{Cite web|url=https://document.wikireading.ru/74800|title=III. НАЧАЛО СОПРОТИВЛЕНИЯ. Мстители гетто|website=document.wikireading.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У падполлі Вайнгауз быў «адказны за прапагандысцкую працу і складанне матэрыялаў для распаўсюду сярод насельнікаў гета». З дапамогай радыётэхніка Абрама Туніка ён слухаў і запісваў паведамленні Савецкага інфармацыйнага бюро. <blockquote>Мэту Нотке бачыў у тым, каб пераадолець дэзарыентаванасць яўрэяў Менскага гета пра намеры Гітлера ў дачыненні да яўрэяў наогул і савецкіх яўрэяў у прыватнасці. Зрабіць гэта было няпроста, бо людзі добра памяталі нядаўнія ідылічныя стасункі паміж Савецкім Саюзам і гітлераўскай Германіяй пасля падпісання пакта Молатава–Рыбентропа. І менавіта Молатаў расцаніў нямецкі нацыянал-сацыялізм як 'справу густу'<ref name=":0" />.</blockquote> Натан Вайнгауз загінуў у часе нацысцкай акцыі ў гета ў 20 лістапада 1941 г. <blockquote>Яны ачапілі раён Татарскай вуліцы, яўрэйскую частку Замкавай і прылеглыя завулкі. Мэта немцаў рабілася відавочнай: скарачаць тэрыторыю гета з усіх бакоў, змушаючы яўрэяў усё больш скучвацца на ўсё меншай плошчы. Іх адціскалі ў нязменным кірунку — да могілак. Ад Зямы Серабранскага я даведаўся, што падчас акцыі нацысты натрапілі на 'маліну' Нотке Вайнгауза. Іншых падрабязнасцяў пра гібель нашага таварыша да нас не дайшло<ref name=":0" />.</blockquote> Яго сям’я загінула разам з ім. == Творчасць == З сярэдзіны 1920-х гг. публікаваў нататкі і рэпартажы ў яўрэйскіх перыядычных выданнях Мінска. Пісаў пра жыццё дзяцей і моладзі. Падчас службы ў Чырвонай Арміі ў 1931 годзе пісаў пра жыццё ў казарме для выданняў «Эмес» (Масква) і «Актобэр» (Мінск). Выдаў кнігі: * «Tsuhilf di kinder-korkrayzn un redkolegyes» («Дапамога ў стварэнні дзіцячых гурткоў і рэдакцый») (Менск, 1926), 32 с.; * «Fizkult in shtetl» («Фізкультура ў горадзе{{удакладніць|мястэчку?}}»), разам з Л. Цэйтлінам (Менск, 1927), 28 с.; * «Dertseylungen» («Апавяданні») (Менск, 1927), 68 с.; * «Internatsyonalizirt» («Інтэрнацыяналізаваны»), прапагандысцкая п’еса ў трох дзеях (Масква-Менск, 1930), 34 с., разам з М. Дубравіцкім; * «Асінбуд» (Масква-Менск, 1930), апавяданне, 29 с.; * «Af der vakh» («На варце») (Менск, 1932), 92 с. У шэрагу іншых выданняў для дзяцей выступіў як укладальнік, перакладчык і рэдактар<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://congressforjewishculture.org/people/4663/Vaynhoyz-Note-1912-1944|title=Vaynhoyz, Note — Congress for Jewish Culture|website=congressforjewishculture.org|access-date=2025-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-05}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты]] [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] cix85aid1jcge32s7b94bd7kl64dxpv 5149733 5149731 2026-06-01T20:33:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149733 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Натан «Нотке» Вайнгауз | Месца працы = Часопіс «Дэр піянер-векер» }} '''Натан Вайнгауз''' ({{lang-yi|נאָטע װײַנהויז}}; 1905 (1912?), [[Мінск]] — {{ДС|20|11|1941}}, [[Мінск]]) — яўрэйскі пісьменнік, журналіст, адзін з арганізатараў падполля [[Мінскае гета|Мінскага гета]]. Варыянты напісання імя: '''Нотке Вайнгауз''', '''Нотэ Вайнгойз'''. == Біяграфія == === Жыццё і праца ў Мінску === Нарадзіўся ў Мінску. Скончыў яўрэйскую 7-гадовую школу і [[Яўрэйскі педагагічны тэхнікум]]<ref>{{Cite web|url=https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%92%D0%90%D0%99%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%99%D0%97_%D0%9D%D0%BE%D1%82%D1%8D|title=ВАЙНГОЙЗ Нотэ — Российская Еврейская Энциклопедия|website=jewsencyclopedia.com|access-date=2025-10-04}}</ref>. Займаўся публіцыстыкай, пісаў і адаптаваў кнігі для дзяцей, быў адным з кіраўнікоў піянерскага і камсамольскага руху ў Беларусі. Ад 1927 года рэдактар газеты «[[Дэр піянер-векер]]» («Піянерскі будзільнік»). Пасля службы ў Чырвонай Арміі пераехаў у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскую аўтаномную вобласць]] ([[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]). Многія яўрэі, у тым ліку з Беларусі, у пачатку 1930-х выправіліся туды, на савецкі [[Далёкі Усход]], паверыўшы, што ў [[Бірабіджан|Бірабіджане]] ствараецца сапраўдная яўрэйская нацыянальная рэспубліка. У ЯАВ Натан Вайнгауз узначальваў радыёкамітэт. === Рэпрэсіі === У другой палове 1930-х у ЯАВ разгарнуліся палітычныя рэпрэсіі супраць «ворагаў народа», «[[нацдэм]]аў» і «[[Трацкісты|трацкістаў]]». Вайнгауза выключалі з партыі за «неданясенне».<blockquote>(…) на пастаўленае яму пытанне, чаму ён, ведаючы многіх нацдэмаўцаў і трацкістаў, ведаючы іх сяброў і г.д. ні разу не паведаміў у партарганізацыю аб неабходнасці праверыць асабістых сяброў трацкістаў Разенблюма, Фалкіна, Аракснова, Саўчанку, Гайко і інш.? Вайнгауз адказаў: «Я не вар’ят і паклёпнічаць на людзей не буду… Такое патрабаванне могуць паставіць толькі ненармальныя людзі».— ''Пратакол № 124 Пасяджэння Бюро Абкама ВКП(б) Яў. А. В. — ДВК, г. Бірабіджан 17-га сакавіка 1937 г.<ref>{{Cite web|url=https://cyclowiki.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7|title=Натан Григорьевич Вайнгауз — Циклопедия|website=cyclowiki.org|access-date=2025-10-04}}</ref>''</blockquote> У 1937 годзе ён быў прызначаны дырэктарам Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра імя Кагановіча — пасля арышту папярэдняга дырэктара. У чэрвені 1938 года Вайнгауз і пісьменнік [[Гірш Ізраілевіч Добін|Гірш Добін]], супрацоўнік газеты «[[Бірабіджанер штэрн]]», былі арыштаваныя па абвінавачванні ва ўдзеле ў «контррэвалюцыйнай праватрацкісцкай арганізацыі» і шпіянажы на карысць [[Японія|Японіі]]. Каб арыштаваць, Вайнгауза выклікалі тэрміновай тэлеграмай з гастроляў па вобласці. У тэлеграме прапаноўвалася тэрмінова вярнуцца ў Бірабіджан «рыхтаваць зімовы сезон».<blockquote>«Ён адразу змяніўся, змарнеў. На нервовай глебе яму здавалася, што ў яго баляць усе зубы, і ён пачаў вырываць зусім здаровыя. …Жыў ён у двары тэатра, у доме артыстаў, разам з нашай актрысай Басіхес. Яны мусілі пасля гастроляў афіцыйна зарэгістраваць шлюб. Прачнуўся Вайнгауз рана. Ён надзеў белую кашулю-тэніску, белыя штаны, тэпці на босую нагу і зайшоў у рэстаран, які быў у нашым двары, паснедаць. Ён паспеў толькі выпіць паўшклянкі гарбаты, як падышла афіцыянтка і сказала, што яго просяць зайсці ў кабінет дырэктара рэстарана. Як толькі ён пераступіў парог, двое супрацоўнікаў НКУС, якія там былі, прапанавалі яму разлічыцца з афіцыянткай і ісці за імі да машыны, якая стаяла ў двары. Ён папрасіў дазволу зайсці дадому пераапрануцца, але яму гэтага не дазволілі». — ''З успамінаў акцёра Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра Мотла Сіраты''<ref>{{Cite web|url=https://www.lechaim.ru/ARHIV/196/sirota.htm#_ftn1|title=ВОСПОМИНАНИЯ|website=www.lechaim.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У 1939 годзе, пасля года ў зняволенні, Вайнгауз быў прызнаны вінаватым па артыкулах 58-1а і 58-11 КК РСФСР. Але пасля арышту наркама НКВД СССР [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалая Яжова]] справа трапіла на перагляд. У сакавіку 1940 года Вайнгауз і Добін былі апраўданыя за адсутнасцю складу злачынства. У 1940 г. вярнуўся ў Беларусь, у Мінск. Працаваў начальнікам аддзела навучальных устаноў [[Упраўленне па справах мастацтваў пры СНК БССР|Упраўлення па справах мастацтваў пры СНК БССР]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rgali.ru/storage-unit?fundId=8413&opisId=9467&systemId=252097|title=РГАЛИ - список единиц хранения|website=www.rgali.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>. === Удзел у падполлі === Пасля нападу [[Трэці рэйх|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця Мінска гітлераўскімі войскамі Вайнгауз стаў адным з арганізатараў падполля ў Мінскім гета. Ён жыў разам з сям’ёй на Нова-Мясніцкай вуліцы (зараз не існуе). На гарышчы дома, у коміне, быў схаваны радыёпрыёмнік, а яго антэна была ўплеценая ў вяроўку для бялізны. Паводле ўспамінаў вязня гета, радыётэхніка Абрама Туніка<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nkontinent.com/david-gay-desyatyiy-krug/|title=Давид ГАЙ {{!}} Десятый круг|website=«Новый Континент»|date=2025-04-13|access-date=2025-10-04}}</ref>, той прыёмнік ён вынес на просьбу Вайнгауза са складу канфіскаванай радыётэхнікі ў зале [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Опернага тэатра]]. [[Гірш Смоляр]] успамінаў, як наведаў Вайнгауза на Нова-Мясніцкай.<blockquote>Я з цяжкасцю яго пазнаў. Прыгожы выразны твар цяпер быў спрэс пакрыты цёмнымі глыбокімі маршчакамі. Не засталося і следу ад колішняга агню ў вачах. Павітаўшыся, ён адразу пайшоў на кухню, прынёс бохан хлеба і місу цеплаватай поліўкі. І калі я ўжо сеў за стол, здарылася такое, што кавалак ежы так і стаў у маім горле. Бацька Нотке, якога я памятаў як мудрага зычлівага чалавека, раптам істэрычна закрычаў: 'Што ты робіш! Мы паміраем з голаду! А ты аддаеш апошнюю ежу! Нам не патрэбныя ніякія госці!' — і паглядзеў на мяне з такой непрыязнасцю, што я міжволі пасунуўся да дзвярэй. (Пазней дактары расказалі мне, што ў гета часта здараліся такія выпадкі істэрыі. Як правіла, яны былі справакаваныя страхам памерці з голаду і асабліва абвастрыліся тады, калі гета абнеслі калючым дротам.) …Нотке правёў мяне на гарышча. Гэта была ягоная схованка. На перакуленай скрыні ляжалі некалькі аркушаў паперы з якойсьці ягонай пісанінай. …Гэта была поўная злосці справаздача пра яго арышт і допыты ў Бірабіджане. …Нотке Вайнгауз паведаміў імя „сувязнога“, які мог дапамагчы мне ва ўмовах гетаўскага голаду памірыць, так бы мовіць, душу і цела. 'Сувязным' Нотке быў начальнік яўрэйскай паліцыі Зяма Серабранскі. (У маладосці яны разам працавалі ў апараце камсамола.)<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Смоляр Гірш, 2002.|загаловак=Менскае гета|год=2002|месца=Мн|выдавецтва=Тэхналогія|isbn=985-458-063-6}}</ref></blockquote><blockquote>«Яго становішча ў гета было асабліва складанае: яго ведалі ўсе — ад малога да вялікага. І хоць яго пышная шавялюра ўжо паспела пасівець, яго ўсё яшчэ не называлі інакш, як «Нотке» — як у тыя гады, калі ён — адзін з папулярных працаўнікоў камсамола ў Менску, рэдактар ​​дзіцячай газеты — хадзіў з ватагай дзятвы па вуліцах з песнямі ды жартамі. Для яго паказвацца на вуліцах гета значыла рызыкаваць патрапіць у рукі гестапа, якое ў той час асабліва старанна шукала камуністаў. …Блізкія таварышы забяспечылі яго дакументам, па якім ён значыўся муляром, які працуе ў гета.» — ''З успамінаў Гірша Смоляра''<ref>{{Cite web|url=https://document.wikireading.ru/74800|title=III. НАЧАЛО СОПРОТИВЛЕНИЯ. Мстители гетто|website=document.wikireading.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У падполлі Вайнгауз быў «адказны за прапагандысцкую працу і складанне матэрыялаў для распаўсюду сярод насельнікаў гета». З дапамогай радыётэхніка Абрама Туніка ён слухаў і запісваў паведамленні Савецкага інфармацыйнага бюро. <blockquote>Мэту Нотке бачыў у тым, каб пераадолець дэзарыентаванасць яўрэяў Менскага гета пра намеры Гітлера ў дачыненні да яўрэяў наогул і савецкіх яўрэяў у прыватнасці. Зрабіць гэта было няпроста, бо людзі добра памяталі нядаўнія ідылічныя стасункі паміж Савецкім Саюзам і гітлераўскай Германіяй пасля падпісання пакта Молатава–Рыбентропа. І менавіта Молатаў расцаніў нямецкі нацыянал-сацыялізм як 'справу густу'<ref name=":0" />.</blockquote> Натан Вайнгауз загінуў у часе нацысцкай акцыі ў гета ў 20 лістапада 1941 г. <blockquote>Яны ачапілі раён Татарскай вуліцы, яўрэйскую частку Замкавай і прылеглыя завулкі. Мэта немцаў рабілася відавочнай: скарачаць тэрыторыю гета з усіх бакоў, змушаючы яўрэяў усё больш скучвацца на ўсё меншай плошчы. Іх адціскалі ў нязменным кірунку — да могілак. Ад Зямы Серабранскага я даведаўся, што падчас акцыі нацысты натрапілі на 'маліну' Нотке Вайнгауза. Іншых падрабязнасцяў пра гібель нашага таварыша да нас не дайшло<ref name=":0" />.</blockquote> Яго сям’я загінула разам з ім. == Творчасць == З сярэдзіны 1920-х гг. публікаваў нататкі і рэпартажы ў яўрэйскіх перыядычных выданнях Мінска. Пісаў пра жыццё дзяцей і моладзі. Падчас службы ў Чырвонай Арміі ў 1931 годзе пісаў пра жыццё ў казарме для выданняў «Эмес» (Масква) і «Актобэр» (Мінск). Выдаў кнігі: * «Tsuhilf di kinder-korkrayzn un redkolegyes» («Дапамога ў стварэнні дзіцячых гурткоў і рэдакцый») (Менск, 1926), 32 с.; * «Fizkult in shtetl» («Фізкультура ў горадзе{{удакладніць|мястэчку?}}»), разам з Л. Цэйтлінам (Менск, 1927), 28 с.; * «Dertseylungen» («Апавяданні») (Менск, 1927), 68 с.; * «Internatsyonalizirt» («Інтэрнацыяналізаваны»), прапагандысцкая п’еса ў трох дзеях (Масква-Менск, 1930), 34 с., разам з М. Дубравіцкім; * «Асінбуд» (Масква-Менск, 1930), апавяданне, 29 с.; * «Af der vakh» («На варце») (Менск, 1932), 92 с. У шэрагу іншых выданняў для дзяцей выступіў як укладальнік, перакладчык і рэдактар<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://congressforjewishculture.org/people/4663/Vaynhoyz-Note-1912-1944|title=Vaynhoyz, Note — Congress for Jewish Culture|website=congressforjewishculture.org|access-date=2025-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-05}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты]] [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] ps0xnubkyasmteyixnm6xqw53w001vg 5149734 5149733 2026-06-01T20:36:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149734 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Натан «Нотке» Вайнгауз }} '''Натан Вайнгауз''' ({{lang-yi|נאָטע װײַנהויז}}; 1905 (1912?), [[Мінск]] — {{ДС|20|11|1941}}, [[Мінск]]) — яўрэйскі пісьменнік, журналіст, адзін з арганізатараў падполля [[Мінскае гета|Мінскага гета]]. Варыянты напісання імя: '''Нотке Вайнгауз''', '''Нотэ Вайнгойз'''. == Біяграфія == === Жыццё і праца ў Мінску === Нарадзіўся ў Мінску. Скончыў яўрэйскую 7-гадовую школу і [[Яўрэйскі педагагічны тэхнікум]]<ref>{{Cite web|url=https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%92%D0%90%D0%99%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%99%D0%97_%D0%9D%D0%BE%D1%82%D1%8D|title=ВАЙНГОЙЗ Нотэ — Российская Еврейская Энциклопедия|website=jewsencyclopedia.com|access-date=2025-10-04}}</ref>. Займаўся публіцыстыкай, пісаў і адаптаваў кнігі для дзяцей, быў адным з кіраўнікоў піянерскага і камсамольскага руху ў Беларусі. Ад 1927 года рэдактар газеты «[[Дэр піянер-векер]]» («Піянерскі будзільнік»). Пасля службы ў Чырвонай Арміі пераехаў у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Яўрэйскую аўтаномную вобласць]] ([[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]). Многія яўрэі, у тым ліку з Беларусі, у пачатку 1930-х выправіліся туды, на савецкі [[Далёкі Усход]], паверыўшы, што ў [[Бірабіджан|Бірабіджане]] ствараецца сапраўдная яўрэйская нацыянальная рэспубліка. У ЯАВ Натан Вайнгауз узначальваў радыёкамітэт. === Рэпрэсіі === У другой палове 1930-х у ЯАВ разгарнуліся палітычныя рэпрэсіі супраць «ворагаў народа», «[[нацдэм]]аў» і «[[Трацкісты|трацкістаў]]». Вайнгауза выключалі з партыі за «неданясенне».<blockquote>(…) на пастаўленае яму пытанне, чаму ён, ведаючы многіх нацдэмаўцаў і трацкістаў, ведаючы іх сяброў і г.д. ні разу не паведаміў у партарганізацыю аб неабходнасці праверыць асабістых сяброў трацкістаў Разенблюма, Фалкіна, Аракснова, Саўчанку, Гайко і інш.? Вайнгауз адказаў: «Я не вар’ят і паклёпнічаць на людзей не буду… Такое патрабаванне могуць паставіць толькі ненармальныя людзі».— ''Пратакол № 124 Пасяджэння Бюро Абкама ВКП(б) Яў. А. В. — ДВК, г. Бірабіджан 17-га сакавіка 1937 г.<ref>{{Cite web|url=https://cyclowiki.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7|title=Натан Григорьевич Вайнгауз — Циклопедия|website=cyclowiki.org|access-date=2025-10-04}}</ref>''</blockquote> У 1937 годзе ён быў прызначаны дырэктарам Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра імя Кагановіча — пасля арышту папярэдняга дырэктара. У чэрвені 1938 года Вайнгауз і пісьменнік [[Гірш Ізраілевіч Добін|Гірш Добін]], супрацоўнік газеты «[[Бірабіджанер штэрн]]», былі арыштаваныя па абвінавачванні ва ўдзеле ў «контррэвалюцыйнай праватрацкісцкай арганізацыі» і шпіянажы на карысць [[Японія|Японіі]]. Каб арыштаваць, Вайнгауза выклікалі тэрміновай тэлеграмай з гастроляў па вобласці. У тэлеграме прапаноўвалася тэрмінова вярнуцца ў Бірабіджан «рыхтаваць зімовы сезон».<blockquote>«Ён адразу змяніўся, змарнеў. На нервовай глебе яму здавалася, што ў яго баляць усе зубы, і ён пачаў вырываць зусім здаровыя. …Жыў ён у двары тэатра, у доме артыстаў, разам з нашай актрысай Басіхес. Яны мусілі пасля гастроляў афіцыйна зарэгістраваць шлюб. Прачнуўся Вайнгауз рана. Ён надзеў белую кашулю-тэніску, белыя штаны, тэпці на босую нагу і зайшоў у рэстаран, які быў у нашым двары, паснедаць. Ён паспеў толькі выпіць паўшклянкі гарбаты, як падышла афіцыянтка і сказала, што яго просяць зайсці ў кабінет дырэктара рэстарана. Як толькі ён пераступіў парог, двое супрацоўнікаў НКУС, якія там былі, прапанавалі яму разлічыцца з афіцыянткай і ісці за імі да машыны, якая стаяла ў двары. Ён папрасіў дазволу зайсці дадому пераапрануцца, але яму гэтага не дазволілі». — ''З успамінаў акцёра Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра Мотла Сіраты''<ref>{{Cite web|url=https://www.lechaim.ru/ARHIV/196/sirota.htm#_ftn1|title=ВОСПОМИНАНИЯ|website=www.lechaim.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У 1939 годзе, пасля года ў зняволенні, Вайнгауз быў прызнаны вінаватым па артыкулах 58-1а і 58-11 КК РСФСР. Але пасля арышту наркама НКВД СССР [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалая Яжова]] справа трапіла на перагляд. У сакавіку 1940 года Вайнгауз і Добін былі апраўданыя за адсутнасцю складу злачынства. У 1940 г. вярнуўся ў Беларусь, у Мінск. Працаваў начальнікам аддзела навучальных устаноў [[Упраўленне па справах мастацтваў пры СНК БССР|Упраўлення па справах мастацтваў пры СНК БССР]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rgali.ru/storage-unit?fundId=8413&opisId=9467&systemId=252097|title=РГАЛИ - список единиц хранения|website=www.rgali.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>. === Удзел у падполлі === Пасля нападу [[Трэці рэйх|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця Мінска гітлераўскімі войскамі Вайнгауз стаў адным з арганізатараў падполля ў Мінскім гета. Ён жыў разам з сям’ёй на Нова-Мясніцкай вуліцы (зараз не існуе). На гарышчы дома, у коміне, быў схаваны радыёпрыёмнік, а яго антэна была ўплеценая ў вяроўку для бялізны. Паводле ўспамінаў вязня гета, радыётэхніка Абрама Туніка<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nkontinent.com/david-gay-desyatyiy-krug/|title=Давид ГАЙ {{!}} Десятый круг|website=«Новый Континент»|date=2025-04-13|access-date=2025-10-04}}</ref>, той прыёмнік ён вынес на просьбу Вайнгауза са складу канфіскаванай радыётэхнікі ў зале [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Опернага тэатра]]. [[Гірш Смоляр]] успамінаў, як наведаў Вайнгауза на Нова-Мясніцкай.<blockquote>Я з цяжкасцю яго пазнаў. Прыгожы выразны твар цяпер быў спрэс пакрыты цёмнымі глыбокімі маршчакамі. Не засталося і следу ад колішняга агню ў вачах. Павітаўшыся, ён адразу пайшоў на кухню, прынёс бохан хлеба і місу цеплаватай поліўкі. І калі я ўжо сеў за стол, здарылася такое, што кавалак ежы так і стаў у маім горле. Бацька Нотке, якога я памятаў як мудрага зычлівага чалавека, раптам істэрычна закрычаў: 'Што ты робіш! Мы паміраем з голаду! А ты аддаеш апошнюю ежу! Нам не патрэбныя ніякія госці!' — і паглядзеў на мяне з такой непрыязнасцю, што я міжволі пасунуўся да дзвярэй. (Пазней дактары расказалі мне, што ў гета часта здараліся такія выпадкі істэрыі. Як правіла, яны былі справакаваныя страхам памерці з голаду і асабліва абвастрыліся тады, калі гета абнеслі калючым дротам.) …Нотке правёў мяне на гарышча. Гэта была ягоная схованка. На перакуленай скрыні ляжалі некалькі аркушаў паперы з якойсьці ягонай пісанінай. …Гэта была поўная злосці справаздача пра яго арышт і допыты ў Бірабіджане. …Нотке Вайнгауз паведаміў імя „сувязнога“, які мог дапамагчы мне ва ўмовах гетаўскага голаду памірыць, так бы мовіць, душу і цела. 'Сувязным' Нотке быў начальнік яўрэйскай паліцыі Зяма Серабранскі. (У маладосці яны разам працавалі ў апараце камсамола.)<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Смоляр Гірш, 2002.|загаловак=Менскае гета|год=2002|месца=Мн|выдавецтва=Тэхналогія|isbn=985-458-063-6}}</ref></blockquote><blockquote>«Яго становішча ў гета было асабліва складанае: яго ведалі ўсе — ад малога да вялікага. І хоць яго пышная шавялюра ўжо паспела пасівець, яго ўсё яшчэ не называлі інакш, як «Нотке» — як у тыя гады, калі ён — адзін з папулярных працаўнікоў камсамола ў Менску, рэдактар ​​дзіцячай газеты — хадзіў з ватагай дзятвы па вуліцах з песнямі ды жартамі. Для яго паказвацца на вуліцах гета значыла рызыкаваць патрапіць у рукі гестапа, якое ў той час асабліва старанна шукала камуністаў. …Блізкія таварышы забяспечылі яго дакументам, па якім ён значыўся муляром, які працуе ў гета.» — ''З успамінаў Гірша Смоляра''<ref>{{Cite web|url=https://document.wikireading.ru/74800|title=III. НАЧАЛО СОПРОТИВЛЕНИЯ. Мстители гетто|website=document.wikireading.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У падполлі Вайнгауз быў «адказны за прапагандысцкую працу і складанне матэрыялаў для распаўсюду сярод насельнікаў гета». З дапамогай радыётэхніка Абрама Туніка ён слухаў і запісваў паведамленні Савецкага інфармацыйнага бюро. <blockquote>Мэту Нотке бачыў у тым, каб пераадолець дэзарыентаванасць яўрэяў Менскага гета пра намеры Гітлера ў дачыненні да яўрэяў наогул і савецкіх яўрэяў у прыватнасці. Зрабіць гэта было няпроста, бо людзі добра памяталі нядаўнія ідылічныя стасункі паміж Савецкім Саюзам і гітлераўскай Германіяй пасля падпісання пакта Молатава–Рыбентропа. І менавіта Молатаў расцаніў нямецкі нацыянал-сацыялізм як 'справу густу'<ref name=":0" />.</blockquote> Натан Вайнгауз загінуў у часе нацысцкай акцыі ў гета ў 20 лістапада 1941 г. <blockquote>Яны ачапілі раён Татарскай вуліцы, яўрэйскую частку Замкавай і прылеглыя завулкі. Мэта немцаў рабілася відавочнай: скарачаць тэрыторыю гета з усіх бакоў, змушаючы яўрэяў усё больш скучвацца на ўсё меншай плошчы. Іх адціскалі ў нязменным кірунку — да могілак. Ад Зямы Серабранскага я даведаўся, што падчас акцыі нацысты натрапілі на 'маліну' Нотке Вайнгауза. Іншых падрабязнасцяў пра гібель нашага таварыша да нас не дайшло<ref name=":0" />.</blockquote> Яго сям’я загінула разам з ім. == Творчасць == З сярэдзіны 1920-х гг. публікаваў нататкі і рэпартажы ў яўрэйскіх перыядычных выданнях Мінска. Пісаў пра жыццё дзяцей і моладзі. Падчас службы ў Чырвонай Арміі ў 1931 годзе пісаў пра жыццё ў казарме для выданняў «Эмес» (Масква) і «Актобэр» (Мінск). Выдаў кнігі: * «Tsuhilf di kinder-korkrayzn un redkolegyes» («Дапамога ў стварэнні дзіцячых гурткоў і рэдакцый») (Менск, 1926), 32 с.; * «Fizkult in shtetl» («Фізкультура ў горадзе{{удакладніць|мястэчку?}}»), разам з Л. Цэйтлінам (Менск, 1927), 28 с.; * «Dertseylungen» («Апавяданні») (Менск, 1927), 68 с.; * «Internatsyonalizirt» («Інтэрнацыяналізаваны»), прапагандысцкая п’еса ў трох дзеях (Масква-Менск, 1930), 34 с., разам з М. Дубравіцкім; * «Асінбуд» (Масква-Менск, 1930), апавяданне, 29 с.; * «Af der vakh» («На варце») (Менск, 1932), 92 с. У шэрагу іншых выданняў для дзяцей выступіў як укладальнік, перакладчык і рэдактар<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://congressforjewishculture.org/people/4663/Vaynhoyz-Note-1912-1944|title=Vaynhoyz, Note — Congress for Jewish Culture|website=congressforjewishculture.org|access-date=2025-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-05}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты]] [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] 7wzrt6ui42jf3xyiy3ctijpkx3rrykc Хаім Жытлоўскі 0 793820 5149645 5062173 2026-06-01T16:20:54Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5149645 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жытлоўскі}} {{Палітык}} '''Хаім Жытлоўскі''' ([[ідыш]]: חײם זשיטלאָװסקי; у расійскай традыцыі: ''Хаим Осипович Житловский''; {{ВДП}}) — [[Яўрэі|яўрэйскі]] [[Сацыялізм|сацыяліст]], [[Філасофія|філосаф]], грамадска-палітычны мысліцель, публіцыст<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Ліпецкі Эдуард.|загаловак=Жытлоўскі Хаім Іосіфавіч|год=1996|выданне=[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]|том=3|старонкі=387}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3">{{ЭЯЭ|11571|Житловский Хаим}}</ref>. Быў адным з заснавальнікаў і тэарэтыкам Саюза рускіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў за мяжой і [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] у Расіі, а таксама ключавым ідэолагам ідышызму і яўрэйскага дыяспарнага нацыяналізму. Ён быў прыхільнікам мовы і культуры [[ідыш]] і быў віцэ-прэзідэнтам Чарнавіцкай канферэнцыі па мове ідыш 1908 года, якая абвясціла ідыш «нацыянальнай мовай яўрэйскага народа» Брат [[Самуіл Восіпавіч Жытлоўскі|Самуіла Жытлоўскага]], якога рэкамендаваў для працы ў структурах БНР<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28527520.html|title=Яны былі першыя. Самуіл Жытлоўскі|first=Анатоль|last=Сідарэвіч|website=Радыё Свабода|date=2017-06-04|access-date=2025-10-19}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў 1865 годзе ў мястэчку [[Ушачы]], што ўваходзіла ў [[Віцебская губерня|склад Віцебскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Калі яму было пяць гадоў, яго бацькі пераехалі ў сталіцу губерні — [[Віцебск]]. Па маці паходзіў з рамеснікаў і купцоў, а па бацьку — з арыстакратычнай і добра адукаванай сям’і. Яго бацька, Іосіф, вучыўся на рабіна ў [[Ешыбот|ешыве]] [[Валожын]]а, але вырашыў стаць купцом, гандляваў лесам<ref>{{Cite web|url=https://www.mishpoha.org/imya/1280-raznye-sudby|title=Разные судьбы|author=Герасимова Инна|website=Мишпоха|date=1999}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ён быў заўзятым любавіцкім [[Хасідызм|хасідам]], ён добра ведаў літаратуру [[Гаскала|Гаскалы]] і, як паведамляецца, часта чытаў сатырычныя казкі і вершы на ідышы і іўрыце на сямейных сустрэчах. Бізнес Іосіфа Жытлоўскага квітнеў. Ён пераехаў у больш багаты, прэстыжны раён горада. Для Хаіма быў наняты рэпетытар рускай мовы, але ён працягваў вывучаць пачатковыя рэлігійныя веды ў [[хедар]]ы Неўзабаве Хаім пасябраваў са старшакласнікамі свайго раёна і пачаў чытаць рускую літаратуру. На свой 13-ы дзень нараджэння Хаім пазнаёміўся са Шлоймам Рапапортам, які пазней стаў [[С. Ан-скі|С. Анскім]], вядомым аўтарам ''«Дыбука»''. Паміж Жытлоўскім і Анскім завязалася цёплае сяброўства на ўсё жыццё. Некаторы час яны выдавалі рукапісны (галаграфічны) часопіс пад назвай ''«Віцебскія званы»''. === Ранняя актыўнасць === Паступіўшы ў трэці клас віцебскай Александраўскай гімназіі ў 1879 годзе, Жытлоўскі ўступіў у кантакт з расійскімі рэвалюцыйнымі коламі і на нейкі час стаў выступаць за асіміляцыю яўрэяў у рускую культуру. Ён пакінуў гімназію і ў 1881 годзе адправіўся ў [[Тула|Тулу]], дзе бачыў у мясцовых асіміляваных яўрэяў ідэальнае асяроддзе для сваіх мэтаў. Але ў чэрвені 1883 года ў Тулу прыехала яго маці і пераканала вярнуцца на лета да сям’і і наведаць дзядзьку ў Ушачах. Па вяртанні ў Віцебск далучыўся да [[Сіянізм|сіянісцкага]] руху, у сваім пакоі ён павесіў мапу Палясціны. Яго натхнялі ідэі яўрэйскіх калоній і яўрэйскага сялянства, але рэлігійны характар гэтага сіянізму яму не падабаўся<ref name=":2">''Frankel Johnathan.'' Chaim Zhitlovsky: Russian populist and Jewish socialist, 1887—1907. In: ''Prophecy and Politics: Socialism, Nationalism, and the Russian Jews, 1862—1917''. Cambridge University Press; 1981:258-287.</ref>. У 1884 ён аб’яднаўся з невялікім колам нарадавольцаў у Віцебску, імкнуўся выдаваць газету для прапаганды «сваёй ідэі» — сінтэзу яўрэйскага нацыяналізму і сацыялізму. Спачатку яго бацька быў гатовы фінансаваць гэтую справу, але яго адгаварыў ад гэтага заўзяты сябар-сіяніст. <ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://yiddishkayt.org/view/zhitlovsky/|title=Dr. Chaim Zhitlovsky|website=Yiddishkayt|access-date=2022-05-06}}</ref> У 1886 годзе ў цэнтральным камітэце «Народнай волі» адхілілі яго праект. Гэта быў цяжкі ўдар для маладога яўрэйскага рэвалюцыянера. Дзед суцяшаў яго спасылкамі на рэвалюцыйны характар прарокаў і вялікіх яўрэйскіх інтэлектуалаў пазнейшых часоў. Гэта абудзіла цікавасць Жытлоўскага да яўрэйскай гісторыі, ён перабраўся ў Санкт-Пецярбург, каб больш глыбака яе вывучаць. Неўзабаве усталяваў кантакт з пецярбургскай групай «Народнай волі». Яго першая праца, трактат на рускай мове пад назвай ''«Думкі аб гістарычным лёсе яўрэйскага народа»,'' была апублікавана ў [[Масква|Маскве]] ў 1887 годзе, калі яму было дваццаць два гады (незадоўга да гэтага ён быў высланы паліцыяй з Санкт-Пецярбурга). Ліберальная расійская прэса з энтузіязмам сустрэла і цёпла адгукнулася на яго ідэі, але не была ўхвалена яўрэйскімі крытыкамі (у тым ліку, рэзка негатыўную рэцэнзію напісаў [[Сямён Маркавіч Дубноў|Сямён Дубноў]]). Жытлоўскі ненадоўга вярнуўся ў Віцебск, адтуль адправіўся ў [[Галічына|Галіцыю]], дзе было значна лягчэй прапаведаваць сацыялістычныя вучэнні сярод яўрэйскіх мас. Пазнаёміўся з групай яўрэйскіх рэвалюцыянераў з [[Цюрых]]а, якія займаліся распаўсюджваннем радыкальнай літаратуры на ідышы. У 1888 годзе ён адправіўся ў [[Берлін]] і аднавіў вывучэнне яўрэйскай гісторыі, марксізму і філасофіі. Ён быў выгнаны з Германіі паводле [[Выключны закон супраць сацыялістаў|антысацыялістычнага закона]] і пераехаў у Цюрых. Ён адразу ж пачаў актыўна ўдзельнічаць у дзейнасці, заснаваўшы беспартыйнае «Verein für Wissenschaft und Leben des Jüdischen Volkes» (Асацыяцыя навукі і жыцця яўрэйскага народа) з мэтай прапаганды нацыяналізму і сацыялізму сярод яўрэйскіх мас. Пераехаў вучыцца ў [[Берн]], дзе ў 1892 годзе атрымаў доктарскую ступень. Тут ён таксама заснаваў арганізацыю, падобную да той, што была ў Цюрыху.<ref name=":1" /> Калі ў 1891 годзе ў Расіі пачаўся голад, ён разам з Чарльзам Рапапортам заснаваў беспартыйную арганізацыю для дапамогі пацярпелым. Праца была няўдалай з-за палітычных рознагалоссяў паміж членамі. Лонданская газета ''«Freie Welt»'' (''«Вольны свет»'') апублікавала яго пераклад двух рэвалюцыйных вершаў. У 1892 годзе Лонданскі фонд рэвалюцыйных публікацый надрукаваў яго рускамоўную кніжку ''«Яўрэй да яўрэяў»'' пад псеўданімам І. Хісін. Для Жытлоўскага капіталізм азначаў канец яўрэйскай народнасці, і досвед яўрэяў на Захадзе (які атаясамліваўся з асіміляцыяй) быў найлепшым доказам гэтага эфекту. Жытлоўскі сцвярджаў, што калі яўрэі ў Расійскай імперыі дасягнуць роўнасці ў канстытуцыйнай дэмакратыі, яны захліснуць сярэдні клас, прыняўшы рускую і польскую культуры, і тым самым толькі паспрыяюць антысемітызму. Такім чынам, адзіны шлях да нацыянальнага выратавання ляжаў у радыкальнай сацыяльнай і палітычнай рэвалюцыі. Пасля сацыялістычнай рэвалюцыі ў Расіі яўрэі маглі засяліць зямлю і патрабаваць тых жа правоў на мову, культуру і палітычнае прадстаўніцтва, што і іншыя народы ў новай рэвалюцыйнай дзяржаве<ref>Rabinovitch Simon. “Diaspora, Nation, and Messiah: An Introductory Essay.” ''Jews and Diaspora Nationalism'', edited by Simon Rabinovitch, Brandeis University Press, 2012, p. xv.</ref>. Ад ідэй аўтанамізму, якія на пяць гадоў раней сфармуляваў Дубноў, погляды Жытлоўскага вырозніваліся рэзкай сацыялістычнай і рэвалюцыйнай скіраванасцю<ref name=":3" />. Бліжэй да другой паловы 1893 года Жытлоўскі, які ўжо быў доктарам філасофіі, пры дапамозе С-Анскага, М. Розенбаўма і некалькіх іншых рускіх радыкалаў заснаваў Федэрацыю рускіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў за мяжой, з якой пазней развілася [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]. Група выступала супраць дагматычнага марксізму. Газета ''«Рускі рабочы»'', якая выходзіла пад рэдакцыяй Жытлоўскага і Рапапорта, распаўсюджвала прапаганду сярод мас. У 1898 годзе «Вербэнд» апублікаваў тэарэтычную працу Жытлоўскага «''Сацыялізм і барацьба за палітычную свабоду»'', напісаную пад псеўданімам Грэгаровіч. У гэтай працы ён спрабаваў сінтэзаваць тры асноўныя плыні рускага рэвалюцыйнага руху. У 1896 годзе арганізаваў Групу яўрэйскіх сацыялістаў за мяжой, мэтай якой была публікацыя рэвалюцыйнай прапагандысцкай літаратуры на ідыш, пачынаючы з «''[[Маніфест камуністычнай партыі|Маніфеста Камуністычнай партыі»]]'' . Для гэтай рэвалюцыйнай бібліятэкі Жытлоўскі напісаў прадмову пад назвай ''«Ідыш — чаму?»''. [[Бунд]], які апублікаваў брашуру, <ref>{{Cite web|url=https://archives.cjh.org/repositories/7/resources/3611|title=Collection: Papers of Chaim Zhitlowsky {{!}} The Center for Jewish History ArchivesSpace|website=archives.cjh.org|access-date=2022-12-12}}</ref> <nowiki>палічыў, што прадмова Жытлоўскага была недастаткова рэвалюцыйнай і занадта нацыяналістычнай, бо аўтар выказаў перакананне, што адраджэнне мовы і літаратуры на ідыш прывядзе да нацыянальнага і сацыяльнага абуджэння яўрэйскага народа.</nowiki> Жытлоўскі прысутнічаў на Першым сіянісцкім кангрэсе ў [[Базель|Базелі]] ў 1897 годзе. Быў супраць стварэння сіянісцкай партыі і верыў у неабходнасць стварэння Лігі за яўрэйскую каланізацыю, лігі, якая б спадабалася ўсім, хто выступаў супраць палітычнага сіянізму [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. На наступны дзень пасля кангрэса Жытлоўскі выступіў перад дэлегатамі і гасцямі на тэму ідыш і мэтаў выдавецтва на ідыш «Zeit Geist», заснаванага групай яўрэйскіх інтэлектуалаў і рэвалюцыянераў. У гэтай прамове былі ўпершыню закладзены асновы ідышызму, які пасля глыбока ўкараніўся ва Усходняй Еўропе і Амерыцы. Ён усталяваў цесныя адносіны з Бундам, які апублікаваў яго брашуру ''«Сіянізм ці сацыялізм?»'' у 1898 годзе.<ref name=":1" /> У гэтай публікацыі сцвярджаў, што натуральнае развіццё педагогікі на ідышы прывядзе да стварэння поўнай адукацыйнай сеткі, якая ўключае сярэднія школы і, у рэшце рэшт, універсітэты на гэтай мове. «Калі тры мільёны швейцарцаў могуць утрымліваць дзесяць універсітэтаў, — пісаў ён, — то сем-восем мільёнаў яўрэяў, якія размаўляюць на ідышы, безумоўна, могуць утрымліваць дваццаць пяць». Жытлоўскі сцвярджаў, што магчымасць паглыбленага вывучэння на ідышы прыцягне яўрэйскую моладзь і звяжа яе з яўрэйскім народам, каб у іх не было спакусы звярнуцца да еўрапейскіх крыніц, каб задаволіць свае адукацыйныя патрэбы. Такім чынам, маладое пакаленне атрымае карысць ад прадуктаў навукі на ідышы і прасякнецца яўрэйскай нацыянальнай свядомасцю<ref name=":4">''Kuznitz, Cecile Esthe''r. YIVO and the Making of Modern Jewish Culture : Scholarship for the Yiddish Nation. Cambridge University Press, 2014. P. 22-23.</ref>. У 1900 годзе Жытлоўскі і Джон Эдэльгейм заснавалі Deutscher Academischer Soziale Wissenschafte (Нямецкая акадэмія сацыяльных навук). Яны таксама перахапілі кантроль над часопісам ''Sozialistische Monatshefte (Сацыялістычны штомесячнік)''. Падарожнічаў па важных еўрапейскіх цэнтрах, усталёўваючы сувязі з рэвалюцыйнымі лідарамі Англіі, Францыі і Германіі. «Нямецкі акадэмічны часопіс» існаваў некалькі гадоў. Ён часта падвяргаўся крытыцы з боку прававерных марксістаў з-за «рэвізіянісцкіх» прац, якія ён публікаваў. === Тэрытарыялізм === [[Файл:Czern-conf_leaders.jpg|міні|Чарнавіцкая канферэнцыя 1908 года.<br />'''Справа налева''': [[Гірш Довід Номберг|Гірш Давід Номберг]], [[Хаім Жытлоўскі]], Шолем Аш, Ісак Лейб Перэтц, [[Абрам Рэйзен]]<|250x250пкс]] Пасля кішынёўскага пагрому 1903 года Жытлоўскі звярнуўся да тэрытарыяльнага руху. Ён выступіў з ідэяй стварэння яўрэйскага [[Сейм Рэспублікі Польшча|сейма]] (парламента). Па яго ініцыятыве група радыкальных нацыяналістаў і сіяністаў арганізавала яўрэйскую сацыялістычную рабочую партыю (звычайна званую сеймісцкай партыяй), якая дзейнічала і на тэрыторыі Беларусі. У 1904 годзе Жытлоўскі быў дэлегатам на [[Рабочы інтэрнацыянал|Міжнародным сацыялістычным кангрэсе]] ў [[Амстэрдам]]е, і яго барацьба за тое, каб Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў мела прадстаўніка ў Міжнародным сацыялістычным бюро, скончылася перамогай. Калі была заснавана першая ў Расіі штодзённая газета на ідышы «''Фрайнд»'', Жытлоўскі пад псеўданімам Н. Гайдараў апублікаваў серыю артыкулаў пад назвай ''«Яўрэйскі народ і мова ідыш»''. У 1904 годзе Жытлоўскі і Брэшкоўская былі накіраваны Партыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў у Амерыку для збору сродкаў для партыі і прапаганды яе ідэй. З дазволу партыі ён чытаў лекцыі па розных яўрэйскіх пытаннях падчас свайго знаходжання ў Амерыцы. У той час яўрэйская радыкальная інтэлігенцыя ў Амерыцы знаходзілася пад уплывам сацыялістычнага касмапалітызму, які не ставіўся з сімпатыяй да яўрэйскіх нацыянальных праблем, а таксама да мовы і культуры ідыш. Калі Жытлоўскі ў серыі лекцый адзначыў, што няма супярэчнасці паміж прагрэсіўным нацыяналізмам і сацыялістычным ідэалам, ён сутыкнуўся з моцнай апазіцыяй. Аднак вельмі хутка многія з яго былых праціўнікаў ператварыліся ў яго самых заўзятых прыхільнікаў. Пасля двухгадовага знаходжання ў Амерыцы ён вярнуўся ў Еўропу. Некаторы час правёў у Галіцыі, а потым адправіўся ў Расію, дзе ад Віцебскай губерні быў абраны дэпутатам на выбарах у Думу ў 1906 годзе. Урад адмовіўся дазволіць яму заняць сваё месца пасля абрання. Сенат адмяніў гэтае рашэнне занадта позна, бо цар распусціў Думу ўсяго праз 73 дні сесіі. Жытлоўскі правёў 1907 год у [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. З дапамогай [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгора Гершуні]] ён актыўна займаўся прапагандай сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Склікаў з’езд сацыялістычных фракцый, якія больш схіляліся да ідэалогіі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, на якім прысутнічала прадстаўнікі [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]<ref name=":0" />. Гэты з’езд прыняў некалькі яго рэзалюцый, якія ўзмацнілі ўплыў сеймістаў (парламентарыяў). У тым жа годзе сацыялісты-рэвалюцыянеры і сеймісты накіравалі яго сваім дэлегатам на Міжнародны сацыялістычны кангрэс у [[Штутгарт|Штутгарце]]. Там ён змагаўся за правы гэтых дзвюх партый у Міжнародным сацыялістычным бюро. У 1908 годзе быў накіраваны ў Амерыку эсэрамі і сеймістамі, і пасяліўся ў Нью-Ёрку. З дапамогай сваіх прыхільнікаў сярод радыкальных яўрэйскіх інтэлектуалаў, Жытлоўскі заснаваў выдавецтва, якое выпускала новы штомесячнік ''«[[Dos Naye Leben]]»'' («Новае жыццё»). Пад яго рэдакцыяй часопіс аказаў вялікі ўплыў на культуру ідыш<ref>''Cassedy, Steven''. To the Other Shore: The Russian Jewish Intellectuals Who Came to America. Princeton: Princeton University Press, 1997</ref>, у тым ліку на развіццё свабоднай сацыялістычнай думкі, і стаў органам сучаснай літаратуры на ідыш; на працягу шасці гадоў свайго існавання (да 1914 года) ''«Dos Naye Leben»'' быў духоўным домам многіх яўрэйскіх публіцыстаў і навукоўцаў.<ref>Michels, Tony (2005). ''A Fire in Their Hearts: Yiddish Socialists in New York''. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. p. 147—148.</ref> Жытлоўскі вярнуўся ў Еўропу ў 1908 годзе, дзе прыняў удзел у Чарнавіцкай канферэнцыі па мове ідыш. Пад кіраўніцтвам яе арганізатараў, Жытлоўскага, Ісака Лейба Перэса і Натана Бірнбаўма, канферэнцыя ўпершыню абвясціла ідыш «нацыянальнай мовай яўрэйскага народа». абмеркаваць спосабы павышэння статусу ідыша і садзейнічання яго развіццю. Першая канферэнцыя па мове ідыш заклікала да стварэння цэнтральнага органа, які спрыяў бы развіццю культуры на ідыш, падтрымліваючы выдавецкую дзейнасць, адукацыю і мастацкія пачынанні на гэтай мове. Дэлегаты канферэнцыі зразумелі, што, як абаронцы народнай мовы безграмадзянскага народа, нацыяналісты дыяспары мелі мала фінансавых або арганізацыйных рэсурсаў, на якія маглі б абапірацца. Яны лічылі, што для дасягнення сваіх мэтаў ім патрэбна інстытуцыйная база, якая забяспечвала б пастаянную падтрымку культурнай дзейнасці на ідышы.32 Аднак у дыскусіях дамінавалі тэарэтычныя спрэчкі аб статусе ідыша як «адзінай» ці «яшчэ адной» нацыянальнай мовы яўрэйскага народа. Удзельнікі завяршылі свае сустрэчы з невялікай колькасцю канкрэтных планаў і не змаглі стварыць пастаянную арганізацыю<ref name=":4" />. === Адукацыя на ідышы === Пасля канферэнцыі Жытлоўскі вярнуўся ў Злучаныя Штаты, каб працягнуць сваю дзейнасць па арганізацыі свецкай адукацыі на ідыш.<ref name=":1" />[[Файл:Zhitlowski_chaim.jpg|справа|міні|Недатаваны партрэт Жытлоўскага.]]У часопісе ''«Dos Naye Leben» (1908-1913) ,'' мэтай якога было спрыяць адукацыйнаму развіццю на ідышы<ref>''Cassedy, Steven''. To the Other Shore: The Russian Jewish Intellectuals Who Came to America. Princeton: Princeton University Press, 1997</ref> ставіў пытанне аб стварэнні свецкіх школ на ідышы ў Амерыцы. У 1910 годзе на з’ездзе партыі Паалей-Цыён у Манрэалі (Канада) гэтае пытанне было пастаўлена ім на парадак дня, і адразу ж было абвешчана аб адкрыцці такога тыпу школы. Першая народная школа (фольксхула) у [[Нью-Ёрк]]у была адкрыта 10 снежня 1910 года па адрасе Мэдысан-стрыт, 143, і Жытлоўскі прыняў актыўны ўдзел у развіцці школы. Яго ўплыў быў таксама вельмі значным у стварэнні, праз некалькі гадоў, яўрэйскіх свецкіх школ Рабочага гуртка, нягледзячы на супраціўленне Эйба Кагана, рэдактара ''The Jewish Daily Forward'', які выступаў за асіміляцыю яўрэйскіх рабочых у агульны працоўны клас. === Пазнейшыя гады === У 1912 годзе тысячы паслядоўнікаў Жытлоўскага адзначылі 25-годдзе яго літаратурнай дзейнасці. У сувязі з гэтай гадавінай былі апублікаваныя чатыры тамы яго сабраных твораў, а неўзабаве — яшчэ два. У 1913 годзе выданне ''«Dos Naye Leben»'' спынілася, і Жытлоўскі здзейсніў лекцыйную паездку па яўрэйскіх студэнцкіх калоніях у важных акадэмічных цэнтрах Францыі, Бельгіі, Германіі, Аўстрыі і Швейцарыі. Ён таксама наведаў [[Палесціна|Палесціну]], каб вывучыць магчымасці шырокамаштабнай яўрэйскай каланізацыі. Вярнуўся ў Амерыку з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Да таго часу ён працаваў аўтарам газеты ''«Warheit» («Праўда»)'', якую рэдагаваў Л. А. Мілер. Цяпер ён далучыўся да супрацоўнікаў нядаўна арганізаванай ''газеты «Day»''. Ён выступаў за нейтралітэт Амерыкі і змагаўся супраць пранямецкіх настрояў простых людзей і прэсы на ідышы. Жытлоўскі таксама далучыўся да руху за скліканне яўрэйскага кангрэса, і калі ён быў скліканы, ён адыграў важную ролю ў яго абмеркаваннях. Адначасова ён працягваў публікаваць свае трактаты па філасофіі і сацыялогіі ў часопісе на ідышы ''«Zukunft» («Будучыня»)'' . У 1920 годзе пачалося выданне ''«Die Zeit»'' (''«Час»''), штодзённай газеты партыі «Поалей-Цыён», да якой Жытлоўскі далучыўся некалькі гадоў таму, і стаў адным з яе галоўных аўтараў. Калі выданне спынілася ў 1921 годзе, Жытлоўскі стаў аўтарам ''«Der Tog»'' (''«Дзень»''). У 1922 годзе Жытлоўскі і [[Шмуэль Нігер]] аднавілі выданне часопіса ''«Dos Naye Leben»'' . Яго пункт гледжання застаўся нязменным. У 1923 годзе, калі часопіс спыніў сваё існаванне, Жытлоўскі вярнуўся ў Еўропу, каб завяршыць ''працу «Духоўная барацьба яўрэйскага народа за свабоду»'' . У перыяд з 1924 па 1925 год ён наведаў Палесціну і падарожнічаў па яўрэйскіх цэнтрах у Польшчы, Літве і Латвіі. [[Файл:Dubinsky,_Vladeck,_LaGuardia_and_others_circa_1938_Trim.jpg|міні|Жытлоўскі і некалькі іншых вядомых палітыкаў Нью-Ёрка {{Каля}} 1938 года.<br />'''Сядзяць (злева направа):''' Джозэф Вайнберг, доктар [[Хаім Жытлоўскі]], [[Барух Нахман Чарны|Барух Чарні Уладэк]] і Фіярэла ЛаГуардыя.<br />'''Стаяць''': Джозэф Баскін, [[Давід Ісаак Дубінскі|Дэвід Дубінскі]], суддзя Джэйкаб Панкен і суддзя Чарльз Саламон.|250x250пкс]]Па яго ініцыятыве, а таксама па ініцыятыве С. Элсберга, у верасні 1929 года было заснавана Таварыства культуры ідыш. Мэтай арганізацыі было аб’яднаць усіх прыхільнікаў ідыш, каб даць ім магчымасць сумесна працаваць дзеля развіцця ідыш, школы ідыш і культуры ідыш у цэлым. Ён таксама быў адным з рэдактараў штотыднёвіка ''«Ідыш»'', які выдаваўся Таварыствам культуры ідыш. Калі Яўрэйска-амерыканскі кангрэс вырашыў аднавіць дзейнасць на дэмакратычнай аснове, Жытлоўскі адразу ж далучыўся да яго працы. Ён быў адным з лідараў Рабочага блока і падтрымаў скліканне Сусветнага яўрэйскага кангрэса. У 1936 г. Жытлоўскі пад уплывам перамогі нацыстаў у Германіі заняў дружалюбную пазіцыю ў адносінах да Савецкага Саюза, а ў яўрэйскіх паселішчах у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Бірабіджане]] ўбачыў увасабленне сваёй ідэі свабоды нацыянальнага развіцця ў шматнацыянальнай сацыялістычнай дзяржаве. Жытлоўскі нават знаходзіў апраўданне маскоўскім судовым працэсам 1936–38 гг., чым адштурхнуў ад сябе многіх сяброў. Але канчаткова Жытлоўскі паставіў сябе ў становішча поўнай ізаляцыі заявамі аб тым, што нацысцкія «аншлюсы» - адплата за штучны падзел межамі адзінага нацыянальнага арганізма, а акцыі супраць габрэяў - помста за іх «паразітызм», за нежаданне займацца сельскай гаспадаркай. Гэтыя выказванні Жытлоўскага былі ахвотна падхоплены нацысцкай прапагандай<ref name=":3" />. === Смерць === Жытлоўскі памёр у [[Калгары]], Канада, 6 мая 1943 года падчас лекцыйнай паездкі. Яго пахаванне адбылося ў Манхэтэн-цэнтры на 34-й вуліцы ў [[Нью-Ёрк]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133574}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жытлоўскі Хаім}} [[Катэгорыя:Яўрэйскія філосафы]] [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Эсэры]] [[Катэгорыя:Народнікі]] 5gdrhgphj4zz5n73fu9y3uuork9zyhs 5149647 5149645 2026-06-01T16:22:10Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5149647 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жытлоўскі}} {{Палітык}} '''Хаім Жытлоўскі''' ([[ідыш]]: חײם זשיטלאָװסקי; у расійскай традыцыі: ''Хаим Осипович Житловский''; {{ВДП}}) — [[Яўрэі|яўрэйскі]] [[Сацыялізм|сацыяліст]], [[Філасофія|філосаф]], грамадска-палітычны мысліцель, публіцыст<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Ліпецкі Эдуард.|загаловак=Жытлоўскі Хаім Іосіфавіч|год=1996|выданне=[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]|том=3|старонкі=387}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3">{{ЭЯЭ|11571|Житловский Хаим}}</ref>. Быў адным з заснавальнікаў і тэарэтыкам Саюза рускіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў за мяжой і [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] у Расіі, а таксама ключавым ідэолагам ідышызму і яўрэйскага дыяспарнага нацыяналізму. Ён быў прыхільнікам мовы і культуры [[ідыш]] і быў віцэ-прэзідэнтам Чарнавіцкай канферэнцыі па мове ідыш 1908 года, якая абвясціла ідыш «нацыянальнай мовай яўрэйскага народа» Брат [[Самуіл Восіпавіч Жытлоўскі|Самуіла Жытлоўскага]], якога рэкамендаваў для працы ў структурах БНР<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28527520.html|title=Яны былі першыя. Самуіл Жытлоўскі|first=Анатоль|last=Сідарэвіч|website=Радыё Свабода|date=2017-06-04|access-date=2025-10-19}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў 1865 годзе ў мястэчку [[Ушачы]], што ўваходзіла ў [[Віцебская губерня|склад Віцебскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Калі яму было пяць гадоў, яго бацькі пераехалі ў сталіцу губерні — [[Віцебск]]. Па маці паходзіў з рамеснікаў і купцоў, а па бацьку — з арыстакратычнай і добра адукаванай сям’і. Яго бацька, Іосіф, вучыўся на рабіна ў [[Ешыбот|ешыве]] [[Валожын]]а, але вырашыў стаць купцом, гандляваў лесам<ref>{{Cite web|url=https://www.mishpoha.org/imya/1280-raznye-sudby|title=Разные судьбы|author=Герасимова Инна|website=Мишпоха|date=1999}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ён быў заўзятым любавіцкім [[Хасідызм|хасідам]], ён добра ведаў літаратуру [[Гаскала|Гаскалы]] і, як паведамляецца, часта чытаў сатырычныя казкі і вершы на ідышы і іўрыце на сямейных сустрэчах. Бізнес Іосіфа Жытлоўскага квітнеў. Ён пераехаў у больш багаты, прэстыжны раён горада. Для Хаіма быў наняты рэпетытар рускай мовы, але ён працягваў вывучаць пачатковыя рэлігійныя веды ў [[хедар]]ы Неўзабаве Хаім пасябраваў са старшакласнікамі свайго раёна і пачаў чытаць рускую літаратуру. На свой 13-ы дзень нараджэння Хаім пазнаёміўся са Шлоймам Рапапортам, які пазней стаў [[С. Ан-скі|С. Анскім]], вядомым аўтарам ''«Дыбука»''. Паміж Жытлоўскім і Анскім завязалася цёплае сяброўства на ўсё жыццё. Некаторы час яны выдавалі рукапісны (галаграфічны) часопіс пад назвай ''«Віцебскія званы»''. === Ранняя актыўнасць === Паступіўшы ў трэці клас віцебскай Александраўскай гімназіі ў 1879 годзе, Жытлоўскі ўступіў у кантакт з расійскімі рэвалюцыйнымі коламі і на нейкі час стаў выступаць за асіміляцыю яўрэяў у рускую культуру. Ён пакінуў гімназію і ў 1881 годзе адправіўся ў [[Тула|Тулу]], дзе бачыў у мясцовых асіміляваных яўрэяў ідэальнае асяроддзе для сваіх мэтаў. Але ў чэрвені 1883 года ў Тулу прыехала яго маці і пераканала вярнуцца на лета да сям’і і наведаць дзядзьку ў Ушачах. Па вяртанні ў Віцебск далучыўся да [[Сіянізм|сіянісцкага]] руху, у сваім пакоі ён павесіў мапу Палясціны. Яго натхнялі ідэі яўрэйскіх калоній і яўрэйскага сялянства, але рэлігійны характар гэтага сіянізму яму не падабаўся<ref name=":2">''Frankel Johnathan.'' Chaim Zhitlovsky: Russian populist and Jewish socialist, 1887—1907. In: ''Prophecy and Politics: Socialism, Nationalism, and the Russian Jews, 1862—1917''. Cambridge University Press; 1981:258-287.</ref>. У 1884 ён аб’яднаўся з невялікім колам нарадавольцаў у Віцебску, імкнуўся выдаваць газету для прапаганды «сваёй ідэі» — сінтэзу яўрэйскага нацыяналізму і сацыялізму. Спачатку яго бацька быў гатовы фінансаваць гэтую справу, але яго адгаварыў ад гэтага заўзяты сябар-сіяніст. <ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://yiddishkayt.org/view/zhitlovsky/|title=Dr. Chaim Zhitlovsky|website=Yiddishkayt|access-date=2022-05-06}}</ref> У 1886 годзе ў цэнтральным камітэце «Народнай волі» адхілілі яго праект. Гэта быў цяжкі ўдар для маладога яўрэйскага рэвалюцыянера. Дзед суцяшаў яго спасылкамі на рэвалюцыйны характар прарокаў і вялікіх яўрэйскіх інтэлектуалаў пазнейшых часоў. Гэта абудзіла цікавасць Жытлоўскага да яўрэйскай гісторыі, ён перабраўся ў Санкт-Пецярбург, каб больш глыбака яе вывучаць. Неўзабаве усталяваў кантакт з пецярбургскай групай «Народнай волі». Яго першая праца, трактат на рускай мове пад назвай ''«Думкі аб гістарычным лёсе яўрэйскага народа»,'' была апублікавана ў [[Масква|Маскве]] ў 1887 годзе, калі яму было дваццаць два гады (незадоўга да гэтага ён быў высланы паліцыяй з Санкт-Пецярбурга). Ліберальная расійская прэса з энтузіязмам сустрэла і цёпла адгукнулася на яго ідэі, але не была ўхвалена яўрэйскімі крытыкамі (у тым ліку, рэзка негатыўную рэцэнзію напісаў [[Сямён Маркавіч Дубноў|Сямён Дубноў]]). Жытлоўскі ненадоўга вярнуўся ў Віцебск, адтуль адправіўся ў [[Галічына|Галіцыю]], дзе было значна лягчэй прапаведаваць сацыялістычныя вучэнні сярод яўрэйскіх мас. Пазнаёміўся з групай яўрэйскіх рэвалюцыянераў з [[Цюрых]]а, якія займаліся распаўсюджваннем радыкальнай літаратуры на ідышы. У 1888 годзе ён адправіўся ў [[Берлін]] і аднавіў вывучэнне яўрэйскай гісторыі, марксізму і філасофіі. Ён быў выгнаны з Германіі паводле [[Выключны закон супраць сацыялістаў|антысацыялістычнага закона]] і пераехаў у Цюрых. Ён адразу ж пачаў актыўна ўдзельнічаць у дзейнасці, заснаваўшы беспартыйнае «Verein für Wissenschaft und Leben des Jüdischen Volkes» (Асацыяцыя навукі і жыцця яўрэйскага народа) з мэтай прапаганды нацыяналізму і сацыялізму сярод яўрэйскіх мас. Пераехаў вучыцца ў [[Берн]], дзе ў 1892 годзе атрымаў доктарскую ступень. Тут ён таксама заснаваў арганізацыю, падобную да той, што была ў Цюрыху.<ref name=":1" /> Калі ў 1891 годзе ў Расіі пачаўся голад, ён разам з Чарльзам Рапапортам заснаваў беспартыйную арганізацыю для дапамогі пацярпелым. Праца была няўдалай з-за палітычных рознагалоссяў паміж членамі. Лонданская газета ''«Freie Welt»'' (''«Вольны свет»'') апублікавала яго пераклад двух рэвалюцыйных вершаў. У 1892 годзе Лонданскі фонд рэвалюцыйных публікацый надрукаваў яго рускамоўную кніжку ''«Яўрэй да яўрэяў»'' пад псеўданімам І. Хісін. Для Жытлоўскага капіталізм азначаў канец яўрэйскай народнасці, і досвед яўрэяў на Захадзе (які атаясамліваўся з асіміляцыяй) быў найлепшым доказам гэтага эфекту. Жытлоўскі сцвярджаў, што калі яўрэі ў Расійскай імперыі дасягнуць роўнасці ў канстытуцыйнай дэмакратыі, яны захліснуць сярэдні клас, прыняўшы рускую і польскую культуры, і тым самым толькі паспрыяюць антысемітызму. Такім чынам, адзіны шлях да нацыянальнага выратавання ляжаў у радыкальнай сацыяльнай і палітычнай рэвалюцыі. Пасля сацыялістычнай рэвалюцыі ў Расіі яўрэі маглі засяліць зямлю і патрабаваць тых жа правоў на мову, культуру і палітычнае прадстаўніцтва, што і іншыя народы ў новай рэвалюцыйнай дзяржаве<ref>Rabinovitch Simon. “Diaspora, Nation, and Messiah: An Introductory Essay.” ''Jews and Diaspora Nationalism'', edited by Simon Rabinovitch, Brandeis University Press, 2012, p. xv.</ref>. Ад ідэй аўтанамізму, якія на пяць гадоў раней сфармуляваў Дубноў, погляды Жытлоўскага вырозніваліся рэзкай сацыялістычнай і рэвалюцыйнай скіраванасцю<ref name=":3" />. Бліжэй да другой паловы 1893 года Жытлоўскі, які ўжо быў доктарам філасофіі, пры дапамозе С-Анскага, М. Розенбаўма і некалькіх іншых рускіх радыкалаў заснаваў Федэрацыю рускіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў за мяжой, з якой пазней развілася [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]. Група выступала супраць дагматычнага марксізму. Газета ''«Рускі рабочы»'', якая выходзіла пад рэдакцыяй Жытлоўскага і Рапапорта, распаўсюджвала прапаганду сярод мас. У 1898 годзе «Вербэнд» апублікаваў тэарэтычную працу Жытлоўскага «''Сацыялізм і барацьба за палітычную свабоду»'', напісаную пад псеўданімам Грэгаровіч. У гэтай працы ён спрабаваў сінтэзаваць тры асноўныя плыні рускага рэвалюцыйнага руху. У 1896 годзе арганізаваў Групу яўрэйскіх сацыялістаў за мяжой, мэтай якой была публікацыя рэвалюцыйнай прапагандысцкай літаратуры на ідыш, пачынаючы з «''[[Маніфест камуністычнай партыі|Маніфеста Камуністычнай партыі»]]'' . Для гэтай рэвалюцыйнай бібліятэкі Жытлоўскі напісаў прадмову пад назвай ''«Ідыш — чаму?»''. [[Бунд]], які апублікаваў брашуру, <ref>{{Cite web|url=https://archives.cjh.org/repositories/7/resources/3611|title=Collection: Papers of Chaim Zhitlowsky {{!}} The Center for Jewish History ArchivesSpace|website=archives.cjh.org|access-date=2022-12-12}}</ref> <nowiki>палічыў, што прадмова Жытлоўскага была недастаткова рэвалюцыйнай і занадта нацыяналістычнай, бо аўтар выказаў перакананне, што адраджэнне мовы і літаратуры на ідыш прывядзе да нацыянальнага і сацыяльнага абуджэння яўрэйскага народа.</nowiki> Жытлоўскі прысутнічаў на Першым сіянісцкім кангрэсе ў [[Базель|Базелі]] ў 1897 годзе. Быў супраць стварэння сіянісцкай партыі і верыў у неабходнасць стварэння Лігі за яўрэйскую каланізацыю, лігі, якая б спадабалася ўсім, хто выступаў супраць палітычнага сіянізму [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]]. На наступны дзень пасля кангрэса Жытлоўскі выступіў перад дэлегатамі і гасцямі на тэму ідыш і мэтаў выдавецтва на ідыш «Zeit Geist», заснаванага групай яўрэйскіх інтэлектуалаў і рэвалюцыянераў. У гэтай прамове былі ўпершыню закладзены асновы ідышызму, які пасля глыбока ўкараніўся ва Усходняй Еўропе і Амерыцы. Ён усталяваў цесныя адносіны з Бундам, які апублікаваў яго брашуру ''«Сіянізм ці сацыялізм?»'' у 1898 годзе.<ref name=":1" /> У гэтай публікацыі сцвярджаў, што натуральнае развіццё педагогікі на ідышы прывядзе да стварэння поўнай адукацыйнай сеткі, якая ўключае сярэднія школы і, у рэшце рэшт, універсітэты на гэтай мове. «Калі тры мільёны швейцарцаў могуць утрымліваць дзесяць універсітэтаў, — пісаў ён, — то сем-восем мільёнаў яўрэяў, якія размаўляюць на ідышы, безумоўна, могуць утрымліваць дваццаць пяць». Жытлоўскі сцвярджаў, што магчымасць паглыбленага вывучэння на ідышы прыцягне яўрэйскую моладзь і звяжа яе з яўрэйскім народам, каб у іх не было спакусы звярнуцца да еўрапейскіх крыніц, каб задаволіць свае адукацыйныя патрэбы. Такім чынам, маладое пакаленне атрымае карысць ад прадуктаў навукі на ідышы і прасякнецца яўрэйскай нацыянальнай свядомасцю<ref name=":4">''Kuznitz, Cecile Esthe''r. YIVO and the Making of Modern Jewish Culture : Scholarship for the Yiddish Nation. Cambridge University Press, 2014. P. 22-23.</ref>. У 1900 годзе Жытлоўскі і Джон Эдэльгейм заснавалі Deutscher Academischer Soziale Wissenschafte (Нямецкая акадэмія сацыяльных навук). Яны таксама перахапілі кантроль над часопісам ''Sozialistische Monatshefte (Сацыялістычны штомесячнік)''. Падарожнічаў па важных еўрапейскіх цэнтрах, усталёўваючы сувязі з рэвалюцыйнымі лідарамі Англіі, Францыі і Германіі. «Нямецкі акадэмічны часопіс» існаваў некалькі гадоў. Ён часта падвяргаўся крытыцы з боку прававерных марксістаў з-за «рэвізіянісцкіх» прац, якія ён публікаваў. === Тэрытарыялізм === [[Файл:Czern-conf_leaders.jpg|міні|Чарнавіцкая канферэнцыя 1908 года.<br />'''Справа налева''': [[Гірш Довід Номберг|Гірш Давід Номберг]], [[Хаім Жытлоўскі]], Шолем Аш, Ісак Лейб Перэтц, [[Абрам Рэйзен]]<|250x250пкс]] Пасля кішынёўскага пагрому 1903 года Жытлоўскі звярнуўся да тэрытарыяльнага руху. Ён выступіў з ідэяй стварэння яўрэйскага [[Сейм Рэспублікі Польшча|сейма]] (парламента). Па яго ініцыятыве група радыкальных нацыяналістаў і сіяністаў арганізавала яўрэйскую сацыялістычную рабочую партыю (звычайна званую сеймісцкай партыяй), якая дзейнічала і на тэрыторыі Беларусі. У 1904 годзе Жытлоўскі быў дэлегатам на [[Рабочы інтэрнацыянал|Міжнародным сацыялістычным кангрэсе]] ў [[Амстэрдам]]е, і яго барацьба за тое, каб Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў мела прадстаўніка ў Міжнародным сацыялістычным бюро, скончылася перамогай. Калі была заснавана першая ў Расіі штодзённая газета на ідышы «''Фрайнд»'', Жытлоўскі пад псеўданімам Н. Гайдараў апублікаваў серыю артыкулаў пад назвай ''«Яўрэйскі народ і мова ідыш»''. У 1904 годзе Жытлоўскі і Брэшкоўская былі накіраваны Партыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў у Амерыку для збору сродкаў для партыі і прапаганды яе ідэй. З дазволу партыі ён чытаў лекцыі па розных яўрэйскіх пытаннях падчас свайго знаходжання ў Амерыцы. У той час яўрэйская радыкальная інтэлігенцыя ў Амерыцы знаходзілася пад уплывам сацыялістычнага касмапалітызму, які не ставіўся з сімпатыяй да яўрэйскіх нацыянальных праблем, а таксама да мовы і культуры ідыш. Калі Жытлоўскі ў серыі лекцый адзначыў, што няма супярэчнасці паміж прагрэсіўным нацыяналізмам і сацыялістычным ідэалам, ён сутыкнуўся з моцнай апазіцыяй. Аднак вельмі хутка многія з яго былых праціўнікаў ператварыліся ў яго самых заўзятых прыхільнікаў. Пасля двухгадовага знаходжання ў Амерыцы ён вярнуўся ў Еўропу. Некаторы час правёў у Галіцыі, а потым адправіўся ў Расію, дзе ад Віцебскай губерні быў абраны дэпутатам на выбарах у Думу ў 1906 годзе. Урад адмовіўся дазволіць яму заняць сваё месца пасля абрання. Сенат адмяніў гэтае рашэнне занадта позна, бо цар распусціў Думу ўсяго праз 73 дні сесіі. Жытлоўскі правёў 1907 год у [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. З дапамогай [[Рыгор Андрэевіч Гершуні|Рыгора Гершуні]] ён актыўна займаўся прапагандай сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Склікаў з’езд сацыялістычных фракцый, якія больш схіляліся да ідэалогіі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, на якім прысутнічала прадстаўнікі [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]<ref name=":0" />. Гэты з’езд прыняў некалькі яго рэзалюцый, якія ўзмацнілі ўплыў сеймістаў (парламентарыяў). У тым жа годзе сацыялісты-рэвалюцыянеры і сеймісты накіравалі яго сваім дэлегатам на Міжнародны сацыялістычны кангрэс у [[Штутгарт|Штутгарце]]. Там ён змагаўся за правы гэтых дзвюх партый у Міжнародным сацыялістычным бюро. У 1908 годзе быў накіраваны ў Амерыку эсэрамі і сеймістамі, і пасяліўся ў Нью-Ёрку. З дапамогай сваіх прыхільнікаў сярод радыкальных яўрэйскіх інтэлектуалаў, Жытлоўскі заснаваў выдавецтва, якое выпускала новы штомесячнік ''«[[Dos Naye Leben]]»'' («Новае жыццё»). Пад яго рэдакцыяй часопіс аказаў вялікі ўплыў на культуру ідыш<ref>''Cassedy, Steven''. To the Other Shore: The Russian Jewish Intellectuals Who Came to America. Princeton: Princeton University Press, 1997</ref>, у тым ліку на развіццё свабоднай сацыялістычнай думкі, і стаў органам сучаснай літаратуры на ідыш; на працягу шасці гадоў свайго існавання (да 1914 года) ''«Dos Naye Leben»'' быў духоўным домам многіх яўрэйскіх публіцыстаў і навукоўцаў.<ref>Michels, Tony (2005). ''A Fire in Their Hearts: Yiddish Socialists in New York''. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. p. 147—148.</ref> Жытлоўскі вярнуўся ў Еўропу ў 1908 годзе, дзе прыняў удзел у Чарнавіцкай канферэнцыі па мове ідыш. Пад кіраўніцтвам яе арганізатараў, Жытлоўскага, Ісака Лейба Перэса і Натана Бірнбаўма, канферэнцыя ўпершыню абвясціла ідыш «нацыянальнай мовай яўрэйскага народа». абмеркаваць спосабы павышэння статусу ідыша і садзейнічання яго развіццю. Першая канферэнцыя па мове ідыш заклікала да стварэння цэнтральнага органа, які спрыяў бы развіццю культуры на ідыш, падтрымліваючы выдавецкую дзейнасць, адукацыю і мастацкія пачынанні на гэтай мове. Дэлегаты канферэнцыі зразумелі, што, як абаронцы народнай мовы безграмадзянскага народа, нацыяналісты дыяспары мелі мала фінансавых або арганізацыйных рэсурсаў, на якія маглі б абапірацца. Яны лічылі, што для дасягнення сваіх мэтаў ім патрэбна інстытуцыйная база, якая забяспечвала б пастаянную падтрымку культурнай дзейнасці на ідышы.32 Аднак у дыскусіях дамінавалі тэарэтычныя спрэчкі аб статусе ідыша як «адзінай» ці «яшчэ адной» нацыянальнай мовы яўрэйскага народа. Удзельнікі завяршылі свае сустрэчы з невялікай колькасцю канкрэтных планаў і не змаглі стварыць пастаянную арганізацыю<ref name=":4" />. === Адукацыя на ідышы === Пасля канферэнцыі Жытлоўскі вярнуўся ў Злучаныя Штаты, каб працягнуць сваю дзейнасць па арганізацыі свецкай адукацыі на ідыш.<ref name=":1" />[[Файл:Zhitlowski_chaim.jpg|справа|міні|Недатаваны партрэт Жытлоўскага.]]У часопісе ''«Dos Naye Leben» (1908-1913) ,'' мэтай якога было спрыяць адукацыйнаму развіццю на ідышы<ref>''Cassedy, Steven''. To the Other Shore: The Russian Jewish Intellectuals Who Came to America. Princeton: Princeton University Press, 1997</ref> ставіў пытанне аб стварэнні свецкіх школ на ідышы ў Амерыцы. У 1910 годзе на з’ездзе партыі Паалей-Цыён у Манрэалі (Канада) гэтае пытанне было пастаўлена ім на парадак дня, і адразу ж было абвешчана аб адкрыцці такога тыпу школы. Першая народная школа (фольксхула) у [[Нью-Ёрк]]у была адкрыта 10 снежня 1910 года па адрасе Мэдысан-стрыт, 143, і Жытлоўскі прыняў актыўны ўдзел у развіцці школы. Яго ўплыў быў таксама вельмі значным у стварэнні, праз некалькі гадоў, яўрэйскіх свецкіх школ Рабочага гуртка, нягледзячы на супраціўленне Эйба Кагана, рэдактара ''The Jewish Daily Forward'', які выступаў за асіміляцыю яўрэйскіх рабочых у агульны працоўны клас. === Пазнейшыя гады === У 1912 годзе тысячы паслядоўнікаў Жытлоўскага адзначылі 25-годдзе яго літаратурнай дзейнасці. У сувязі з гэтай гадавінай былі апублікаваныя чатыры тамы яго сабраных твораў, а неўзабаве — яшчэ два. У 1913 годзе выданне ''«Dos Naye Leben»'' спынілася, і Жытлоўскі здзейсніў лекцыйную паездку па яўрэйскіх студэнцкіх калоніях у важных акадэмічных цэнтрах Францыі, Бельгіі, Германіі, Аўстрыі і Швейцарыі. Ён таксама наведаў [[Палесціна|Палесціну]], каб вывучыць магчымасці шырокамаштабнай яўрэйскай каланізацыі. Вярнуўся ў Амерыку з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Да таго часу ён працаваў аўтарам газеты ''«Warheit» («Праўда»)'', якую рэдагаваў Л. А. Мілер. Цяпер ён далучыўся да супрацоўнікаў нядаўна арганізаванай ''газеты «Day»''. Ён выступаў за нейтралітэт Амерыкі і змагаўся супраць пранямецкіх настрояў простых людзей і прэсы на ідышы. Жытлоўскі таксама далучыўся да руху за скліканне яўрэйскага кангрэса, і калі ён быў скліканы, ён адыграў важную ролю ў яго абмеркаваннях. Адначасова ён працягваў публікаваць свае трактаты па філасофіі і сацыялогіі ў часопісе на ідышы ''«Zukunft» («Будучыня»)'' . У 1920 годзе пачалося выданне ''«Die Zeit»'' (''«Час»''), штодзённай газеты партыі «Поалей-Цыён», да якой Жытлоўскі далучыўся некалькі гадоў таму, і стаў адным з яе галоўных аўтараў. Калі выданне спынілася ў 1921 годзе, Жытлоўскі стаў аўтарам ''«Der Tog»'' (''«Дзень»''). У 1922 годзе Жытлоўскі і [[Шмуэль Нігер]] аднавілі выданне часопіса ''«Dos Naye Leben»'' . Яго пункт гледжання застаўся нязменным. У 1923 годзе, калі часопіс спыніў сваё існаванне, Жытлоўскі вярнуўся ў Еўропу, каб завяршыць ''працу «Духоўная барацьба яўрэйскага народа за свабоду»'' . У перыяд з 1924 па 1925 год ён наведаў Палесціну і падарожнічаў па яўрэйскіх цэнтрах у Польшчы, Літве і Латвіі. [[Файл:Dubinsky,_Vladeck,_LaGuardia_and_others_circa_1938_Trim.jpg|міні|Жытлоўскі і некалькі іншых вядомых палітыкаў Нью-Ёрка {{Каля}} 1938 года.<br />'''Сядзяць (злева направа):''' Джозэф Вайнберг, доктар [[Хаім Жытлоўскі]], [[Барух Нахман Чарны|Барух Чарні Уладэк]] і Фіярэла ЛаГуардыя.<br />'''Стаяць''': Джозэф Баскін, [[Давід Ісаак Дубінскі|Дэвід Дубінскі]], суддзя Джэйкаб Панкен і суддзя Чарльз Саламон.|250x250пкс]]Па яго ініцыятыве, а таксама па ініцыятыве С. Элсберга, у верасні 1929 года было заснавана Таварыства культуры ідыш. Мэтай арганізацыі было аб’яднаць усіх прыхільнікаў ідыш, каб даць ім магчымасць сумесна працаваць дзеля развіцця ідыш, школы ідыш і культуры ідыш у цэлым. Ён таксама быў адным з рэдактараў штотыднёвіка ''«Ідыш»'', які выдаваўся Таварыствам культуры ідыш. Калі Яўрэйска-амерыканскі кангрэс вырашыў аднавіць дзейнасць на дэмакратычнай аснове, Жытлоўскі адразу ж далучыўся да яго працы. Ён быў адным з лідараў Рабочага блока і падтрымаў скліканне Сусветнага яўрэйскага кангрэса. У 1936 г. Жытлоўскі пад уплывам перамогі нацыстаў у Германіі заняў дружалюбную пазіцыю ў адносінах да Савецкага Саюза, а ў яўрэйскіх паселішчах у [[Яўрэйская аўтаномная вобласць|Бірабіджане]] ўбачыў увасабленне сваёй ідэі свабоды нацыянальнага развіцця ў шматнацыянальнай сацыялістычнай дзяржаве. Жытлоўскі нават знаходзіў апраўданне маскоўскім судовым працэсам 1936–38 гг., чым адштурхнуў ад сябе многіх сяброў. Але канчаткова Жытлоўскі паставіў сябе ў становішча поўнай ізаляцыі заявамі аб тым, што нацысцкія «аншлюсы» - адплата за штучны падзел межамі адзінага нацыянальнага арганізма, а акцыі супраць габрэяў - помста за іх «паразітызм», за нежаданне займацца сельскай гаспадаркай. Гэтыя выказванні Жытлоўскага былі ахвотна падхоплены нацысцкай прапагандай<ref name=":3" />. === Смерць === Жытлоўскі памёр у [[Калгары]], Канада, 6 мая 1943 года падчас лекцыйнай паездкі. Яго пахаванне адбылося ў Манхэтэн-цэнтры на 34-й вуліцы ў [[Нью-Ёрк]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133574}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жытлоўскі Хаім}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Ушацкім раёне]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія філосафы]] [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Эсэры]] [[Катэгорыя:Народнікі]] 6z3lz1kvzzivpigq5p5mvcj8fatsou9 Васіль Фёдаравіч Кушнер 0 795648 5149729 5063553 2026-06-01T20:30:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149729 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кушнер}} {{Вучоны}} '''Васіль Фёдаравіч Кушнер''' ({{ДН|1|10|1947}}, в. [[Малыя Жухавічы]], [[Карэліцкі раён]] — {{ДС|15|11|2025}}) — беларускі [[гісторык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў в. [[Малыя Жухавічы]] [[Мірскі раён|Мірскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] (цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Пасля заканчэння сярэдняй школы працаваў настаўнікам фізкультуры ў [[Аюцавічы|Аюцавіцкай]] васьмігадовай школе (Карэліцкі раён). У 1966 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які скончыў у 1971 годзе. Быў прызваны на службу ў армію, пасля звальнення ў запас (1973) паступіў у аспірантуру [[БДПУ імя М. Танка|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута]] (МДПІ). У 1976 г. быў асістэнтам кафедры гісторыі ў гэтым інстытуце, у 1977 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Военно-патриотическое воспитание и подготовка трудящихся Белоруссии к защите Родины (1921—1925 гг.)». З 1978 па 1980 гады працаваў старшым выкладчыкам гісторыі СССР і саветнікам дэкана інстытута імя Хасэ Марці (г. [[Камагуэй (горад)|Камагуэй]], [[Куба]]). У кастрычніку 1980 г. вярнуўся ў Мінск. Працаваў старшым выкладчыкам кафедры гісторыі КПСС [[МДПІ імя М. Горкага|МДПІ]], потым (з 1982) — дацэнтам. У 1988 годзе перайшоў на адміністрацыйную работу ў [[Міністэрства адукацыі Беларусі]], дзе працаваў да 1992 года. Спачатку быў начальнікам аддзела выкладання грамадскіх навук Галоўнага ўпраўлення вышэйшай адукацыі, потым — галоўным інспектарам Упраўлення вышэйшых навучальных устаноў і педагагічнай адукацыі. Стаў галоўным рэдактарам у «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларускім гістарычным часопісе]]», першы нумар якога выйшаў у студзені 1993 года. У канцы 1990-х гадоў прыняў актыўны ўдзел у праекце «Славутыя імёны Бацькаўшчыны» (Выпуск 1-2, 2000—2003), для якога напісаў біяграфіі [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|М. К. Ельскага]], [[Аляксандр Вікенцій Ельскі|А. В. Ельскага]], [[Ф. І. Стравінскі|Ф. І. Стравінскага]]. З’яўляўся адным з навуковых кансультантаў, а таксама аўтарам артыкулаў у «[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыі гісторыі Беларусі]]» у 6 т. (1994—2003) і «[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]]» у 18 т. (1996—2004). У 2005 г. выйшлі з друку вучэбныя дапаможнікі «Гісторыя Беларусі: у кантэксце сусветных цывілізацый» і «Вялікая Айчынная вайна савецкага народа: у кантэксце Другой сусветнай вайны», у падрыхтоўцы якіх прымаў удзел В. Кушнер. З’яўляючыся рэдактарам «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларускага гістарычнага часопіса]]», ён па-ранейшаму працаваў выкладчыкам. З 1988 па 2003 гады быў дацэнтам кафедры гісторыі [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]], з 2003 па 2008 гады — дацэнт кафедры эканамічнай гісторыі [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/ru/documents/136443 Беларусь у асобах і падзеях] {{DEFAULTSORT:Кушнер Васіль Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карэліцкім раёне]] gtwlsec9ufh881yvvhii85vhf123fie Лідзія Уладзіміраўна Кірылюк 0 797503 5149727 5075104 2026-06-01T20:25:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149727 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Лідзія Уладзіміраўна Кірылюк''' ({{ДН|25|9|1926}}, {{МН|Гродна}} — {{ДС|8|12|2017}}) — беларускі [[педагог]]. [[Кандыдат педагагічных навук]] (1969), [[прафесар]] (1991). == Біяграфічныя звесткі == Скончыла ў 1952 годзе [[Гродзенскі педагагічны інстытут]]. З 1955 года ў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскім універсітэце]], у 1971—82 прарэктар, загадчык кафедры, у 1982—91 дэкан. Даследуе тэарэтычныя праблемы [[геаметрыя|геаметрыі]], формы і метады арганізацыі прафесійна-педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў матэматыкі. == Выбраная бібліяграфія == * Аналітычная геаметрыя: Дапаможнік для студэнтаў. Ч. 1—2. — Гродна, 1998. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Кірылюк}} == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/by/documents/134195 Беларусь у асобах i падзеях] {{DEFAULTSORT:Кірылюк Лідзія Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]] im7wjd08n30jw716242csqe2mi3s444 5149728 5149727 2026-06-01T20:26:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149728 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кірылюк}} {{Вучоны}} '''Лідзія Уладзіміраўна Кірылюк''' ({{ДН|25|9|1926}}, {{МН|Гродна}} — {{ДС|8|12|2017}}) — беларускі [[педагог]]. [[Кандыдат педагагічных навук]] (1969), [[прафесар]] (1991). == Біяграфічныя звесткі == Скончыла ў 1952 годзе [[Гродзенскі педагагічны інстытут]]. З 1955 года ў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскім універсітэце]], у 1971—82 прарэктар, загадчык кафедры, у 1982—91 дэкан. Даследуе тэарэтычныя праблемы [[геаметрыя|геаметрыі]], формы і метады арганізацыі прафесійна-педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў матэматыкі. == Выбраная бібліяграфія == * Аналітычная геаметрыя: Дапаможнік для студэнтаў. Ч. 1—2. — Гродна, 1998. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8|Кірылюк}} == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/by/documents/134195 Беларусь у асобах i падзеях] {{DEFAULTSORT:Кірылюк Лідзія Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]] 2dldsksrrc5lldjkpztgn6l6takxzdb Замкавы лес (заказнік) 0 797515 5149656 5076759 2026-06-01T16:51:55Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Замкавы лес]] у [[Замкавы лес (заказнік)]]: Вырашэнне неадназначнасці 5076759 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Замкавы Лес | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 10|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 36|lon_sec = 07 |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 3659,52 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = 25 мая 1998 | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Гродзенская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''«Замкавы лес»''' — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім]] і [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім]] раёнах Гродзенскай вобласці<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C21400261 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 26 марта 2014 г. № 261 О преобразовании республиканского биологического заказника "Замковый лес"]</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C21500884 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 21 октября 2015 г. № 884 Об изменении постановлений Совета Министров Республики Беларусь]</ref> ў міжрэччы [[Зальвянка|Зальвянкі]] і [[рака Рось|Росі]]. Створаны ў [[1998]] годзе. Мэтай заснавання стала зберажэнне прыродных комплексаў з участкамі высокаўзроставых лясоў, рэдкіх па фларыстычным складзе. Плошча ахоўнай тэрыторыі, размешчанай на [[Ваўкавыскае ўзвышша|Ваўкавыскім узвышшы]], складае 3,6 тыс. га. Рэльеф градава-ўзгорысты. Большая частка прыроднага комплексу пакрыта лесам з хвоі, елкі, [[граб]]а, [[клён]]а і бярозы. Асаблівую каштоўнасць ім надае значная колькасць [[дубовыя лясы|дуброў]] (больш за 30% насаджэнняў). У флоры выяўлена больш за 600 відаў вышэйшых сасудзістых раслін, з якіх [[баранец звычайны]], [[кураслеп лясны]], [[купальнік горны]], [[пылкагалоўнік чырвоны]], [[кадзіла сармацкае]] і [[лопух дуброўны]] ўнесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Сярод рэдкіх прадстаўнікоў фаўны ў заказніку сустракаюцца [[барсук]], [[рысь]], [[чорны бусел]], [[звычайная пустальга]], каршачок, жужалі рашэцісты і фіялетавы, махаон, [[чмель мохавы]], [[пераліўніца вялікая]] і інш. Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Для наведвальнікаў пракладзены пешыя і веласіпедныя маршруты. Мясцовай славутасцю стаў 400-гадовы цар-дуб. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/by/documents/149050 Беларусь у асобах і падзеях] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Геаграфія Зэльвенскага раёна]] hk2l1bu1ndcu0283jiqo94uimoz9lav Арыстарх Самоскі 0 797707 5149845 5118020 2026-06-02T10:28:35Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Aristarchos_von_Samos_(Denkmal).jpeg|Aristarchos_von_Samos_(Denkmal).jpeg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Aristarchus of Samos|]]. 5149845 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Арыстарх Самоскі |Арыгінал імя = Ἀρίσταρχος ὁ Σάμιος |Фота = |Шырыня = |Подпіс = Помнік Арыстарху Самоскаму ў [[Арыстоцелеўскі ўніверсітэт|Арыстоцелеўскім універсітэце]], [[Салонікі]]. |Дата нараджэння = каля [[310-я да н.э.|310 да н.э.]] |Месца нараджэння = [[Самас]], [[Старажытная Грэцыя]] |Дата смерці = каля [[230-я да н.э.|230 да н.э.]] |Месца смерці = [[Александрыя]], [[Эліністычны Егіпет]] |Навуковая сфера = [[астраномія]], [[матэматыка]] |Вядомы як = стваральнік [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрызму]], пачынальнік [[Трыганаметрыя|трыганаметрыі]] |Вікікрыніцы = }} '''Арыстарх Самоскі''' ({{lang-grc|Ἀρίσταρχος ὁ Σάμιος}}; каля [[310 да н.э.]], [[Самас]] — каля [[230 да н.э.]]) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[астраном]] і [[матэматык]]. Ён быў аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]], згодна з якой Сонца знаходзіцца ў цэнтры сусвету, а Зямля рухаецца вакол яго, робячы поўны абарот за год, і адначасова круціцца вакол уласнай восі з перыядам у [[суткі]]. Ён таксама падтрымліваў гіпотэзу [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагора]] пра тое, што Сонца з’яўляецца адной з мноства [[Зорка|зорак]]<ref name=Qsunasstar>{{cite web |author=Louis Strous |title=Who discovered that the Sun was a star? |url =http://solar-center.stanford.edu/FAQ/Qsunasstar.html |website=Stanford SOLAR Center |access-date=4 студзеня 2026 }}</ref>. Мяркуецца, што Арыстарх пераехаў у [[Александрыя|Александрыю]], дзе быў вучнем [[Стратон з Лампсака|Стратона з Лампсака]], які пазней узначаліў школу [[Перыпатэтыкі|перыпатэтыкаў]] у Грэцыі. Паводле сведчанняў Пталамея, Арыстарх назіраў [[летняе сонцастаянне]] ў 280 годзе да н.э.<ref>{{Cite journal |last=Huxley |first=George |date=30 May 1964 |title=Aristarchus of Samos and Graeco-Babylonian Astronomy |url=https://grbs.library.duke.edu/article/view/11941 |journal=Greek, Roman, and Byzantine Studies |volume=5 |issue=2 |pages=123–131 |issn=2159-3159}}</ref> Рымскі архітэктар Вітрувій піша, што Арыстарх вынайшаў два тыпы [[Сонечны гадзіннік|сонечных гадзіннікаў]]: плоскі дыск і паўсферычны (скафіс)<ref>{{Cite encyclopedia |last=Sidoli |first=Nathan Camillo |date=22 December 2015 |title=Aristarchus (1), of Samos, Greek astronomer, mathematician, 3rd century BC |url=https://oxfordre.com/classics/view/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-737 |access-date=December 7, 2021 |dictionary= [[Oxford Classical Dictionary]] |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.737 |isbn=978-0-19-938113-5}}</ref>. Арыстарх вылічыў памеры [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] адносна Зямлі, а таксама адлегласць да іх. Ягоная ацэнка, паводле якой Сонца ў 7 разоў большае за Зямлю (насамрэч — у 109 разоў), прывяла да важнай высновы: дзякуючы сваім гіганцкім памерам менавіта Сонца, а не Зямля, з’яўляецца натуральным цэнтрам сусвету. На погляды Арыстарха паўплывала канцэпцыя [[Філалай|Філалая]] з Кратона (каля 470—385 гг. да н.э.) пра існаванне агню ў цэнтры сусвету. Арыстарх пераасэнсаваў гэты «цэнтральны агонь» як Сонца і размясціў іншыя планеты ў правільным парадку ў залежнасці ад адлегласці да свяціла<ref>{{cite book |author-link=John William Draper |last=Draper |first=John William |chapter=History of the Conflict Between Religion and Science |editor-last=Joshi |editor-first=S. T. |date=2007 |orig-year=1874 |title=The Agnostic Reader |url=https://archive.org/details/agnosticreader0000unse |pages=[https://archive.org/details/agnosticreader0000unse/page/172 172]–173 |publisher=Prometheus |isbn=978-1-59102-533-7}}</ref>. Як і Анаксагор да яго, Арыстарх меркаваў, што зоркі — гэта такія ж [[Нябеснае цела|нябесныя целы]], як і Сонца, толькі знаходзяцца значна далей ад Зямлі. Аднак ягоныя астранамічныя ідэі часта адхіляліся на карысць [[Геацэнтрычная сістэма свету|геацэнтрычных]] тэорый [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталамея]]. [[Мікалай Капернік]] ведаў, што Арыстарх прытрымліваўся тэорыі пра «рухомую Зямлю», аднак наўрад ці яму было вядома, што гэта была менавіта сфармуляваная геліяцэнтрычная сістэма{{efn|Грэчаскі матэматык і астраном Арыстарх Самаскі прапанаваў такую сістэму яшчэ ў III стагоддзі да н.э.{{sfn|Dreyer|1953|pp=135–148}} У раннім неапублікаваным рукапісе «De Revolutionibus» (які дагэтуль захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве) Капернік пісаў: «Выглядае праўдападобным, што… Філалай верыў у рухомасць Зямлі, а некаторыя нават кажуць, што і Арыстарх прытрымліваўся таго ж меркавання». Гэты ўрывак быў выключаны з друкаванага выдання — рашэнне, якое [[Оўэн Гінгэрыч]] апісаў як «выключна разумнае» з «рэдактарскага гледзішча»<ref name="ReferenceA"/>. Варта адзначыць, што Філалай не быў геліяцэнтрыстам, бо лічыў, што і Зямля, і Сонца рухаюцца вакол «цэнтральнага агню». Гінгэрыч сцвярджае: няма доказаў таго, што Капернік ведаў пра нешматлікія выразныя згадкі геліяцэнтрызму Арыстарха ў антычных тэкстах (у адрозненне ад адной іншай, няяснай і заблытанай цытаты). У прыватнасці, маецца на ўвазе твор Архімеда «Псаміт» («Вылічэнне пясчынак»), які выйшаў з друку толькі праз год пасля смерці Каперніка. Даследчык прыходзіць да высновы, што Капернік распрацаваў сваю ідэю і яе абгрунтаванне незалежна ад Арыстарха, бо калі б ён ведаў пра гэтыя крыніцы, то ў ягоных уласных інтарэсах было б спаслацца на іх<ref name="ReferenceA">{{cite journal |last=Gingerich |first=Owen |author-link=Оўэн Гінгэрыч |url=http://adsabs.harvard.edu/full/1985JHA....16...37G#:~:text=There%20is%20no%20question%20but,were%20found%20independently%20by%20Copernicus |title=Did Copernicus Owe a Debt to Aristarchus? |journal=Journal for the History of Astronomy |volume=16 |issue=1 |date=February 1985 |pages=37–42 |quote=There is no question but that Aristarchus had the priority of the heliocentric idea. Yet there is no evidence that Copernicus owed him anything.(!9) As far as we can tell both the idea and its justification were found independently by Copernicus.}}</ref>.}}. == Біяграфічныя звесткі == [[Файл:Aristarchus van Samos, atlas of Cellarius (1646).jpg|міні|Выява Арыстарха Самоскага ў атласе [[Андрэас Цэларыус (астраном)|Андрэаса Цэларыуса]] (XVII ст.)]] Звестак пра жыццё Арыстарха, як і пра большасць іншых антычных астраномаў, захавалася вельмі мала. Вядома, што ён нарадзіўся на востраве [[Самас]]. Дакладныя гады жыцця не ўсталяваныя; перыяд у [[310-я да н.э.|310-я]]—[[230-я да н.э.|230-я гг. да н.э.]], які звычайна прыводзіцца ў літаратуры, вызначаны на падставе ўскосных даных{{sfn|Heath|1913}}{{sfn|Wall|1975}}. Паводле сведчання [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталамея]]<ref>''[[Альмагест]]'', кніга III, глава I.</ref>, улетку [[280 да н.э.|280 года да н.э.]] Арыстарх назіраў сонцастаянне — гэта адзіная дакладная дата ў ягоным жыццяпісе. Настаўнікам Арыстарха быў выбітны філосаф, прадстаўнік [[Перыпатэтыкі|школы перыпатэтыкаў]] [[Стратон з Лампсака]]. Ёсць падставы меркаваць, што даволі працяглы час Арыстарх працаваў у егіпецкай [[Александрыя|Александрыі]] — тагачасным навуковым цэнтры [[элінізм]]у{{efn|Звычайна сцвярджаецца, што [[Клаўдзій Пталемей]] называў Александрыю месцам, дзе Арыстарх назіраў сонцастаянне, аднак, калі быць дакладным, у «[[Альмагест|Альмагесце]]» пра гэта не сказана. [[Аль-Біруні]] («Канон Масуда», кніга VI, раздз. 6) сцвярджае, што назіранне адбывалася ў [[Афіны|Афінах]], але крыніца гэтых звестак невядомая.}}. За прапанову [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай сістэмы свету]] паэт і філосаф [[Клеанф]] абвінаваціў навукоўца ў бязбожжы і блюзнерстве, аднак пра наступствы гэтага абвінавачання нічога не вядома. == Унёсак у сусветную навуку == === Памеры і адлегласці Сонца і Месяца === З усіх твораў Арыстарха Самаскага да нас дайшоў толькі адзін — «[[Пра памеры і адлегласці Сонца і Месяца (Арыстарх)|Пра памеры і адлегласці Сонца і Месяца]]». У ім ён упершыню ў гісторыі навукі зрабіў спробу вызначыць адлегласці да гэтых нябесных целаў і іхнія памеры. Старажытнагрэчаскія вучоныя папярэдняй эпохі неаднаразова выказваліся на гэтыя тэмы: так, [[Анаксагор з Клазаменаў]] лічыў, што Сонца па памерах большае за [[Пелапанес]]. Аднак усе гэтыя меркаванні не мелі пад сабой ніякага навуковага абгрунтавання: адлегласці і памеры Сонца і Месяца не вылічваліся на падставе астранамічных назіранняў, а проста грунтаваліся на здагадках. У адрозненне ад іх, Арыстарх выкарыстаў [[навуковы метад]], заснаваны на назіранні [[Месячнае зацьменне|месяцавых зацьменняў]] і [[Фазы Месяца|фаз Месяца]]. У 270 г. да н.э. Арыстарх Самаскі вылічыў адлегласць да Месяца па працягласці месяцавага зацьмення. Ён разважаў наступным чынам: максімальная працягласць месяцавага зацьмення (пры праходжанні Месяца праз цэнтр зямнога ценю) складае 3,5 гадзіны ({{math|''t''}}, працягласць фаз). За гэты час Месяц праходзіць скрозь зямны цень, дыяметр якога роўны дыяметру Зямлі ({{math|2''r''}}, дзе {{math|''r''}} — [[радыус Зямлі]]). Пры гэтым адзін поўны абарот вакол Зямлі Месяц робіць за 27,3 сутак ({{math|''T''}}) па перыметры арбіты {{math|2''πR''}}, дзе {{math|''R''}} — адлегласць ад Зямлі да Месяца. Арыстарх прымаў скорасць руху Месяца па арбіце як [[Пастаянная велічыня|пастаянную велічыню]], аднолькавую ва ўсіх яе пунктах. Такім чынам, ён атрымаў ураўненне {{math|{{sfrac|2''r''|''t''}} {{=}} {{sfrac|2''πR''|''T''}}}}, і далей {{math|''{{sfrac|R|r}}'' {{=}} ''{{sfrac|T|πt}}'' {{=}} {{sfrac|27,3|3,14 × 0,146}} {{=}} 59,6}}<ref>{{Cite web |url=https://pwg.gsfc.nasa.gov/stargaze/Shipprc2.htm |title=Как рассчитывал расстояние до Луны Аристарх |access-date=2021-01-29 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164957/https://pwg.gsfc.nasa.gov/stargaze/Shipprc2.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://pwg.gsfc.nasa.gov/stargaze/Lhipprc2.htm |title=Как рассчитывал расстояние до Луны Аристарх, подробности |access-date=2021-01-29 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202212411/https://pwg.gsfc.nasa.gov/stargaze/Lhipprc2.htm |url-status=live }}</ref>. Гэты лік вельмі блізкі да сучасных даных. У разліках Арыстарха выкарыстоўвалася спрашчэнне, што цень Зямлі — гэта не [[конус]], а [[цыліндр]] (быццам Сонца з’яўляецца кропкавай крыніцай святла). У рэчаіснасці ж дыяметр зямнога ценю на арбіце Месяца на 25 % меншы за памер нашай планеты. [[Файл:Aristarchus Moon-Earth-Sun.png|thumb|Схема ўзаемнага размяшчэння Сонца, Месяца і Зямлі падчас квадратуры]] Для разліку адлегласці да Сонца Арыстарх прыняў пастулат, што Месяц мае падабенства шара і не выпраменьвае ўласнага святла, а толькі адбівае сонечнае. З гэтага вынікала, што ў момант [[Квадратура (астраномія)|квадратуры]] (калі назіральнік з Зямлі бачыць роўна палову асветленага дыска Месяца) вугал Зямля—Месяц—Сонца з’яўляецца прамым ({{math|90°}}). Задача зводзілася да вымярэння вугла {{math|''α''}} паміж бачнымі цэнтрамі Месяца і Сонца пры назіранні з Зямлі. Разглядаючы [[прамавугольны трохвугольнік]], утвораны гэтымі трыма целамі, можна вызначыць суадносіны [[катэт]]аў — адлегласці ад Зямлі да Месяца ({{math|''r{{sub|M}}''}}) і адлегласці ад Месяца да Сонца ({{math|''r{{sub|S}}''}}): {{math|tan ''α'' {{=}} ''{{sfrac|r{{sub|S}}|r{{sub|M}}}}''}}. Згодна з вымярэннямі Арыстарха, гэты вугал складаў {{math|''α'' {{=}} 87°}}<ref>{{cite book |translator-last1=Thomas |translator-first1=Ivor |translator-link=Айвор Булмер-Томас |date=1941 |title=Greek Mathematical Works |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL362/1941/volume.xml |series=Loeb Classical Library |publisher=Harvard University Press |volume=2 |pages=6–7 }}</ref>. Адсюль ён вывеў, што Сонца знаходзіцца прыкладна ў 19 разоў далей ад Зямлі, чым Месяц<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LXHxx8L9YFo Відэа з рэканструкцыяй метаду Арыстарха] на турэцкай мове без субтытраў («Aristarchus of Samos Yöntemi ile Ay ve Güneş'in Büyüklük ve Uzaklıkları» [«Памеры і адлегласці Месяца і Сонца паводле метаду Арыстарха Самаскага»], аўтар — Cilga Misli).</ref>{{efn|Сапраўднае значэнне вугла {{math|''α''}} блізкае да {{math|89° 50′}}, а адлегласць да Сонца прыблізна ў 400 разоў большая за адлегласць да Месяца.}}. Паколькі ў антычнасці яшчэ не існавала паняцця [[Трыганаметрычныя функцыі|трыганаметрычных функцый]] (асновы якіх Арыстарх фактычна і заклаў у гэтай працы){{sfn|Ван дер Варден|1959}}{{sfn|Duke|2011}}, для атрымання выніку навуковец выкарыстаў метад складаных геаметрычных няроўнасцей, падрабязна выкладзеных у трактаце. Далей Арыстарх прыцягнуў даныя назіранняў за поўнымі сонечнымі зацьменнямі. Разумеючы механізм гэтай з’явы (Месяц перакрывае дыск Сонца), ён адзначыў, што вуглавыя дыяметры абодвух свяцілаў на небе практычна супадаюць. З геаметрычнага падабенства вынікала: Сонца настолькі ж разоў большае за Месяц фізічна, у колькі разоў яно знаходзіцца далей ад Зямлі. Абапіраючыся на свае папярэднія разлікі адлегласці, Арыстарх вызначыў суадносіны радыусаў Сонца і Месяца як {{math|20:1}}{{sfn|Kragh|2007|p=26}}. Наступным этанам стала супастаўленне памераў Сонца і Месяца з памерам Зямлі праз аналіз месяцавых зацьменняў. Арыстарх зыходзіў з таго, што зацьменне адбываецца пры праходжанні Месяца праз конус зямнога ценю. Паводле ягоных ацэнак, дыяметр зямнога ценю на адлегласці месяцавай арбіты ў 2 разы перавышае дыяметр самога Месяца. Выкарыстоўваючы гэты параметр, а таксама атрыманыя раней суадносіны памераў свяцілаў, Арыстарх праз сістэму геаметрычных пабудоў вылічыў межы, у якіх знаходзяцца адносіны радыусаў Сонца і Зямлі: яны складаюць больш чым 19 да 3, але менш чым 43 да 6. Таксама быў ацэнены радыус Месяца, які, паводле Арыстарха, прыкладна ў тры разы меншы за радыус Зямлі (сучаснае значэнне — 0,273, што сведчыць пра высокую дакладнасць гэтай часткі разлікаў). [[Файл:Aristarchus working.jpg|thumb|Схема вызначэння радыуса Месяца паводле метаду Арыстарха (візантыйская копія X стагоддзя).]] Арыстарх недаацаніў адлегласць да Сонца прыкладна ў 20 разоў. Галоўная прычына хібнасці палягала ў немагчымасці дакладнага візуальнага вызначэння моманту месяцавай квадратуры. Нават нязначная памылка ў вымярэнні вугла ''{{math|α}}'' (які набліжаецца да {{math|90°}}) прыводзіць да крытычнага змянення выніку. Нягледзячы на тэхнічную недасканаласць і высокую адчувальнасць да хібнасцей назірання, прапанаваны Арыстархам геаметрычны метад заставаўся адзіным даступным спосабам вымярэння касмічных адлегласцей у [[Антычнасць|антычную эпоху]]. У захаваным трактаце адсутнічаюць прамыя вылічэнні лінейных адлегласцей да Месяца і Сонца, хоць аўтар валодаў неабходнымі данымі для такіх разлікаў. У тэксце сцвярджаецца, што вуглавы дыяметр Месяца складае {{frac|1|15}} частку знака задыяка (г.зн. {{math|2°}}), што ў 4 разы перавышае сапраўднае значэнне ({{math|0,5°}}). Зыходзячы з гэтага, разліковая адлегласць да Месяца складала б каля 19 радыусаў Зямлі. Аднак [[Архімед]] у працы «[[Вылічэнне пясчынак (Архімед)|Вылічэнне пясчынак]]» адзначае, што менавіта Арыстарх першым вызначыў правільнае значэнне вуглавога дыяметра — {{math|{{frac|1|2}}°}}. На падставе гэтай супярэчнасці гісторык навукі Дэніс Роўлінз высунуў гіпотэзу, што вядомы нам трактат «Пра памеры і адлегласці…» належыць не самому Арыстарху, а аднаму з ягоных вучняў. Велічыня ў {{frac|1|15}} задыяка магла з’явіцца ў выніку памылковага капіравання або няправільнай інтэрпрэтацыі даных з першакрынічнага сачынення настаўніка{{sfn|Rawlins|2009}}. Пры выкарыстанні карэктнага значэння вуглавога дыяметра ({{math|{{frac|1|2}}°}}) вылічаная па метадзе Арыстарха адлегласць да Месяца складае каля 80 радыусаў Зямлі, што перавышае сапраўдны паказчык прыкладна на 20 радыусаў. Гэтае разыходжанне тлумачыцца недаацэнкай шырыні зямнога ценю на арбіце Месяца: у трактаце яна прымаецца роўнай 2 дыяметрам Месяца, тады як фактычнае значэнне бліжэйшае да 2,6. Пазней гэты параметр удакладніў [[Гіпарх Нікейскі]]{{sfn|Климишин|1987}} (а магчыма, і Архімед{{sfn|Житомирский|2001}}), што дазволіла атрымаць значэнне адлегласці да Месяца каля 60 радыусаў Зямлі, якое адпавядае сучасным вымярэнням. Гістарычнае значэнне працы Арыстарха лічыцца выключным: яна паклала пачатак навуковаму вызначэнню «трэцяй каардынаты» — адлегласці да нябесных целаў. Гэтыя даследаванні сталі фундаментам для ўсведамлення сапраўдных маштабаў [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]], [[Млечны Шлях|Галактыкі]] і [[Сусвет]]у{{sfn|Gingerich|1996}}. === Геліяцэнтрычная сістэма свету === {{Гл. таксама|Геліяцэнтрычная сістэма свету}} Арыстарх Самаскі ўпершыню ў гісторыі навукі (прынамсі, публічна) выказаў [[Гіпотэза|гіпотэзу]], што ўсе планеты верцяцца вакол Сонца. Згодна з гэтай мадэллю, Зямля з’яўляецца адной з планет, робячы поўны абарот вакол дзённага свяціла за адзін год і адначасова [[Сутачнае вярчэнне Зямлі|круцячыся вакол уласнай восі]] з перыядам у адны суткі. Усвядоміўшы, што Сонца значна большае за Зямлю і іншыя планеты, Арыстарх прыйшоў да высновы, што неразумна лічыць большае цела рухам вакол меншага, як меркавалі ягоныя папярэднікі ([[Эўдокс Кнідскі]], [[Каліп Кізікскі]] і [[Арыстоцель]]). Першакрынічная праца Арыстарха на гэтую тэму не захавалася, аднак мы ведаем пра яе з прац іншых аўтараў: Аэцыя, [[Плутарх]]а, [[Секст Эмпірык|Секста Эмпірыка]] і, што самае галоўнае, [[Архімед]]а. У сваёй кнізе «Псаміт» («Вылічэнне пясчынак») Архімед апісвае геліяцэнтрычную мадэль як альтэрнатыву пануючаму тады [[геацэнтрызм|геацэнтрызму]], звяртаючыся да цара [[Гелон ІІ Сіракузскі|Гелона]]: {{blockquote|«Табе вядома [зварот да цара Гелона], што „сусветам“ большасць астраномаў называе сферу, цэнтр якой супадае з цэнтрам Зямлі, а радыус роўны прамой лініі паміж цэнтрамі Сонца і Зямлі. Гэта агульнапрынятае меркаванне (τὰ γραφόμενα), як ты чуў ад астраномаў. Аднак Арыстарх выдаў кнігу, якая змяшчае пэўныя гіпотэзы. З іх вынікае, што сусвет у шмат разоў большы за „сусвет“, згаданы вышэй. Ягоныя гіпотэзы заключаюцца ў тым, што нерухомыя зоркі і Сонца застаюцца нерухомымі, а Зямля рухаецца вакол Сонца па акружнасці, прычым Сонца знаходзіцца ў цэнтры гэтай арбіты».}} Найбольш важным укладам Арыстарха было вырашэнне праблемы бачнага зрушэння зорак. Антычная касмалогія змяшчала ўсе зоркі на адной сферы. Калі б Зямля рухалася, павінен быў бы назірацца гадавы [[паралакс]] — змяненне ўзаемнага размяшчэння зорак. Аднак гэтага не адбывалася, што служыла галоўным аргументам супраць руху Зямлі. Арыстарх знайшоў выйсце, выказаўшы здагадку, што зоркі знаходзяцца надзвычай далёка — фактычна, гэта іншыя сонцы<ref name=Qsunasstar/>. У «Псаміце» Архімед прыводзіць геаметрычную прапорцыю Арыстарха: {{blockquote|«Сфера ж нерухомых зорак, размешчаная вакол таго ж цэнтра, што і Сонца, настолькі велізарная, што акружнасць, па якой, як ён мяркуе, рухаецца Зямля, адносіцца да адлегласці да нерухомых зорак так, як цэнтр сферы адносіцца да яе паверхні».}} Гэта азначала, што Сусвет мае няўяўныя для таго часу памеры, з-за чаго паралакс становіцца нябачным для чалавечага вока. Цяжка сказаць, наколькі шырока былі распаўсюджаныя гэтыя погляды. Адзіным вядомым паслядоўнікам, які не толькі прыняў, але і развіў тэорыю (праз стагоддзе пасля Арыстарха), быў [[Дзяржава Селеўкідаў|селеўкідскі]] вучоны [[Селеўк з Селеўкіі]]<ref>[[Плутарх]], Platonicae quaestiones, VIII, i</ref>. Ён адстойваў тэорыю як ісціну і нават прывёў доказ, поўны запіс якого, аднак, не знойдзена. Рымскія аўтары [[Пліній Старэйшы]]<ref>[[Пліній Старэйшы]] (77 да н.э.). ''[[Натуральная гісторыя (Пліній)|Натуральная гісторыя]]'', II, 70</ref> і [[Сенека]]<ref>[[Сенека]] (65 да н.э.). ''[[Прыродазнаўчыя праблемы (Сенека)|Прыродазнаўчыя праблемы]]'', VII, xxv, 6-7</ref> пазней разглядалі [[Рух Сонца і планет па нябеснай сферы|зваротны (папятны) рух планет]] як ілюзію, што больш уласціва геліяцэнтрызму, чым геацэнтрызму, аднак канчаткова перамагла мадэль Пталамея. Існуе папулярнае меркаванне, што Арыстарх падвяргаўся пераследу за свае ідэі. [[Плутарх]] у трактаце «Пра аблічча, бачнае на дыску Месяца» піша, што кіраўнік [[Стаіцызм|школы стоікаў]] і сонцапаклоннік [[Клеанф]] лічыў неабходным прыцягнуць Арыстарха да суда за тое, што ён «зрушвае з месца Ачаг свету»<ref>[http://www.argo-school.ru/biblioteka/plutarh/plutarh_o_like_vidimom_na_diske_luny/plutarh_o_like_vidimom_na_diske_luny_i/ Плутарх, ''О лике, видимом на диске Луны'' (отрывок 6)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511032556/http://www.argo-school.ru/biblioteka/plutarh/plutarh_o_like_vidimom_na_diske_luny/plutarh_o_like_vidimom_na_diske_luny_i/ |date=11 мая 2021 }}.</ref>{{sfn|Russo|2013|p=82, fn. 106}}{{sfn|Russo|1996|pp=113–121}}. Гэта часта інтэрпрэтуецца як доказ [[Рэлігійнае ганенне|рэлігійных ганенняў]], падобных да лёсу Сакрата або Анаксагора. Аднак гісторык навукі [[Луча Руса]] даказвае, што гэта пазнейшае скажэнне{{sfn|Russo|2013|p=82, fn. 106}}{{sfn|Russo|1996|pp=113–121}}. У арыгінальным тэксце Плутарха Арыстарх жартуе, што гэта Клеанфа трэба судзіць за бязбожжа{{sfn|Russo|2013|p=82, fn. 106}}{{sfn|Russo|1996|pp=113–121}}. Памылка ўзнікла ў выданні [[Жыль Менаж|Жыля Менажа]] (XVII ст.), які выпадкова памяняў месцамі падзейнік і выказнік. Версія Менажа выйшла неўзабаве пасля працэсаў над Галілеем і [[Джардана Бруна]], што паспрыяла замацаванню міфа пра «ганімага вучонага-адзіночку»{{sfn|Russo|2013|p=82, fn. 106}}{{sfn|Russo|1996|pp=113–121}}. [[Файл:Naboth Copernicus.JPG|right|thumb|220px|Геліяцэнтрычная сістэма свету Мікалая Каперніка (з кнігі 1573 г.)]] Геліяцэнтрычная сістэма была адроджана толькі праз 1800 гадоў [[Мікалай Капернік|Мікалаем Капернікам]]<ref name="Angelo2014">{{cite encyclopedia |author=Joseph A. Angelo |encyclopedia= Encyclopedia of Space and Astronomy |title= Copernicus, Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=VUWno1sOwnUC&pg=PA153|year=2014|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-1-4381-1018-9|page=153}}</ref>. У раннім рукапісе сваёй кнігі «De Revolutionibus» (захоўваецца ў Кракаве) Капернік пісаў: «Некаторыя нават кажуць, што і Арыстарх прытрымліваўся таго ж меркавання». Аднак гэты ўрывак быў прыбраны з друкаванай версіі. Гісторык Оўэн Джынджэрыч адзначае, што няма доказаў таго, што Капернік глыбока ведаў працы Арыстарха{{efn|Альтэрнатыўны погляд, згодна з якім Капернік усё ж ведаў пра геліяцэнтрычную тэорыю Арыстарха, прадстаўлены ў працы Джорджа Кіша «Крыніцазнаўства па геаграфіі» ({{cite book |author=George Kish |title=A Source Book in Geography |url=https://books.google.com/books?id=_6qF4vjZvhYC&pg=PA51 |year=1978 |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-82270-2 |pages=51–52}}). Аўтар адзначае: {{blockquote|Капернік сам прызнаваў, што аўтарства гэтай тэорыі прыпісваецца Арыстарху, хоць гэты факт, здаецца, малавядомы шырокай публіцы… Аднак тут [у асноўным тэксце] гаворка не ідзе пра рух Зямлі вакол Сонца, і імя Арыстарха не згадваецца. Але цікавы той факт, што Капернік сапраўды спасылаўся на тэорыю Арыстарха ва ўрыўку, які пазней выключыў з тэксту.{{oq|en|Copernicus himself admitted that the theory was attributed to Aristarchus, though this does not seem to be generally known… Here, however, there is no question of the Earth revolving around the sun, and there is no mention of Aristarchus. But it is a curious fact that Copernicus did mention the theory of Aristarchus in a passage which he later suppressed.}}}} Далей у кнізе прыводзіцца згаданы ўрывак пра Філалая і Арыстарха на латыні без перакладу і дадатковых каментарыяў. Следам цалкам цытуецца фрагмент з працы Архімеда «Псаміт» (пад альтэрнатыўнай назвай Arenarius), прысвечаны геліяцэнтрычнай сістэме Арыстарха. Пры гэтым аўтар, здаецца, не згадвае, што «Псаміт» выйшаў з друку толькі праз год пасля смерці Каперніка (калі толькі пра гэта не сказана ў той частцы тэксту, якая недаступная для прагляду ў Google Books).}}. Трактат Архімеда «Псаміт», дзе падрабязна апісваецца сістэма, выйшаў з друку толькі праз год пасля смерці Каперніка. Верагодна, польскі астраном прыйшоў да сваёй ідэі незалежна, але паслядоўнікі Каперніка — Галілей<ref>{{кніга |аўтар=Галилей |год=1961 |загаловак=Диалоги о двух главнейших системах мира |старонкі=414; гл. таксама с. 373, 423, 430}}</ref> і [[Іаган Кеплер]]{{sfn|Rosen|1975}} — аддавалі належнае прыярытэту старажытнагрэчаскага вучонага. Так, Кеплер з большай дакладнасцю апісаў рух планет з дапамогай сваіх трох законаў. [[Ісаак Ньютан]] пазней даў гэтаму [[Законы Ньютана|тэарэтычнае тлумачэнне]], заснаванае на законах [[Дынаміка|дынамікі]] і [[Закон сусветнага прыцягнення|сусветнага прыцягнення]]. === Удасканаленне календара === Арыстарх істотна паўплываў на развіццё [[каляндар]]ных сістэм. Рымскі пісьменнік III стагоддзя н.э. [[Цэнзарын (граматык)|Цэнзарын]] адзначае, што Арыстарх вызначыў працягласць года ў {{math|365 + ({{frac|1|4}}) + ({{frac|1|1623}})}} дзён{{sfn|Heath|1913|p=314}}. Акрамя таго, Арыстарх увёў ва ўжытак каляндарны перыяд працягласцю 2434 гады. Шэраг гісторыкаў паказвае, што гэты прамежак быў вытворным ад удвая большага перыяду — 4868 гадоў, так званага «Вялікага года Арыстарха». Калі прыняць працягласць года, пакладзенага ў аснову гэтага перыяду, роўнай 365,25 сутак (каліпаў год), то «Вялікі год Арыстарха» складае 270 [[сарас]]аў, або {{math|270 × 223}} [[Сінадычны месяц|сінадычныя месяцы]], што роўна {{num|1778037}} суткам. Згаданае вышэй значэнне года Арыстарха (паводле Цэнзарына) складае дакладна {{math|365 + ({{frac|1|4}}) + ({{frac|3|4868}})}} сутак. Адным з найбольш дакладных вызначэнняў сінадычнага месяца (сярэдняга перыяду змены месяцавых фаз) у старажытнасці было значэнне (у [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковай сістэме злічэння]], якой карысталіся старажытныя астраномы) {{math|''M'' {{=}} 29}} дзён {{math|31′ 50″ 08‴ 20‴′}}{{efn|<math>31' 50'' 08''' 20'''' =\frac{31}{60}+\frac{50}{60^2}+\frac{8}{60^3}+\frac{20}{60^4}</math> дзён.}}. Гэты лік быў пакладзены ў аснову адной з тэорый руху Месяца, створанай старажытнававілонскімі астраномамі (так званай Сістэмы B). Д. Роўлінз прывёў пераканаўчыя довады{{sfn|Rawlins|2002}} на карысць таго, што гэтае значэнне працягласці месяца таксама было вылічана Арыстархам паводле наступнай схемы: {{math|''M'' {{=}} {{sfrac|{{num|1778037}}|223 × 270}}}}, дзе {{num|1778037}} — гэта «Вялікі год Арыстарха», 270 — колькасць сарасаў у ім, а 223 — колькасць месяцаў у сарасе. «Вавілонскае» значэнне <math>M</math> атрымліваецца, калі дапусціць, што Арыстарх спачатку падзяліў {{num|1778037}} на 223, атрымаўшы 7973 дні 06 гадзін 14,6 хвіліны, акругліў вынік да хвілін, а затым падзяліў атрыманыя 7973 дні 06 гадзін 15 хвілін на 270. У выніку такой працэдуры якраз і атрымліваецца дакладная велічыня {{math|''M'' {{=}} 29}} дзён {{math|31′ 50″ 08‴ 20‴′}}. Вымярэнне працягласці года Арыстархам згадваецца ў адным з дакументаў ватыканскай калекцыі старажытнагрэчаскіх рукапісаў. У гэтым дакуменце ёсць два спісы вымярэнняў даўжыні года, зробленых антычнымі навукоўцамі. У адным з іх Арыстарху прыпісваецца значэнне працягласці года {{math|''Y''{{sub|1}} {{=}} 365{{sfrac|1|4}}20′60 2′}} дзён, а ў другім — {{math|''Y''{{sub|2}} {{=}} 365{{sfrac|1|4}}10′4′}} дзён. Самі па сабе гэтыя запісы, як і іншыя ў гэтых спісах, выглядаюць без сэнсу. Відаць, перапісчык дапусціў памылкі пры капіраванні больш даўніх крыніц. Д. Роўлінз выказаў здагадку{{sfn|Rawlins|1999}}, што гэтыя лікі з’яўляюцца вынікам раскладання пэўных велічынь у [[ланцуговы дроб]]. Тады першае з гэтых значэнняў будзе роўнае:<br /> <math>Y_1=365+\frac{1}{4+\frac{1}{20+\frac{2}{60}}}=365+\frac{1}{4}-\frac{15}{4868} \text{ дзён}</math> другое: <math>Y_2=365+\frac{1}{4-\frac{1}{10-\frac{1}{4}}}=365+\frac{1}{4}+\frac{1}{152} \text{ дзён}</math> З’яўленне ў велічыні {{math|''Y''{{sub|1}}}} значэння працягласці «Вялікага года Арыстарха» сведчыць на карысць слушнасці гэтай рэканструкцыі. Лік 152 таксама звязваюць з Арыстархам: ягонае назіранне сонцастаяння (280 г. да н.э.) адбылося роўна праз 152 гады пасля аналагічнага назірання афінскага астранома [[Метон Афінскі|Метона]]. Велічыня {{math|''Y''{{sub|1}}}} прыкладна роўная працягласці [[Трапічны год|трапічнага года]] (перыяду змены пор года, аснова сонечнага календара). Велічыня {{math|''Y''{{sub|2}}}} вельмі блізкая да працягласці [[Сідэрычны перыяд|сідэрычнага (зорнага) года]] — перыяду абарачэння Зямлі вакол Сонца. У ватыканскіх спісах Арыстарх аказваецца храналагічна першым астраномам, для якога прыведзены два розныя значэнні працягласці года. Гэтыя два віды года, трапічны і сідэрычны, не роўныя адзін аднаму з прычыны [[Прэцэсія|прэцэсіі]] зямной восі (якую, згодна з традыцыйным меркаваннем, адкрыў [[Гіпарх]] прыкладна праз паўтара стагоддзя пасля Арыстарха). Калі рэканструкцыя ватыканскіх спісаў паводле Роўлінза правільная, то розніца паміж трапічным і сідэрычным гадамі была ўпершыню ўстаноўлена Арыстархам. У такім выпадку менавіта яго варта лічыць першаадкрывальнікам прэцэсіі{{sfn|Rawlins|1999|p=37}}. === Іншыя працы === Арыстарх з’яўляецца адным з пачынальнікаў [[Трыганаметрыя|трыганаметрыі]]. У працы «Пра памеры і адлегласці Сонца і Месяца» ён даказвае (карыстаючыся сучаснай тэрміналогіяй) няроўнасць: : <math> \frac{\sin\alpha}{\sin\beta} < \frac{\alpha}{\beta} < \frac{\text{tg}\,\alpha}{\text{tg}\,\beta}</math>, дзе ''{{math|α}}'' і ''{{math|β}}'' — два вострыя вуглы, якія задавальняюць няроўнасць {{math|''β'' < ''α''}}{{sfn|Веселовский|1961|p=38}}. Паводле звестак [[Вітрувій|Вітрувія]], Арыстарх удасканаліў [[сонечны гадзіннік]] (у тым ліку вынайшаў ягоную плоскую разнавіднасць){{sfn|Веселовский|1961|p=28}}. Таксама навуковец займаўся [[оптыка]]й, мяркуючы, што колер прадметаў узнікае пры падзенні на іх святла, інакш кажучы — у цемры рэчы не маюць колеру{{sfn|Веселовский|1961|p=27}}. Ёсць падставы лічыць, што ён ставіў доследы па вызначэнні раздзяляльнай здольнасці чалавечага [[вока]]{{sfn|Веселовский|1961|p=42}}. == Прызнанне і памяць == [[Файл:Aristarchus and Herodotus craters Apollo 15.jpg|міні|Месяцавы кратар [[Арыстарх (месяцавы кратэр)|Арыстарх]] (у цэнтры)]] Сучаснікі ўсведамлялі выключнае значэнне прац Арыстарха Самаскага: ягонае імя нязменна называлася ў ліку вядучых матэматыкаў [[Элада|Элады]]. Сачыненне «Пра памеры і адлегласці Сонца і Месяца» (напісанае самім Арыстархам або адным з ягоных вучняў) увайшло ў спіс абавязковых для вывучэння твораў для пачаткоўцаў-астраномаў у Старажытнай Грэцыі. Арыстархавыя працы шырока цытаваў [[Архімед]] — паводле ўсеагульнага меркавання, найвялікшы вучоны Элады. Паказальна, што ў трактатах Архімеда, якія дайшлі да нас, імя Арыстарха згадваецца часцей, чым імя любога іншага вучонага{{sfn|Christianidis|2002|p=156}}. У гонар Арыстарха названы [[Арыстарх (месяцавы кратэр)|месяцавы кратар]] і астэроід [[(3999) Арыстарх]]. У сённяшняй [[Грэцыя|Грэцыі]] імя Арыстарха носяць найбуйнейшы ў краіне [[Арыстарх (тэлескоп)|тэлескоп]], а таксама [[Арыстарх Самоскі (аэрапорт)|аднайменны аэрапорт]] на радзіме вучонага — востраве [[Самас]]. == Гл. таксама == * [[Гіпарх]] — грэчаскі матэматык, які вымераў радыусы Сонца і Месяца, а таксама адлегласць да іх ад Зямлі (праца «[[Пра памеры і адлегласці (Гіпарх)|Пра памеры і адлегласці]]»). * [[Пасідоній]] — грэчаскі астраном і матэматык, які вылічыў даўжыню акружнасці Зямлі. * [[Эратасфен]] — грэчаскі матэматык, які вылічыў даўжыню акружнасці Зямлі, а таксама адлегласць ад Зямлі да Сонца. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Ван дер Варден |first=Б. Л. |date=1959 |title=Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции |language=ru |location=Москва |publisher=ГИФМЛ }} * {{cite journal |last=Веселовский |first=И.&nbsp;Н. |date=1961 |title=Аристарх Самосский — Коперник античного мира |journal=Историко-астрономические исследования |volume=VII |language=ru |location=Москва |pages=17—70}} * {{cite book |last1=Еремеева |first1=А.&nbsp;И. |last2=Цицин |first2=Ф.&nbsp;А. |date=1989 |title=История астрономии |language=ru |location=Москва |publisher=Изд-во МГУ }} * {{cite journal |last=Житомирский |first=С.&nbsp;В. |date=1983 |title=Античные представления о размерах мира |journal=Историко-астрономические исследования |volume=XVI |language=ru |location=Москва |pages=291—326 }} * {{cite journal |last=Житомирский |first=С.&nbsp;В. |date=1986 |title=Гелиоцентрическая гипотеза Аристарха Самосского и античная космология |journal=Историко-астрономические исследования |volume=XVIII |language=ru |location=Москва |pages=151—160 }} * {{cite book |last=Житомирский |first=С.&nbsp;В. |date=2001 |title=Античная астрономия и орфизм |language=ru |location=Москва |publisher=Янус-К }} * {{cite book |last=Климишин |first=И.&nbsp;А. |date=1987 |title=Открытие Вселенной |language=ru |location=Москва |publisher=Наука }} * {{cite book |last1=Колчинский |first1=И.Г. |last2=Корсунь |first2=А.А. |last3=Родригес |first3=М.Г |date=1986 |title=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп |language=ru |location=Киев |publisher=Наукова думка }} * {{cite journal |last=Кузьмин |first=А. В. |date=2021 |title=Аристарх и Архимед: «беспредельная» Земля и измеримый Космос |journal=[[Природа (часопіс)|Природа]] |issue=2 |pages=41—50 |url=https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/436147/Aristarkh_i_Arkhimed_bespredelnaya_Zemlya_i_izmerimyy_Kosmos }} * {{cite book |last=Паннекук |first=А. |date=1966 |title=История астрономии |language=ru |location=Москва |publisher=Наука }} * {{cite journal |last=Панченко |first=Д.&nbsp;В. |date=1997 |title=О неудаче Аристарха и успехе Коперника |journal=В сб.: ΜΟΥΣΕΙΟΝ: Проф. [[Зайцев, Александр Иосифович|А. И. Зайцеву]] ко дню 70-летия. |language=ru |location=СПб. |publisher=изд-во СпбГУ |pages=150—154 }} * {{cite journal |last=Протасов |first=B.&nbsp;Ю. |date=2010 |title=Геометрия звёздного неба |journal=[[Квант (часопіс)|Квант]] |url=http://elementy.ru/lib/431102 |issue=2 }} * {{cite book |last=Рожанский |first=И.&nbsp;Д. |date=1988 |title=История естествознания в эпоху эллинизма и Римской империи |language=ru |location=Москва |publisher=Наука }} * {{cite book |last=Щедровицкий |first=Г.&nbsp;П. |author-link=Георгій Пятровіч Шчадравіцкі |date=1997 |chapter=Опыт логического анализа рассуждений («Аристарх Самосский») |title=Философия. Наука. Методология |language=ru |location=Москва |pages=57—202 |isbn=5-88969-002-7 }} * {{cite book |last=Щедровицкий |first=Г.&nbsp;П. |author-link=Георгій Пятровіч Шчадравіцкі |date=2006 |chapter=Опыт анализа отдельного текста, содержащего решение математической задачи |title=О методе исследования мышления |language=ru |location=Москва |pages=286—359 |isbn=5-903065-01-5 }} * {{cite journal |last=Щетников |first=А. И. |date=2010 |title=Измерение астрономических расстояний в Древней Греции |journal=Схолэ |issue=4 |url=https://classics.nsu.ru/schole/4/4-2-astrom.pdf |language=ru |location= |pages=325—340 }} * {{cite journal |last=Africa |first=T.&nbsp;W. |date=1961 |title=Copernicus' Relation to Aristarchus and Pythagoras |url=https://archive.org/details/sim_isis_1961-09_52_169/page/406 |language=en |journal=Isis |volume=52 |pages=406—407 }} * {{cite journal |last=Batten |first=A.&nbsp;H. |date=1981 |title=Aristarchus of Samos |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/JRASC/0075//0000029.000.html |language=en |journal=Royal astron. soc. of Canada. Journal |volume=75 |pages=29—35 }} * {{cite journal |last1=Berggren |first1=J.&nbsp;L. |last2=Sidoli |first2=N. |date=2007 |title=Aristarchus’s On the Sizes and Distances of the Sun and the Moon: Greek and Arabic Texts |url=http://individual.utoronto.ca/acephalous/Berggren_Sidoli_2007.pdf |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=61 |issue=3 |pages=213—254 }} * {{cite journal |last=Bénatoïl |first=Thomas |date=2005 |title=Cléanthe contre Aristarque : Stoïcisme et astronomie à l’époque hellénistique |url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.cairn.info%2Frevue-archives-de-philosophie-2005-2-p-207.htm#federation=archive.wikiwix.com&tab=url |language=fr |journal=Archives de philosophie |publisher=Centre Sèvres |volume=2 |issue=68 |pages=207-222 }} * {{cite journal |last1=Christianidis |first1=J. |date=2002 |title=Having a Knack for the Non-intuitive: Aristarchus’s Heliocentrism through Archimedes’s Geocentrism |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002HisSc..40..147C |journal=History of Science |volume=40 |issue=128 |pages=147—168 }} * {{cite journal |last=Carman |first=C. |date=2017 |title=The first Copernican was Copernicus: the difference between Pre-Copernican and Copernican heliocentrism |url=https://doi.org/10.1007/s00407-017-0198-3 |journal=Archive for History of Exact Sciences }} * {{cite book |last=Dreyer |first=J. L. E. |author-link=Джон Луіс Эміль Дрэер |date=1953 |orig-year=1906 |title= A History of Astronomy from Thales to Kepler |url=https://archive.org/details/historyofplaneta00dreyuoft |location=New York |publisher=Dover Publications }} * {{cite book |last=Duhem |first=Pierre |author-link=П’ер Дзюэм |date=1913 |chapter=Le système héliocentrique d'Aristarque de Samos |chapter-url=https://archive.org/details/lesystmedumond01duhe/page/418/mode/2up |title=Le système du monde. Histoire des doctrines cosmologiques de Platon a Copernic |url= |language=fr |location=Paris |publisher=Librairie scientifique A. Hermann et fils |volume=I |pages=418-423 }} * {{cite journal |last=Duke |first=D. |date=2011 |title=The Very Early History of Trigonometry |url=http://www.dioi.org/dioindex2.htm |journal=DIO: The International Journal of Scientific History |volume=17 |pages=34—42 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326133210/http://www.dioi.org/dioindex2.htm |archive-date=2012-03-26 }} * {{cite journal |last=Gingerich |first=O. |author-link=Оўэн Гінгэрыч |date=1985 |title=Did Copernicus owe a debt to Aristarchus? |url=http://adsabs.harvard.edu/full/1985JHA....16...37G |journal=J. Hist. Astronom |volume=16 |issue=1 |pages=37—42 }} * {{cite journal |last=Gingerich |first=O. |author-link=Оўэн Гінгэрыч |date=1996 |title=The Scale of the Universe: A Curtain-Raiser in Four ACTS and Four Morals |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1996PASP..108.1068G |language=en |journal=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |volume=108 |pages=1068—1072 }} * {{cite book |last=Heath |first=T. L. |author-link=Томас Літл Хіт |date=1913 |title=Aristarchus of Samos, the ancient Copernicus; a history of Greek astronomy to Aristarchus, together with Aristarchus's Treatise on the sizes and distances of the sun and moon : a new Greek text with translation and notes |url=https://archive.org/details/aristarchusofsam00heatuoft |location=Oxford |publisher=Clarendon }} * {{cite book |last=Kragh |first=Helge |authorlink=Хельгэ Краг |date=2007 |title=Conceptions of Cosmos: From Myths to the Accelerating Universe: A History of Cosmology |publisher=[[Oxford University Press]] |page=26 |isbn=978-0-19-920916-3 |url= https://www.google.com/books/edition/Conceptions_of_Cosmos/7tUTDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=isbn:9780199209163&printsec=frontcover}} * {{cite journal |last=Momeni |first=F. |date=2017 |title=Determination of the Sun's and the Moon's sizes and distances: Revisiting Aristarchus' method |url=https://aapt.scitation.org/doi/10.1119/1.4967847 |journal=American Journal of Physics |volume=85 |issue=3 |pages=207—215}} * {{cite journal |last=Pinotsis |first=A.&nbsp;D. |date=2005 |title=Comparison and historical evolution of ancient Greek cosmological ideas and mathematical models |url=http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a745981538~db=all~order=page |journal=Astronomical & Astrophysical Transactions |volume=24 |issue=6 |pages=463—483 }} * {{cite journal |last=Rawlins |first=D. |date=1987 |title=Ancient Heliocentrists, Ptolemy, and the equant |url=http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/55/3/10.1119/1.15224 |journal=American Journal of Physics |volume=55 |pages=235—239 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202175201/http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/55/3/10.1119/1.15224 |archive-date=2016-12-02 }} * {{cite journal |last=Rawlins |first=D. |date=1999 |title=Continued-Fraction Decipherment: Ancestry of Ancient Yearlengths and pre-Hipparchan Precession |url=http://www.dioi.org/vols/w91.pdf |journal=DIO |volume=9.1 |pages= }} * {{cite journal |last=Rawlins |first=D. |date=2002 |title=Aristarchos and the «Babylonian» System B Month |url=http://www.dioi.org/vols/wb1.pdf |journal=DIO |volume=11.1 |pages= }} * {{cite journal |last=Rawlins |first=D. |date=2008 |title=Aristarchos Unbound: Ancient Vision |url=http://www.dioi.org/vols/we0.pdf |journal=DIO |volume=14 |pages=13—32 }} * {{cite journal |last=Rosen |first=E. |date=1978 |title=Aristarchus of Samos and Copernicus |journal=Bulletin of the American Society of Papyrologists |volume=xv |pages=85—93 }} * {{cite journal |last=Rosen |first=E. |date=1975 |title=Kepler and the Lutheran attitude towards Copernicanism in the context of the struggle between science and religion |journal=Vistas in Astronomy |volume=18 |issue=1 |pages=317—338 }} * {{cite book |last1=Russo |first1=Lucio |author-link=Луча Руса |date=1996 |title=La rivoluzione dimenticata |language=it |location=Milano |publisher=Giangiacomo Feltrinelli Editore }} * {{cite journal |last1=Russo |first1=Lucio |author-link1=Луча Руса |first2=Silvio M. |last2=Medaglia |date=1996 |title=Sulla presunta accusa di empietà ad Aristarco di Samo |language=it |journal=Quaderni Urbinati di Cultura Classica |publisher=Fabrizio Serra Editore |series=New Series |volume=53 |issue=2 |pages=113–121 |doi=10.2307/20547344 |jstor=20547344 }} * {{cite book |last1=Russo |first1=Lucio |author-link=Луча Руса |translator-last=Levy |translator-first=Silvio |date=2013 |title=The forgotten revolution: how science was born in 300 BC and why it had to be reborn |url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&pg=PA82 |location=Berlin |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-18904-3 |doi=10.1007/978-3-642-18904-3 |page=82, fn.106 |access-date=4 студзеня 2026}} * {{cite journal |last=Sidoli |first=N. |date=2007 |title=What We Can Learn from a Diagram: The Case of Aristarchus’s ''On The Sizes and Distances of the Sun and Moon'' |url=http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a778906801~db=all~order=page |journal=Annals of Science |volume=64 |issue=4 |pages=525—547 }} * {{cite journal |last=Stahl |first=W. |date=1970 |title=Aristarchus of Samos |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830900151.html |journal=Dictionary of Scientific Biography |volume=1 |pages=246—250 }} * {{cite journal |last=Thurston |first=H. |date=2002 |title=Greek Mathematical Astronomy Reconsidered |url=https://archive.org/details/sim_isis_2002-03_93_1/page/58 |journal=Isis |volume=93 |pages=58—69 }} * {{cite journal |last=van der Waerden |first=B.&nbsp;L. |date=June 1987 |title=The heliocentric system in Greek, Persian and Hindu astronomy |journal=From deferent to equant: A Volume of Studies in the History of Science in the Ancient and Medieval Near East in Honor of E.S. Kennedy (Annals of the New York Academy of Sciences) |volume=500 |pages=525—545 }} * {{cite book |last=von Bergk |first=Wilhelm Theodor |author-link=Вільгельм Тэадор фон Бергк |editor-last=Hinrichs |editor-first=Gustav |date=1883 |chapter=Aristarch von Samos |title=Fünf Abhandlungen zur Geschichte der griechischen Philosophie und Astronomie |url=https://books.google.lu/books?id=VJMCAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false |language=de |location=Leipzig |publisher=Fues’s |pages=139-171 }} * {{cite journal |last1=von Erhardt |first1=R. |last2=von Erhardt-Siebold |first2=E. |date=1942 |title=Archimedes' Sand-Reckoner. Aristarchos and Copernicus |url=https://archive.org/details/sim_isis_1942-03_33_91/page/578 |journal=Isis |volume=33 |pages=578—602 }} * {{cite journal |last=Wall |first=B.&nbsp;E. |date=1975 |title=Anatomy of a precursor: the historiography of Aristarchos of Samos |journal=Studies in Hist. and Philos. Sci |volume=6 |issue=3 |pages=201—228 }} {{refend}} == Спасылкі == * {{cite web |url=http://hos.ou.edu/galleries/01Ancient/Aristarchos/ |title=Выявы прац Арыстарха Самаскага ў высокім разрозненні |work=Анлайн-галерэя калекцыі па гісторыі навукі |publisher=Бібліятэка Універсітэта Аклахомы |format=.jpg і .tiff |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515203135/http://hos.ou.edu/galleries/01Ancient/Aristarchos/ |archive-date=2012-05-15 |access-date=2026-01-04 |url-status=live }} * [http://www.phy6.org/stargaze/Shipprc2.htm Першая ацэнка адлегласці да Месяца] і [http://www.phy6.org/stargaze/Sarist.htm Першая ацэнка адлегласці да Сонца] з адукацыйнага сайта ''[http://www.phy6.org/stargaze/Sintro.htm From Stargazers to Starships]'' («Ад зоркаглядаў да зоркалётаў») {{ref-en}}. * {{cite web |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aristarchus/ |title=Aristarchus of Samos |author=O'Connor, John J.; [[Эдмунд Фрэдэрык Робертсан|Robertson, Edmund F.]] |work=MacTutor History of Mathematics Archive |publisher=[[Сент-Эндрускі ўніверсітэт]] |language=en |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-01-04 |url-status=live }} {{Александрыйская школа}} {{Старажытнагрэчаская астраномія}} {{Матэматыка ў Старажытнай Грэцыі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ВП-парталы|Астраномія|Біяграфіі|Навука|Старажытная Грэцыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 310-я гады да н.э.]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 230-я гады да н.э.]] [[Катэгорыя:Александрыйская школа]] [[Катэгорыя:Астраномы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі III стагоддзя да н.э.]] [[Катэгорыя:Антычныя пісьменнікі, чые працы дайшлі да нашага часу]] kxcz07fomvb41017d8m9n51cdf4lieg Святлана Антонаўна Сяргейка 0 797733 5149726 5076200 2026-06-01T20:24:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149726 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сяргейка}} {{Навуковец}} '''Святлана Антонаўна Сярге́йка''' (нар. {{ДН|19|12|1967}}, в. [[Стукалы]], [[Мастоўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]])&nbsp;— беларускі [[педагог]]. [[Кандыдат педагагічных навук]] (1994), [[дацэнт]] (2000). Рэктар [[Гродзенскі абласны інстытут развіцця адукацыі|Гродзенскага абласнога інстытута развіцця адукацыі]] (з 2014). == Біяграфія == Нарадзілася [[19 снежня]] [[1967]] года ў вёсцы [[Стукалы]] [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]] Гродзенскай вобласці{{sfn|Памяць|2002|с=450}}. У 1984 годзе скончыла з залатым медалём [[Орля (Шчучынскі раён)|Орлеўскую]] сярэднюю школу [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]. Скончыла таксама [[Жалудок|Жалудоцкую]] музычную школу<ref name="mostylib">{{cite web|url=https://mostylib.by/base/?p=1310|title=Сергейко Светлана Антоновна, кандидат педагогических наук, доцент|website=mostylib.by|accessdate=2026-01-04|lang=ru}}</ref>. У 1989 годзе з адзнакай скончыла [[матэматычны факультэт ГрДУ|матэматычны факультэт]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] і была накіравана на працу выкладчыкам на кафедру педагогікі. У 1990 годзе паступіла ў [[аспірантура|аспірантуру]] па спецыяльнасці «Агульная педагогіка. Гісторыя педагогікі і адукацыі»<ref name="mostylib" />. У [[1994]] годзе ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка]] абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Фарміраванне гатоўнасці да паслявузаўскай адукацыі ў выпускнікоў педвузаў і ўніверсітэтаў»<ref name="mostylib" />. З 1994 года працавала старшым выкладчыкам, з 2000 года — дацэнтам у [[ГрДУ імя Янкі Купалы]]. У 1997—2003 і 2009—2012 гадах займала пасаду намесніка дэкана [[Педагагічны факультэт ГрДУ|педагагічнага факультэта]]. У 2012—2014 гадах — начальнік упраўлення выхаваўчай работы з моладдзю ўніверсітэта<ref name="mostylib" />. З кастрычніка [[2014]] года — рэктар [[Гродзенскі абласны інстытут развіцця адукацыі|Гродзенскага абласнога інстытута развіцця адукацыі]]<ref name="mostylib" />. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя навуковыя інтарэсы: паслявузаўская адукацыя маладых настаўнікаў, замежная рэфарматарская педагогіка. Выкладае курсы «Гісторыя педагогікі», «Матэматычныя метады ў педагогіцы», «Агульная педагогіка», «Педагагічная этыка». Аўтар больш за 150 навуковых і вучэбна-метадычных работ<ref name="mostylib" />. == Узнагароды == * медаль [[Цэнтральны камітэт УЛКСМ|ЦК УЛКСМ]] «За працоўную доблесць» * нагрудны знак [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі]] «[[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]» * [[Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] * [[Ганаровая грамата Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта]] * [[Ганаровая грамата Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў]]<ref name="mostylib" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Мастоўскага раёна |месца=Мінск |год=2002 |старонкі=587 |isbn=985-06-0721-8 |ref=Памяць}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сяргейка Святлана Антонаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мастоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты педагагічных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Гродзенскага абласнога інстытута развіцця адукацыі]] [[Катэгорыя:Выдатнікі адукацыі Рэспублікі Беларусь]] 2vve9bqth460icdpcd9uetxhav9hgxb Гомельскі раённы выканаўчы камітэт 0 798735 5149776 5113671 2026-06-02T02:07:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149776 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Гомельскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 246042, [[Гомельская вобласць]], г. [[Гомель]], [[Вуліца Ільіча (Гомель)|вул. Ільіча]], 51а<ref name="main">{{cite web|url=https://gomelisp.gov.by/|title=Гомельский районный исполнительный комитет|publisher=Гомельскі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-16|lang=ru}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Аляксандр Аляксандравіч Новікаў|Аляксандр Новікаў]] |пасада главы1 = [[Старшыня Гомельскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://gomelisp.gov.by/ gomelisp.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Гомельскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Гомельскі раённы Савет дэпутатаў|Гомельскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў [[Гомель|Гомелі]], на [[Вуліца Ільіча (Гомель)|вуліцы Ільіча]], 51а<ref name="main"/>. == Структура == У структуру Гомельскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="main"/>: * Аддзел ідэалагічнай працы і па справах моладзі; * Аддзел культуры; * Аддзел адукацыі; * Аддзел спорту і турызму; * Упраўленне па працы, занятасцi i сацыяльнай абароне; * Упраўленне земляўпарадкавання; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * [[Аддзел унутраных спраў Гомельскага райвыканкама]] (АУС); * Упраўленне сельскай гаспадаркі і харчавання; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва; * Фінансавы аддзел. == Старшыні == * [[Уладзімір Сяргеевіч Маёраў|Маёраў Уладзімір Сяргеевіч]] (1999—2009) * [[Аляксандр Міхайлавіч Сітніца|Сітніца Аляксандр Міхайлавіч]] (2009—2018) * [[Алена Іванаўна Алексіна|Алексіна Алена Іванаўна]] (2018—2020) * [[Сяргей Уладзіміравіч Ермаліцкі|Ермаліцкі Сяргей Уладзіміравіч]] (2020—2023) * [[Дзмітрый Іванавіч Козел|Козел Дзмітрый Іванавіч]] (28 сакавіка 2023 — кастрычнік 2025)<ref name="kozel">{{cite web|url=https://gomelisp.gov.by/v-gomelskom-rajone-novyj-predsedatel-rajispolkoma/|title=В Гомельском районе — новый председатель райисполкома|publisher=Гомельскі раённы выканаўчы камітэт|date=2023-03-28|accessdate=2026-01-16|lang=ru}}</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Новікаў|Новікаў Аляксандр Аляксандравіч]] (з кастрычніка 2025)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://gomelisp.gov.by/novyj-predsedatel-gomelskogo-rajispolkoma-na-dolzhnost-utverzhden-aleksandr-novikov/|title=Новы старшыня Гомельскага райвыканкама: на пасаду зацверджаны Аляксандр Новікаў|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://gomelisp.gov.by|Гомельскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Гомеля]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гомельскі раён]] [[Катэгорыя:Вуліца Ільіча (Гомель)]] rt2iyoppemumi7qbdsjiz6k26he05e3 Іван Каятанавіч Бардзілоўскі 0 799964 5149724 5090883 2026-06-01T20:21:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149724 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бардзілоўскі}} {{Вучоны}} '''Іван Каятанавіч Бардзілоўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі прыродазнавец, педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў в. [[Лучыцы (Петрыкаўскі раён)|Лучыцы]] на Мазыршчыне. У 1883 годзе скончыў [[Кіеўскі ўніверсітэт]], у якім з 1884 года i да канца жыцця працаваў спачатку лабарантам, потым хавальнікам батанічнага кабінета. Актыўна ўдзельнічаў у працы Кіеўскага таварыства даследчыкаў прыроды, правадзейным членам якога быў з 1886 года. Яшчэ студэнтам 3-га курса падрыхтаваў працу «Спосаб развіцця ягадных i мясістых пладоў», якая была станоўча ацэнена прафесарам [[І. В. Баранецкі]]м. Даследаваў развіццё некалькіх відаў раслін. Падрыхтаваў да выдання рукапіс працы вядомага батаніка [[І. Ф. Шмальгаўзен]]а «Флора Паўднёва-Заходняй Расіі» (1886). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == * {{крыніцы/МАБ}} * Беларускія вучоныя, даследчыкі і вынаходнікі ў галіне тэхнічных і натуральных навук (другая палова XVII — першая чвэрць XX ст.) / В. Я. Бездзель, В. М. Хаданёнак. — Віцебск, 2018. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|135454|Бардзілоўскі Іван Каятанавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бардзілоўскі Іван Каятанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Петрыкаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Батанікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Батанікі Украіны]] 02wokity5qcx0tecu6uvtuh6o0qkb2e Герман Анатольевіч Буланцаў 0 802450 5149710 5096898 2026-06-01T19:19:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149710 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Герман Анатольевіч Буланцаў }} '''Герман Анатольевіч Буланцаў<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/photo-174164719_457241874|title=Буланцев Герман Анатольевич}}</ref>''' ({{Lang-ru|Герман Анатольевич Буланцев}}; [[18 верасня]] [[1925]], [[Гомель]] — [[11 снежня]] [[1943]], [[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскі раён]], [[Пскоўская вобласць]]) — савецкі беларускі [[сяржант]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], кавалер ордэна Славы III і II ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 верасня 1925 года ў г. [[Гомель]]. Камсамолец. Вучыўся ў сярэдняй школе № 27 г. [[Гомель|Гомеля]]. Захапляўся маляваннем, удзельнічаў у мастацкай самадзейнасці, творчых конкурсах, выставах, займаўся афармленнем школьнай насценгазеты. Член рэдкалегіі. Выпускнік школы Герман Буланцев разам з аднакласнікамі і класным кіраўніком сышоў у 1941 годзе добраахвотнікам на фронт, адразу пасля выпускнога. З 1942 года Герман Буланцев ваяваў у артылерыйскіх войсках у якасці наводчыка прылады ў званні [[Яфрэйтар|яфрэйтара]].<blockquote>Вызваленне [[Невель (горад)|Невеля]] і [[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскага раёна]] пачалося 6 кастрычніка 1943 года ў перыяд [[Невельская наступальная аперацыя|Невельскай наступальнай аперацыі]], якая стала часткай баявых дзеянняў войскаў [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]] на Віцебскім кірунку. Баі за вызваленне раёна доўжыліся амаль тры месяцы. За [[Невельская наступальная аперацыя|Невельскую наступальную аперацыю]] 12 частках і злучэнням прысвоена найменне Невельскіх.</blockquote>У жнівеньскіх баях 1943 года ён падбіў два танкі «Тыгр» і разбурыў пяць бліндажоў праціўніка. За гераізм, праяўлены ў баях, камандаванне прадставіла Германа Буланцева да ўзнагароджання [[Ордэн Славы|ордэнам Славы]] II ступені. Нататка з газеты:<blockquote>''Годныя ордэна Славы''. Камандзір гарматы гвардыі старшына Звераў і наводчык гвардыі яфрэйтар Буланцаў са сваім разлікам у жнівеньскіх баях падбілі адзін «Тыгр» і разбурылі 5 бліндажоў праціўніка. У апошніх баях знішчыў яшчэ адзін нямецкі танк. За геройскія справы камандаванне прадставіла Буланцава да ўзнагароджання [[Ордэн Славы|ордэнам Славы]] II ступені і Зверава — ордэнам Славы III ступені.</blockquote>У снежні 1943 года ў баях за Пскоўскую зямлю [[сяржант]] Буланцев Герман Анатольевіч загінуў.<blockquote>У [[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскім раёне]] маецца 69 брацкіх пахаванняў. У баях за Навахаванскую воласць загінуў, у тым ліку, Герман Буланцаў. «Буланцаў Герман Анатольевіч, г.р., 1925, сяржант 158-га гвардзейскага стралковага палка 51-й гвардзейскай стралковай дывізіі 6-й арміі, загінуў 21.12.1943, пахаваны каля в. Карнілава [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]]».</blockquote>Пахаваны ў брацкай магіле воінаў на паўночна-ўсходняй ускраіне былой вёскі Карнілава, побач [[Калінчына]], недалёка ад в. [[Новахаванск]] [[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскага раёна]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]<ref>{{Cite web|url=https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-1661/type=map&center=55.981586,29.672379&zoom=13|title=Братская могила воинов в д. Корнилово|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pobeda60.ru/voinskie-zahoronenija/burial/?bid=334|title=Воинское захоронение|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://xn--60-6kc2cnu4ewa.xn--b1apmck.xn--p1ai/site/burial-view?id=334|title=Воинское захоронение, д. Калинчино|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512213318/http://xn--60-6kc2cnu4ewa.xn--b1apmck.xn--p1ai/site/burial-view?id=334|archive-date=12 мая 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie261093913/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DБуланцев%26first_name%3DГерман%26middle_name%3DАнатольевич%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Dc8c40100342f12152b7f01b352d72c4eb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v7%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1&|title=Сведения о захороненных в братской могиле}}</ref>. Устаноўлены абеліск і мемарыяльная дошка з прозвішчамі, сярод якіх і Герман Буланцаў. За мужнасць і гераізм, праяўленыя ў баях, Г. А. Буланцаў узнагароджаны [[Ордэн Славы|ордэнамі Славы]] II і III ступені. == Узнагароды і званні == * [[Ордэн Славы]] III ступені * [[Ордэн Славы]] II ступені == Памяць == * У музеі Баявой Славы сярэдняй школы ў в. [[Новахаванск]] [[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскага раёна]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] маецца экспазіцыя, прысвечаная Герою. * У музеі гісторыі школы ДУА «Сярэдняя школа № 27 г. [[Гомель|Гомеля]]» прадстаўлены малюнкі выпускніка Германа Буланцава і аўтапартрэт. * 8 мая 2024 года ў сярэдняй школе № 27 г. [[Гомель|Гомеля]], якая мае статус Школы міру, адбылося адкрыццё Парты імя Германа Буланцава<ref>{{Cite web|url=https://www.school27-gomel.by/|title=ГУО "Средняя школа № 27 г. Гомеля"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Парта знаходзіцца ў класе, якім вучыўся Герой. == Гл. таксама == * [[Невельская наступальная аперацыя]] == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * Запись в книге «Память. Гомель», кн.2, Мн., 1999 г. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://portal.pskovlib.ru/nevelskiy-rayon/11233-den-osvobozhdeniya-novokhovanska День освобождения Новохованска]. [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] 3uqpynczb1d7nesy6ngn5xxti0aaiy1 Юрась Панкевіч 0 802836 5149721 5107883 2026-06-01T20:20:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149721 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Юрась Панкевіч | дата нараджэння = | месца нараджэння = | Альма-матар = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (БДУІР), 2003 | род дзейнасці = }} '''Юрась Панкевіч''' (нар. {{ДН|20|1|1982}}, {{МН|Мінск}}) — беларускі [[музыкант]], [[Беларуская дуда|дудар]] і майстар дудаў, папулярызатар беларускай дударскай традыцыі, адзін з лідараў гурта [[Pawa]] і кіраўнік гурта [[Testamentum Terrae]]. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (БДУІР) у 2003 годзе. == Творчасць == Юрась Панкевіч з’яўляецца прадстаўніком сучаснай хвалі адраджэння беларускай дуды. Ён не толькі іграе на дудзе, але і самастойна вырабляе інструменты, праводзіць майстар-класы і стварае навучальныя матэрыялы. У інтэрв’ю падкрэсліваў, што ягоная мэта — зрабіць дуду даступнай і жывой часткай сучаснай беларускай культуры. Першым настаўнікам Панкевіча у дударскай справе быў этнограф і музыкант [[Тодар Кашкурэвіч]].<ref>{{cite web|date = 2007-11-10|url = https://nestor.minsk.by/mg/2007/44/mg74401.html|title = Testamentum Terrae Слаўны паніч|publisher = [[Музыкальная газета]]|access-date = 2026-03-05|language = ru }}</ref> У 2013 годзе Панкевіч прэзентаваў праект і дыск ''Дуда беларуская'', прысвечаны традыцыйнай беларускай дудзе.<ref>{{cite web|date = 2013-10-24|url = https://old.tuzinfm.by/article/168/yuras-pankevich-duda-nikoli-nikoga-ne-pakidae.html|title = Юрась Панкевіч: «Дуда ніколі нікога не пакідае абыякавым» |publisher = [[Tuzin.fm]]/[[budzma.org]]|access-date = 2026-03-05|language = be }}</ref> Праект уключае аўдыёзапісы, тлумачэнні і навучальныя матэрыялы. Юрась Панкевіч лічыцца адным з ключавых дзеячаў сучаснай беларускай дударскай сцэны, які злучае традыцыйную культуру з актуальнымі музычнымі формамі. == Гурт Testamentum Terrae == {{Асноўны артыкул|Testamentum Terrae}} Панкевіч з’яўляўся лідарам гурта ''Testamentum Terrae'', які працуе з традыцыйнай, сярэднявечнай і рытуальнай музыкай. У творчасці калектыву выкарыстоўваліся [[Беларуская дуда|дуды]], [[жалейка|жалейкі]], [[бубен|бубны]], перкусія і [[Вакаліст|вакал]]. Гурт вядомы альбомам [[Angleza]], дзе Панкевіч пазначаны як выканаўца на дудзе.<ref>{{cite web|url = https://www.discogs.com/release/2654647-Testamentum-Terrae-Angleza|title = Testamentum Terrae – Angleza|publisher = |access-date = 2025-03-05|language = en }}</ref> == Гурт Pawa == {{Асноўны артыкул|Pawa}} Гурт ''Pawa'' быў створаны ў 2011 годзе ў Мінску як супольны праект удзельнікаў ''Testamentum Terrae'' і электроннага музыкі Niko_S (Мікіты Седзянкова). Музыка гурта спалучае сярэднявечныя і фальклорныя матывы з электронікай, індастрыяльным і эмбіентным гучаннем. Юрась Панкевіч у гурце ''Pawa'' выступае як дудар і вакаліст.<ref>{{cite web|date = 2013-06-18|url = https://www.experty.by/content/pawa-cristatus-dye|title = Pawa "Cristatus"|access-date = 2026-03-05|language = en }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларускія музыканты]] [[Катэгорыя:Дудары]] [[Катэгорыя:Фолк-музыканты]] [[Катэгорыя:Музыканты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:Ураджэнцы Мінска]] 9rqu7krsevr0a2tjy2kezpj6xmgahzl 5149722 5149721 2026-06-01T20:20:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149722 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Панкевіч}} {{Асоба | імя = Юрась Панкевіч | дата нараджэння = | месца нараджэння = | Альма-матар = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (БДУІР), 2003 | род дзейнасці = }} '''Юрась Панкевіч''' (нар. {{ДН|20|1|1982}}, {{МН|Мінск}}) — беларускі [[музыкант]], [[Беларуская дуда|дудар]] і майстар дудаў, папулярызатар беларускай дударскай традыцыі, адзін з лідараў гурта [[Pawa]] і кіраўнік гурта [[Testamentum Terrae]]. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (БДУІР) у 2003 годзе. == Творчасць == Юрась Панкевіч з’яўляецца прадстаўніком сучаснай хвалі адраджэння беларускай дуды. Ён не толькі іграе на дудзе, але і самастойна вырабляе інструменты, праводзіць майстар-класы і стварае навучальныя матэрыялы. У інтэрв’ю падкрэсліваў, што ягоная мэта — зрабіць дуду даступнай і жывой часткай сучаснай беларускай культуры. Першым настаўнікам Панкевіча у дударскай справе быў этнограф і музыкант [[Тодар Кашкурэвіч]].<ref>{{cite web|date = 2007-11-10|url = https://nestor.minsk.by/mg/2007/44/mg74401.html|title = Testamentum Terrae Слаўны паніч|publisher = [[Музыкальная газета]]|access-date = 2026-03-05|language = ru }}</ref> У 2013 годзе Панкевіч прэзентаваў праект і дыск ''Дуда беларуская'', прысвечаны традыцыйнай беларускай дудзе.<ref>{{cite web|date = 2013-10-24|url = https://old.tuzinfm.by/article/168/yuras-pankevich-duda-nikoli-nikoga-ne-pakidae.html|title = Юрась Панкевіч: «Дуда ніколі нікога не пакідае абыякавым» |publisher = [[Tuzin.fm]]/[[budzma.org]]|access-date = 2026-03-05|language = be }}</ref> Праект уключае аўдыёзапісы, тлумачэнні і навучальныя матэрыялы. Юрась Панкевіч лічыцца адным з ключавых дзеячаў сучаснай беларускай дударскай сцэны, які злучае традыцыйную культуру з актуальнымі музычнымі формамі. == Гурт Testamentum Terrae == {{Асноўны артыкул|Testamentum Terrae}} Панкевіч з’яўляўся лідарам гурта ''Testamentum Terrae'', які працуе з традыцыйнай, сярэднявечнай і рытуальнай музыкай. У творчасці калектыву выкарыстоўваліся [[Беларуская дуда|дуды]], [[жалейка|жалейкі]], [[бубен|бубны]], перкусія і [[Вакаліст|вакал]]. Гурт вядомы альбомам [[Angleza]], дзе Панкевіч пазначаны як выканаўца на дудзе.<ref>{{cite web|url = https://www.discogs.com/release/2654647-Testamentum-Terrae-Angleza|title = Testamentum Terrae – Angleza|publisher = |access-date = 2025-03-05|language = en }}</ref> == Гурт Pawa == {{Асноўны артыкул|Pawa}} Гурт ''Pawa'' быў створаны ў 2011 годзе ў Мінску як супольны праект удзельнікаў ''Testamentum Terrae'' і электроннага музыкі Niko_S (Мікіты Седзянкова). Музыка гурта спалучае сярэднявечныя і фальклорныя матывы з электронікай, індастрыяльным і эмбіентным гучаннем. Юрась Панкевіч у гурце ''Pawa'' выступае як дудар і вакаліст.<ref>{{cite web|date = 2013-06-18|url = https://www.experty.by/content/pawa-cristatus-dye|title = Pawa "Cristatus"|access-date = 2026-03-05|language = en }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларускія музыканты]] [[Катэгорыя:Дудары]] [[Катэгорыя:Фолк-музыканты]] [[Катэгорыя:Музыканты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:Ураджэнцы Мінска]] 5u1mf8awok5e4ijpx7jte8znd1g7zjb Свіцязянскі заказнік 0 803277 5149590 5105641 2026-06-01T13:49:45Z JerzyKundrat 174 5149590 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Свіцязянскі | Нацыянальная назва = | Выява = Świtezianka1.jpg | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 00 |long_dir = |long_deg = 25|long_min = 55|long_sec = 00 |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Навагрудскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 1193,79 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = 1970 | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = |На карце 1 = Беларусь Гродзенская вобласць |Шырыня карты 1 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = }} '''Свіцязянскі''' — рэспубліканскі ландшафтны заказнік, створаны ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] Гродзенскай вобласці ў [[1970]] годзе. Мэтай заснавання стала зберажэнне ўнікальнага Свіцязянскага азёрна-ляснога комплексу. Ахоўная тэрыторыя плошчай больш за 1 тыс. га знаходзіцца ў цэнтры [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага ўзвышша]] і ўключае возера [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]] з прылеглымі да яго ляснымі масівамі. Расліннасць падзоны грабава-дубова-цемнахвойных лясоў. Пераважаюць [[яловыя лясы|яловыя]], [[хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[дубовыя лясы|дубовыя]] і [[бярозавыя лясы]], менш пашыраны [[асінавыя лясы|асінавыя]], [[альховы лес|альховыя]], [[грабавыя лясы|грабавыя]]. Растуць [[клён]], [[ясень]] і пароды-экзоты — [[лістоўніца сібірская]], [[дуб чырвоны]], [[таполя лаўралістая]]. У флоры налічваецца каля 500 відаў вышэйшых сасудзістых раслін, з якіх [[палушнік азёрны]], [[тлушчанка звычайная]], [[лабелія Дортмана]], [[купальнік горны]], [[лілея кучаравістая]] занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. У возеры трапляюцца рэдкія рэліктавыя расліны [[гідрыла кальчаковая]], [[наяда гнуткая]], [[тэтрадыніум яванскі]]. Фаўна налічвае больш за 140 відаў наземных пазваночных. Тут жывуць [[лось]], [[дзік]], [[воўк]], ліс, заяц, сустракаюцца рэдкія для Беларусі [[барсук]], [[чорны бусел]], [[малы падворлік]], [[даўгахвостая няясыць]]. Возера насяляюць [[лінь]], [[карась]], [[шчупак]], [[акунь]], сустракаюцца малюск [[планорбіс стэльмахтыкус]] і рэліктавыя віды зоапланктону. Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. На яго тэрыторыі маюцца турыстычныя стаянкі, аграсядзібы, санаторый. Для наведвальнікаў пракладзены экалагічныя сцежкі, распрацаваны турыстычны маршрут. На беразе Свіцязі знаходзяцца старажытныя курганы і помнік прыроды — 300-гадовы «Дуб-трайнік». У вызначаны тэрмін у заказніку дазволена рыбалка, збор ягад і грыбоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|14}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4}} == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/by/documents/148127 Беларусь у асобах і падзеях] [[Катэгорыя:Геаграфія Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Ландшафтныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:1970 год у Беларусі]] cp286bu54lq1vnzjj5fjydelx3k3ezk Гнілая Прыпяць 0 803284 5149772 5105779 2026-06-02T00:05:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149772 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Гнілая Прыпяць |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = 97,5 |Басейн = Стыр/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 4 км на поўнач ад вёскі [[Парэ (Пінскі раён)|Парэ]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 51|s_lat_min = 55|s_lat_sec = 37.8 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 07|s_lon_sec = 28.9 |Вусце = Стыр |Месцазнаходжанне вусця = за 5 км на поўнач ад вёскі [[Ласіцк]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 51|m_lat_min = 58|m_lat_sec = 21.6 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 16|m_lon_sec = 08.3 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Брэсцкая вобласць |Раён = Пінскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гніла́я Пры́пяць''' — [[рака]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Левы [[прыток]] ракі [[Стыр]]. Даўжыня ракі — 11 км<ref>[https://ecoportal.gov.by/upload/iblock/5c7/5c7b5b325e78a39abbfcd20624de896e.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Брэсцкай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у — 97,5 км². Пачынаецца з [[Прастыр (рукаў Стыра)|Прастыра]] за 4 км на поўнач ад вёскі [[Парэ (Пінскі раён)|Парэ]], цячэ па балоце [[Прастыр (балота)|Прастыр]]. Упадае ў Стыр за 5 км на поўнач ад вёскі [[Ласіцк]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Брестская область. Пинский район: карта. Пинск: план|адказны=Ред. В.А. Змачинская|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=5000}} [[Катэгорыя:Басейн Стыра]] [[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]] ilb46jiil33kxmg2sx0a2u5nwsg36cd Шаблон:Радыёстанцыі Беларусі 10 803557 5149829 5133415 2026-06-02T09:46:34Z Андрэй 2403 Б 152769 5149829 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Радыёстанцыі Беларусі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Радыёстанцыі Беларусі]] |выява = |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Агульнанацыянальныя |спіс1 = * [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1-ы Нацыянальны]] * [[Альфа Радыё]] * [[Аўтарадыё]] * [[Беларусь (радыёстанцыя)|Беларусь]] * [[Душэўнае радыё]] * [[Культура (радыёстанцыя, Беларусь)|Культура]] * [[Легенды FM]] * [[Новае радыё]] * [[Пілот FM]] * [[Радыё Свет]] * [[Радыё Рокс]] * [[Радыё UNISTAR]] * [[Радыус-FM]] * [[Рэлакс (радыё)|Рэлакс]] * [[Супер FM]] * [[Хіт-Радыё]] * [[Energy FM]] |загаловак2 =Мясцовыя |спіс2 = * [[Баранавічы FM]] * [[Мінская хваля]] * [[Радыё Брэст]] * [[Радыё Віцебск]] * [[Радыё Гомель Fm]] * [[Радыё Гродна]] * [[Зефір FM]] * [[Лідар FM (радыёстанцыя)|Лідар FM]] * [[Праўда Радыё]] * [[Магілёў (радыё)|Радыё Магілёў]] * [[Радыё-Мінск]] * [[Сталіца (радыё)|Сталіца]] |загаловак3 = Нішавыя |спіс3 = * [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Ватыканскае радыё на Беларускай]] * [[Гумар FM]] * [[Жаночае радыё]] * [[Радыё Марыя|Радыё Марыя]] * [[Радыё Перамога]] * [[Рускае радыё (Беларусь)|Рускае радыё]] * [[MEGA (радыёстанцыя)|MEGA]] |загаловак4= Зніклыя |спіс4 = * [[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]] * [[Бярэзінская хваля]] * [[Веснік Быхаўшчыны]] * [[«Навіны Барысаўшчыны (радыёпраграма)]] * [[Польскае Радыё Баранавічы]] * [[Радыё АНТ]] * [[Радыё Бі-Эй]] * [[Радыё 101,2]] |загаловак5= Заблакаваныя ў РБ |спіс5 = * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] * [[Беларускае Радыё Рацыя|Рацыя]] * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Свабода]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] </noinclude> fcqm2y9rkpejvo33fckabuvmjkst430 5149830 5149829 2026-06-02T09:47:03Z Андрэй 2403 Б 152769 5149830 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Радыёстанцыі Беларусі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Радыёстанцыі Беларусі]] |выява = |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Агульнанацыянальныя |спіс1 = * [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1-ы Нацыянальны]] * [[Альфа Радыё]] * [[Аўтарадыё]] * [[Беларусь (радыёстанцыя)|Беларусь]] * [[Душэўнае радыё]] * [[Культура (радыёстанцыя, Беларусь)|Культура]] * [[Легенды FM]] * [[Новае радыё]] * [[Пілот FM]] * [[Радыё Свет]] * [[Радыё Рокс]] * [[Радыё UNISTAR]] * [[Радыус-FM]] * [[Рэлакс (радыё)|Рэлакс]] * [[Супер FM]] * [[Хіт-Радыё]] * [[Energy FM]] |загаловак2 =Мясцовыя |спіс2 = * [[Баранавічы FM]] * [[Мінская хваля]] * [[Радыё Брэст]] * [[Радыё Віцебск]] * [[Радыё Гомель Fm]] * [[Радыё Гродна]] * [[Зефір FM]] * [[Лідар FM (радыёстанцыя)|Лідар FM]] * [[Праўда Радыё]] * [[Магілёў (радыё)|Радыё Магілёў]] * [[Радыё-Мінск]] * [[Сталіца (радыё)|Сталіца]] |загаловак3 = Нішавыя |спіс3 = * [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Ватыканскае радыё на Беларускай]] * [[Гумар FM]] * [[Жаночае радыё]] * [[Радыё Марыя|Радыё Марыя]] * [[Радыё Перамога]] * [[Рускае радыё (Беларусь)|Рускае радыё]] * [[MEGA (радыёстанцыя)|MEGA]] |загаловак4= Зніклыя |спіс4 = * [[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]] * [[Бярэзінская хваля]] * [[Веснік Быхаўшчыны]] * [[Навіны Барысаўшчыны (радыёпраграма)]] * [[Польскае Радыё Баранавічы]] * [[Радыё АНТ]] * [[Радыё Бі-Эй]] * [[Радыё 101,2]] |загаловак5= Заблакаваныя ў РБ |спіс5 = * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] * [[Беларускае Радыё Рацыя|Рацыя]] * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Свабода]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] </noinclude> dg72jdz9pjbucmnesno4g16n85ojohw Жаночае радыё 0 803563 5149821 5140183 2026-06-02T09:05:44Z Андрэй 2403 Б 152769 5149821 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Жаночае радыё | поўнае_назва = | лагатып = | горад = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = Слышим и слушаем | фармат = анлайн вяшчанне | музфармат = [[Поп-музыка]] | частата = | час_вяшчання = | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = [[3 сакавіка]] [[2026]] г. | заснавальнік = [[Беларускі саюз жанчын|БСЖ]] | уладальнік = | кіраўнікі = | сайт = https://ladyfm.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Жаночае радыё''' — інтэрнэт-радыё, запушчанае ў эфір 3 сакавіка 2026 г. жанчынамі-энтузіясткамі, аб чым паведаміла старшыня [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]] [[Вольга Аляксандраўна Шпілеўская|В.А. Шпілеўская]]<ref>[https://zviazda.by/news/pershae-belarusi-zhanochae-internet-radyye-pachne-vyashchanne-8-sakavika-/ Першае ў Беларусі жаночае інтэрнэт-радыё пачне вяшчанне 8 сакавіка] // [[Звязда (газета)|Звязда]]</ref>. Паўнавартасны запуск адбыўся 8:00 8 сакавіка 2026 г. у якасці прывязкі да [[Міжнародны жаночы дзень|Міжнароднага жаночага дню]] і Года беларускай жанчыны<ref>[https://zhodinonews.by/pervoe-v-belarusi-zhenskoe-internet-radio-nachnet-veschanie-8-marta/ Первое в Беларуси женское интернет-радио начнет вещание 8 марта] // Zhodinonews.by</ref>, а 3-7 сакавіка ў эфір давалі папулярную музыку. Пасля паўнавартаснага запуску эфір па-ранейшаму большую частку эфіру займае [[поп-музыка]], пераважна рускамоўныя хіты. На сваёй [https://www.threads.com/@ladyfm.by старонцы ў Трэдс] станцыя анансуе перадачы ў эфіры. Сярод такіх перадач: "Паэзія ў лічбе", "Двое на ПП", "Без абцасаў", "Плётка дня"<ref>згодна [https://www.threads.com/@ladyfm.by/post/DXerfTKkYTl пасту Трэдс ад 23.04.2026 за 18:34]</ref>. Таксама паміж песнямі гучаць кароткія цытаты для жанчын, у тым ліку рубрыка "З першых вуснаў", дзе гучаць урыўкі з прамоў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Р. Лукашэнкі]] з пазітыўнымі выказваннямі пра жанчын. == Цікавыя факты == * У сумесным з "[[Альфа Радыё]]" ток-шоу "Сапраўднае жыццё", якое было ў эфіры "Жаночага радыё" 8 мая 2026 11:00-11:30, то бок на пярэдадне Дня Перамогі, у форме запісу, вядучыя абмяркоўвалі надыходзячае свята 1 мая. Пры гэтым 9 мая 2026 г. нічога пра Дзень Перамогі на "Жаночым радыё" не нагадвала, акрамя абавязковай на ўсіх тэле- і радыёстанцыях хвіліны маўчання ў 12:00<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/02/blog-post_9.html Радыё як "тэлеэкран" і як памочнік]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://ladyfm.by/ Сайт Жаночага радыё] * [https://www.tiktok.com/@ladyfm.by TikTok] * [https://www.threads.com/@ladyfm.by Treads] * [https://www.instagram.com/ladyfm.by Instagram] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя: З'явіліся ў 2026 годзе]] gwxv5gprvw1s7dh94p6d6p8vvt3atly Святлена Мікалаеўна Немагай 0 803976 5149717 5112244 2026-06-01T20:19:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Святлена Немагай]] у [[Святлена Мікалаеўна Немагай]] 5112244 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Святлена Мікалаеўна Немагай''' (нар. {{ДН|20|2|1974}}, {{МН|Мінск}}) — беларуская музыказнаўца, кампазітар, выкладчыца, перакладчыца, даследчык гісторыі музыкі Беларусі і Літвы. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1974 годзе ў Мінску. У 1998 г. скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную акадэмію музыкі]] па спецыяльнасці «Музыказнаўства» (спецыялізацыя «Музычная беларусістыка»). У 2003 г. там жа скончыла навучанне ў аспірантуры па спецыяльнасці 17.00.02 — музычнае мастацтва. У 1998—1999 гадах стажыравалася ў Акадэміі музыкі ім. [[Ігнацы Ян Падарэўскі|І. Я. Падарэўскага]] ([[Познань]]) па спецыяльнасці «[[арган]]нае выканальніцтва». У 2006 годзе прысуджана вучоная ступень кандыдата мастацтвазнаўства (кандыдацкая дысертацыя «Творчасць М. К. Агінскага ў каардынатах яго часу і культурнага асяроддзя» пад кіраўніцтвам доктара мастацтвазнаўства прафесара [[Вольга Уладзіміраўна Дадзіёмава|В. У. Дадзіёмавай]]). У 2007 г. атрымала другую вышэйшую музычную адукацыю па выканальніцкай спецыяльнасці — арганіст. У 2008 годзе — лаўрэатка прэміі імя В. Ф. Купрэвіча [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] для маладых вучоных. Працавала арганісткай касцёла св. Роха ў Мінску (1995—2008), касцёла св. Яна Хрысціцеля ў парафіі Авінска, Польшча (1998—1999), У 1996—2015 гадах — навуковы супрацоўнік Праблемнай навукова-даследчай лабараторыі пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. У 2008—2011 г. — выкладчык кафедры беларускай музыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. У 2008—2021 г. — памочнік мастацкага кіраўніка ТК «[[Беларуская капэла]]». Была запрошана ў склад Ганаровага камітэту, скліканага Міністэрствам культуры і нацыянальнай спадчыны РП па святкаванні 200-годдзя з дня нараджэння Станіслава Манюшкі (2019). Удзельнічала ў працы Рэдакцыйнага камітэта твораў С. Манюшкі пры Польскім музычным выдавецтве (PWM). З 2022 — загадчыца кафедры, з 2023 — дацэнт кафедры мастацкай творчасці і прадзюсарства [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава|Інстытута сучасных ведаў імя А. М. Шырокава]]. Выкладае музычную псіхалогію і фартэпіяна. Навуковыя інтарэсы: гісторыя музыкі Беларусі, літвінская і беларуская музычная культура ХІХ стагоддзя (асабліва творчасць [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]). Аўтар дзвюх манаграфій і звыш 120 навуковых і навукова-папулярных артыкулаў у айчынных і замежных выданнях. Выступала з дакладамі на міжнародных канферэнцыях і семінарах у Беларусі, Францыі, Польшчы, Літве. Укладальнік і рэдактар шэрагу нотных выданняў (Ю. Дашчынскі «Вострабрамская літанія», С. Манюшка «Нёман, рака мая», «Песні нашага касцёла» і інш.). Выступала з канцэртамі ў Беларусі, Польшчы, Літве, Бельгіі, у т. л. на фестывалях «Магутны Божа» (Магілёў, 2001), «Калядныя вечары на Залатой горцы» (Мінск, 2005, 2006), 1-м міжнародным фестывалі М. К. Агінскага (Плунге-Рэтавас-Платэляй, 2006), «Залатагорская ліра» (Мінск, 2007), 56-м і 57-м Міжнародным фестывалях Манюшкі (Кудова-Здруй, 2018—2019 г.), фестывалі «Манюшка і яго часы» (Люблін, Сталёва Воля, Радам, 2019 г.), на канцэртах у Мінску, Нясвіжы, Магілёве. Піша музыку (пераважна рэлігійнага зместу — месы і папулярныя рэлігійныя песні («Малітва да Багародзіцы», «Да Будслаўскай Божай Маці», «Малітва да св. Роха» і г.д.), выступае як арганізатар-укладальніца і канферансье на тэматычных канцэртах, прысвечаных розным аспектам музычнай культуры ХІХ стагоддзя, у іх сувязі з іншымі галінамі культуры. Перакладае з польскай на беларускую вершы паэтаў ХІХ стагоддзя (асабліва тэксты песень і рамансаў тагачасных кампазітараў, лібрэта опер «Галька», «Латарэя», «Карманьёл, альбо Французы любяць жартаваць» Станіслава Манюшкі). == Асноўныя публікацыі == === Манаграфіі === * Немагай, С. Жыццё і творчасць М. К. Агінскага ў каардынатах яго часу і культурнага асяроддзя / С. Немагай // Мінск: УА «Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі», 2007. — 520 с. * Агінскі, М. К. Лісты аб музыцы. Карэспандэнцыя / М. К. Агінскі // Укладанне, уступны артыкул і каментар С. Немагай. — Мінск: «Каўчэг», 2018. — 365 с. === Артыкулы === * Немагай, С. М. Помнікі айчыннай музычнай культуры ў віленскіх архівах: новыя знаходкі / С. М. Немагай, А. В. Фралоў // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2008. — № 12. — С. 53—62. * Немагай, С. М. Антон Сакульскі — кампазітар і педагог Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя / С. М. Немагай // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2008. — № 13. — С. 10—15. * Немагай, С. М. Вострабрамская літанія Юзафа Дашчынскага — помнік рэлігійнай музыкі Беларусі часоў перадрамантызма / С. М. Немагай // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2010. — № 17. — С. 20—29. * Немагай, С. М. Сольныя рэлігійныя песні і дуэты C. Манюшкі: cпецыфіка фактурнай арганізацыі / С. М. Немагай // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2011. — № 19. — С. 27—37. * Немагай, С. М. Музычная спадчына роду Агінскіх: новыя адкрыцці / С. М. Немагай // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2012. — № 21. — С. 4—14. * Немагай, С. М. «Караманьёл, альбо французы любяць жартаваць» С. Манюшкі: на шляху ад вадэвіля да оперы / С. М. Немагай // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2013. — № 22. — С. 39—52. * Немогай, С. Остробрамская литания Юзефа Дещинского — предромантическая предшественница литаний Станислава Монюшко / С. Немогай // Menotyra. Studies in Art. — 2013. — T. 20. — № 3. — С. 185—206. * Немагай, С. М. Фрашка «Латарэя» Станіслава Манюшкі: нежартоўны крок на шляху да оперы / С. М. Немагай // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2014. — № 24. — С. 16—27. * Немагай, С. М. Першае выданне старадаўняга помніка / С. М. Немагай, В. У. Дадзіёмава // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2014. — № 24. — С. 125—131. * Nemahaj, S. Holy Week Lamentations in Vilnius Cathedral / S. Nemahaj // Lietuvos muzikologia. — 2014. — t. 15. — S. 20—33. * Немагай, С. М. Цыкл Вялікатыднёвыx ламентацый Віленскай катэдры / С. М. Немагай // Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі. — 2015. — № 26. — С. 20—32. * Niemahaj, S. Bióraliści Stanisława Moniuszki: wokół komedio-opery Fryderyka Skarbka oraz partytur warszawskiej i krakowskiej / S. Niemahaj // Teatr muzyczny Stanisława Moniuszki / pod red. Magdaleny Dziadek i Elżbety Nowickiej. — Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2014. — S. 57—73. * Niemahaj, S. Zaginione opery i operetki Stanisława Moniuszki do librett Wincentego Dunina-Marcinkiewicza: kształt, losy, wątpliwości / S. Nemahaj // Operowy kontrapunkt. Libretto w Europie Środkowej i Wschodniej / pod red. Barbary Judkowiak i Katarzyny Lisieckiej. — Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2014. — S. 197—226. * Niemahaj, S. Josephas Wölflis — pirmasis muzikantas Mykolo Kleopo Oginskio tarnyboje / S. Nemahaj // Kunigaikščiai Oginskiai Lietuvos istorijoje. Kultũrinės veiklos pėdsakais — 2 / sudarytoja Ramunė Šmigelskytė-Stukienė. — Vilnius: Leidykla, 2015. — S. 355—374. * Niemahaj, S. Muzikinė Mykolo Kleopo Oginskio kolekcija Maskvos archyve / S. Nemahaj // Kunigaikščiai Oginskiai Lietuvos istorijoje. Kultũrinės veiklos pėdsakais — 2 / sudarytoja Ramunė Šmigelskytė-Stukienė. — Vilnius: Leidykla, 2015. — S. 425—438. * Niemahaj, S. Tłumaczenia librett operowych Moniuszki w świetle powrotu do spuścizny dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego / S. Nemahaj // Libretto i przekład / pod red. Elżbety Nowickiej i Aliny Borkowskiej-Rychlewskiej. — Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2015. — S. 101—118. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://isz.minsk.by/history/kafedry/nemogay-svyatlena-nikolaevna.php Немогай Святлена Николаевна] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Немагай Святлена}} [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] 5sy0845tfrlm60bmvydqgc5tibrebuq Размовы:Святлена Мікалаеўна Немагай 1 803977 5149719 5111752 2026-06-01T20:19:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Размовы:Святлена Немагай]] у [[Размовы:Святлена Мікалаеўна Немагай]] 5111752 wikitext text/x-wiki == {{Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} == <nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus|Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus]]<nowiki>}}</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:11, 13 сакавіка 2026 (+03) 4x8t9z075qdttph9nkr6pahzsyuayap Мінская хваля 0 806118 5149825 5132889 2026-06-02T09:36:20Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Вяшчанне */ 5149825 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Мінская хваля | лагатып = | горад = [[Мінск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = «Там, где ты живёшь!» | фармат = Adult Contemporary | час_вяшчання = кругласутачна (Мінск і яшчэ некалькі гарадоў) | зона_вяшчання = [[Мінск]], [[Мінская вобласць]] | створана = [[4 верасня]] [[2004]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Мінская праўда]] | адрас = 220114, Мінск, [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], д. 169, офіс 12 | кіраўнікі = | сайт = https://mvolna.by/ | on-line_трансляция = }} '''Мінская хваля''' — беларуская радыёстанцыя, якая пачала вяшчанне 4 верасня 2004 г<ref>[https://www.belarusinfo.by/ru/poisk/95450.html Минская волна УП]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]] і [[Беларуская мова|беларуская]]. З восені 2009 г. вядома пад назвай «МХ Радыё». Пазіцыянуе сябе як "адзінае радыё, дзе пяюць у прамым эфіры"<ref>згодна інфармацыі са старонак радыёстанцыі [https://vk.com/tutmvradio УКантакце] і [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw YouTube]</ref>. На сайце станцыі заяўлена: "Мэтавая аўдыторыя «Мінскай хвалі»: жыхары гарадоў-спадарожнікаў і раённых цэнтраў Мінскай вобласці. Узрост 25-44 гады... Наш слухач — сямейная пара з дзіцем дашкольнага ўзросту, якая трывала стаіць на нагах. Каштоўнасці: сям'я, здароўе, родны край. Хобі: спорт, турызм, падарожжы, дача, сумеснае баўленне часу<ref>[https://mvolna.by/about-us Минская волна. О нас]</ref>". == Вяшчанне == Вяшчанне ідзе праз інтэрнэт з дапамогай сайта станцыі (з 2009 г.) і праз мабільнае прыкладанне RadioPlayer Belarus, а таксама ў FM-дыяпазоне: * [[Мінск]], [[Салігорск]], [[Старыя Дарогі]] – 94.7; * [[Барысаў]] – 104.2; * [[Беразіно]] – 102.9; * [[Капыль]] – 104.8; * [[Крупкі]] – 102.6; * [[Маладзечна]] –97.4 * [[Мядзел]]— 102.4<ref>згодна [https://mvolna.by/ сайту радыёстанцыі]</ref>. Перадатчык у Мядзеле вяшчае на раён [[Нарач (курортны пасёлак)|к.п. Нарач]]<ref>[https://mvradio.by/zona-okhvata Зона охвата]</ref> Двойчы на тыдзень па аўторках і пятніцах з 6.15 да 6.30 раніцы на хвалі 105,5 FM у дыяпазоне вяшчання радыё «Мінская хваля» выходзіць праграма «Бярэзінскі час» рэдакцыі газеты «[[Бярэзінская панарама]]» (РТПС Свіслач). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mvolna.by/ Афіцыйны сайт] * [https://mvradio.by/ Стары сайт] * [https://vk.com/tutmvradio Старонка УКантакце] * [https://t.me/s/mvradio Тэлеграм] * [https://www.instagram.com/minskayavolna/ Instagram] * [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw Канал YouTube] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] a8tijfi392of61h98iq6bdpgop49hgy Андрэй Хапаль 0 806653 5149593 5129770 2026-06-01T13:54:29Z JerzyKundrat 174 5149593 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Андрэй Хапаль''' (нар. {{ДН|5|4|1992}}, [[Маларыта]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Выступаў за моладзевую зборную Беларусі (U-21). == Біяграфія == Выступаў за «Дынама» (Мінск), «Кронан» (Гродна), «Вільяндзі» (Эстонія), «Ціквеш» (Паўночная Македонія). Пасля завяршэння гульнявой кар’еры пераехаў у Польшчу, дзе засяродзіўся на трэнерскай працы. У жніўні 2022 года быў прызначаны галоўным трэнерам польскага гандбольнага клуба «Грунвальд» Познань. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2011-12/player/541997/AndreiKhapal Andrei Khapal] * [https://sportnaviny.com/andrej-xapal-vozglavil-gandbolnyj-klub-iz-vtoroj-ligi-polshi/ Андрей Хапаль возглавил гандбольный клуб из Второй лиги Польши] * [https://handballfast.com/news/34910-balkany-belorusskii-pravyi-krainii-andrei-xapal-pokinul-severomakedonskii-tikves Балканы. Белорусский правый крайний Андрей Хапаль покинул северомакедонский «Тиквеш»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хапаль Андрэй}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Грунвальд Познань]] dhiqzk6ol2a05wsrp55pauf3sp7fm0n Гета ў Смальянах 0 806838 5149759 5131649 2026-06-01T21:19:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149759 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Smolyany 1a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу смальянскіх яўрэяў.]] '''Гета ў Смальянах''' (9 сакавіка 1942 — 5 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Смальяны]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1926 годзе ў мястэчку пражывала 950 яўрэяў, якія складалі 52,8% ад агульнай колькасці жыхароў пасёлка. Перадваенная колькасць яўрэяў не ўстаноўлена<ref>''Г. Винница'', Осиповичи // Холокост на территории СССР: энциклопедия / гл. ред. ''И. А. Альтман''. — М., 2009. — С. 700—701.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Пасля акупацыі Смальянаў нямецкімі войскамі яўрэяў абавязалі насіць чорную павязку з шасціканцовай жоўтай нашыўкай. Мужчын з 16 гадоў выкарыстоўвалі на прымусовых працах. Старых да працы не прымушалі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1>''Г. Р. Винница.'' Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. 9 сакавіка 1942 года акупанты сагналі габрэяў у гета, якое знаходзілася на вуліцы Шклоўскай прыкладна ў 30 дамах. Даведаўшыся пра перасяленне ў гета, невялікая частка яўрэяў здолела пакінуць Смальяны<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3>''Е. Щекина.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html Гибель евреев местечка Смольяны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325201211/http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html |date=25 сакавіка 2016 }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Смальянскае гета было абгароджана калючым дротам, але не ахоўвалася, уяўляючы сабой так званы «адкрыты тып» гета. Колькасць вязняў складала 700—840 чалавек. Тут, акрамя жыхароў Смальянаў, знаходзіліся таксама яўрэі, якія ўцяклі з [[Мінск]]а, [[Барысаў (горад)|Барысава]], [[Орша|Оршы]] і [[Дуброўна]]. Вязні маглі выходзіць з гета, абменьваючы вопратку на ежу. З-за вялікай цеснаты, голаду і холаду людзі паміралі, смяротнасць прыняла масавы характар<ref name=autogenerated4>''Г. Винница'', Слово памяти, Орша, Оршанская типография, 1997, с. 51</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Яўрэяў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых работах{{sfn|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|с=307}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Магчымасць сысці і такім чынам выратавацца існавала, аднак асноўная маса людзей заставалася на месцы. Бегчы было няма куды. Марозная і снежная зіма стрымлівала ініцыятыву, а ў большай ступені — адсутнасць партызанскіх атрадаў, якія з’явіліся толькі да лета 1942 года. Таксама юнакі і дзяўчаты з любові да сваіх пажылых бацькоў адмаўляліся сыходзіць, аддаючы перавагу заставацца з імі і падтрымліваць іх да самага канца. Толькі не звязаныя вузамі сям’і мужчыны і юнакі пакідалі гета, ратуючы сваё жыццё<ref name=autogenerated4 />. Мясцоваму насельніцтву пад страхам смерці забаранялася не тое што хаваць, а нават дапамагаць яўрэям<ref name=autogenerated4 />. Напярэдадні запланаванага знішчэння гета, 4 красавіка 1942 года, немцы ўзарвалі мерзлую зямлю, падрыхтоўваючы месца для расстрэлу. Раніцай 5 красавіка ў гета заехалі легкавая і грузавая машыны з 15 нямецкімі салдатамі, 4 афіцэрамі, а таксама [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі паліцаямі]]. Габрэяў выгналі на вуліцу. Людзей расстралялі за два кіламетры ад паселішча, па дарозе на Рэпухава, у лесе, які насіў назву ўрочышча Губіна або «Губінская дача». Усіх распраналі да ніжняй бялізны, а затым расстрэльвалі партыямі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго былі забітыя ад 560 да 840 габрэяў<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ), — фонд 7021, опись 84, дело 10, листы 23, 321.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |title=Местечко Смольяны. Холокост. История общины |access-date=2016-05-03 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530125524/http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=155}} — пераважна старыя, жанчыны і дзяці. Выратаваўся толькі Каган Навум, які ўступіў затым у партызанскі атрад. Гібель яўрэяў у Смальянах заахвоціла да супраціву вязняў гета ў мястэчку [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]]. Даведаўшыся пра расстрэл у той жа дзень, яўрэі ноччу здзейснілі ўцёкі, дзякуючы чаму частка вязняў выратавалася<ref name=autogenerated4 />. == Памяць== Пахаванне знаходзіцца за два кіламетры на ўсход ад Смальянаў, злева ад вёскі [[Роскі Сялец]]. У 1948 годзе брацкая магіла была абгароджана драўляным плотам, цяпер яно абнесена металічнай агароджай, а магільны пагорак абкладзены камянямі<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 /><ref>Збор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Miнск, 1985. — С. 114.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. У 2008 годзе на месцы расстрэлу быў усталяваны новы помнік ахвярам генацыду габрэяў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 1-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 1999. — ISBN 985-11-0156-7.}} * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''2'''-я.|2000|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 2-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 2000. — ISBN 985-11-0170-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Смальяны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Аршанскага раёна]] mzmvklk2v74rg8sk1jf2nwqsyvfxxfp Гета ў Расне 0 806879 5149757 5135710 2026-06-01T21:12:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149757 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Ryasno (Drybin District) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым яўрэям Расны.]] '''Гета ў Расне''' (лета 1941 — 3 сакавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Расна (Дрыбінскі раён)|Расна]] [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Перад вайной яўрэі складалі значную частку насельніцтва Расны. Пасёлак быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 12 ліпеня 1941 года, акупацыя доўжылася да 1 кастрычніка 1943 года. Эвакуявацца да прыходу нацыстаў паспелі нямногія{{sfn|«Памяць. Дрыбiнскi раён»|2004|с=233}}<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3>''Комаровская О. К.'' [https://baa.by/upload/science/conferencii/sbornik-belarus-v-sovremennom-mire.pdf Местечко Рясно в годы Великой Отечественной войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210930123334/https://baa.by/upload/science/conferencii/sbornik-belarus-v-sovremennom-mire.pdf |date=30 верасня 2021 }}, стр. 44-46</ref>. Неўзабаве пасля акупацыі немцы прымусілі яўрэяў нашыць на верхнюю вопратку жоўтыя латы і, рэалізуючы нацысцкую [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў мястэчку гета. У гета перасялілі і яўрэяў з блізкіх вёсак, у тым ліку, і з суседняга паселішча [[Пяскі (Дрыбінскі раён)|Пяскі]], дзе была яўрэйская камуна «Камуністычны шлях». Разам з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцэйскімі]] немцы прыходзілі ў яўрэйскія дамы і бралі ўсё, што ім спадабалася. Спачатку габрэяў пакінулі жыць у сваіх дамах і дазвалялі свабодна перамяшчацца па пасёлку. Прыкладна ў снежні 1941 года іх сагналі на тры вуліцы, засяліўшы ў кожны домік па некалькі сем’яў, абгарадзілі гэтае месца калючым дротам і забаранілі выходзіць за яго межы{{sfn|«Памяць. Дрыбiнскi раён»|2004|с=205}}<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2>''Крейндель В. Е.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/riasno/kreindl.html Фамилия Крейндель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021045503/http://shtetle.com/shtetls_mog/riasno/kreindl.html |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref>. Маладых яўрэяў пад канвоем штодня выкарыстоўвалі на прымусовых работах — увосень гэта былі палявыя работы, а зімой была нарыхтоўка дроў, уборка туалетаў у немцаў і мыццё. Калі першы час габрэі яшчэ даядалі нейкія харчы (бульбу і муку), то хутка ў гета пачаўся голад<ref name=autogenerated2 />. 3 сакавіка 1942 года гета ачапілі і ўсіх яўрэяў сагналі ў пякарню. Затым усіх габрэяў вывелі на плошчу і акружылі паліцаямі, быў моцны мароз. Там жа па загадзе сабралася шмат мясцовых людзей з падводамі, і ніхто не ведаў, навошта іх выклікалі. Над натоўпам стаяў страшны крык. Жыхарам-неяўрэям выходзіць на вуліцу забаранілі<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=884}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. Недалёка ад Расны, у Лісіным лозе (гэта месца яшчэ называлі «Крумолы»), у яры быў выкапаны расстрэльны роў даўжынёй 25, шырынёй 6,5 і глыбінёй 4 метры. Да яго групамі прыганялі габрэяў, і першымі расстралялі маладых мужчын. У жанчын забіралі дзяцей і жывымі кідалі ў роў, пасля чаго засыпалі зямлёй расстраляных разам з жывымі. Перад расстрэлам распраналі да ніжняй бялізны ці прымушалі распрануцца цалкам, затым загадвалі спусціцца ў роў і легчы на целы ўжо забітых{{sfn|«Памяць. Дрыбiнскi раён»|2004|с=203, 205}}<ref name=autogenerated1>''Литин А., Шендерович И.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/riasno/riasno.html Рясно, история местечка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124022145/http://shtetle.com/shtetls_mog/riasno/riasno.html |date=24 лістапада 2021 }}</ref><ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 3500, опись 4, дело 125, лист 15</ref>. Усяго ў Расне за час акупацыі былі забітыя каля 600 (толькі 3 сакавіка 1942 года — 490{{sfn|«Памяць. Дрыбiнскi раён»|2004|с=205}}) яўрэяў, выратавацца ўдалося адзінкам{{sfn|«Памяць. Дрыбiнскi раён»|2004|с=203, 205, 499}}<ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 861, опись 1, дело 9, листы 152—153</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=64}}<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=884}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. == Памяць == Помнік забітым усталявалі ў 1950-х гадах самі выжылыя габрэі і іх родныя на ўласныя грошы<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=884}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дрыбiнскi раён»|2004|Г. П. Пашкоў, А. Т. Лагун, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); В. У. Нямыкiн (уклад.). «Памяць. Дрыбiнскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Беларуская энцыклапедыя», 2004. — 648 с. — ISBN 985-11-0298-9. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Расна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дрыбінскага раёна]] nm78ft7909ux86usx53cc810nju5bxb Аперацыя «Агністы саміт» 0 807194 5149612 5134754 2026-06-01T14:57:31Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5149612 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, удар стаў адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Ізраіля прынёс свае прабачэнні краіне за парушэнне суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на яго тэрыторыі. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хаі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. == Наступствы == Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, які пагражае бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэньне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] 27d87qum0thpnmsg26r6kwd5prddupg 5149614 5149612 2026-06-01T14:59:31Z DBatura 73587 /* Рэакцыя */ 5149614 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасня 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} {{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[9 верасня]] [[2025]] года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» [[Ізраіль]] нанёс удар па [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, удар стаў адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Ізраіля прынёс свае прабачэнні краіне за парушэнне суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на яго тэрыторыі. ==Ход падзей== Катар традыцыйна выступаў пасярэднікам на перамовах аб спыненні агню паміж Ізраілем і [[ХАМАС]]. У Досе размяшчалася Палітбюро ХАМАС з некалькімі высокапастаўленымі лідарамі руху. Катар таксама адыгрываў ключавую ролю ў дастаўцы гуманітарнай дапамогі жыхарам [[Сектар Газа|сектара Газа]]<ref>{{cite web|title=Израиль заявил об авиаударах по штаб-квартире ХАМАС в Дохе, Катар осудил нападение|website=russian.news.cn|date=2025-09-10|url=https://russian.news.cn/20250910/7ac92a098cb94d188fe6c756451ec335/c.html|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. Днём 9 верасня былі апублікаваныя відэа з Дохі з узнімальным слупом дыму пасля ракетнага ўдару. Практычна адразу пасля гэтага ў сваім [[Telegram]]-канале [[ЦАХАЛ]] паведамілі пра кропкавы авіяўдар па кіраўніцтве ХАМАС, адзначыўшы выкарыстанне цяжкіх бомбаў са знішчальнікаў і меры па мінімізацыі рызыкі для мірнага насельніцтва за кошт прымянення высокадакладных боепрыпасаў і дадатковай разведкі<ref name="ved"/>. Затым Прэм’ер-міністр Ізраіля [[Біньямін Нетаньяху]] і міністр абароны [[Ісраэль Кац (палітык, 1955)|Ісраэль Кац]] апублікавалі заяву, у якой гаварылася, што ўдар з’яўляецца адказам на ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года і на тэракт у [[Іерусалім]]е 8 верасня 2025 года<ref name="bbc">{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3Af7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef#post |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250909160245/https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset:f7584bd6-332f-4150-a32c-d3de9e781eef%23post |archive-date=2025-09-09 |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref><ref name="tass">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/25007339|title=Власти Израиля назвали оправданным свое решение устранить руководство ХАМАС|lang=ru|website=TACC|access-date=2025-09-09}}</ref>. Паведамляецца, што было задзейнічана 15 знішчальнікаў, якія скінулі на адну цэль 10 боепрыпасаў за некалькі секунд. У ходзе выканання задачы самалёты дазапраўляліся ў паветры<ref name="tass"/>. Як паведамілі афіцыйныя асобы [[ЗША]], амерыканскія вайскоўцы самастойна выявілі ізраільскія самалёты, якія накіроўваліся да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], аднак тлумачэнні ад Ізраіля паступілі толькі пасля пачатку ракетнага ўдару<ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel's attack in Qatar infuriated Trump advisers, officials say|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-attack-qatar-hamas-trump-reaction|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Ravid|first=Barak|title=Israel conducts airstrike in Qatar to assassinate Hamas officials|website=Axios|date=2025-09-09|url=https://www.axios.com/2025/09/09/israel-assassination-attempt-hamas-doha|access-date=2025-09-10}}</ref>. Авіяўдар быў нанесены падчас сустрэчы, на якой абмяркоўвалася апошняя прапанова прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] аб спыненні агню ў сектары Газа<ref name="ved" />. Як паведамляў 12-ы канал Ізраіля, галоўнай мэтай быў лідар групоўкі [[Халіль аль-Хая]]<ref>{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046370|title=СМИ сообщают о гибели в Дохе одного из лидеров ХАМАС|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. «[[Аль-Джазіра]]» са спасылкай на крыніцу ў ХАМАС паведаміла, што ў выніку выбухаў у Досе ніхто з лідараў руху не загінуў, аднак ахвярамі сталі пяць яго радавых членаў, уключаючы сына Халіля аль-Хаі і яго памочніка. Акрамя таго, катарскае Міністэрства ўнутраных спраў пацвердзіла гібель аднаго катарскага афіцэра бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046379|title=ХАМАС отрицает гибель кого-либо из руководства группировки в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="автоссылка1" />. == Наступствы == Катар рашуча асудзіў ізраільскі ўдар па жылых будынках, назваўшы яго злачынным нападам і грубым парушэннем міжнароднага права, які пагражае бяспецы жыхароў краіны. Улады заявілі аб пачатку расследавання на вышэйшым узроўні і падкрэслілі, што не маюць намеру трываць падобнае ўмяшанне ў рэгіянальную бяспеку<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1046372|title=Катар подтвердил израильские удары по руководству ХАМАС в Дохе|website=Интерфакс|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>. Прэм’ер-міністр Катара, шэйх [[Махамед бін Абдулрахман бін Джасім Аль Тані]], заявіў, што Катар пакідае за сабой права адказаць на ізраільскія ўдары, падкрэсліўшы, што краіна не пацерпіць парушэнняў свайго суверэнітэту і прыме комплексныя меры для прадухілення будучых нападаў. Паводле яго слоў, створана каманда на чале з дыпламатам Махамедам бін Абдулазізам аль-Хулаіфі для прававых крокаў. Катар ужо кансультуецца з дружалюбнымі дзяржавамі і рыхтуе меры ў адказ. Аль Тані абвінаваціў Біньяміна Нетаньяху ў парушэнні міжнароднага права, імкненні да дэстабілізацыі рэгіёну і падрыве мірных перамоваў, назваўшы ўдары па Досе дзяржаўным тэрарызмам і адзначыўшы, што рэгіён дасягнуў пераломнага моманту, які патрабуе сумеснага процідзеяння такім дзеянням<ref name="rbc">{{cite web|title=Катар заявил о подготовке ответа на удары Израиля по Дохе|website=РБК|date=2022-12-31|url=https://www.rbc.ru/politics/09/09/2025/68c087e69a7947f85b24c997|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. Былы спецпрадстаўнік ЗША па Іране Роберт Мэлі заявіў, што ўдар Ізраіля па кіраўніцтву ХАМАС у Досе дэманструе нежаданне Тэль-Авіва ісці да завяршэння вайны ў Газе шляхам перамоваў і падрывае давер да любых пасрэдніцкіх намаганням<ref>{{cite web|last1=Westfall|first1=Sammy|last2=Raji|first2=Tobi|last3=Brown|first3=Cate|last4=Hill|first4=Evan|last5=Chamaa|first5=Mohamad El|last6=Berger|first6=Miriam|last7=Robertson|first7=Noah|last8=Wang|first8=Amy B|last9=Parker|first9=Claire|last10=Balousha|first10=Hazem|last11=Rubin|first11=Shira|last12=Soroka|first12=Lior|last13=Copp|first13=Tara|last14=Mekhennet|first14=Souad|last15=Mahfouz|first15=Heba Farouk|last16=Haidamous|first16=Suzan|last17=Hudson|first17=John|last18=Lamothe|first18=Dan|last19=Cheeseman|first19=Abbie|last20=Taylor|first20=Adam|last21=Shamalakh|first21=Siham|last22=George|first22=Susannah|last23=Ramos|first23=Adrián Blanco|last24=Cunningham|first24=Erin|title=Israeli strike targeting Hamas in Qatar ‘does not advance Israel or America’s goals,’ Trump says|website=The Washington Post|date=2025-09-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/09/09/qatar-doha-explosion-israel-hamas/|access-date=2025-09-10}}</ref>. 29 верасня Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з Мухамедам бін Абдулрахманам Аль Тані, якая адбылася з [[Белы дом|Белага дома]] ў прысутнасці Трампа, прынёс афіцыйныя прабачэнні за парушэнне катарскага суверэнітэту і дапусціў выплату кампенсацыі сям’і загінулага супрацоўніка службы бяспекі. Ён таксама паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на катарскай тэрыторыі, што было замацавана ў плане Трампа па Газе. Гэты крок стаў важным элементам у аднаўленні ролі Катара як пасярэдніка ў перамовах аб заканчэнні вайны і вызваленні закладнікаў<ref>{{cite web|title=Israel's Netanyahu apologizes to Qatar for attack on Doha, source says|website=Reuters|date=2025-09-29|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israels-netanyahu-apologizes-qatar-attack-doha-source-says-2025-09-29/|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Live: Trump says Gaza peace deal 'beyond very close', thanks Netanyahu for 'agreeing' to plan|website=France 24|date=2025-09-29|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20250929-live-trump-promises-something-special-ahead-of-gaza-war-talks-with-netanyahu|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Stokols|first=Eli|title=Trump prompts Netanyahu to apologize to Qatar for bombing its capital|website=POLITICO|date=2025-09-29|url=https://www.politico.com/news/2025/09/29/trump-prompts-netanyahu-to-apologize-to-qatar-for-bombing-its-capital-00584738|access-date=2025-09-29}}</ref><ref>{{cite web|last=Pearson|first=Matt|title=What is Donald Trump's 21-point plan to end Gaza war? – DW – 09/29/2025|website=dw.com|date=2025-09-29|url=https://www.dw.com/en/what-is-donald-trumps-21-point-plan-to-end-gaza-war/a-74173680|access-date=2025-09-29}}</ref>. == Загінулыя == У выніку атакі загінулі шэсць чалавек, з іх пяцёра былі звязаныя з ХАМАС, а адзін з’яўляўся супрацоўнікам службы бяспекі Катара<ref name="ToI">{{cite web|title=Mossad said to have refused to carry out ground op to kill Hamas leaders in Qatar|website=Times of Israel|url=https://www.timesofisrael.com/mossad-said-to-have-refused-to-carry-out-ground-op-to-kill-hamas-leaders-in-qatar/|lang=en|access-date=2025-09-13}}</ref><ref name="VI">{{cite web|title=ХАМАС: попытка израильского покушения на переговорную команду провалилась|website=Вести Израиль|url=https://www.vesty.co.il/main/article/81o3f6qfz|lang=ru|access-date=2025-09-13}}</ref>: * Джыхад Лабад, кіраўнік апарата Халіля аль-Хаі, кіраўніка ХАМАСа ў сектары Газа; * Хамам Халіль Аль-Хія, сын Халіль Аль-Хаі; * Абдала Абд аль-Вахід, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Муамен Хасуна, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Ахмад Абд аль-Малека, тэхнічны супрацоўнік дэлегацыі (саветнік або целаахоўнік); * Бадр Саад Махамед аль-Хумаідзі Ад-Дасары, малодшы капрал службы бяспекі Катара. Пахаванне загінулых адбылося ў Катары 11 верасня<ref name="ToI" />. == Рэакцыя == Удары, спаслаўшыся на парушэнне прынцыпаў міжнароднага права, [[Статут ААН|Статута ААН]] і суверэнітэта Катара, асудзілі [[Кыргызстан]],<ref>{{Cite web|url=https://24.kg/vlast/342869_sadyir_japarov_osujdaet_raketnyiy_udar_izrailya_pokataru/|title=Садыр Жапаров осуждает ракетный удар Израиля по Катару|lang=ru-RU|first=Тилебалды|last=Тукуева|website=24.kg|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Казахстан]],<ref>{{cite web|last=|first=|title=Удар Израиля по Дохе: что произошло|website=Sputnik Казахстан|date=2025-09-09|url=https://ru.sputnik.kz/20250909/udar-izrailya-po-dokhe-chto-proizoshlo--56936753.html|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{cite web|title=Израиль нанёс удары по Дохе. Токаев сделал заявление|website=informburo.kz|date=2025-09-09|url=https://informburo.kz/novosti/izrail-nanes-udary-po-doxe-tokaev-sdelal-zaiavlenie|lang=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Узбекістан]]<ref>{{Cite web|url=https://www.uzdaily.uz/ru/uzbekistan-osudil-udary-izrailia-po-zhilomu-raionu-v-dokhe/|title=Узбекистан осудил удары Израиля по жилому району в Дохе|lang=ru|last=UzDaily|website=UzDaily.uz|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Турцыя]]<ref>{{cite web|author=The Associated Press|title=The Latest: Israel says it targeted Hamas leadership in Qatar strike|website=AP News|date=2025-09-09|url=https://apnews.com/article/qatar-israel-hamas-trump-a324783faf8e7cca8f3bd975ba6fad0a|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[ААЭ]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Іарданія]]<ref name="arn">{{cite web|title=Crown prince leads Saudi, Arab condemnation of Israel’s ‘criminal’ Doha attack|website=Arab News|date=2025-09-09|url=https://www.arabnews.com/node/2614682/saudi-arabia|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="kom">{{cite web|last=Токарева|first=Анна|title=Израиль нанес удар по лидерам «Хамаса» в Катаре: события и реакция. Онлайн|website=Коммерсантъ|date=2025-09-09|url=https://www.kommersant.ru/doc/8024410|language=ru|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="arn"/><ref name="kom"/>, [[Францыя]]<ref>{{cite web|last=Presse|first=AFP - Agence France|title=Macron Says Israeli Qatar Strikes 'Unacceptable Regardless Of Motive'|website=barrons|date=2025-09-09|url=https://www.barrons.com/news/macron-says-israeli-qatar-strikes-unacceptable-regardless-of-motive-ddc2d216|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Германія]]<ref>{{cite web|title=Israel’s strike in Doha 'unacceptable,' German government says|website=Reuters|date=2025-09-09|url=https://www.reuters.com/world/europe/israels-strike-doha-unacceptable-german-government-says-2025-09-09/|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|last=Courea|first=Eleni|title=Starmer condemns Israel’s airstrike on Qatar as No 10 denies prior knowledge of attack|website=the Guardian|date=2025-09-09|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/09/starmer-condemns-israel-airstrike-on-qatar-as-no-10-denies-prior-knowledge-of-attack|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Іспанія]]<ref name="tof">{{cite web|last=Freiberg|first=Nava|title=UK, France and Spain condemn Israeli strike in Qatar|website=The Times of Israel|date=2025-09-09|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uk-france-and-spain-condemn-israeli-strike-in-qatar/|access-date=2025-09-09}}</ref>, [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2025-09-10}}</ref>, [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Israel carries out strike on senior Hamas leaders in Qatari capital |url=https://www.bbc.com/news/live/c78m71vl91vt?post=asset%3A329e7301-0fb3-47af-a9d4-fc6f1d89c895#post |access-date=2025-09-09 |website=BBC News |lang=en-GB}}</ref>. Прэс-сакратар [[Белы дом|Белага дома]] [[Каралін Левіт]] заявіла, што прэзідэнт [[Дональд Трамп]] разглядае Катар як вернага саюзніка і сябра [[ЗША|Злучаных Штатаў]] і вельмі перажывае з-за атакі, а таксама дадала, што Трамп перагаварыў з эмірам Катара [[Тамім ібн Хамад Аль Тані|Тамімам ібн Хамадам аль-Тані]], запэўніўшы, што падобнае больш не паўторыцца<ref name="автоссылка1" />. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 верасня]] fvovgubw8ru6b5w58wwagnlezcmno38 Гета ў Журавічах 0 807300 5149745 5135720 2026-06-01T20:45:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149745 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Zhuravichi (Belarus) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Журавічах''' (жнівень—лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Станам на 1939 год у Журавічах з 2397 жыхароў яўрэяў было 646<ref name=autogenerated1>''Папков А.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html Еврейское местечко без евреев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212120011/http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html |date=12 лютага 2022 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. 14 жніўня 1941 года вёску захапілі немцы. Акупацыя працягвалася два гады і тры месяцы — да 25 (27<ref name=autogenerated4 />) лістапада 1943 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4>''Гетов В. В.'' [https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4101/ Журавичи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241209052909/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4101/ |date=9 снежня 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у Журавічах неўзабаве ўзнікла гета, якое ўтварылі на тэрыторыі хутара Прагрэс<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref>{{Cite web |url=https://proliv.livejournal.com/255236.html |title=Как это было (продолжение) |access-date=2023-10-09 |archive-date=2022-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305093102/https://proliv.livejournal.com/255236.html |url-status=live }}</ref><ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 85, дело 39, листы 10 об., 11;</ref><ref>{{РЕЭ|ПРОГРЕСС}}</ref><ref name=autogenerated2>{{РЕЭ|ЖУРАВИЧИ}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}<ref name=autogenerated4 />. У лістападзе 1941 года (24 снежня 1941 года, 1 студзеня 1942 года{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) была праведзена апошняя акцыя па забойству яўрэяў. У той дзень немцамі забіты 131 (120{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=163}}, 171<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) прадстаўнік нацыянальнасці. Немцы сагналі іх у калгасны хлеў, і адтуль адводзілі на расстрэл у лес ва ўрочышчы Старына каля вёскі [[Хатаўня]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3>[https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ Zhuravichi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515175443/https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ |date=15 мая 2021 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316—317}}. Падчас расстрэлу мясцовая жыхарка Варка Віннікава схавала двух дзяцей, у якіх бацька Хаім быў габрэем, а маці Лена — рускай. Хаіма расстралялі, а дзеці засталіся жывыя<ref name=autogenerated1 />. Пасля вайны падчас будаўніцтва лазні былі знойдзены косці яўрэяў, забітых на гэтым месцы. Мясцовы габрэй Гірша падзахаваў гэтыя косткі на месцы расстрэлу<ref name=autogenerated1 />. Усяго на хутары Прагрэс загінулі 243 прадстаўнікі нацыянальнасці{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref name=autogenerated4 />. == Памяць == На месцы расстрэлу ва ўрочышчы даўніна ў пачатку 1990-х гадоў (у 1969 годзе{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=317}}) быў усталяваны помнік, які ў 2015 годзе быў заменены на новы<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Рагачоўскi раён»|1994|Б. I. Сачанка, В. М. Краўчанка, М. Н. Камароў, В. I. Кандраценка i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Рагачоўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1994. — 535 с. — ISBN 5-85700-093-9.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Журавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы]] nutsmpkwd4a3uhmz9o0uhyypf9pngnk Гета ў Саматэвічах 0 807406 5149758 5136777 2026-06-01T21:15:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149758 wikitext text/x-wiki [[File:Саматэвічы. Помнік расстраляным яўрэям.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Саматэвічах''' (жнівень — лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Саматэвічы]] [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска была акупавана [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] з 12 жніўня 1941 па 28 верасня 1943{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=890}}{{sfn|«Памяць. Касцюковіцкі раён»|2000|с=159, 162, 168, 199, 209}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], акупанты арганізавалі ў мястэчку гета. Гета ў вёсцы праіснавала да лістапада 1941 года<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Самотевичи}}</ref>. Паводле іншых звестак, гета было знішчана 30 лістапада 1942 года{{sfn|«Памяць. Касцюковіцкі раён»|2000|с=170}}. У адзін з дзён немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабаранты]] прыгналі ўсіхмясцовых яўрэяў да загадзя выкапанага рова, загадалі зняць абутак і адзенне і класціся ў яму. Першымі забілі старых і дзяцей{{sfn|«Памяць. Касцюковіцкі раён»|2000|с=170}}<ref>''Литин А., Шендерович И.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/samotevichi/samotevichi.html Самотевичи Костюковичского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124030137/http://shtetle.com/shtetls_mog/samotevichi/samotevichi.html |date=24 лістапада 2021 }}</ref>. Агулам было забіта 169 чалавек (ці каля 200{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=890}}){{sfn|«Памяць. Касцюковіцкі раён»|2000|с=176}}<ref>''Кемеров М.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/kostukovichi/kostukovichi.html Моё местечко Костюковичи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124031657/http://shtetle.com/shtetls_mog/kostukovichi/kostukovichi.html |date=24 лістапада 2021 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Касцюковіцкі раён»|2000|с=175, 374}}<ref name=autogenerated1 />. == Памяць == На брацкай магіле на паўднёва-ўсходняй ускраіне вёскі ў 1957 годзе быў усталяваны абеліск з няправільнай (1943 год{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=186}}) датай масавага забойства<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=890}}. У 2013 годзе помнік заменены на новы{{sfn|«Памяць. Касцюковіцкі раён»|2000|с=516}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Касцюковіцкі раён»|2000|М. Р. Барысаў, Р. I. Маслоўскі, Б. В. Ульянка, М. П. Хобатаў (рэдкал.). «Памяць. Касцюковіцкі раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Вышэйшая школа», 2000. — 525 с. — ISBN 985-06-0588-Х.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Саматэвічы]][[Катэгорыя:Гісторыя Касцюковіцкага раёна]][[Катэгорыя:Саматэвічы]] br0lb1k5f69bgn4sfzf2mwcvhqcfbl0 Гета ў Дараганаве 0 807465 5149736 5137460 2026-06-01T20:37:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149736 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Daraganovo 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Дараганаве''' (восень 1941 — май 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Дараганава]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя== Да пачатку акупацыі эвакуявацца на ўсход паспела толькі палова габрэяў Дараганава. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці супраціву, і таму ў большасці выпадкаў у першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце прыкладна ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Зыходзячы з гэтых памкненняў, у пачатку жніўня 1941 года са [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]] у мястэчка прыбыў атрад жандараў, праехаў вёску, арыштаваў каля 30 (11{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=253}}) мужчын — амаль адных габрэяў — і расстраляў іх, закапаўшы целы ў яме каля санаторыя{{sfn|«Памяць. Асіповіцкi раён»|2002|с=201—202}}. Увосень 1941 года немцы, рэалізуючы гітлераўскую праграму знішчэння яўрэяў, сагналі ўсіх яўрэяў вёскі ў гета, утворанае на вуліцы Пясчанай (мясцовыя жыхары называлі яе «Пясчанка»). Тэрыторыя гета не ахоўвалася, але уцёкаў не было, бо бегчы вязням было практычна няма куды — у лесе чакала смерць ад голаду і холаду, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]] яшчэ не разгарнуўся, і ўсюды пагражала небяспека быць схопленым [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарантамі]] або быць выдадзенымі мясцовымі жыхарамі<ref name=autogenerated1>''В. Зайцева, В. Новик.'' Из истории Холокоста в Осиповичском районе. Мы не можем молчать. Школьники и студенты о Холокосте. Выпуск 4: Сборник / Составитель: Д. В. Прокудин. // Под ред. И. А. Альтмана. — {{М.}}: Центр и Фонд «Холокост», 2008</ref><ref name=autogenerated2>''И. Разумовский.'' [http://www.aen.ru/index.php?page=brief&article_id=53864 Памятник жертвам Катастрофы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111028071513/http://www.aen.ru/index.php?page=brief&article_id=53864 |date=28 кастрычніка 2011 }}</ref>. У маі 1942 года ў Дараганаве прыбыў карны атрад [[СС]] з [[Бабруйск]]а колькасцю 30 чалавек. Немцы акружылі вёску, расставіўшы паліцаяў па перыметры мястэчка і пазбавіўшы яўрэяў магчымасці ўцячы. Іншыя калабаранты пачалі збіраць габрэяў з гета, прыкладамі выганяючы людзей на вуліцу. Пабудаваўшы вязняў у калону, акупанты адвялі іх да старой пякарні на ўскраіне вёскі. Людзей групамі па 5 чалавек адводзілі ў лес на поўнач ад Дараганава да вялікай, пашкоджанай выкапанай ямы. Там карнікі прымушалі асуджаных людзей распранацца да ніжняй бялізны і расстрэльвалі<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=253}}. З той калоны ярэяў у жывых засталася Тамара Пятроўна Бараноўская, якой у той час было 5 гадоў<ref name=autogenerated2 />. Праз ужо доўгі час пасля знішчэння гета паліцаі высветлілі, што ў мясцовай настаўніцы сыны-блізняты ад яўрэя. Дзяцей забілі, а іх маці звар’яцела{{sfn|«Памяць. Асіповіцкi раён»|2002|с=203}}. == Памяць == Пасля вайны на месцы расстрэлу яўрэяў быў пастаўлены невялікі помнік з надпісам «Мірным савецкім грамадзянам, якія загінулі ад рук нямецка-фашысцкіх захопнікаў»<ref name=autogenerated2 />. У 1976 годзе замест яго быў усталяваны іншы помнік з згадваннем пра 73 габрэяў<ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=193&type=3 Holocaust in Daraganovo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120503233730/http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=193&type=3 |date=3 мая 2012 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=253}}. 26 чэрвеня 2009 года быў адкрыты новы помнік на паўночны захад ад вёскі ў лесе недалёка ад вуліцы Бабруйскай. На помніку выбітыя 162 прозвішчы і імёны ўсіх расстраляных вясной 1942 года. Спіс забітых і склаў удакладніў Уладзімір Свярдлоў, які выратаваўся з [[Гета ў Крынках|гета ў санаторыі Крынкі]]<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=253}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=188}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Асіповіцкi раён»|2002|Г. К. Кісялёў, Б. В. Ульянка, М. П. Хобатаў i iнш. (рэдкал.), П. С. Качановіч, В. У. Хурсiк (укладальнікi). «Памяць. Асіповіцкi раён». — Минск: БЕЛТА, 2002. — 720 с. — ISBN 985-6302-36-6. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Дараганва]] [[Катэгорыя:Гісторыя Асіповіцкага раёна]] eaoj3g7zo637r0jgeqlb2g921euxnqh Гета ў Крычаве 0 807610 5149752 5138938 2026-06-01T20:51:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149752 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Krichev 1a.jpg|міні|Помнік на вуліцы Фрунзэ.]] '''Гета ў Крычаве''' (лета — лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Крычаў]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Горад [[Крычаў]] быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 17 ліпеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=219, 244, 251}}. Акупацыя працягвалася да 29 (30<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2021-04-25 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=677}}) верасня 1943 года{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=351, 353}}<ref name=autogenerated3>''Литин А., Шендерович И.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/krichev/krichev.html Кричев, история города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211124030143/http://shtetle.com/shtetls_mog/krichev/krichev.html |date=24 лістапада 2021 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў горадзе гета<ref name=autogenerated2>{{РЕЭ|Кричев}}</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=60}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=481}}. 150 прадстаўнікоў нацыянальнасці пад кіраўніцтвам Соні Прымак аказалі [[Яўрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|супраціў]], не падпарадкаваліся загаду немцаў перабрацца ў гета і схаваліся ў лесе. Яны звярнуліся ў суседні [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі атрад]] з просьбай прыняць іх, але атрымалі адмову і без падтрымкі неўзабаве былі забітыя карнікамі<ref name=autogenerated3 />. Першапачаткова ў гета апынулася 80 (30{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=273}}) сямей — амаль толькі жанчыны, старыя і дзеці{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=260, 276}}<ref name=autogenerated1>''Ботвинник М.'' «Памятники геноцида евреев Беларуси». Минск, "Беларуская навука, 2000, стр. 300—301 ISBN 985-08-0416-5</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=60}}. Габрэяў пакінулі жыць у сваіх дамах{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=60}}<ref name=autogenerated3 />. Па дадзеных расследавання камісіі [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]], вязняў не кармілі, але штодня выкарыстоўвалі на прымусовых работах, у асноўным, на рамонце дарог. Над імі ўсяляк здзекаваліся, запрагалі ў вазы і прымушалі вазіць ваду. Тых, хто ад знясілення не мог працаваць, збівалі палкамі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=260, 276}}<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=481}}. Увосень 1941 года на тэрыторыі цэментнага завода былі забітыя 80 яўрэйскіх сем’яў. Перад смерцю іх збілі, прымусілі вырыць сабе магілу і расстралялі{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=60}}{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=260, 276}}<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=481}}. У кастрычніку ва ўрочышчы Крутая Дэбра забітыя яшчэ 130 чалавек{{sfn|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|с=273, 276}}<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=481}}. Яшчэ адно месца расстрэлу крычаўскіх яўрэяў — недалёка ад горада каля вёскі [[Прудок (Крычаўскі раён)|Прудок]]<ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=820}}. == Памяць == Грамадзянін Міхлін з Ленінграда, у якога ў Крычаве каля льнозавода быў расстраляны бацька, пасля вайны арганізаваў перапахаванне парэшткаў забітых на габрэйскія могілкі і паставіў там помнік. Таксама, мяркуючы з успамінаў, частка парэшткаў з брацкай магілы ля льнозавода былі перанесеныя ў месца, дзе потым узвялі курган памяці на вуліцы Камсамольскай<ref name=autogenerated3 />. Яшчэ адзін помнік усталяваны каля прахадной Крычаўскага цэментава-шыфернага завода, дзе знаходзіўся лагер ваеннапалонных і дзе былі расстраляныя многія габрэі Крычава<ref name=autogenerated3 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=186}}. Таксама помнік усталяваны ў раёне цэментнага завода на вуліцы Фрунзэ<ref name=autogenerated3 />. На месцы расстрэлу ваеннапалонных і мірных жыхароў, у тым ліку і яўрэяў, каля вёскі Прудок узведзены мемарыяльны комплекс<ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=820}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Крычаўскi раён»|2004|У. С. Богаў, Э. Э. Жакевіч i iнш. (рэдкал.); В. Ф. Куліненка (уклад.). «Памяць. Крычаўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Молодечно: «Перамога», 2004. — 711 с. — ISBN 985-6541-42-5. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Крычаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Крычава]] itinfuathxbe1lgs5frcvxf1cezrewm Гета ў Давыдаўцы 0 807710 5149735 5140184 2026-06-01T20:36:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149735 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Davydovka (Svetlogorsk District) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Давыдаўцы''' (восень 1941 — 8 лютага 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Давыдаўка (Светлагорскі раён)|Давыдаўка]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска Давыдаўка была занятая [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў жніўні 1941 года{{sfn|«Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 1»|2000|с=236, 249}}. Акупацыя доўжылася амаль тры гады — да чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 2»|2003|с=535}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], немцы стваралі тут гета{{sfn|Якубоўскі|1990|с=165}}{{sfn|Урбан, Боровик|2009}}{{sfn|Альтман|2002|с=86}}. Гета ў Давыдаўцы праіснавала да 8 лютага 1942 года. У гэты дзень у трыццаціградусны мароз усіх яшчэ жывых габрэяў вывелі ў лес і расстралялі за паўкіламетра на паўночны захад ад вёскі{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=251}}. Немцы не ўдзельнічалі ў масавых забойствах, усё было арганізавана і праведзена [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]]. Паводле іншых звестак, расстрэл праводзіла [[айнзацкаманда 8]]{{sfn|Круглов|2025|с=123}}. Удалося выратавацца толькі двум хлопчыкам і дзяўчыне Лізе Вольфсан. Паводле іншых сведчанняў, габрэяў нікуды не гналі, а забілі ўсіх проста ў вёсцы — на вуліцы, у дварах, у агародах. Параненых не дабівалі ва ўпэўненасці, што яны замерзнуць. Потым прымусілі мясцовых жыхароў выкапаць яму, звезці туды на конях целы забітых і закапаць. Па дадзеных расследавання [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|камісіі НДК]], былі забітыя 129 чалавек{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=251}}<ref name=autogenerated6>{{Cite web |url=https://davidovka.schools.by/pages/den-pamjati-tragedija-derevni-davydovka |title=День памяти. Трагедия деревни Давыдовка |access-date=2022-10-22 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020132146/https://davidovka.schools.by/pages/den-pamjati-tragedija-derevni-davydovka |url-status=live }}</ref><ref>{{РЕЭ|ДАВЫДОВКА}}</ref><ref name=autogenerated5>{{cite web|author=Литин А., Шендерович И.|url=http://shtetle.com/shtetls_gom/davydovka/murder.html|title=Мое местечко. Давыдовка|publisher=web.archive.org|access-date=2021-10-21|url-status=bot: unknown|archive-date=21 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021044715/http://shtetle.com/shtetls_gom/davydovka/murder.html}}</ref>{{sfn|«Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 1»|2000|с=251}}{{sfn|«Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 2»|2003|с=462—463}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=164}} (па іншай інфармацыі — 74{{sfn|Круглов|2025|с=123}}). == Памяць == На брацкай магіле, у лесе, у 1967 годзе ўсталявалі абеліск{{sfn|«Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 2»|2003|с=462}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=252}}. Ён з часам стаў разбурацца. Па ініцыятыве Светлагорскага райвыканкама ў 2005 годзе быў усталяваны новы помнік з тэкстам: ''«Боль XX стагоддзя. // Забівалі людзей / / толькі за тое, што яўрэйка / / толькі за тое, што яўрэй...»''. Эскіз помніка зрабілі скульптары — заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі Андрэй Заспіцкі і слен Саюза мастакоў Каструкоў Аляксандр. Тэкст напісаў журналіст, член Саюза пісьменнікаў СССР, Ізяслаў Катляроў. Будаўніцтва помніка правёў будаўнічы трэст № 20 Светлагорска пад кіраўніцтвам намесніка генеральнага дырэктара Ламаскага Рыгора Аронавіча. Былы намеснік старшыні Светлагорскага райвыканкама Ждановіч Яўген Анатольевіч змог дамагчыся зацвярджэння помніка, хоць члены мастацкага савета ў Мінску былі супраць такога надпісу. На пліце ля помніка выбітыя не ўсе прозвішчы, забітых было больш<ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated5 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=252}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 1»|2000|У. Дз. Бурачонак, А. I. Законнiкава, В. В. Звягiн i iнш. (рэдкал.); П. П. Рабянок. (уклад.). «Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 1». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. — Мн.: "Беларусь", 2000. — 511 с. — ISBN 985-01-0254-3.}} * {{h|«Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 2»|2003|У. Дз. Бурачонак, В. В. Звягiн, В. I. Кавалёва i iнш. (рэдкал.); П. П. Рабянок. (уклад.). «Памяць. Светлагорск і Светлагорскі раён. Кнiга 2». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. — Мн.: "Беларусь", 2003. — 750 с. — ISBN 985-01-0255-1.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Давыдаўка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Давыдаўка (Светлагорскі раён)]] 5j0i1yibl7569hewpe91nmhucsfsvjr Георгій Сямёнавіч Пятроўскі 0 807713 5149621 5141639 2026-06-01T15:18:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149621 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Георгій Сямёнавіч Пятроўскі''' ({{lang-uk|Георгій Семенович Петровський}}, {{lang-ru|Георгий Семёнович Петровский }}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] і [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). [[Генерал-лейтэнант]] (25.04.1975). == Біяграфія == Нарадзіўся 1 лютага 1924 года ў станіцы Аксайская (цяпер горад Аксай Растоўскай вобласці) у сялянскай сям’і. [[Украінец]]. Пасля смерці бацькі пераехаў у сяло [[Канабеева (Маскоўская вобласць)|Канабеева]] [[Васкрасенскі раён (Маскоўская вобласць)|Васкрасенскага раёна]] да сям’і старэйшай сястры. З 1937 па 1940 годы вучыўся ў Канабееўскай сярэдняй школе, якую скончыў на выдатна. Тут жа ўступіў у [[Камсамол]]. У Чырвонай Арміі з 1941 года. Скончыў [[Саратаўскае бранятанкавае вучылішча]]<ref>[http://www.raketchik.ru/geroi.php Выпускники училища] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203055629/http://www.raketchik.ru/geroi.php |date=3 лютага 2012 }}.</ref> ў 1942-м. У дзеючай арміі з 15 ліпеня 1943 года. Ваяваў у [[112-я танкавая брыгада|112-й танкавай брыгадзе]] (з кастрычніка 1943 — [[44-я гвардзейская танкавая брыгада]], [[11-ы гвардзейскі танкавы корпус]], [[1-я танкавая армія (СССР)|1-я танкавая армія]], [[1-ы Украінскі фронт]]). Удзельнік [[Курская бітва|Курскай бітвы]] і [[бітва за Дняпро|бітвы за Дняпро]]. Свой першы подзвіг здзейсніў праз 3 дні пасля прыбыцця на фронт — у баі 18 ліпеня 1943 года ля сяла Каровіна [[Тамараўскі раён|Тамараўскага раёна]] [[Курская вобласць|Курскай вобласці]] двойчы на чале ўзвода ўрываўся ў сяло і ў выніку звярнуў ворага ва ўцёкі, асабіста знішчыў 2 мінамётных разліку і 20 салдат. Праз некалькі дзён атрымаў і першую ўзнагароду — [[медаль «За баявыя заслугі»]]. Як камандзір [[узвод]]а танкаў [[Т-34]] і камсорг танкавага батальёна асабліва вызначыўся ў ходзе [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]], камандуючы перадавым разведатрадам брыгады. У баях у перыяд з 24 снежня 1943 года па 2 студзеня 1944 года на тэрыторыі [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай]] і [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай]] абласцей [[Украінская ССР|Украінскай ССР]] з боем вызваліў сяло [[Далыніўка (Брусыліўскі раён)|Гнілец]], ушчэнт разграміўшы нямецкі гарнізон, які стаяў у ім. У баі за сяло [[Сабаліўка (Брусілаўскі раён)|Сабаліўка]], калі да 30 нямецкіх танкаў з пяхотай атакавалі савецкія часці, на чале танкавага ўзвода ўтойліва выйшаў у тыл атакуючым і нанёс раптоўны ўдар, прымусіўшы праціўніка разбягацца ў паніцы пад агнём. Усяго ў гэтым рэйдзе яго разведка вызваліла 6 вёсак, разграміла 3 нямецкіх калоны, знішчыла 48 аўтамашын і 1 зенітную батарэю, захапіла 3 гарматы і 20 спраўных аўтамашын. Асабіста знішчыў 1 танк, 4 гарматы, 2 кулямётныя кропкі, знішчыў некалькі дзясяткаў нямецкіх салдат. Таксама сваімі адважнымі дзеяннямі спрыяў прарыву брыгады і вызваленню з ходу горада [[Бярдзічаў]]. У баі за горад 30 снежня 1943 года яго танк быў падбіты, а сам ён цяжка паранены, але здолеў вынесці з палаючага танка двух цяжкапараненых сваіх падначаленыхх<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025617/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1 |title=Наградной лист на присвоение Г. С. Петровскому звания Героя Советского Союза. // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180803133938/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025617/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1 |url-status=live }}</ref>. За гэтую аперацыю прадстаўлены да звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Пасля лячэння ў шпіталі працягнуў службу ў войску, але яго накіравалі не на фронт, а на вучобу ў Акадэмію. У 1947 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваенную акадэмію бранятанкавых і механізаваных войскаў імя Сталіна]], а ў 1972 годзе — [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР імя Варашылава]]. Са жніўня 1967 па верасень 1970 года — камандзір [[41-я мотастралковая дывізія|41-й асаблівай мотастралковай дывізіі]]. З ліпеня 1972 года — першы намеснік камандуючага [[7-я танкавая армія|7-й танкавай арміяй]] у [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]]. З красавіка 1974 па снежань 1977 года камандаваў [[39-я армія (СССР)|39-й агульнавайсковай арміяй]] [[Забайкальская ваенная акруга|Забайкальскай ваеннай акругі]]. Армія [[Савецкія войскі ў Манголіі|дыслакавалася на тэрыторыі Манголіі]]. Са снежня 1977 года — намеснік начальніка [[Выстрал (курсы камсаставу)|вышэйшых афіцэрскіх курсаў «Выстрал»]]. У жніўні 1980 — маі 1982 — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|галоўны ваенны саветнік]] у [[Ангола|Анголе]]. З ліпеня 1982 — кансультант курсаў «Выстрал». З верасня 1986 года ў запасе. Жыў у горадзе [[Сонечнагорск]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. Член [[ВЛКСМ]] з 1939 года. Член [[ВКП (б)]]/[[КПСС]] з 1943 года. Памёр у сакавіку 1989 года. Пахаваны на старых могілках Сонечнагорска. == Узнагароды == {{кал}} * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза № 7994 (10.01.1944) * [[Ордэн Леніна]] (10.01.1944) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 1-й ступені (11.03.1985) * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (30.08.1943, 29.12.1943, 1956) * [[Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»]] 3-й ступені * медалі, у тым ліку: * [[Медаль «За баявыя заслугі»]] (23.07.1943) * [[Медаль «Ветэран працы»]] * юбілейныя медалі {{канец кал}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Калашников К. А., Додонов И. Ю.'' Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.198. == Спасылкі == * {{warheroes|id=9202}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&first_name=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&page=1 Фронтовые наградные документы Г. С. Петровского в ОБД «Память народа».] * [https://web.archive.org/web/20130811043839/http://www.mosoblonline.ru/upload/att/20090508163912.pdf Наши Герои — Петровский Георгий Семёнович]. * [http://voskresensk-rayon.ru/content/view/3782/348/ Петровский Георгий Семёнович на сайте Администрации Воскресенского района]. * [http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf Герои Советского Союза — уроженцы Дона]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128160929/http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf |date=28 студзеня 2012 }}. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Георгій Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] 1hn2h0yj1jd51th5k68d3r0yv8cd9ph Гета ў Тальцы 0 807780 5149761 5140875 2026-06-01T21:24:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149761 wikitext text/x-wiki [[File:Cemetery of the Jews killed by nazis 22.09.1941 in Talka.JPG|міні|Месца расстрэлу талькаўскіх яўрэяў.]] '''Гета ў Тальцы''' (верасень — кастрычнік 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Талька (вёска)|Талька]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска Талька была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года. Акупацыя доўжылася 3 гады — да 2 ліпеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=724}}. Эвакуявацца паспела толькі невялікая частка габрэяў, таксама ў Тальцы засталося шмат габрэйскіх дзяўчат-студэнтак, якія ўцяклі да бацькоў з разбомбленага [[Мінск]]а. Адразу пасля акупацыі немцы сталі гвалтаваць гэтых дзяўчат і выкарыстоўвалі іх на гаспадарчых працах<ref name=autogenerated1>''А. Литин.'' [http://shtetle.com/shtetls_minsk/talka/talka.html Место расстрела евреев местечка Талька] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200505172343/http://shtetle.com/shtetls_minsk/talka/talka.html |date=5 мая 2020 }}</ref>. У пачатку верасня (у ліпені{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}) 1941 года немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў мястэчку гета на тэрыторыі былога піянерскага лагера. Вязні пачалі ўладкоўвацца, думаючы, што ім давядзецца зімаваць у гэтым месцы{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=219, 681}}<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}. 17 верасня ўсіх яўрэяў з гета вывелі за чыгуначны мост праз рэчку [[Талька (рака)|Талька]] (цяпер — 59-ы квартал Талькаўскага лясніцтва), прымусілі самім выкапаць сабе расстрэльную яму і расстралялі. Усяго былі забітыя 280 чалавек. Расстрэл праводзілі [[Прыбалтыйскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|літоўскія калабаранты]]{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=219, 681}}<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=179}}. Яшчэ 300 (222{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=37, 50}}) чалавек забілі ў кастрычніку каля вёскі [[Задашчэнне]]. Пасля расстрэлаў немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] перабіралі рэчы забітых у пошуках каштоўнасцяў{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=219, 681}}<ref name=autogenerated1 />. Некалькі чалавек удалося ўцячы да расстрэлу, уключаючы Ара Грэхін. Але і яго, і іншых уцекачоў злавілі і забілі<ref name=autogenerated1 />. == Памяць == У 1956 (1950{{sfn|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|с=681}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=965}}) годзе ў Тальцы на брацкай магіле ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду габрэяў]] быў усталяваны помнік. Затым унутры агароджы з’явіліся яшчэ некалькі помнікаў, устаноўленых у наступныя гады сваякамі забітых габрэяў. Адзін з помнікаў усталяваны генералам [[Ілля Яфімавіч Прус|Іллёй Прусам]] сваім загінулым бацькам<ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite web|url=https://lesgazeta.by/archive/%E2%84%9615-09-04-2020%D0%B3/|title=№15 09.04.2020г. - Белорусская БЛГ Лесная газета|publisher=lesgazeta.by|access-date=2025-06-02|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Смиловицкий Л. Л.|url=https://club.berkovich-zametki.com/?p=55567|title=По следам еврейских кладбищ Беларуси. Талька|publisher=club.berkovich-zametki.com|access-date=2025-06-02|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pukhovichi.gov.by/app/uploads/2025/05/011120241641.pdf|title=О закреплении за местами захоронения воинов, партизан и жертв войн, памятниками истории Пуховичского района, 29 октября 2024 г., стр. 4|publisher=pukhovichi.gov.by|accessdate=2025-11-13|url-status=live}}</ref>. За паўкіламетра на поўнач ад вёскі Задашчэнне на месцы забойства каля 300 яўрэяў з Талькі ў 1970 годзе ўсталяваны абеліск. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Пухавiцкi раён»|2003|А. М.Карлюкевiч, Л. С. Котава, Я. В. Малашэвiч i iнш. (рэдкал.); А. А. Прановiч. (уклад.). «Памяць. Пухавiцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Беларусь», 2003. — 749 с. — ISBN 985-01-0251-9.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Талька]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пухавіцкага раёна]][[Катэгорыя:Талька (вёска)]] qyb2bc2livat3jexhskwyezc4zm4r0j Гета ў Плісе 0 807805 5149755 5141182 2026-06-01T21:07:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149755 wikitext text/x-wiki '''Гета ў Плісе''' (восень 1941 — [[1 чэрвеня]] [[1942]]) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Пліса]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Да стварэння гета == У вёсцы Пліса ў 1931 годзе пражывала 302 яўрэі<ref name=autogenerated2>''Л. Смиловицкий.'' {{Cite web |url=http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2256&Club_ID=1 |title=Архіўная копія |access-date=13 мая 2026 |archive-date=30 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120530015103/http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2256&Club_ID=1 |url-status=dead }} (Из книги «Катастрофа евреев в Белоруссии, 1941—1944 гг.»)</ref>. У сярэдзіне 1930-х гадоў габрэяў у Плісе налічвалася ўжо 500—600 — прыкладна трэцяя частка насельніцтва<ref name=autogenerated5>{{Cite web |url=http://www.mishpoha.org/library/04/0411.php |title=Местечко завидных невест |access-date=2012-03-11 |archive-date=2013-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127064611/http://mishpoha.org/library/04/0411.php |url-status=live }}</ref>. [[Рабін]]ам Плісы з 1905 года да сваёй гібелі ў 1941 годзе быў Шмуэль Фрэйдзін<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Плиса}}</ref>. Мястэчка было акупавана [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] з чэрвеня (з 1 ліпеня<ref name=autogenerated3>''З. Гельман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/plissa/plissa.html Победитель смерти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111228095220/http://shtetle.co.il/Shtetls/plissa/plissa.html |date=28 снежня 2011 }}</ref>) 1941 года па чэрвень 1944 года<ref name=autogenerated2 />. Першыя некалькі тыдняў [[нацысты]] не чапалі габрэяў, толькі адразу арыштавалі некалькіх з іх і прымусілі працаваць перакладчыкамі<ref name=autogenerated3 />. Прычынай гэтаму было тое, што да жніўня 1941 года ў Плісе размяшчаліся вайсковыя часці вермахта, якія масава яўрэяў не забівалі, хоць і сярод іх былі адкрытыя расісты-антысеміты. У жніўні армейцы з Плісы сышлі на ўсход, немцаў у мястэчку засталося толькі некалькі чалавек. Улада ў вёсцы стала цалкам належаць [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|мясцовым паліцаям]] і гебітскамісарыяту<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://iremember.ru/memoirs/partizani/tsimkind-moisey-meerovich/ |title=Воспоминания ветеранов ВОВ. Цимкинд Моисей Меерович. |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513213024/https://iremember.ru/memoirs/partizani/tsimkind-moisey-meerovich/ |url-status=live }}</ref>. Начальнікам мясцовай паліцыі пры немцах стаў Часнак, а яго намеснікам — сын работніка пошты Віктар Яцына, які з родным братам і двума стрыечнымі братамі першымі добраахвотна ўступілі ў паліцыю. Яны любілі забаўляцца, збіваючы габрэяў гумовымі дубінкамі да паўсмерці<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />. Прадстаўнікам нацыянальнасці загадалі нашыць на адзенне [[жоўтая зорка|жоўтыя]] [[Зорка Давіда|шасціканцовыя зоркі]]<ref name=autogenerated5/> і сталі прымусова выкарыстоўваць на цяжкіх і брудных працах, у тым ліку на пракладцы дарогі. Аплаты ніякай не давалі, але масавых забойстваў да вясны 1942 года не было<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. == Функцыяванне гета == Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Плісе акупанты восенню 1941 года сагналі мясцовых яўрэяў і з бліжэйшых вёсак у гета{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=34}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=753}}, якое прадстаўляе сабой дзве вуліцы каля месца, дзе рака выцякае з возера<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />. Цэнтрам гета стаў цагляны дом побач з царквой, які захаваўся дагэтуль<ref name=autogenerated5 />. У гета апынулася каля 500 яўрэяў, размешчаных па 5-6 шматдзетных сем’яў у кожным доме. Усіх вязняў перапісалі і паставілі на ўлік. Прымусовыя работы большай часткай складаліся ў нарыхтоўцы драўніны ў лесе, у пракладцы і рамонце дарог. Да месца працы вязняў ганялі строем пад аховай (звычайна 10-12 кіламетраў толькі ў адзін бок). Усіх габрэяў папярэдзілі, што ў пакаранне за спробу ўцёкаў ўся сям’я ўцекача будзе расстраляная<ref name=autogenerated4/>. Збегчы ўсёй сям’ёй было немагчыма — гета старанна ахоўвалася [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі]], [[Украінскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|украінскімі]] і [[Прыбалтыйскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|прыбалтыйскімі калабарацыяністамі]]. Праскочыць праз гэтых паліцаяў маглі толькі маладыя і моцныя мужчыны, але ніхто не мог і не хацеў ратавацца, пакінуўшы на верную смерць сваіх родных<ref name=autogenerated3 />. Габрэяў у гета адразу пазбавілі сродкаў да існавання, тым самым асуджаючы вязняў на галодную смерць. Усё быдла і любая іншая жыўнасць былі канфіскаваныя, нават котак габрэям было забаронена трымаць. За спробы купіць або вымяняць прадукты ў мясцовых беларусаў вынікалі самыя жорсткія пакаранні<ref name=autogenerated2 />. Зімой і вясной 1942 года ў Плісу пастаянна наязджалі атрады літоўскіх і ўкраінскіх паліцаяў, якія займаліся рабаваннем гета<ref name=autogenerated4 />. == Масавыя забойствы == Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці [[Яўрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]], і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне восенню 1941 года мясцовыя паліцаі арыштавалі ў гета 18 самых паважаных яўрэяў, і адвялі іх, сказаўшы, што яны пераводзяцца ў працоўны лагер. Пасля высветлілася, што ўсіх гэтых мужчын расстралялі<ref name=autogenerated4 />. Увесну 1942 пачаліся таемныя масавыя расстрэлы. Немцы і паліцаі адпраўлялі з гета рабочыя каманды нібыта на будаўніцтва дарогі, а назад ніхто не вяртаўся. Калі ў адзін з дзён не вярнуўся ніхто з мужчын з вялікай групы, стала зразумела, што немцы рыхтуюцца ліквідаваць гета<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4/>. 1 чэрвеня паліцаі і немцы з [[Sonderaktion 1005|зондэркаманды]], якая прыбыла з [[Гета ў Глыбокім|Глыбокага]], акружылі гета. А восьмай гадзіне раніцы калабаранты пачалі выкідваць людзей з дамоў і прыкладамі гнаць на цэнтральную плошчу. Затым іх групамі выводзілі на ўскраіну вёскі і расстрэльвалі з кулямётаў каля мясцовых могілак{{sfn|«Памяць. Глыбоцкi раён».|1995|с=182}}. Усяго было забіта 419 (412<ref name=autogenerated3 />) чалавек<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=34}}<ref>''Отдел по архивам и делопроизводству Витебского облисполкома.'' [http://archives.gov.by/download/sbornik.pdf Выстояли и победили: свидетельствуют архивы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200010/http://archives.gov.by/download/sbornik.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>{{sfn|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|с=8}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=753}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=68, 153}}. З пліскіх яўрэяў у жывых засталіся Мошэ Меіравіч Цымкінд і Чэрнэ-Лея Гінзбург (народжаная Гельман). На яе вачах паліцаі з садысцкім задавальненнем забілі яе дзяцей, а саму жанчыгу, нягледзячы на маленні пра смерць, пакінулі часова ў жывых<ref name=autogenerated3 />. Мошэ з цяжкасцю ўгаварыў Чэрнэ-Лею ратавацца, і мясцовы беларус Сцяпан Фаміч Мяцеліца, рызыкуючы жыццём, некалькі тыдняў хаваў іх на сваім хутары за 2 кіламетры ад Плісы, пакуль яны не сышлі з вёскі. Чэрнэ-Лея была застрэленая ў лесе немцамі, а Мошэ Цымкінд знайшоў іншы прытулак за 20 кіламетраў ад Плісы на хутары Косці Іванковіча і ягоных бацькоў, хоць яны ведалі, што за ўкрывальніцтва габрэя немцы расстрэльвалі. Выратаваны неўзабаве стаў байцом партызанскага атрада<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />. Падчас расстрэлу таксама збег Абрам Генехавіч па мянушцы Бомка. Яму дапамог схавацца нехта з мясцовых жыхароў у фальварку Брыкакі, потым ён ваяваў у партызанскім атрадзе, а пасля вайны выехаў у [[Канада|Канаду]]<ref name=autogenerated5 />. == Памяць == У савецкія часы спробы яўрэяў паставіць помнік загінулым вязням гета не ўдаліся. Замест гэтага ўлады Савецкай Беларусі месца расстрэлу габрэяў прадэзінфікавалі, заліўшы [[хлоркавая вапна|хлоркай]], а ў сярэдзіне 1970-х гадоў разаралі месца расстрэлу, экскаватарам выграбалі пясок (з чалавечымі косткамі) для будаўніцтва шашы, парэшткі людзей зграбаліся бульдозерамі. Праз некалькі гадоў на месцы брацкай магілы было ўжо засеянае поле, а потым — паша для кароў<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />. Цымкінд, будучы ўжо грамадзянінам [[Ізраіль|Ізраіля]], разам са сваімі сынамі назапасіў грошы, і ў 1998 годзе з адным з сыноў прыехаў у Плісу. Там, на месцы расстрэлу габрэяў Плісы, ён паставіў помнік на свае грошы і грошы, сабраныя ў Ізраілі яго землякамі. Цымкінд атрымаў у сельсавеце дазвол усталяваць імправізаваны манумент памяці загінулым. Мужчына наняў трактарыста, які прыцягнуў да месца расстрэлу велізарны валун чырвонага граніту. Дапамагаў усталёўваць помнік Віктар Мяцеліца — сын памерлага ўжо Сцяпана Мяцеліцы, які выратаваў Цымкінда ў гады вайны<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 /><ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=172&type=3 Holocaust in Plissa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120503234048/http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=172&type=3 |date=3 мая 2012 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=753}}. Мошэ Цымкінд напісаў кнігу сваіх успамінаў «Мне наканавана было выжыць» — яна выдадзена ў [[Іерусалім]]е на [[руская мова|рускай мове]] і ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] на мове [[ідыш]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Глыбоцкi раён».|1995|Б.I. Санчанка (гал. рэд.), Т. Да. Сауліч (старшыня камicii па стварэннi хронікi), Э.Ф. Анкуд, В.Ф. Бацвінёнак i iнш. (члены камicii);. «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна.. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 1995. — 454 с. — ISBN 985-11-0014-5. }} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Пліса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Глыбоцкага раёна]][[Катэгорыя:Пліса (Глыбоцкі раён)]] 5hs1cdsgfcoxsm5hf71w40wxjn4rbsd Гета ў Празароках 0 807832 5149756 5141636 2026-06-01T21:08:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149756 wikitext text/x-wiki '''Гета ў Празароках''' (лета — 6 снежня 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Празарокі]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У Празароках да вайны жыло больш за 40 яўрэйскіх сем’яў<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki.html |title=Воспоминания Сосновика Иосифа Симховича |access-date=14 мая 2026 |archive-date=30 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030120733/http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name=autogenerated5 />. 3 ліпеня 1941 года Празарокі былі захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. Акупацыя доўжылася 3 гады — да 30 чэрвеня 1944 года<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Прозороки}}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.sb.by/life/article/chernye-dni-prozorokov.html «Черные дни Прозороков»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161025174442/http://www.sb.by/life/article/chernye-dni-prozorokov.html |date=25 кастрычніка 2016 }}, газета «Беларусь сегодня», 31 января 2001 года</ref>. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], акупанты арганізавалі гета, у якое звезлі яшчэ некалькі сем’яў, якія працавалі на чыгунцы, усе 6 яўрэйскіх сем’яў з [[Язна (аграгарадок)|Язна]], і пазней — усіх яўрэяў з [[Зябкі (Зябкаўскі сельсавет)|Зябак]]<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated5 />. Габрэяў штодня пад пагрозай смерці рабавалі і прымушалі здаваць каштоўнасці. Гэта працягвалася, пакуль вязні знаходзілі магчымасць адкупіцца, а як толькі аказалася, што золата больш няма, акупанты вырашылі ўсіх забіць<ref name=autogenerated2 />. Карны атрад у Празарокі прыбыў з [[Глыбокае|Глыбокага]]. 5 снежня яўрэяў сагналі ў Празарокскую школу без рэчаў і без ежы. Мясцовым жыхарам немцы загадалі зачыніць у дамах аканіцы і не выходзіць<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki2.html Местечко в центре Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140819071824/http://shtetle.co.il/Shtetls/prozoroki/prozoroki2.html |date=19 жніўня 2014 }}</ref><ref name=autogenerated3 />. У той жа дзень з бліжэйшых вёсак прыгналі некалькі дзясяткаў сялян, якім загадалі выкапаць велізарную яму на ўскраіне лесу, за кіламетр ад Празарак, побач з шашэйнай дарогай<ref name=autogenerated2 />. Раніцай 6 (5{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}) снежня яўрэяў прыгналі да ямы, дзе і расстралялі. Усяго ў той дзень было забіта 380 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3>[http://www.sb.by/post/1687/ Черные дни Прозороков]</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=818}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Многія з маладых хлопцаў спрабавалі ўцячы ў лес, карыстаючыся мітуснёй, але іх даганялі на конях, збівалі нагайкамі, вярталі да ямы і забівалі.<ref>«Памяць. Асіповіцкi район» / уклад.: ''П. С. Качановіч, В. У. Xypciк''; рэдкал.: ''Г. К. Кісялёу, П. С. Качановіч i iнш.'' — Мінск: БЕЛТА, 2002, стр. 203 ISBN 985-6302-36-6{{ref|be}}</ref><ref>''А. Адамович, Я. Брыль, В. Колесник.'' [http://kamunikat.org/download.php?item=14106-1.pdf&pubref=14106 «Я з вогненнай вёскі…»] / Мінск: Мастацкая літаратура, 1975</ref><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Сыну ўладальніка млына з Зябак Ітмана Бораха і сыну ўладальніка гарбарнай майстэрні Ходаса Бэрка ўдалося ўцячы да партызанаў. Яны ваявалі ў партызанскім атрадзе «Грозны» брыгады імя Кароткіна. У адным з баёў Ходас загінуў, а Ітман застаўся жывым і пасля вайны з’ехаў у Амерыку<ref name=autogenerated2 />. Іншых, Гофмана і Юдку (прозвішча не захавалася), па невядомай прычыне адправілі ў Глыбоцкае гета, дзе яны летам 1943 года ўдзельнічалі ў паўстанні, былі збаўлены і ваявалі ў партызанах. Гофман загінуў, а Юдка застаўся жывы<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />. == Памяць == На брацкай магіле ахвяр генацыду яўрэяў каля шашы [[Полацк]]—Глыбокае, у некалькіх сотнях метраў ад Празарок, каля хутара Марусіна, пасля вайны быў усталяваны помнік. У пачатку 2000-х гадоў на гэтым месцы паставілі новы помнік — валун з надпісам «''6 снежня 1941 года на гэтым месцы фашысты расстралялі 420 яўрэяў: мужчын і жанчын, дзяцей і старых — жыхароў мястэчак Празарокі і Зябкі. Светлая ім памяць! Гэтага забыць нельга!''»<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=818}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Глыбоцкi раён».|1995|Б.I. Санчанка (гал. рэд.), Т. Да. Сауліч (старшыня камicii па стварэннi хронікi), Э.Ф. Анкуд, В.Ф. Бацвінёнак i iнш. (члены камicii);. «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна.. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 1995. — 454 с. — ISBN 985-11-0014-5. }} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Празоркі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Празарокі]] 4urgdw1bp5pmmof4w44t7gf9e69phsj Гета ў Езярышчы 0 807876 5149743 5141997 2026-06-01T20:42:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149743 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Ezerische 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Езярышчы''' (восень 1941 — люты 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] пасёлка [[Езярышча]] [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Езярышча было занята [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] а 2 гадзін дня 17 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася 2 гады і 5 месяцаў — да 19 снежня 1943 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2014-03-15 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=295, 393}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання| праграму знішчэння яўрэяў]], у пачатку восені 1941 года акупанты сагналі яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/ezerishe/ezerishe.html Старые и новые памятники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140804022858/http://shtetle.co.il/Shtetls/ezerishe/ezerishe.html |date=4 жніўня 2014 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. Пад тэрыторыю гета адвялі месца каля шашы насупраць чыгуначнай станцыі, дзе да вайны яўрэі ў асноўным і жылі<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>''Л. Селицкая.'' [http://www.sb.by/?area=content&articleID=62437 Реквием в граните] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924094707/http://www.sb.by/?area=content&articleID=62437 |date=24 верасня 2015 }}</ref>. Гета займала чатыры (два{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}) дамы. Да вайны на гэтым месцы была пошта, а потым — паварот на аўтастанцыю. Дамы, у якіх было гета, у гады вайны згарэлі і не захаваліся<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. Гета ў Езярышчы не абносілі плотам або [[калючы дрот|калючым дротам]], але выставілі ахову. У гета знаходзілася 150 чалавек<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307, 322}}<ref name=autogenerated3>''М. Свойский.'' [http://newswe.com/Atlant/atlant121.html Всё это было, было…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140315231050/http://newswe.com/Atlant/atlant121.html |date=15 сакавіка 2014 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. У габрэяў адабралі ўсе хоць колькі-небудзь каштоўныя рэчы, а лепшае прысвоілі жонкі паліцаяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=307}}<ref name=autogenerated2 />. Сярод вязняў апынуліся не толькі мясцовыя габрэі, але і ўцекачы з Польшчы. Іх становішча было нашмат горшае, бо мясцовыя маглі спадзявацца на хоць нейкую дапамогу ад знаёмых<ref name=autogenerated1 />. Людзей мардавалі прымусовымі бруднымі і цяжкімі працамі, напрыклад, уборкай вуліц і разгрузкай чыгуначных вагонаў. Немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] здзекаваліся з яўрэяў — запрагалі ў вазы замест коней і пастаянна збівалі<ref name=autogenerated1 />. У снежні 1941 года ў Езярышчах прайшлі першыя расстрэлы{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=323}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}. У лютым 1942 гола апошнія 150 прадстаўнікоў нацыянальнасці былі забітыя<ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 17;</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=296}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. == Памяць == У канцы 1950-х гадоў месца забойства апынулася ў раёне меліярацыйных работ, і экскаватарам былі паднятыя косткі расстраляных габрэяў. Расстрэл адбываўся зімой у моцныя маразы, і гэтыя забалочаныя месцы былі тады змёрзлымі і даступнымі. Астанкі ахвяр сабралі і без агалоскі зноў закапалі<ref name=autogenerated1 />. Першы помнік забітым яўрэям Езярышча быў усталяваны ў 1964 годзе, на самай мяжы Беларусі, за кіламетр ад расійскай тэрыторыі, на абочыне трасы Віцебск — Невель, з надпісам: «Мірным савецкім грамадзянам — ахвярам фашызму. 1941-1945» — не згадваючы ні габрэяў, ні даты іх гібелі<ref name=autogenerated1 />. Новы помнік ахвярам у Езярышчы пастаўлены ў 2007 годзе Янай і Міхаілам Энцінымі — дзецьмі расстраляных бацькоў, і шмат у чым дзякуючы клопатам Марка Крывічкіна і фонду Лазарусаў<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4>''Л. Селицкая.'' [http://www.sb.by/post/61023/ Памятник у дороги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714145842/http://www.sb.by/post/61023/ |date=14 ліпеня 2014 }}</ref>. На камені надпіс на беларускай, англійскай і іўрыце: «Ахвярам фашызму. Тут восенню 1941 года былі па-зверску знішчаны 150 габрэяў Езярышча» (з памылкай у даце)<ref name=autogenerated1 />. Абодва помнікі не стаяць на самым месцы пахавання — стары помнік усталяваны на адвольным месцы, а новы помнік ставілі, каб яго было добра відаць<ref name=autogenerated1 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|Н. А. Бурунова, Г. К. Кісялёў i iнш. (рэдкал.); С. I. Садоўская. (уклад.). «Памяць. Гарадоцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: "Беларусь", 2004. — 894 с. — ISBN 985-01-0546-1. }} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Езярышчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Езярышча]] qb79jmoxyfareedkcxka1fh0kjre2tu Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён) 0 807933 5149732 5142566 2026-06-01T20:33:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149732 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Гарадоцкае гета|гета ў аднайменным населеным пункце Віцебскай вобласці}} [[File:Ghetto Haradok (Maladzechna district) 1d.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Гарадку''' (сакавік — 11 ліпеня 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя== Вёска Гарадок была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў чэрвені 1941 года. Акупацыя доўжылася да 4 ліпеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|с=311}}. Перад вайной у мястэчку жылі каля 1000 габрэяў, а ўсё насельніцтва складала 1100—1500 чалавек<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://horodok.by/news/25_06_2014/ |title=Городок — деревня еврейская. |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216194008/http://horodok.by/news/25_06_2014/ |url-status=live }}</ref>. У сакавіку 1942 года немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], арганізавалі ў Гарадку гета, у якое сагналі каля 1500 чалавек адсуль і бліжэйшых вёсак<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>[http://horodok.by/history/holocaust_in_horodok/ Холокост в Городке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190616153735/http://horodok.by/history/holocaust_in_horodok/ |date=16 чэрвеня 2019 }} (из книги ''Старикевича С. В.'' «Просiм у Вас прабачэння…»){{ref|be}}</ref>. Гета знаходзілася ў цэнтры мястэчка і мела памеры каля 500 метраў у даўжыню і каля 100 метраў у шырыню, займаючы тэрыторыю ад каменнай сінагогі да павароту дарогі на вёску [[Пажарышча (Маладзечанскі раён)|Пажарышча]]. Унутры гета апынуліся большая частка яўрэйскіх дамоў і яшчэ адна сінагога — усяго больш за дваццаць будынкаў<ref name=autogenerated2 />. Гета было агароджана [[калючы дрот|калючым дротам]], а ўваход знаходзіўся каля былой сінагогі. Працаздольных вязняў выкарыстоўвалі на цяжкіх прымусовых работах — нарыхтоўцы лесу, рамонтах дарог і іншых. Немцы і паліцаі бесперапынна здзекаваліся над вязнямі<ref name=autogenerated2 />. У канцы мая 1942 года каля ста маладых яўрэяў дэпартавалі ў працоўны лагер у Красным<ref name=autogenerated2 />. Гета існавала да 11 ліпеня 1942 года (у некаторых крыніцах памылкова паказваецца сакавік 1943 года<ref name=autogenerated2 />). У гэты дзень усім габрэям было загадана сабрацца ў парку паміж дзвюма сінагогамі. Туды пад’ехала каля 20 грузавікоў. Немцы пачалі аддзяляць працаздольных яўрэяў ад старых і дзяцей. Каб не было панікі, тлумачылі, што іх павязуць у вёску [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] на працу<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=178}}. Яўрэяў, якіх павезлі ў бок вёскі [[Выдрычы]], прыкладна праз кіламетр высадзілі, прыгналі да хлява, па некалькі чалавек заводзілі ўнутр і забівалі стрэлам у патыліцу з пісталетаў. Калі ўсіх габрэяў забілі, хлеў падпалілі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|с=259}}. Усяго было забіта 900—910 чалавек{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=178}} евреев)<ref name=autogenerated2 />. Вядома пра спробы ўцёкаў з гета, аднак праз тое, што немцы потым забівалі членаў сям’і, якія засталіся ў гета, такіх выпадкаў было мала. Некалькі вязняў спрабавалі бегчы па дарозе на расстрэл, кінуўшыся з машын у раку, але іх тут жа застрэлілі, і выратаваўся толькі адзін падлетак<ref name=autogenerated2 />. А сярод тых, каго везлі ў Краснае, быў Мікалай Лідскі, які крыкнуў, каб людзі скакалі з машын і хаваліся ў лесе. Немцы некаторых забілі, некаторых злавілі, але 36 габрэяў выратаваліся. Усяго каля 50 яўрэяў з мястэчка трапілі ў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскія атрады]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Праведнікі народаў свету == Выхата (Пятровіч) Тэрэза за выратаванне Альтман Сімы была ўдастоена ганаровага звання «[[Праведнікі народаў свету|Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута [[Яд ва-Шэм]] «''у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную габрэйскага народу ў гады Другой сусветнай вайны''». == Памяць == Толькі ў ліпені 1998 года на месцы масавага забойства яўрэяў мястэчка быў усталяваны помнік. Аднак, па ўспамінах сведак, будынак, у якім спалілі габрэяў, стаяў значна далей у бок лесу і меў вялікую плошчу, чым ахоўная зона вакол сучаснага помніка<ref name=autogenerated2 /><ref>{{Cite web |url=https://shalom.by/2020/03/kak-my-iskali-rasstrelyannyh-evreev-gorodka/ |title=Как мы искали расстрелянных евреев Городка |access-date=2020-06-18 |archive-date=2020-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619065118/https://shalom.by/2020/03/kak-my-iskali-rasstrelyannyh-evreev-gorodka/ |url-status=live }}</ref>. У 2015 годзе быў таксама ўсталяваны помнік і на тэрыторыі былога гета. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён»|2002|Г. П. Пашкоў, Н. С. Гайковiч i iнш. (рэдкал.); Л. М. Карповiч. (уклад.). «Памяць. Маладзечна. Маладзечанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Беларуская энцыклапедыя», 2002. — 792 с. — ISBN 985-11-0256-3. }} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Гарадок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадок (Маладзечанскі раён)]] k3gi9n9skk6i5a4dxo80jze64wbz26u Гета ў Дзяржынску 0 807975 5149739 5143156 2026-06-01T20:38:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149739 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Dzerzhinsk-Koidanovo 4a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу яўрэяў з гета.]] '''Гета ў Дзяржынску (Койданава)''' (лета — 21 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] гарады [[Дзяржынск (Беларусь)|Дзяржынск]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. ==Гісторыя == У горадзе Дзяржынску (Койданава) у 1939 годзе пражывалі 1314 яўрэяў — 15% насельніцтва{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=269}}. Горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй тры гады — з 28 чэрвеня 1941 года да 7 ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населённых пунктов Беларуси |access-date=2014-02-22 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=265, 273, 386, 390}}<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://gymndz.com/m%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/%D1%8F%D1%8F%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE-%D0%B2%D0%BE%D0%B2 |title=Начало Великой Отечественной войны |access-date=2014-02-22 |archive-date=2022-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621174431/https://gymndz.com/m%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9/%d0%be%d1%81%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d1%80%d0%b0%d0%b7%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d1%8b-%d1%8d%d0%ba%d1%81%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8/%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b0%d0%bb%d0%be-%d0%b2%d0%be%d0%b2 |url-status=live }}</ref>. Немцы вельмі сур'ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў большасці выпадкаў у першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Зыходзячы з гэтых меркаванняў, у пачатку ліпеня 1941 года немцы схапілі ў горадзе 16 маладых хлопцаў-яўрэяў, адвялі іх у бярозавы гай каля вёскі [[Клыпаўшчына]] і забілі іх у месцы, што знаходзіцца цяпер каля чыгуначнага палатна ў напрамку на [[Стоўбцы]] ў 150 метрах направа на 793-м кіламетры. Гэта было першае засведчанае мясцовымі жыхарамі масавае забойства яўрэяў у раёне{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}. Рэалізуючы гітлераўскую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], немцы сагналі яўрэяў Дзяржынска і бліжэйшых вёсак у гета, пад якое адвялі вуліцы Кастрычніцкую, Савецкую і Першамайскую{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3>''А. Волохонович.'' [http://kajdan.eto-ya.com/a-valahanovich-halakost-u-dzyardynskim-rayone-kojdanava-kalvina-2013 Халакост у Дзяржынскім раёне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140304004631/http://kajdan.eto-ya.com/a-valahanovich-halakost-u-dzyardynskim-rayone-kojdanava-kalvina-2013 |date=4 сакавіка 2014 }}{{ref|ru}}{{ref|be}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}. 21 (20{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270, 434}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=175}}) кастрычніка 1941 года ў Дзяржынску на вуліцы Першамайская паблізу кальвінскага касцёла ў загадзя выкапанай яме даўжынёй 32 метры і шырынёй 4 метры прыкладна за 2,5 гадзіны былі расстраляныя 1920 (1000{{sfn|Круглов|2025|с=118}}) яўрэяў{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=284, 285, 291}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}. Акцыю правялі салдаты [[12-і батальён шуцманшафта|12-га літоўскага батальёна шуцманшафта]] на чале з маёрам і [[Легенда аб «чыстым вермахце»|немцы]] з 11-га паліцэйскага рэзервовага батальёна [[707-я пяхотная дывізія|707-й пяхотнай дывізіі]]<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 /><ref>''К. Козак.'' [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html Германский оккупационный режим в Беларуси и еврейское население] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304074354/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=291}}{{sfn|Круглов|2025|с=118}}. == Праведнікі народаў свету == У Дзяржынску два чалавекі — Зуеўская Ганна і Харытон Лізавета — за выратаванне габрэя Церлюкевіча Уладзіміра былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>''Яд Вашем''. [http://db.yadvashem.org/righteous/righteousName.html?language=ru&itemId=4406760 История спасения. Зуевская Анна и Харитон Елизавета.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180421094110/http://db.yadvashem.org/righteous/righteousName.html?language=ru&itemId=4406760 |date=21 красавіка 2018 }}</ref>. == Памяць == У 1949 (1957{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}) годзе ў Дзяржынску на месцы расстрэлу быў усталяваны помнік, на якім адным з першых у СССР быў зроблены надпіс на мове [[ідыш]]<ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=434}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|Л. М. Драбовіч, Г. К. Кісялёў, А. С. Крыварот, i iнш. (рэдкал.), А. I. Валахановіч (укладальнік). «Памяць. Дзяржынскi раён». — Минск: БЕЛТА, 2004. — 704 с. — ISBN 985-6302-64-1.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Дзяржынск]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дзяржынска]] 8wgkxn6by3s5w3o5mncmrayyunsmkba Гета ў Петрыкаве 0 808024 5149754 5143711 2026-06-01T21:06:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149754 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Pietrykaŭ 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Петрыкаве''' (верасень 1941 — красавік 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Петрыкаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == На 1939 год у Петрыкаве пражывала 1074 яўрэяў — 18 % насельніцтва{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=740}}. Горад быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 29 ліпеня 1941 года і акупацыя доўжылася 2 гады і 11 месяцаў — да 29 чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=216, 352}}<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-08-13 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. 14 верасня 1941 года нямецкі карны атрад колькасцю больш за 100 чалавек уварваўся ў Петрыкаў. Асабліва яны зверствавалі над габрэямі. Іх, прыкладна 400 чалавек, збітых і распранутых дагала, сагналі на бераг [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]]. Затым сталі заганяць у раку, тапілі і расстрэльвалі. Выратаваліся адзінкі{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=275—276}}{{sfn|Круглов|2025|с=109}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], акупанты пакінутых у жывых каля 300 яўрэяў сагналі ў гета{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=278}}{{sfn|«Долина исчезнувших общин»|2004|с=141}}. Пад яго немцы выдзелілі каля 20 дамоў на вуліцы Дзяржынскага і Валадарскага{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=35}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=740}}, у якія засялілі па 15-20 чалавек. Гэтыя дамы не ацяпляліся, у многіх не было ні вокнаў, ні дзвярэй, а маразы зімой 1941—1942 года даходзілі да -35°С. Выходзіць на вуліцу вязням дазвалялася толькі ноччу. Гета было абгароджана калючым дротам, на абодвух канцах вуліцы знаходзіліся прапускныя пасты з кулямётамі{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=278}}{{sfn|«Долина исчезнувших общин»|2004|с=141}}. Штодня з 6.00 раніцы да 20.00 вечара габрэяў ганялі на прымусовыя працы — нарыхтоўку драўніны ў лесе і расчыстку вуліц. Тых, хто знясілены ад голаду і холаду падаў, адразу забівалі. Ніякага харчавання габрэям не выдавалі, памерлых забаранялі хаваць на могілках. Таксама забаранялася хадзіць з дому ў дом унутры гета{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=278}}{{sfn|«Долина исчезнувших общин»|2004|с=141}}. Паступова колькасць вязняў скарачалі. Праводзіўся шэраг масавых забойстваў: 22—23 верасня 1941 года{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=35}}{{sfn|«Долина исчезнувших общин»|2004|с=140—141}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=740}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=162}}, у лістападзе 1941 года{{sfn|«Долина исчезнувших общин»|2004|с=141}}, 15 лютага 1942 года (каля 200{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=35}}{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=278}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=162}}, 450{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=62}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=740}} чалавек). У канцы красавіка 1942 года ва ўрочышчы Дварэц каля вёскі Белка за два кіламетры ад Петрыкава былі забітыя апошнія 50—60 яўрэяў{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=35}}<ref>Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 12, листы 47, 47об.</ref>{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=278}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=740}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=162}}. Усяго ў горадзе за перыяд акупацыі загінулі 770 прадстаўнікоў нацыянальнасці{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=278}}. Нешматлікія выратаваныя з гета ваявалі ў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскіх атрадах]]<ref>''Смиловицкий Л Л.'' [http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2255&Club_ID=1 Свидетели нацистского геноцида евреев на территории Белоруссии в 1941—1944 гг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303171625/http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2255&Club_ID=1 |date=3 сакавіка 2016 }}</ref>. Частка габрэйскіх дзяцей з Петрыкава загінула ў дзіцячым канцлагеры ў вёсцы Свабода побач з [[Капаткевічы|Капаткевічамі]], створаным нацыстамі для збора донарскай крыві для сваіх параненых{{sfn|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|с=289}}. == Памяць == У 2018 годзе ахвярам Халакосту ў Петрыкаве быў усталяваны помнік<ref>[https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/petrikov/ Belarus Holocaust Memorials Project. Petrikov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220219103953/https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/petrikov/ |date=19 лютага 2022 }}{{ref|en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Петрыкаўскi раён»|1995|Ф. В. Бiчан, А. Л. Петрашкевiч, Б. В. Ульянка i iнш. (рэдкал.); В. Р. Феранц (уклад.). «Памяць. Петрыкаўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. — Мн.: «Ураджай», 1995. — 639 с. — ISBN 985-04-145-1.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Долина исчезнувших общин»|2004|В. Гехтман. «Долина исчезнувших общин». — Хайфа: «Пеледфус Хайфа Ltd», 2004.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Петрыкаў]] [[Катэгорыя:Петрыкаў]][[Катэгорыя:Гісторыя Петрыкаўскага раёна]] sj85fk6kc9prxo97uslpydqcpq7i5y4 Гета ў Калышках 0 808355 5149748 5145606 2026-06-01T20:47:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149748 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Kolyshki (Liozno Raion) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Калышках''' (лета 1941 — 18 сакавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Калышкі]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Паводле перапісу 1939 года колькасць яўрэяў мястэчка Калышкі складала 67,4% ад колькасці жыхароў — самы высокі працэнт па ўсёй Віцебскай вобласці. 10 ліпеня 1941 года Калышкі былі акупаваны [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. Эвакуявацца амаль нікому не ўдалося — ніхто не меркаваў, што немцы зойдуць так далёка, да таго ж да чыгункі было вельмі далёка — 20 кіламетраў, а транспарту ніякага не было<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://shtetle.co.il/Shtetls/kolyshki/kolyshki.html |title=Воспоминания О. Я. Ноткиной |access-date=23 мая 2026 |archive-date=25 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325053627/http://shtetle.co.il/Shtetls/kolyshki/kolyshki.html |url-status=bot: unknown }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], адразу пасля акупацыі ўсіх габрэяў сагналі ў гета, забараніўшы пакідаць яго без дазволу і абавязаўшы пад пагрозай смерці насіць на вопратцы [[жоўтая зорка|жоўтую зорку]]. За дапамогу габрэям пакараннем быў расстрэл. Жыццё ў гета было невыносным — яўрэі туліліся па пяць сем’яў у адным доме, галодныя і хворыя. Тых, хто захварэў [[сыпны тыф|сыпным тыфам]], нацысты адразу расстрэльвалі<ref name=autogenerated1 />. [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|Паліцаі]] беспакарана зверствавалі, рабуючы і забіваючы яўрэяў, з садысцкім задавальненнем нагадваючы ім, што ў суседніх мястэчках Суражы, Янавічах, Дабрамыслі і Рудні яўрэяў ужо забілі, і «хутка возьмуцца і за вас». Прама на вуліцы маглі забіць<ref name=autogenerated1 />. 17 сакавіка 1942 года раніцай [[Айнзатцгрупы паліцыі бяспекі і СД|карны атрад]] цалкам ачапіў мястэчка. На наступны дзень усіх габрэяў забілі ў Адаменскім рове каля [[Лёзна]]{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=22}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. 2 чалавекі — Пакульніцкі Іосіф і Пакульніцкая Яўгенія — за выратаванне Рашыньскай (Паташнік) Цылі былі ўдастоены ганаровага звання «[[праведнік народаў свету|Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны». == Памяць == Абеліск у памяць аб ахвярах [[Халакост у Беларусі|генацыду яўрэяў]] у калках быў усталяваны толькі ў 2003 годзе<ref name=autogenerated1 />. Таксама помнік усім габрэям вёскі (у тым ліку, і ахвярам нацыстаў) усталяваны на адноўленых габрэйскіх могілках<ref>{{cite web|url=https://mishpoha.org/mestechko-kolyshki-starinnoe-evrejskoe-kladbishche|title=Местечко Колышки, старинное еврейское кладбище|publisher=mishpoha.org|accessdate=2025-12-28|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Калышкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] mi4e0l8nf9o01arkgcrih8dc4vxasjg Гета ў Гарадку (Гарадоцкі раён) 0 808563 5149730 5147435 2026-06-01T20:32:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149730 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|гета ў аднайменным населеным пункце Мінскай вобласці}} [[File:Ghetto Haradok (Haradok district) Berezovka 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гарадоцкае гета''' (жнівень — 12 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Гарадок, Віцебская вобласць|Гарадок]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Утварэнне гета == Даваенны гарадок быў невялікім местачковым мястэчкам з большасцю яўрэйскага насельніцтва ([[штэтл]]ам). Да пачатку вайны ў мястэчку жыло 2400—2500 яўрэяў<ref name=autogenerated7>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html Последний свидетель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815205020/http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/shmuilovich.html |date=15 жніўня 2014 }}</ref><ref name=autogenerated5 />. Апроч таго, у 1939 годзе ў мястэчку з’явіліся габрэі-ўцекачы з акупаванай Польшчы. Іх расказам пра стаўленне немцаў да габрэяў далёка не ўсе верылі і не сталі сыходзіць перад акупацыяй. Паспелі эвакуявацца, у асноўным, толькі тыя, у каго быў конь, і яны змаглі дабрацца да чыгункі. Але большай часткай мясцовыя жыхары засталіся на месцы. Да таго ж многім з тых, хто ўсё ж спрабаваў бегчы на ўсход, немцы перарэзалі шлях і вярнулі назад у Гарадок<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html Городокские праведницы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815005635/http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok_praved.html |date=15 жніўня 2014 }}</ref><ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html Моя родина — Городок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815204825/http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/karataeva.html |date=15 жніўня 2014 }}</ref>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] занялі Гарадок 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя доўжылася да 24 снежня 1943 года<ref name=autogenerated5>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml Еврейский Городок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312213654/http://mishpoha.org/library/04/0408.shtml |date=12 сакавіка 2014 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=291, 373, 394, 396, 397}}. Габрэяў выкарыстоўвалі на прымусовых, часта бессэнсоўных, працах — напрыклад, вырываць рукамі траву на вуліцах<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Першыя масавыя забойствы адбыліся праз некалькі тыдняў пасля акупацыі — у пачатку жніўня. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Таму яшчэ да таго, як сагнаць габрэяў у гета, немцы і паліцаі сабралі 150 маладых габрэяў-мужчын і частку маладых жанчын, адвялі іх на падставе таго, што адпраўляюць на працы, і расстралялі каля вёскі [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўка]] — пазбавіўшы такім чынам габрэйскую суполку тых, хто мог узначаліць супраціў<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=153}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Гарадку ў жніўні 1941 года акупанты сагналі пакінутых у жывых габрэяў у гета на ўскраіне горада<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299, 301, 321}}<ref name=autogenerated4>''Абельская Е.'' «Кровавые следы палача», газета «Народнае слова», Витебск, № 47 (2372) от 26 апреля 2007 года, стр. 13</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Калі зганялі яўрэяў, нацысты і калабаранты беспакарана адкрыта рабавалі яўрэйскія дамы і забівалі яўрэяў. Старажылы мястэчка яшчэ дзесяцігоддзі пасля вайны ўспаміналі, як вуліцы мястэчка былі белымі ад пёраў з распоротых габрэйскіх падушак і пярын. Некаторыя хлапчукі бегалі па вуліцы і выкрыквалі прынесены немцамі лозунг: «Берите, хлопцы, хворостину, жида гоните в Палестину»<ref name=autogenerated3 />. == Умовы == Усяго ў Гарадоцкім гета ўтрымлівалася каля 2000 чалавек<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Пад гета акупанты адвялі месца паміж вуліцамі Чырвонаармейскай і імя Галіцкага. Вязняў размясцілі ў будынку старой лазні, некалькіх будынках побач з ёй і ў недабудаванай новай лазні<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Гета было абгароджана калючым дротам і, з аднаго боку, — рэчкай. Драцяная агароджа ішла да самай рэчкі. Ахоўвалі гета паліцаі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Усе вязні пакутавалі ад голаду, жанчыны ўвесь час плакалі, старыя маліліся. Ніякай ежы людзям не давалі — елі толькі тое, што змаглі паспець захапіць з сабой і тое нямногае, што ўпотай перадавалі некаторыя мясцовыя жыхары<ref name=autogenerated7 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. Аж да канчатковага знішчэння асуджаных людзей ганялі на прымусовыя працы, пад выглядам якіх часта групу габрэяў адводзілі на расстрэл{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301}}. == Масавыя забойствы == Практычна адразу пасля заняцця горада ўсіх яўрэяў пад пагрозай смерці абавязалі прышыць да адзення [[жоўтая зорка|жоўтую лату]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Затым немцы зладзілі рабаванне заможных габрэяў. Немцы з [[беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаямі]] ўрываліся ў яўрэйскія дамы і выцягвалі на вуліцу рэчы, прапаноўваючы мясцовым жыхарам-негабрэям забраць яго сабе (але папярэдне забраўшы самае лепшае)<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=299}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. На працягу двух месяцаў вязні вывозіліся групамі ва ўрочышчы Вараб’ёвы Горы (да вайны — любімае месца адпачынку жыхароў мястэчка) і там расстрэльваліся немцамі і паліцаямі. Людзей зноў забіралі пад падставай прымусовых работ, але ўсё ўжо ўсё разумелі. Першымі адводзілі больш маладых і здаровых. Дзеці спрабавалі хавацца, немцы знаходзілі іх і выцягвалі з хованак за ногі<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 /><ref name=autogenerated2>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok.html Есть ли у прошлого будущее?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120707090537/http://shtetle.co.il/Shtetls/gorodok/gorodok.html |date=7 ліпеня 2012 }}</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=297—305, 321}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. Падчас расстрэлаў на Вараб’ёвых гарах не было спробаў супраціву і ўцёкаў<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated6 />. 12 кастрычніка 1941 года гета было цалкам знішчана{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301, 313}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=91, 153}}. Усталяваны імёны 400 яўрэяў, забітых немцамі і паліцаямі{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=300—305}}. == Выратаванне вязняў == Былі спробы ўцёкаў, але нешматлікія, таму што ісці не было куды — [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]] яшчэ не было, большасць мясцовых жыхароў дапамагаць баялася — за дапамогу яўрэям пакараннем была смерць, усюды было нямала [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністаў]]. Многія ўцекачы таму вярталіся назад, і выпадкі выратавання былі адзінкавымі на фоне практычна поўнай гібелі габрэяў раёна<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5 />{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=301, 306}}. Вольга і Ганна Карага за выратаванне Алпатавай (Турнянскай) Галіны былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную габрэйскага народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref name=autogenerated3 /><ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4314932 |title=История спасения. Алпатова Галина |access-date=2016-03-24 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407094200/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4314932 |url-status=live }}</ref>. Аляксей Ананьевіч Пракоф’еў і яго дачка Валянціна Аляксееўна Пракоф’ева (Глушнёва) выратавалі габрэйскую дзяўчыну Сору Шофман<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated6>''Е. Пучкова.'' [http://www.garadvest.by/k-70-letiyu-osvobozhdeniya/ Спасенная Праведниками мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312212055/http://www.garadvest.by/k-70-letiyu-osvobozhdeniya/ |date=12 сакавіка 2014 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=305}}. Дуня Скрага і яе дачка Тамара ратавалі Алту Кажэўнікаву і яе мужа, а калі тыя апынуліся ў гета, то падтрымлівалі іх да апошняга. Жанчына, якая заняла дом Кажэўнікавых, паведаміла пра гэта ў паліцыю. Дуню схапілі і катавалі, пасля чаго яна неўзабаве памерла, а за ёй і яе дачка. Сын забітых Кажэўнікавых, Рувім Захаравіч, прыйшоў з фронту і спрабаваў застрэліць тую, якая выдала ратавальнікаў яго бацькоў, але яму перашкодзілі<ref>''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/16/1604.php Алхимик новейшего времени] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140312213650/http://mishpoha.org/library/16/1604.php |date=12 сакавіка 2014 }}</ref>. Сям’я Уверскіх дапамагла выратавацца Галіне Бухбіндэр. Збег з гета і выратаваўся 14-гадовы Пэйсах Шмуйлавіч. Марыя Восіпаўна Палхлебава выратавала Галю — маленькую дачку настаўніцы Берты Яўсееўны Берман (Ярмашэнка). Іда Дабрамыслава цудам збегла з калоны габрэяў, якіх вялі забіваць на Вараб’ёвы Горы, і затым ёй дапамаглі выжыць Надзея Фёдараўна Загнетава і Здзесева А. І. Сямён Дабрамыслаў таксама здолеў выбрацца з калоны асуджаных людзей, і выжыў дзякуючы дапамозе сям’і Сівакавых{{sfn|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|с=305—306}}. == Памяць == З першых жа дзён пасля вяртання з вайны сваякі загінулых сталі шукаць дакладнае месца расстрэлаў у [[Бярозаўка (Гарадоцкі раён)|Бярозаўцы]], каб паставіць там помнік. Яны пачалі капаць і хутка натыкнуліся на целы забітых. Былі сабраныя грошы, і ацалелыя габрэі мястэчка ўзвялі помнік у Бярозаўцы ў другой палове 1960-х гадоў<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=232}}. У 1970-х гадах пачалі ставіць новы помнік у Бярозаўцы. Кіраваў усім А. Б. Будман, а старшыня райвыканкама П. П. Шэршань вылучыў сродкі і работнікаў. Улетку 1983 года новы помнік быў адкрыты. Помнік уяўляе сабой калону, якая нагадвае печкавую трубу або вушак дома, дзе ў прамавугольніку-акне старая габрэйка аплаквае сваіх дзяцей. Побач і асобна — другая частка кампазіцыі ў выглядзе ўсечанай піраміды, якая нагадвае надмагілле. На адкрыцці помніка прысутнічалі прадстаўнікі гарадоцкіх уладаў, якія, насуперак афіцыйным устаноўкам, шмат зрабілі для стварэння мемарыяла ахвярам [[Халакост у Беларусі|генацыду яўрэяў]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. У гады [[перабудова|перабудовы]] вандалы скралі з помніка ў Бярозаўцы металічную шыльду з надпісам, узгодненым у аддзеле прапаганды райкама партыі: «Савецкім грамадзянам Гарадка, расстраляным нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў 1941 годзе». Яе замянілі бетоннай плітой са словамі: «Габрэі-ахвяры фашызму»<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. У сярэдзіне сямідзесятых гадоў сабралася група людзей і вырашыла засцерагчы і прывесці ў парадак месцы масавых расстрэлаў. Узначаліў групу Арон Якаўлевіч Усвяцоў. Таксама абвясцілі збор грошай. Дзякуючы гэтым намаганням на Вараб’ёвых гарах ля лясной дарогі на шляху да помніка стаяць два бетонныя слупы з металічнай аркай, на якой размешчаны шасціканцовыя зоркі. Гэта збудаванне зрабілі Зяма Гельфанд і Ізраіль Нордштэйн. Далей знаходзіцца помнік з чорнага граніту, усталяваны ў пачатку 1980-х гадоў, з выбітымі словамі пра «Грамадзян Савецкага Саюза, расстраляных у жніўні 1941 года» без згадкі пра габрэяў. На гэтым месцы забілі жанчын, старых і дзяцей — з мужчынамі расправіліся яшчэ да стварэння гета. Дата на помніку недакладная — расстрэл габрэяў на Вараб’ёвых гарах быў не ў жніўні, а 13 кастрычніка 1941 года. Побач з брацкай магілай — расстрэльны роў. У 1990-я гады надпіс вырашылі не мяняць, захаваўшы як гістарычны факт, а помнік быў зарэгістраваны і ўнесены ў афіцыйны рэестр. Раённы выканаўчы камітэт добраўпарадкаваў тэрыторыю вакол помніка, паставіў новую агароджу і ў яе арнамент была ўнесена [[Зорка Давіда]]<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 />. У лістападзе 2020 года быў усталяваны новы помнік з надпісам: «Ахвярам нацызму. Увосень 1941 года нацысты расстралялі каля 2000 яўрэяў Гарадоцкага гета». У народным музеі баявой славы СШ № 1 Гарадка захоўваюцца матэрыялы пра праведнікаў свету Гарадоцкага раёна<ref name=autogenerated6 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Гарадоцкi раён».|2004|Н. А. Бурунова, Г. К. Кісялёў i iнш. (рэдкал.); С. I. Садоўская. (уклад.). «Памяць. Гарадоцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: "Беларусь", 2004. — 894 с. — ISBN 985-01-0546-1. }} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Гарадок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гарадка]] [[Катэгорыя:1941 год у Беларусі]] nqiqqhlnat495ebekg59ybyc7nu6vxv Гета ў Докшыцах 0 808669 5149741 5148021 2026-06-01T20:38:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149741 wikitext text/x-wiki [[File:Dokshytsy ghetto 2a.jpg|міні|Помнік на месцы масавых забойстваў яўрэяў.]] '''Гета ў Докшыцах''' (лета 1941 — 29 мая 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Докшыцы]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Докшицы}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі<ref name=autogenerated3>''Адамович О.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/adamovich.html Трагедия Докшиц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815210128/http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/adamovich.html |date=15 жніўня 2014 }}</ref><ref name=autogenerated4>''М. Нахват.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/dokshicy.html Самое главное — любить и помнить] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150308140130/http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/dokshicy.html |date=8 сакавіка 2015 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295}}. Докшыцы былі захопленыя [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя працягвалася 3 гады — да 2 ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2015-03-10 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>. Большасць з габрэяў не змаглі ці не захацелі эвакуявацца, не верачы чутках аб жорсткасці нацыстаў у дачыненні да габрэйскага насельніцтва<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295}}. Першымі ахвярамі сярод габрэяў сталі вар’ят Мазін і застрэлены ва ўласным доме Маркман<ref name=autogenerated3/>, а таксама былы работнік міліцыі Сепсул (Шепсель) Левін{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=274, 295, 495}}. Як толькі ў горадзе з’явілася [[гестапа]], у першую чаргу былі забітыя габрэі-актывісты савецкай улады — Гронам Клофт, Абрам Левітан, Залман Цыклін і іншыя. Іх катавалі чатыры дні, пасля чаго вывезлі з горада, расстралялі і закапалі ў невядомым месцы<ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Докшыцах ужо летам 1941 (верасень 1941<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}, сакавік 1942{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}) года акупанты арганізавалі гета{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271, 295}}. Усяго ў ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Акупацыйныя ўлады пад страхам смерці забаранілі габрэям здымаць жоўтыя латы, выходзіць з гета без спецыяльнага дазволу, мяняць месца пражывання і кватэру ўнутры гета, хадзіць па ходніках, карыстацца грамадскім транспартам, знаходзіцца на тэрыторыі паркаў і грамадскіх месцаў, наведваць школы{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}. Тэрыторыя гета пачыналася ад саду сінагогі, уключала ў сябе некалькі суседніх алей і частка галоўнай вуліцы імя Касцюшкі і займала тэрыторыю, абмежаваную вуліцамі Горкага (былая Полацкая), Савецкая (былая Глыбоцкая), Інтэрнацыянальная і ракой [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіна]]<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Уся ежа, якую атрымлівалі вязні — гэта 300 грамаў хлеба на чалавека, прычым нерэгулярна. Калі б не спецыялісты, якіх выводзілі з гета кожны дзень і якія куплялі або абменьвалі каштоўнасці на ежу, гета вымерла б ад голаду яшчэ да поўнай ліквідацыі<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, ад чаго многія вязні гета памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. За найменшае парушэнне жорстка каралі. Калі Залман Раскін на некалькі хвілін спазніўся, яму загадалі паўзці, і нямецкі салдат ударыў яго 25 разоў{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271, 295}}<ref name=autogenerated3 />. У жніўні 1941 года немцы расстралялі чарговую групу габрэяў<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295}}. У красавіку (сакавіку<ref name=autogenerated3 />) 1942 года пагром зладзілі мясцовыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] без дапамогі немцаў. Частку яўрэяў расстралялі. Пасля гэтага пагрому многія габрэі сталі ўладкоўваць прытулку, каб схавацца падчас наступнага пагрому<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}. Наступная акцыя адбылася ў пачатку мая 1942 года. У гэтым пагроме загінула 350 чалавек<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295, 296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=68}}. Усяго загінула 3000-3500 прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Некаторыя мясцовыя жыхары, рызыкуючы жыццём, дапамагалі габрэям прадуктамі<ref name=autogenerated3 />. Частка докшыцкіх яўрэяў змаглі ўцячы і затым ваявалі ў партызанскіх атрадах{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295, 297}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Падчас расстрэлу сям’я Явідаў схавала яўрэйскага хлопчыка —Хаіма Кацмана, які выжыў і пасля рэпатрыяваўся ў [[Ізраіль]]<ref name=autogenerated3 />. == Памяць == 18 мая 1968 года на месцы расстрэлу яўрэяў быў закладзены сквер і ўстаноўлена стэла з барэльефамі<ref name=autogenerated4 />. На месцы старых яўрэйскіх могілак усталяваны помнік ахвярам генацыду яўрэяў<ref>[http://www.ctv.by/node/52409 Евреи в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150316201335/http://www.ctv.by/node/52409 |date=16 сакавіка 2015 }}, телеканал СТВ 22.04.2011</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|Г. П. Пашкоў, I. I. Камінскi iнш. (рэдкал.); А. В. Скараход. (уклад.). «Памяць. Докшыцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: "Беларуская Энцыклапедыя", 2004. — 752 с. — ISBN 985-11-0293-8.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Докшыцы]] [[Катэгорыя:Докшыцы]] 0ptw2gm1gu8gtebsrd8syzkog9rpf00 Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна 0 808681 5149817 5148209 2026-06-02T08:42:35Z Паўлюк Шапецька 37440 5149817 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Кронан Гродна|Кронан]]» з горада [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''5-е месца'''). == Склад каманды == * [[Аляксандр Бачко]] (15.08.1989) * [[Андрэй Вайтулевіч]] (08.07.1992) * [[Кірыл Аржынскі]] (26.03.1991) * [[Валерый Варвашэвіч]] (01.05.1990) * [[Вадзім Котаў]] (23.06.1989) * Андрэй Навіцкі (07.08.1989) * Андрэй Калінікаў (15.03.1991) * Валянцін Чарноў (17.09.1990) * [[Арэст Магілёвец]] (06.03.1992) * Яўген Несцярэнка (02.06.1987) * Ігар Бацяноўскі (16.06.1995) * Яўген Свекла (14.06.1995) * Руслан Каламеец (05.01.1995) * [[Максім Кручкоў|Кручкоў]] (Крючкоў) * [[Алег Тарасевіч|А. Тарасевіч]] * [[Аляксей Іванавіч Шынкель|Шынкель]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Валер’евіч Ціхан|Дзмітрый Ціхан]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Кронан Гродна]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Кронан Гродна]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] * [https://web.archive.org/web/20130327233638/http://handball.by/Кронон/Кронон.html Списочный состав мужской гандбольной команды «КРОНОН» (Гродно) на период 2012/2013] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Кронан Гродна|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Кронан]] [[Катэгорыя:2012 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2013 год у Гродне]] hn2c89rk3kobct36vpgs9g59hfige6u Сезон 2012/2013 ГК Гомель 0 808682 5149793 5148211 2026-06-02T06:23:19Z Паўлюк Шапецька 37440 5149793 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Гомель|Гомель]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''7-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] ('''1/8'''). == Склад каманды == * Радыён Заноўскі (20.10.1992) * [[Віталь Зінчанка]] (14.02.1992) * [[Мацвей Малышэнка]] (02.11.1994) * [[Іван Сяргеевіч Мароз|Іван Мароз]] (05.10.1992) * [[Анатоль Патароча]] (26.06.1989) * [[Дзмітрый Сяргеевіч Смолікаў|Дзмітрый Смолікаў]] (11.06.1994) * [[Андрэй Яшчанка]] (07.01.1992) * [[Павел Ярашук]] (30.08.1992) * [[Багдан Сергель]] (10.10.1994) * [[Валянцін Мажака]] (30.10.1994) * [[Павел Пархоменка]] (18.03.1987) * Максім Чаброў (22.03.1995) * [[Глеб Эдуардавіч Сцяпанаў|Глеб Сцяпанаў]] (13.05.1997 ) * Кучынскі == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў|Сяргей Цыганкоў]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Гомель]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Гомель]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] * [https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/Гомельский-гандбольный-клуб/ГК-Гомель.html Списочный состав мужской гандбольной команды "ГК"Гомель" на период 2012/2013] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Гомель|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Гомель]] [[Катэгорыя:2012 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:2013 год у Гомелі]] rtq3fd2gt06cy4vcpq1ezg28vcp47s2 Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк 0 808685 5149797 5148243 2026-06-02T06:46:18Z Паўлюк Шапецька 37440 5149797 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК імя Лёвіна Наваполацк|Наваполацк]]» з горада [[Наваполацк]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''6 месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] ('''1/8'''). == Склад каманды == * [[Вячаслаў Шынелька]] (12.10.1984) * [[Аляксей Блюмінаў]] (15.08.1986) * Аляксандр Купцоў (08.08.1985) * Яўген Лебедзеў (27.02.1986) * Аляксей Лебедзеў (27.02.1986) * Ігар Жылінскі (12.03.1993) * [[Арцём Шкіранда]] (06.01.1994) * Андрэй Курневіч (09.09.1987) * [[Яўген Бялянка]] (28.09.1994) * Андрэй Жвірбля (06.12.1992) * [[Ігар Дзямешка]] (28.06.1990) * [[Аляксей Даманцэвіч]] (10.09.1982) * [[Максім Няхайчык]] (27.06.1974) * Дзмітрый Прылішч (15.06.1986) * [[Дзмітрый Бабічаў]] (25.09.1984) * Ігар Емяльянаў (02.11.1979) * Міхаіл Андрэеў (25.03.1975) * [[Мікіта Юр’евіч Вайлупаў|Мікіта Вайлупаў]] (30.07.1995) * Аляксей Бачурын (10.02.1994) * Кухта == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Міхайлавіч Міхута|Уладзімір Міхута]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК імя Лёвіна Наваполацк]] * [[Сезон 2013/2014 ГК імя Лёвіна Наваполацк]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] * [https://web.archive.org/web/20130327230913/http://handball.by/ГК-им.-Лёвина/ГК-им.-С.П.Лёвина.html Списочный состав игроков мужской гандбольной команды «ГК им. Левина» (Новополоцк) на период 2012/2013] [[Катэгорыя:Сезоны ГК імя Лёвіна|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|ГК імя Лёвіна]] [[Катэгорыя:2012 год у Наваполацку]] [[Катэгорыя:2013 год у Наваполацку]] a4e1pgsgudcmmljoud1h81lpe8pxvfg Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў 0 808686 5149808 5149076 2026-06-02T07:50:50Z Паўлюк Шапецька 37440 5149808 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''8-е месца'''). == Склад каманды == * Руслан Навуменка (10.02.1992) * Антон Самсонаў (17.08.1994) * Юрый Барысаў (24.06.1994) * Андрэй Мірановіч (11.03.1995) * Аляксей Засімовіч (02.04.1992) * [[Антон Цыганкоў]] 19.08.1992э * Ігар Янчанка (31.01.1994) * Аляксандр Гайкоў (23.03.1995) * [[Алег Аляксандравіч Астрашапкін|Алег Астрашапкін]] (20.01.1992) * [[Аляксандр Дамянікоў]] (30.04.1992) * [[Яўген Сяргеевіч Ахрэмчык|Яўген Ахрэмчык]] (16.12.1994) * [[Вадзім Аляксандравіч Гайдучэнка|Вадзім Гайдучэнка]] (24.04.1995) * [[Кірыл Багатыроў]] (31.03.1992) * Ігар Пыркін (01.02.1996) * Аляксандр Камісараў (22.09.1993) * [[Яўген Бараўской]] (05.08.1992) * [[Максім Яўгенавіч Драздоў|Максім Драздоў]] (18.06.1994) * [[Уладзіслаў Міхайлавіч Барылаў|Уладзіслаў Барылаў]] (04.06.1997) * Міхаіл Пятроў (05.01.1996) * Дзмітрый Галанаў (27.01.1993) * Мікіта Панічкоў (19.03.1994) * Уладзіслаў Арынкін (27.07.1994) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] * [https://web.archive.org/web/20130327233643/http://handball.by/Машека/Машека.html Списочный состав мужской гандбольной команды «Машека-Университет-ЦОР» (Могилев) на период 2012/2013] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2012 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2013 год у Магілёве]] 07iff8kzvood30li5znjjn3ilua5t2m Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) 0 808695 5149709 5148410 2026-06-01T19:10:46Z DBatura 73587 5149709 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РСЧА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманулы-хана |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]]<br> [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Іван Яфімавіч Пятроў|Іван Пятроў (Зелім-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальных атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Масква|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] talask8ix5dranutl7wu2f2x17vzs1f Magnifica humanitas 0 808724 5149760 5148486 2026-06-01T21:21:36Z IshaBarnes 124956 вычытка 5149760 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Цудоўная чалавечнасць |Назва-арыгінал = Magnifica Humanitas |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[энцыкліка]] |Аўтар = [[Леў XIV]] |Мова арыгіналу = арабская, англійская, французская, нямецкая, італьянская, польская, партугальская, іспанская |Напісаны = 15 мая 2026 |Публікацыя = 25 мая 2026 |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''{{lang|la|Magnifica Humanitas}}''' — гэта першая [[энцыкліка]] [[Леў XIV|Папы Рымскага Льва XIV]], прысвечаная «захаванню чалавечай асобы ў эпоху [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]». Яна была апублікавана 25 мая 2026 года.<ref>{{cite news|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/pope-leo-xiv-first-encyclical-magnifica-humanitas.html|title= Першая энцыкліка Папы Льва XIV ''Magnifica humanitas'' будзе апублікавана 25 мая|work=[[Vatican News]]|date=18 мая 2026|access-date=18 мая 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/en/comunicazioni/2026/05/18/260518a.html|title= Інфармацыя для журналістаў|work=[[Прэс-служба Святога Пасаду]]|date=18 мая 2026|access-date=20 мая 2026}}</ref> Леў XIV вырашыў асабіста прадставіць энцыкліку ў [[Рым]]е,<ref name="bbc">{{cite web | url =https://www.bbc.com/news/articles/cedppn6002jo |title=Папа Леў заявіў, што ШІ павінен быць «раззброены» ў сваім першым буйным вучэнні|publisher=[[BBC]]| date=25 мая 2026| accessdate =25 мая 2026|last1=Maqbool|first1=Aleem|last2=Wyatt|first2=Catherine}}</ref> у адрозненне ад большасці іншых Папаў, якія дэлегавалі гэтую задачу [[кардынал]]ам. На прэзентацыі прысутнічалі эксперты па ШІ, у тым ліку сузаснавальнік [[Anthropic]] [[Крыс Ола]].<ref name="bbc"/> == Перадумовы і публікацыя == Ад пачатку свайго пантыфікату Папа Леў XIV паказваў, што яго непакояць рост штучнага інтэлекту, а таксама крызіс чалавечай годнасці і мультылатэралізму. Энцыкліка была прымеркавана да 135-й гадавіны ''[[Rerum novarum]]'',<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.commonwealmagazine.org/spadaro-leo-olah-ai-technology-magnifica-humanitas|title=Папа Леў і «Сіндром Бабеля» &#124; Commonweal Magazine|date=27 мая 2026|website=www.commonwealmagazine.org}}</ref> знакавай энцыклікі яго цёзкі [[Леў XIII|Льва XIII]], прысвечанай [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]].<ref name="auto"/><ref name=mh>{{cite web|author=Папа Леў XIV|url=https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html|title=Magnifica humanitas|date=25 мая 2026}}</ref>{{rp|¶ 3}} У пачатку мая 2026 года Леў XIV зацвердзіў Міждыкастэрыяльную камісію па штучным інтэлекце, якая складалася з прадстаўнікоў сямі дэпартаментаў [[Рымская курыя|Рымскай курыі]]: Дыкастэрыя па садзейнічанні інтэгральнаму чалавечаму развіццю, Дыкастэрыя дактрыны веры, Дыкастэрыя культуры і адукацыі, Дыкастэрыя па камунікацыі, [[Папская акадэмія жыцця]], [[Папская акадэмія навук]] і [[Папская акадэмія грамадскіх навук]]. Камісія павінна «садзейнічаць супрацоўніцтву і абмену інфармацыяй паміж членамі групы адносна дзейнасці і праектаў, звязаных са штучным інтэлектам, уключаючы палітыку яго выкарыстання ў межах [[Святы Пасад|Святога Пасаду]], адначасова спрыяючы дыялогу, супольнасці і ўдзелу».<ref>{{Cite web |date=2026-05-16 |title=Папа зацвердзіў стварэнне Міждыкастэрыяльнай камісіі па штучным інтэлекце - Vatican News |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/pope-leo-interdicasterial-artificial-intelligence-commission.html |access-date=2026-05-26 |website=www.vaticannews.va |language=en}}</ref> Сузаснавальнік [[Anthropic]] [[Крыс Ола]] быў запрошаны выступіць на прэзентацыі энцыклікі ў Ватыкане 25 мая 2026 года. Ола высока ацаніў ролю Ватыкана як «інфармаваных крытыкаў» і пачатак «доўгага супрацоўніцтва паміж тымі з нас, хто будуе гэта, і тымі, хто можа бачыць тое, чаго мы, знутры, не бачым».<ref>{{cite web|url=https://www.anthropic.com/news/chris-olah-pope-leo-encyclical|title=Заўвагі сузаснавальніка Anthropic Крыса Олы да энцыклікі Папы Льва XIV "Magnifica humanitas"|work=Anthropic|date=25 мая 2026|author=[[Крыс Ола|Ола, Крыс]]}}</ref> Іншымі экспертамі, якія выступалі на прэзентацыі разам з Львом XIV, былі прафесар [[Ганна Роўлендс]], кардынал [[Віктар Мануэль Фернандэс]], кардынал [[Майкл Чэрні]], [[Таварыства Ісуса|SJ]], і прафесар [[Леакадзі Лушамбо]].<ref>{{cite web |title=Ганна Роўлендс: "Magnifica humanitas" Папы Льва будзе мець працяглы ўплыў - Vatican News |url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/anna-rowlands-magnifica-humanitas-pope-leo-encyclical-interview.html |website=www.vaticannews.va |access-date=26 мая 2026 |language=en |date=25 мая 2026}}</ref> == Змест == Энцыкліка прысвечана «захаванню чалавечай асобы ў эпоху штучнага інтэлекту».<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/world/europe/pope-leo-encyclical.html |work=[[The New York Times]] |date=2026-05-25 |title=Папа Леў папярэджвае аб рызыках ШІ ў энцыкліцы на 42 300 слоў |location=ЗША|last1=Рыч|first1=Мотока|last2=Паваледзі|first2=Элізабета|last3=Дыяс|first3=Элізабэт}}</ref> Энцыкліка асабліва асуджае выкарыстанне ШІ ў ваенных дзеяннях, сцвярджаючы, што памяншэнне кантролю чалавека над узбраеннем робіць лягчэйшым апраўданне вайны.<ref name="bbc"/> Леў напісаў, што «Тэорыя „справядлівай вайны“, якая занадта часта выкарыстоўвалася для апраўдання любога віду вайны, цяпер састарэла».<ref>{{Cite news |last=Макэлві |first=Джошуа |date=25 мая 2026 |title=Папа, заклікаючы да рэгулявання ШІ, папярэджвае, што некаторыя віды зброі цяпер па-за кантролем чалавека |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/pope-leo-urges-world-slow-down-ai-fervent-first-manifesto-2026-05-25/ |work=[[Reuters]]}}</ref> Энцыкліка таксама стрымлівае гонку ўзбраенняў у сферы ШІ і крытыкуе [[дыпфейк]]і ў палітыцы.<ref name="bbc"/> Леў напісаў у ''Magnifica Humanitas'', што тэхналогія ніколі не бывае нейтральнай, сцвярджаючы, што чалавецтва стаіць перад выбарам паміж «будаўніцтвам [[Вавілонская вежа|Бабеля]] і [[Новы Іерусалім|аднаўленнем Іерусаліма]]»; паміж аддаленай, ганарыстай уладай і супольнасцю, арыентаванай на чалавека.<ref>{{Cite web |last=Брокхаўз |first=Ханна |date=2026-05-25 |title='Magnifica Humanitas': Папа Леў заклікае да справядлівасці для барацьбы з «антычалавечым бачаннем» у ШІ |url=https://www.ncregister.com/cna/pope-leo-ai-magnifica-humanitas |access-date=2026-05-25 |website=[[National Catholic Reporter]] |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last1=Шэхнер |first1=Сэм |last2=Станкаці |first2=Маргерыта |date=2026-05-25 |title=Папа Леў параўноўвае пагрозу ШІ з біблейскай «Вавілонскай вежай» |url=https://www.wsj.com/world/pope-leo-ai-encyclical-c5e1af6c |access-date=2026-05-25 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> Энцыкліка таксама прапануе прабачэнні за ролю Каталіцкай царквы ў рабстве, адзначаючы фармальнае асуджэнне рабства ў XIX стагоддзі, сфармуляванае Львом XIII у ''[[In plurimis]]''.<ref name="bbc" /><ref name="reuters"> {{cite news |title=Папа Леў просіць прабачэння за гістарычную ролю Царквы ў рабстве |url=https://www.reuters.com/world/pope-leo-apologises-churchs-historic-role-slavery-2026-05-25/ |work=Reuters |date=25 мая 2026| access-date=27 мая 2026}}</ref> [[Дж. Р. Р. Толкін|Толкін]] у ''[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Уладар пярсцёнкаў, частка III: Вяртанне караля (Кніга V)]]'' быў працытаваны ў раздзеле «Мы ўсе можам унесці свой уклад»:{{r|AT|mh}}{{rp|¶ 213}}{{quote|Каталіцкі аўтар дваццатага стагоддзя Дж. Р. Р. Толкін словамі галоўнага героя аднаго са сваіх раманаў апісаў нашу адказнасць наступным чынам: "Не наша справа кіраваць усімі прылівамі свету, але рабіць тое, што ў нашых сілах, для дапамогі тым гадам, у якія мы пастаўлены, вырываючы зло на палях, якія мы ведаем, каб тыя, хто будзе жыць пасля, мелі чыстую зямлю для апрацоўкі."}} Іншыя цытаваныя працы ўключалі:{{r|A}} * ''Discours de l’état et des grandeurs de Jésus, Discours IV, Unité de Dieu en l’incarnation'' [[П'ера дэ Беруля]]{{r|P}} * ''[[Чалавек у пошуках сэнсу]]'' [[Віктар Франкл|Віктара Франкла]]{{r|P}} * ''[[Вытокі таталітарызму]]'' [[Ганна Арэнт|Ганны Арэнт]]{{r|P}} == Мовы == Энцыкліка была ўпершыню апублікавана на арабскай, англійскай, французскай, нямецкай, італьянскай, польскай, партугальскай і іспанскай мовах. Упершыню ў гэтым першапачатковым наборы перакладаў не было лацінскай версіі. Гэта стала магчымым дзякуючы змене ў Агульных правілах Рымскай курыі, якія ўступілі ў сілу ў пачатку 2026 года і абвяшчалі, што афіцыйныя курыяльныя дакументы могуць быць складзены «на лацінскай або на іншай мове». Гэта фармалізавала тэндэнцыю працы на сучасных мовах, такіх як англійская і італьянская, якія пашырыліся пры [[Папа Францыск|Папе Францыску]]. Традыцыйнае вяршэнства лаціны было такім чынам зведзена да цырыманіяльнага і сімвалічнага, а не вызначальнага.{{r|IV}} == Успрыманне == Маргерыта Станкаці і Сэм Шэхнер з ''[[The Wall Street Journal]]'' апісалі энцыкліку як «тэкст, які гатовы вызначыць пантыфікат Льва», кажучы, што яе «доўга чакалі» як карыснае маральнае вучэнне для палітыкаў і рэлігійных груп.<ref name=":0" /> Дэвід Стрэйтфелд, пішучы для ''[[The New York Times]]'', адзначыў, што энцыкліка адлюстроўвае кантраст паміж традыцыйнымі рэлігіямі і тэндэнцыяй гаварыць пра штучны інтэлект у квазірэлігійных танах у [[Крэмніевая даліна|Крэмніевай даліне]].<ref>{{Cite news |last=Стрэйтфелд |first=Дэвід |date=25 мая 2026 |title=Пакуль ліхаманка ШІ расце ў Сіліконавай даліне, Папа Леў мае некалькі слоў |url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/technology/pope-ai-silicon-valley.html |access-date=25 мая 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ''Magnifica Humanitas'' была апісана [[BBC]] як «рэзкае і прамое пасланне тым, хто знаходзіцца ва ўладзе, аб іх адказнасці ў стрымліванні „пагроз“, якія стварае ШІ».<ref name="bbc" /> Салі Шольц, пішучы ў ''[[National Catholic Reporter]]'', высока ацаніла ўвагу дакумента да салідарнасці.<ref>{{Cite web |last=Шольц |first=Салі Дж. |title=З акцэнтам на салідарнасць, энцыкліка Льва з'яўляецца паспяваннем каталіцкай сацыяльнай дактрыны |url=https://www.ncronline.org/opinion/guest-voices/focus-solidarity-leos-encyclical-ripening-catholic-social-doctrine |access-date=27 мая 2026 |website=National Catholic Reporter |language=en}}</ref> З іншага боку, Мэцью Уолтэр, каталіцкі пісьменнік і крытык ШІ, назваў яе «расчаравальна ўзважанай і асцярожнай».<ref>{{Cite news |last=Уолтэр |first=Мэцью |date=26 мая 2026 |title=Меркаванне {{!}} Энцыкліка Папы Льва аб ШІ расчаравальна мяккая |url=https://www.nytimes.com/2026/05/26/opinion/pope-leo-encyclical-ai.html |access-date=27 мая 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Энцыкліка прыцягнула ўвагу шырокай грамадскасці, асабліва ў [[сацыяльныя сеткі|сацыяльных сетках]], у тым ліку прывёўшы да стварэння [[інтэрнэт-мем]]аў.<ref>{{Cite web |last=Пласіда |first=Дані Дзі |title=Энцыкліка Папы Льва выклікае «анты-ШІ» мемы |url=https://www.forbes.com/sites/danidiplacido/2026/05/26/pope-leos-anti-ai-encyclical-sparks-butlerian-jihad-memes/ |access-date=29 мая 2026 |website=Forbes |language=en}}</ref> Былі праведзены паралелі з ''[[Дзюна (франшыза)|Дзюнай]]'' [[Фрэнк Герберт|Фрэнка Герберта]] і яе канцэпцыяй Батлерыянскага джыхаду.<ref>{{Cite news |last=Чоўдхуры |first=Аян Пол |date=28 мая 2026 |title=Чаму папярэджанне Папы Льва XIV аб ШІ прымушае ўсіх гаварыць пра Батлерыянскі джыхад з «Дзюны» |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/why-pope-leo-xivs-ai-warning-has-everyone-talking-about-the-butlerian-jihad-from-dune/article71033582.ece |access-date=29 мая 2026 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> == Крыніцы == <references> <ref name=AT>{{citation |last=Андэрсан |first=Нэйт |date=25 мая 2026 |title=Цытуючы Гэндальфа, Папа Леў кажа, што мы павінны «раззброіць» ШІ |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2026/05/citing-gandalf-pope-leo-says-we-must-disarm-ai/ |website=[[Ars Technica]] |language=en}}</ref> <ref name=IV>{{citation |url=https://infovaticana.com/en/2026/05/26/the-first-encyclical-without-a-latin-version-reveals-a-profound-transformation-in-rome/ |title=Першая энцыкліка без лацінскай версіі паказвае глыбокую трансфармацыю ў Ватыкане |date=26 мая 2026 |magazine=Infovaticana}}</ref> <ref name=A>{{citation |url=https://aleteia.org/2026/05/25/encyclicals-224-references-tolkien-frankl-montessori-etc/ |title=224 спасылкі ў энцыкліцы: Толкін, Франкл, Мантэсоры і інш. |magazine=Aleteia |date=29 мая 2026}}</ref> <ref name=P>{{citation |url=https://www.pillarcatholic.com/p/magnifica-humanitas-a-readers-guide |title='Magnifica humanitas': Даведнік для чытача |author=Люк Копен |date=25 мая 2026}}</ref> </references> == Знешнія спасылкі == * [https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html Поўны тэкст ''Magnifica Humanitas'' на англійскай мове] {{Authority control}} [[Катэгорыя:Папскія дакументы]] eae7bjgp3c0yz4kqkmg9senaqo45yul Стэфан Офенберг 0 808763 5149715 5148734 2026-06-01T20:16:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149715 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | дата нараджэння = | выява = | арыгінал імя = Stefan Offenberg }} [[Файл:Jan_Offenberg_-_grób.jpg|міні|Магіла Стэфана Офенберга на могілках Павонзкі]] '''Стэфан Офенберг''' ([[Польская мова|польск.]] ''Stefan Offenberg'', [[3 жніўня]] [[1864]], [[Бацэвічы]], [[Бабруйскі павет]] - [[21 лютага]] [[1939]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] інжынер-чыгуначнік, незалежніцкі і грамадскі дзеяч, першы намеснік дырэктара [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. == Біяграфія == Сын Цэзарыя і Леаніды з Луцкевічаў. Яшчэ падчас вучобы ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], заснаваў у 1882 годзе разам са сваім братам [[Ян Якуб Офенберг|Янам]] першы тайны польскі гурток самаадукацыі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], які праіснаваў да 1920 года. Пасля заканчэння гімназіі ў 1883 годзе ён вывучаў матэматыку ў Варшаве, затым, у 1891 годзе, з адзнакай скончыў Інстытут інжынераў сувязі ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. У 1887 годзе стаў адным з заснавальнікаў філіяла ў гэтым горадзе моладзевай арганізацыі «Zet».<ref>{{Cite web|url=https://www.polskipetersburg.pl/hasla/zwiazek-mlodziezy-polskiej-zet-w-petersburgu-piotrogrodzie|title=Związek Młodzieży Polskiej „Zet” w Petersburgu / Piotrogrodzie|author=Barbara Gąsieniec|website=Polski Petersburg}}</ref> Пасля вучобы пасяліўся ў Мінску і пасля стварэння там філіяла арганізацыі «Zet», зноў далучыўся да гэтай арганізацыі. На працягу шасці гадоў працаваў на еўрапейскіх участках расійскіх чыгунак, пазней пераехаў у аддаленыя тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], правёўшы большую частку свайго жыцця на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. Кіраваў будаўніцтвам аднаго з галоўных участкаў [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]] (ад Хінгана да ракі [[Нуньцзян|Нонні]] ) і працаваў у Станіслава Кербедзя. З 1897 года працаваў на Кітайска-Усходняй чыгунцы, даслужыўшыся да пасады намесніка дырэктара, а пазней першага намесніка дырэктара, пакуль [[бальшавікі]] не прыйшлі да ўлады. У 1907 годзе стаў сузаснавальнікам першай польскай пачатковай школы ва [[Уладзівасток|Уладзівастоку]]. Заўсёды актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі польскіх абшчын на Далёкім Усходзе, арганізоўваў «Dom Polski», «Ognisko» і г.д. Дапамагаў палякам у пошуку працы і спрыяў будаўніцтву касцёлаў ва Уладзівастоку і [[Харбін|Харбіне]]. Вярнуўся ў Польшчу ў 1925 годзе. Працаваў у Дырэкцыі будаўніцтва дзяржаўных чыгунак у Варшаве, затым — дарадцам міністра ў Міністэрстве сувязі, дзе быў прызначаны ацэншчыкам казны Польскіх дзяржаўных чыгунак, працу, якую ён выканаў, апублікаваўшы ў 1938 годзе ''«Ацэнку актываў Польскіх дзяржаўных чыгунак»''. У 1935 годзе з-за пагаршэння здароўя ён адышоў ад прафесійнай дзейнасці, але не перапыніў грамадскую дзейнасць у саветах «Гуртка інжынераў» і «Гуртка тэхнікаў». Напісаў мемуары: ''«Удзел палякаў у будаўніцтве і арганізацыі Кітайска-Усходняй чыгункі»''.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ejournals.eu/czasopismo/gsaw/artykul/udzial-polakow-w-budowie-i-organizacji-kolei-wschodniochinskiej-wspomnienia-inz-stefana-offenberga|аўтар=Edward Kajdański|загаловак=Udział Polaków w budowie i organizacji Kolei Wschodniochińskiej. Wspomnienia inż. Stefana Offenberga|год=2016-05-19|мова=pl|выданне=Gdańskie Studia Azji Wschodniej|том=2016|выпуск=Zeszyt 9|старонкі=63–89}}</ref> Дзякуючы яго ўспамінам мы ведаем, у якіх цяжкіх кліматычных і ландшафтных умовах давялося працаваць польскім інжынерам.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://culture.pl/ru/article/kharbin-polskiy-gorod-v-kitae|title=Харбин — польский город в Китае|website=Culture.pl|access-date=2026-05-30}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім павеце]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] 0ott7hzrrs9ry2sd4tu1s5cfsdct98k 5149716 5149715 2026-06-01T20:16:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149716 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Офенберг}} {{Асоба | Commons = | дата нараджэння = | выява = | арыгінал імя = Stefan Offenberg }} [[Файл:Jan_Offenberg_-_grób.jpg|міні|Магіла Стэфана Офенберга на могілках Павонзкі]] '''Стэфан Офенберг''' ([[Польская мова|польск.]] ''Stefan Offenberg'', [[3 жніўня]] [[1864]], [[Бацэвічы]], [[Бабруйскі павет]] - [[21 лютага]] [[1939]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] інжынер-чыгуначнік, незалежніцкі і грамадскі дзеяч, першы намеснік дырэктара [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. == Біяграфія == Сын Цэзарыя і Леаніды з Луцкевічаў. Яшчэ падчас вучобы ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], заснаваў у 1882 годзе разам са сваім братам [[Ян Якуб Офенберг|Янам]] першы тайны польскі гурток самаадукацыі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], які праіснаваў да 1920 года. Пасля заканчэння гімназіі ў 1883 годзе ён вывучаў матэматыку ў Варшаве, затым, у 1891 годзе, з адзнакай скончыў Інстытут інжынераў сувязі ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. У 1887 годзе стаў адным з заснавальнікаў філіяла ў гэтым горадзе моладзевай арганізацыі «Zet».<ref>{{Cite web|url=https://www.polskipetersburg.pl/hasla/zwiazek-mlodziezy-polskiej-zet-w-petersburgu-piotrogrodzie|title=Związek Młodzieży Polskiej „Zet” w Petersburgu / Piotrogrodzie|author=Barbara Gąsieniec|website=Polski Petersburg}}</ref> Пасля вучобы пасяліўся ў Мінску і пасля стварэння там філіяла арганізацыі «Zet», зноў далучыўся да гэтай арганізацыі. На працягу шасці гадоў працаваў на еўрапейскіх участках расійскіх чыгунак, пазней пераехаў у аддаленыя тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], правёўшы большую частку свайго жыцця на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. Кіраваў будаўніцтвам аднаго з галоўных участкаў [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]] (ад Хінгана да ракі [[Нуньцзян|Нонні]] ) і працаваў у Станіслава Кербедзя. З 1897 года працаваў на Кітайска-Усходняй чыгунцы, даслужыўшыся да пасады намесніка дырэктара, а пазней першага намесніка дырэктара, пакуль [[бальшавікі]] не прыйшлі да ўлады. У 1907 годзе стаў сузаснавальнікам першай польскай пачатковай школы ва [[Уладзівасток|Уладзівастоку]]. Заўсёды актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі польскіх абшчын на Далёкім Усходзе, арганізоўваў «Dom Polski», «Ognisko» і г.д. Дапамагаў палякам у пошуку працы і спрыяў будаўніцтву касцёлаў ва Уладзівастоку і [[Харбін|Харбіне]]. Вярнуўся ў Польшчу ў 1925 годзе. Працаваў у Дырэкцыі будаўніцтва дзяржаўных чыгунак у Варшаве, затым — дарадцам міністра ў Міністэрстве сувязі, дзе быў прызначаны ацэншчыкам казны Польскіх дзяржаўных чыгунак, працу, якую ён выканаў, апублікаваўшы ў 1938 годзе ''«Ацэнку актываў Польскіх дзяржаўных чыгунак»''. У 1935 годзе з-за пагаршэння здароўя ён адышоў ад прафесійнай дзейнасці, але не перапыніў грамадскую дзейнасць у саветах «Гуртка інжынераў» і «Гуртка тэхнікаў». Напісаў мемуары: ''«Удзел палякаў у будаўніцтве і арганізацыі Кітайска-Усходняй чыгункі»''.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ejournals.eu/czasopismo/gsaw/artykul/udzial-polakow-w-budowie-i-organizacji-kolei-wschodniochinskiej-wspomnienia-inz-stefana-offenberga|аўтар=Edward Kajdański|загаловак=Udział Polaków w budowie i organizacji Kolei Wschodniochińskiej. Wspomnienia inż. Stefana Offenberga|год=2016-05-19|мова=pl|выданне=Gdańskie Studia Azji Wschodniej|том=2016|выпуск=Zeszyt 9|старонкі=63–89}}</ref> Дзякуючы яго ўспамінам мы ведаем, у якіх цяжкіх кліматычных і ландшафтных умовах давялося працаваць польскім інжынерам.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://culture.pl/ru/article/kharbin-polskiy-gorod-v-kitae|title=Харбин — польский город в Китае|website=Culture.pl|access-date=2026-05-30}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім павеце]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] 2s5ecs6sucry8208omgbxjamgxzkymn Гета ў Параф’янаве 0 808779 5149753 5148931 2026-06-01T21:06:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149753 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Parafjanava 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Параф’янаве''' (лета 1941 — 31 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Параф’янава (Сітцаўскі сельсавет)|Параф’янава]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Параф’янава было захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Парафьяново}}</ref>. Першым, каго немцы забілі, калі прыйшлі ў мястэчка, быў габрэй Арон Левітан<ref name=autogenerated2 />. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Параф’янаве сагналі яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>''Адамович О.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html Парафьяновская трагедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150308140401/http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html |date=8 сакавіка 2015 }}</ref><ref name=autogenerated3>''Бар-Он''. «Унаследованное молчание: беседы с детьми Третьего Рейха» / ''Dan Bar-On.'' Legacy of Silence: Encounters with Children of the Third Reich. Cambridge: Harvard UP, 1989 ISBN 978-0674521865{{ref|en}}</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=24}}{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=724-725}}. Яно было абгароджана і ахоўвалася<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Акупацыйныя ўлады пад страхам смерці забаранілі габрэям здымаць [[жоўтая зорка|жоўтыя латы]] (апазнавальныя знакі на верхняй вопратцы), выходзіць з гета без спецыяльнага дазволу, мяняць месца пражывання і кватэру ўнутры гета, хадзіць па ходніках, карыстацца грамадскім транспартам, знаходзіцца на тэрыторыі паркаў і грамадскіх месцаў, наведваць школы{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў штодня выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, большай часткай на рамонце чыгунак, ад чаго многія вязні гета памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Вязням гета, як маладым, так і старым, выдавалі толькі 300 грамаў хлеба на тыдзень — і больш ніякай ежы<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Пасля некалькіх акцый і смерцяў ад голаду і хвароб, да лютага 1942 года ў гета засталося ў жывых 247 чалавек<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. 31 (30{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}) мая<ref>Яд Вашем. [http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 История спасения Шломо и Залмана Гейденсонов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402104326/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 |date=2 красавіка 2015 }}</ref> 1942 года, раніцай, гета было акружана войскамі [[СС]]<ref name=autogenerated1 />. Габрэяў выгналі на вуліцу і загадалі зняць абутак, паліто і курткі. Многія пачалі плакаць. Чатырнаццацігадовы хлопчык паспрабаваў уцячы, яго адразу застрэлілі. У адказ адзін габрэй абурыўся і пачаў лаяць эсэсаўцаў, за што яго жорстка збілі<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Людзей з вёскі загадзя прымусілі выкапаць вялікую яму. Эсэсаўцы пакінулі некаторую колькасць спецыялістаў, а астатніх габрэяў пагналі па дарозе ў калоне па чатыры чалавекі. Ім схлусілі, што павязуць на цягніку ў Амерыку, — каб яны не разбягаліся і забралі з сабой усе каштоўнасці. Але людзі неўзабаве ўбачылі, што іх вядуць не на вакзал, а да выкапанай ямы. Дзяўчынка 12-14 гадоў выскачыла з калоны і пабегла, але яе застрэлілі і пацягнулі да ямы. Усіх прымусілі легчы ў яму тварам да зямлі. Сярод асуджаных была жанчына, якая нарадзіла напярэдадні. Яе першай вялі да магілы, яна несла на руках дзіцяці, плакала і ўмольвала пакінуць яго ў жывых. Яе сапхнулі ў яму і потым забілі і яе, і дзіцяці<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго ў Параф’янаве падчас акупацыі былі забітыя каля 600 яўрэяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. Частка параф’янаўскіх яўрэяў змагла ўцячы і затым яны ваявалі ў партызанскіх атрадах. Сярод іх — браты Кастраль і браты Гейдэнсоны<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Памяць == У ліпені 2005 годзе на месцы гібелі ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Параф’янаве быў усталяваны камень з надпісам на іўрыце, беларускай і англійскай мовах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref>[http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html В тени деревьев, но не памяти…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402150736/http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html |date=2 красавіка 2015 }}, газета «[[Советская Белоруссия]]» 12.07.2005</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|Г. П. Пашкоў, I. I. Камінскi iнш. (рэдкал.); А. В. Скараход. (уклад.). «Памяць. Докшыцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: "Беларуская Энцыклапедыя", 2004. — 752 с. — ISBN 985-11-0293-8.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Параф’янава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Докшыцкага раёна]] lzzzgn0i74pto6ljlmagz9093mnnu39 Вацлаў Леан Макоўскі 0 808792 5149565 5149464 2026-06-01T12:07:21Z Aliaksei Lastouski 75892 5149565 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вацлаў Леан Макоўскі''' ({{lang-pl|Wacław Leon Makowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854—1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч]]ы і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскага выдавецтва Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Wacław Leon Makowski (1879).jpg|міні|Вацлаў Макоўскі (каля 1879)]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Быў жанаты на сястры Вінцэнта Хелмінскага, [[Апалонія Макоўская|Апалоніі]], якая дапамагала яму ў кніжных справах. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў «Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні», які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг — байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], «Нарыс літоўскай гісторыі» [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), «Трокі і Троцкі замак» [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] «З-над Нёмана і Віліі» (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар’еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар’еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX—XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115—125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17- −18], s. 93</ref>[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]]</blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>[[Файл:Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909.jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909]]Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з’явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз’юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі. На адным з канцэртаў (праўдападобна ў 1886 годзе) польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі песню па-польску (песня Шапэна "Калі б я быў сонейкам на небе") на біс. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны на 100 рублёў.<ref>''Zahorski Władysław''. Moje wspomnienia. T. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2018. Ss. 95-96.</ref> У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова]]й. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям’ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20 %. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з’ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Księgarski» ў 1925 годзе (№ 5-10), пад назвай: «''Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў''». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі № 2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям’я === У сям’і Макоўскіх былі дзеці: дачка [[Ева Гульбінова|Ева]] і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям’я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Ева Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Макоўскі Вацлаў Леан}} [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] [[Катэгорыя:Кнігагандляры]] 7c5s20n9tr7kiuiuotv9yglwx2ymh9m Апалонія Макоўская 0 808815 5149603 5149343 2026-06-01T14:24:06Z Aliaksei Lastouski 75892 5149603 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | бацька = Караль Хелмінскі | дзеці = [[Ева Гульбінова]] і [[Вацлаў Макоўскі]] }}'''Апалонія Макоўская,''' народжаная Хелмінская, герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] ([[6 мая]] [[1856|1856 г.]] каля [[Седльцы|Седльцаў]] - [[11 мая]] [[1952]], [[Свецце]]) — настаўніца, уладальніца першай польскай чытальні ў [[Вільня|Вільні]]. == Біяграфія == Апалонія Макоўская была дачкой паўстанца Караля Хелмінскага, сястрой пісьменніка [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]], першага загадчыка кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]] – «[[Eliza Orzeszkowa i S-ka|Эліза Ажэшка і С-ка]]». У 1872–1873 гадах 16-гадовая Апалонія Хелмінская заснавала і самастойна кіравала школай для вясковых дзяцей і дзяцей прыдворных чыноўнікаў у Верках каля Вільні, у маёнтку, які ў той час належаў сям'і князя Людвіга Вітгенштэйна. За гэтую дзейнасць яна была арыштаваная і асуджаная на тры месяцы пазбаўлення волі з магчымасцю штрафу.<ref name=":0">Ludwika Życka, ''„[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/29913/content Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej na Ziemi Wileńskiej od 1880 – 1919]”'', Wilno 1932, str. 6-7 i 19</ref> Апалонія Макоўская, як загадчыца польскай чытальні, згадваецца сярод віленскіх жанчын, якія зрабілі найбольшы ўнёсак у развіццё адукацыі ў Вільні і Віленскім краі пасля 1890 года ў складзе тайнага таварыства ''«Асвета»''. Уваходзіла ў склад праўлення «''Таварыства роўных правоў жанчын''», заснаванага Эміліяй Венслаўскай у 1908 годзе. На працягу двух гадоў гэтае аб'яднанне праводзіла адукацыйную дзейнасць, арганізоўваючы серыі лекцый для інтэлігенцыі і гутаркі для простага народа на розныя тэмы.<ref name=":0" /> Падчас нямецкай акупацыі, пасля 1915 года, Эма Яленьская-Дмахоўская заснавала ''«Саюз польскіх патрыётаў»''',''''' у праўленне якога ўваходзіла Апалонія Макоўская. Мэтай арганізацыі было «павысіць палітычную свядомасць сярод шырэйшых груп і інфармаваць замежныя краіны аб злоўжываннях у акупацыі, настроях грамадскасці і яе жаданні аб'яднання з Польшчай». Звесткі, сабраныя членамі саюза і адпраўленыя ў Варшаву і Швейцарыю паміж 1916 і 1918 гадамі, былі амаль адзінай крыніцай інфармацыі аб сітуацыі на Віленшчыне. У 1920 годзе асацыяцыя добраахвотна распалася. Тым часам Апалонія Макоўская і яе муж, [[Вацлаў Леон Макоўскі]] кіравалі ўласным выдавецтвам на вуліцы Свёнтаянскай, 2 у Вільні з філіялам у [[Мінск|Мінску]]. Яна пісала ў лісце да Элізы Ажэшкі 13 верасня 1900 года: <blockquote>Праз некалькі дзён мы адкрыем кнігарню ў Мінску. Мы робім гэта з верай у тое, што займаем важнае месца і што мы зробім усё магчымае, каб яна існавала, пакуль у нас яшчэ ёсць сілы.<ref>[https://rcin.org.pl/Content/56829/WA248_69832_P-I-2795_wisniewska-dnie.pdf "Dnie", Eliza Orzeszkowa, oprac. Iwona Wiśniewska, Warszawa 2001.]</ref></blockquote>Яны таксама вялі бізнес з варшаўскімі выдавецтвамі, у тым ліку з Gebethner і Wolff . Пасля 1902 года яны атрымалі дазвол на адкрыццё першай польскай чытальнай залы, што да таго часу было строга забаронена. Макоўская займала там кіруючую пасаду. <ref>Wacław Makowski, ''„Wspomnienia starego księgarza na tle osobistych przeżyć”'', Przegląd księgarski 1925 r.</ref> Апалонія Макоўская актыўна займалася культурнай дзейнасцю — разам з мужам яна арганізоўвала канцэрты і выступы, якія наведвалі вядомыя асобы. Расійскія ўлады таго часу ўзбудзілі судовыя справы супраць самой Макоўскай, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Э.]] [[Эліза Ажэшка|Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|''Gloria Victis'']]». Аднак дзякуючы рашучым дзеянням і добрым кантактам яны часта пазбягалі прыгнёту, плацячы толькі штрафы. Сям'я Макоўскіх не толькі мела справы з Элізай Ажэшка, але і сябравала з пісьменніцай, пра што сведчаць ''«Лісты Элізы Ажэшка да Вацлава Макоўскага»''<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/Listy_Orzeszkowej_do_Wac%C5%82awa_Makowskiego|title=Listy Orzeszkowej do Wacława Makowskiego - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2026-05-31}}</ref>. Апалонія Макоўская была прататыпам Яанны Ліпскай — гераіні аповесці Элізы Ажэшка пад назвай «''А... B...С...''».<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.bryk.pl/lektury/eliza-orzeszkowa/a-b-c.geneza-i-gatunek-utworu|title=A...B...C... - Ściągi, wypracowania, lektury - Bryk.pl|website=www.bryk.pl|access-date=2026-05-31}}</ref> У 1934 годзе ў віленскай газеце "Слова" апублікавала ўспаміны пра арганізацыю першых польскіх музычных канцэртаў у Вільні, якія ладзіў у тым ліку Вацлаў Макоўскі, пад назвай: "''Першыя канцэрты пад цэнзурай віленскага паліцмайстра''" (№302). У Апалоніі і Вацлава было чацвёра дзяцей: дачка [[Ева Гульбінова|Ева]] і трое сыноў: [[Вацлаў Макоўскі|Вацлаў]], Чэслаў і Вітольд. У маі 1946 года Апалонія Макоўская разам з дачкой Евай і ўнукам Вітольдам (сынам Вітольда Макоўскага) выехала з Вільні ў [[Люблін]], дзе яны пражылі ў [[Klasztor Sióstr Szarytek|кляштары Сясцёр Міласэрнасці]] да верасня 1946 года. Апалонія Макоўская памерла ва ўзросце 96 гадоў. У 1950 годзе дачка Апалоніі, Ева Гульбінова, перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі]] 2lgp5imddjlrovtible3z68kfgwm1wq Лорэн Мак-Малан 0 808822 5149589 5149310 2026-06-01T13:27:11Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5149589 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=[[1994]] – наш час }} '''Лорэн Хантэр Мак-Малан''' ({{Lang-en|Lauren Hunter MacMullan}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Рэжысёр мультыплікацыі|рэжысёрка мультыплікацыі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0534041/|title=Lauren MacMullan|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-31}}</ref>. Першай яе працай на [[Тэлебачанне|тэлебачанні]] стаў серыял «{{Не перакладзена 5|Крытык (тэлесерыял)|Крытык|4=The Critic (TV series)}}», дзе яна зняла эпізод з запрошанымі зоркамі [[Джын Сіскел|Джынам Сіскелам]] і [[Роджэр Эберт|Роджэрам Эбертам]], а пасля зрэжысавала [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны]] серыял «{{Не перакладзена 5|Кароль гары|4=King of the Hill}}». Затым стала галоўнай рэжысёркай і мастацкай кіраўніцай серыяла «{{Не перакладзена 5|Мішн-Хіл|4=Mission Hill}}». Пасля хуткага закрыцця гэтага шоу атрымала пасаду рэжысёркі ў «[[Сімпсаны|Сімпсанах]]», дзе прарабіла тры сезоны. Таксама зняла некалькі эпізодаў [[Мультсерыял|мультсерыяла]] «[[Аватар: Апошні з народу паветра]]» і атрымала прэмію «[[Эні (прэмія)|Эні]]» за яго раскадроўку<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.duffgardens.net/?go=interviews/lmacmullan|title=Interview with Springfield Weekly|archive-url=https://web.archive.org/web/20070409120822/http://www.duffgardens.net/?go=interviews/lmacmullan|archive-date=2007-07-09|access-date=2026-05-31}}</ref>. Мак-Малан была рэжысёркай «[[Сімпсаны ў кіно|Сімпсаны у кіно]]», а ў 2009 годзе ўваходзіла ў каманду [[Pixar]], якая працавала над мультфільмам «[[Ньют]]», да яго закрыцця. Цяпер яна працуе ў [[Walt Disney Animation Studios]], дзе рабіла раскадроўкі да мультфільмаў «[[Ральф-разбуральнік]]»<ref name="the">{{cite web|lang=en|url=http://www.slashfilm.com/2010/05/12/pixars-newt-officially-canceled/|title=Pixar's Newt Officially Canceled|first=Peter|last=Sciretta|date=2010-05-12|publisher=/Film|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824154324/http://www.slashfilm.com/2010/05/12/pixars-newt-officially-canceled/|archive-date=2010-08-24|accessdate=2026-05-31|url-status=dead}}</ref> і «[[Звератопія]]», а таксама зрэжысавала намінаваны на «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у 2013 годзе мультыплікацыйны кароткаметражны фільм «{{Не перакладзена 5|Завядзіце каня!|4=Get a Horse!}}», з якім стала першай жанчынай, якая адзіная зрэжысавала анімацыйны фільм [[The Walt Disney Company|Disney]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.awn.com/articles/short-films/get-a-horse-new-mickey-mouse-short-85-years-in-the-making/page/2%2C1|title=Get A Horse - A New Mickey Mouse Short 85 Years in the Making|website=www.awn.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630005502/http://www.awn.com/articles/short-films/get-a-horse-new-mickey-mouse-short-85-years-in-the-making/page/2,1|archive-date=2013-06-13|access-date=2026-05-31}}</ref>. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёрка !Мультыплікатарка !Раскадроўшчыца |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Крытык (тэлесерыял)|Крытык|4=The Critic (TV series)}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |- |1997 |{{Не перакладзена 5|Кароль гары|4=King of the Hill}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Мішн-Хіл|4=Mission Hill}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |- |2001 |[[Сімпсаны|Сімпсанах]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2005 |[[Аватар: Апошні з народу паветра]] |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |- |2009 |[[Сімпсаны ў кіно]] |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |- |2012 |[[Ральф-разбуральнік]] |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |- |2013 | {{Не перакладзена 5|Завядзіце каня!|4=Get a Horse!}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2016 | [[Звератопія]] |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0534041}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-01}} {{DEFAULTSORT:Мак-Малан Лорэн}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] 15bq41js016cipfjhvll9xhtahtfb5y 5149819 5149589 2026-06-02T08:52:59Z Feeleman 163471 /* Фільмаграфія */афармленне 5149819 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=[[1994]] – наш час }} '''Лорэн Хантэр Мак-Малан''' ({{Lang-en|Lauren Hunter MacMullan}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Рэжысёр мультыплікацыі|рэжысёрка мультыплікацыі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0534041/|title=Lauren MacMullan|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-31}}</ref>. Першай яе працай на [[Тэлебачанне|тэлебачанні]] стаў серыял «{{Не перакладзена 5|Крытык (тэлесерыял)|Крытык|4=The Critic (TV series)}}», дзе яна зняла эпізод з запрошанымі зоркамі [[Джын Сіскел|Джынам Сіскелам]] і [[Роджэр Эберт|Роджэрам Эбертам]], а пасля зрэжысавала [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны]] серыял «{{Не перакладзена 5|Кароль гары|4=King of the Hill}}». Затым стала галоўнай рэжысёркай і мастацкай кіраўніцай серыяла «{{Не перакладзена 5|Мішн-Хіл|4=Mission Hill}}». Пасля хуткага закрыцця гэтага шоу атрымала пасаду рэжысёркі ў «[[Сімпсаны|Сімпсанах]]», дзе прарабіла тры сезоны. Таксама зняла некалькі эпізодаў [[Мультсерыял|мультсерыяла]] «[[Аватар: Апошні з народу паветра]]» і атрымала прэмію «[[Эні (прэмія)|Эні]]» за яго раскадроўку<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.duffgardens.net/?go=interviews/lmacmullan|title=Interview with Springfield Weekly|archive-url=https://web.archive.org/web/20070409120822/http://www.duffgardens.net/?go=interviews/lmacmullan|archive-date=2007-07-09|access-date=2026-05-31}}</ref>. Мак-Малан была рэжысёркай «[[Сімпсаны ў кіно|Сімпсаны у кіно]]», а ў 2009 годзе ўваходзіла ў каманду [[Pixar]], якая працавала над мультфільмам «[[Ньют]]», да яго закрыцця. Цяпер яна працуе ў [[Walt Disney Animation Studios]], дзе рабіла раскадроўкі да мультфільмаў «[[Ральф-разбуральнік]]»<ref name="the">{{cite web|lang=en|url=http://www.slashfilm.com/2010/05/12/pixars-newt-officially-canceled/|title=Pixar's Newt Officially Canceled|first=Peter|last=Sciretta|date=2010-05-12|publisher=/Film|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824154324/http://www.slashfilm.com/2010/05/12/pixars-newt-officially-canceled/|archive-date=2010-08-24|accessdate=2026-05-31|url-status=dead}}</ref> і «[[Звератопія]]», а таксама зрэжысавала намінаваны на «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у 2013 годзе мультыплікацыйны кароткаметражны фільм «{{Не перакладзена 5|Завядзіце каня!|4=Get a Horse!}}», з якім стала першай жанчынай, якая адзіная зрэжысавала анімацыйны фільм [[The Walt Disney Company|Disney]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.awn.com/articles/short-films/get-a-horse-new-mickey-mouse-short-85-years-in-the-making/page/2%2C1|title=Get A Horse - A New Mickey Mouse Short 85 Years in the Making|website=www.awn.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630005502/http://www.awn.com/articles/short-films/get-a-horse-new-mickey-mouse-short-85-years-in-the-making/page/2,1|archive-date=2013-06-13|access-date=2026-05-31}}</ref>. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва !Рэжысёрка !Мультыплікатарка !Раскадроўшчыца |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Крытык (тэлесерыял)|Крытык|4=The Critic (TV series)}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |- |1997 |{{Не перакладзена 5|Кароль гары|4=King of the Hill}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |- |1999 |{{Не перакладзена 5|Мішн-Хіл|4=Mission Hill}} |{{yes}} |{{no}} |{{yes}} |- |2001 |[[Сімпсаны]] |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} |- |2005 |[[Аватар: Апошні з народу паветра]] |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |- |2009 |[[Сімпсаны ў кіно]] |{{yes}} |{{yes}} |{{no}} |- |2012 |[[Ральф-разбуральнік]] |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |- |2013 | {{Не перакладзена 5|Завядзіце каня!|4=Get a Horse!}} |{{yes}} |{{no}} |{{no}} |- |2016 | [[Звератопія]] |{{no}} |{{no}} |{{yes}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0534041}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-01}} {{DEFAULTSORT:Мак-Малан Лорэн}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эні»]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] iapqt3fx3tbhi27ffgxdifga38ygoh8 Надзея Нікалаева-Комісар 0 808824 5149588 5149358 2026-06-01T13:27:05Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5149588 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нікалаева}} {{Асоба |імя = Надзея Нікалаева-Комісар |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Надзея Нікалаева |род дзейнасці = [[Оперныя спевакі|оперная спявачка]], [[артыст|актрыса]], культурная дзяячка |дата нараджэння = пачатак XX ст. |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Надзе́я Нікала́ева-Ко́місар''' (таксама вядомая як ''Надзея Мікалаева''; пачатак XX стагоддзя — пасля 1932) — беларуская [[Оперныя спевакі|оперная спявачка]] і [[тэатральная актрыса]], дзяячка [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Тэатральная дзейнасць у Дзвінску і Люцыне === У пачатку 1920-х гадоў Надзея Нікалаева навучалася ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], дзе актыўна ўключылася ў нацыянальна-культурнае жыццё. У снежні 1922 года падчас урачыстага адкрыцця гімназіі яна выканала галоўную ролю ў спектаклі паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», які быў пастаўлены намаганнямі выкладчыцы [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]]. Гэта стала першай пастаноўкай дадзенай камедыі на тэрыторыі Латвіі{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. У 1923—1924 гадах яна апекавалася дзейнасцю драматычнага гуртка пры [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], дзе «Паўлінка» ставілася яшчэ некалькі разоў. 28 сакавіка 1923 года люцынскія беларусы перадалі выдатнаму латышскаму паэту і абаронцу нацыянальных меншасцей [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] фатаграфію Надзеі Нікалаевай у вобразе Паўлінкі з дарчым надпісам{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. === Музычная адукацыя і праца ў Рызе === Пасля заканчэння гімназіі Надзея Нікалаева пераехала ў [[Рыга|Рыгу]], дзе працягнула сваю творчую і адукацыйную дзейнасць. У 1927 годзе яна паступіла ў Латвійскую дзяржаўную кансерваторыю. Для падтрымкі таленавітай моладзі [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] выдзяляў стыпендыі, і ў 1927 годзе яна адной з першых атрымала аднаразовую фінансавую дапамогу ў памеры 60 [[Латвійскі лат|латаў]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=142}}. Адначасова з вучобай яна працягвала выступаць на тэатральнай сцэне. 24 сакавіка 1928 года ў Рызе афіцыйна адкрыўся [[Рыжскі беларускі народны тэатр]]. Падчас прэм'ернай пастаноўкі «Паўлінкі», якую дапамагаў ставіць латышскі акцёр Ян Шаберт, Надзея Нікалаева зноў выканала галоўную ролю, іграючы разам з Міколам Трубяцкім (Пранцысь) і Параскевай Раманоўскай (Альжбета){{sfn|Панізнік|2017|с=42}}. З 1927 года ва ўсіх дакументах і афішах яна пачала выступаць пад падвойным прозвішчам Нікалаева-Комісар{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=140}}. У 1932 годзе Надзея Нікалаева-Комісар паспяхова скончыла [[Латвійская дзяржаўная кансерваторыя|Латвійскую дзяржаўную кансерваторыю]] па класе вакалу{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=140}}. Яе далейшы лёс пасля ўсталявання ў 1934 годзе аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] і ліквідацыі беларускіх арганізацый невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-01}} {{DEFAULTSORT:Нікалаева-Комісар Надзея}} [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] qys7702gmg0onakinozwng43vzn31qc Андрэй Заерка 0 808828 5149587 5149387 2026-06-01T13:26:56Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5149587 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Андрэй Заерка''' ({{ДН|13|01|1963}}, [[Мінск]]) — беларускі гісторык, публіцыст, даследчык савецкіх рэпрэсій. == Жыцьцяпіс == Бацька — Леанід Заерка, тэхнік-механік. Маці — Таццяна Заерка (Свірыд), галоўны бухгалтар. Скончыў мінскую сярэднюю школу № 42 (1970—1980), мінскі політэхнічны тэхнікум (1980—1983). У 1983—1985 гг. праходзіў тэрміновую службу ў шэрагах Савецкай Арміі. Чалец КПСС люты 1986-ліпень 1991 гг. У 1985—1991 гг. — слухач падрыхтоўчага аддзялення дзённага навучання БДУ, студэнт факультэту журналістыкі БДУ. У час уліку працаваў: педагог п/лагеру «Сасновы бор», інструктар аўтаклубу. З 17.12.1990 году — карэспандэнт газеты «Наша доля». З 20.1.1992 г. — памочнік генеральнага дырэктара, начальнік гандлёвага аддзелу ТПФ «Інкамтэкст». З 2.6.1993 г. — генеральны дырэктар ВКФ «Залеў». З 15.10.1997 г. — генеральны дырэктар ТАА «Белінкамзнеш». З 27.7.2000 году — індывідуальны прадпрымальнік. 19.3.2008 году быў арыштаваны, затым асуджаны на 5 гадоў з канфіскацыяй усёй маёмасці. 26.3.2010 г. — апраўданы. З 25.7.2012-12.9.2012 гг. — Вартаўнік ТАА «Барсэрвіс-2002». 2020-х гг. падчас пратэстаў падвяргаўся штрафу<ref>[https://spring96.org/ru/news/99273 Пятніца, 28 жніўня. Хроніка пераследу і суды]</ref>, быў затрыманы на 15 сутак. Быў збіты, у выніку частковая страта зроку на правае вока, ляжаў у бальніцы два тыдні. З 26 лютага 2025. — самазаняты, «спецыяліст па распілоўцы і паколу дроваў». У студзені 2026 г. адмоўлена ў пенсіённым забеспячэнні права на працоўную пенсію па ўзросту. == Даследчая дзейнасць == У перыяд з канца 1980-х гадоў і да моманту арышту, А.Заерку ўдалося запісаць успаміны 520 рэпрэсаваных грамадзян рэспублікі, 362 удзельнікі партызанскага руху і 9 чалавек (рэпрэсаваныя блізкія сваякі, не рэабілітаваны, супрацоўнікі НКУС, ваеннаслужачыя канвойных войскаў). Першая кніга выйшла ў 2002 годзе. == Творчасць == === Артыкулы === * «Калi загінуў паэт» // [[Звязда]]": газета — 20 кастрычніка 1989. * «76 сутак у камеры смертнікаў» // «Звязда»: газета — 15 жнiўня 1989. * «Трое з „саду“ на Грушаўцы» // «[[Літаратура і мастацтва|Літаратура i Мастацтва]]»: газета — 26 студзеня 1990. * «Трижды распятая» // «Коммунист Белоруссии»: часопіс — № 7. 1990. * «История в лагерных ватника» // «[[Нёман (часопіс)|Неман]]»: журнал — № 10. 1990. * «Три судьбы из одной трагедии» // «Коммунист Белоруссии»: журнал — № 12.1990. * «Аперацыя „Пераход“» // «Звязда»: газета — 23 студзеня 1991. * «Без вины и боли не бывает. Из жизнеописания бывшего следователя НКВД» // «Наша Доля»: газета — № 3,4 1991. * «Юлий, к тебе пришли…» // «Человек и экономика»: журнал — № 3. 1991. * «Карцінкi з „зоны“» // «[[Мастацтва Беларусі (часопіс)|Мастацтва Беларусi]]»: часопіс — № 3 1991. * «Призрачность второй присяги. Тюркские добровольцы в лесах Белоруссии» // «Политический собеседник»: журнал — № 12 1991. * «Тройчы засуджаны» // «Полымя»: часопіс — № 1 1992. * «Бой в сложных условиях, или о чем не вспоминал маршал Жуков» // «Фемида»: газета — № 10 1992. * «Віцебская мадонна» // «Полымя»: часопіс — № 7. 1992. * «Как погиб Сергей Седов-Троцкий» // «Неман»: журнал — № 11 1992. * «Пад дыктатурай страху» // «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]»: часопіс — № 1 1999. * «Растаптаная вера» // «Полымя»: часопіс — № 12 1999. * «Турмы Беларусi» // «Спадчына»: часопіс — № 5,6 1997. * «Сацыялістычны крымінальны сьвет» // «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]»: часопіс — № 5 1998. === Кнігі === * «Тюрьмы Беларуси. Книга 1. 1929—1935 гг.».— М., 2002. — С. 253. * «Кровавая граница. Книга 1. 1918—1939 гг.». — Мн., 2002. — С. 269. * «Побеги из ада». — СПб., 2003. — С. 297. * «Правда о Гиль-Родионове». Книга 1 — Смаленск, 2011. — С. 494; «Правда о Гиль-Родионове». Книга 2 — Смаленск, 2012. — С. 532. * «Поруганное православие: История Белорусской Церкви. 1917—1939». В 2-х книгах. — Смаленск, 2013. 1 кн. — С. 383, 2 кн. — С. 357. * «Русская Народная Национальная Армия и операция „Кремль“». В 2-х книгах. — Смаленск, 2014. 1 кн. — С. 445, 2 кн. — С. 417. * «Буглай… по следам „Белой команды“». — Смаленск, 2015. — С. 757. * «Репрессированная Беларусь». — Бранск, 2016. — С. 672. * «Русская Народная Армия и антигитлеровский заговор». — Бранск, 2017. — С. 678. * «Советско-финская война глазами заключенных». — Бранск, 2017. — С. 562. * «Тюрьмы Беларуси от Российской империи до 1928 года». — Бранск, 2022. — С. 643. * «А.Власов и покушения на Гитлера».-Вільня, 2023. — С.631. * «Партизаны, ОУН-УПА и „зеленая“ полиция». — Менск, 2024. — С. 612 * «Репрессированная Беларусь», 2-е издание, (исправленное и дополненное), — Менск, 2025. — С. 771. * «Эвакуация тюрем Беларуси», из истории белорусских тюрем сентябрь 1939 года — март 1942 года, Менск, 2025. — С. 594 * «Уничтожение политической оппозиции». Политизоляторы, голодовки, Кашкетинские расстрелы, Ухтарка, «троцкистское» восстание и много другое. — Менск, 2026. — С. 584. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/zaerka/%D0%B7%D0%B0%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9._%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BC%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96,_1929-1935_%D0%B3%D0%B3..html Заерка Андрэй. Турмы Беларусі, 1929—1935 гг.], [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] 1997. № 5. С. 167—181.; № 6-1997. С. 141—149. * [https://knihi.com/AL_Zajerko/ Кровавая граница. Книга 1 (1918—1939)] на Беларускай палічцы {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-01}} {{DEFAULTSORT:Заерка, Андрэй}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] n947mz1xyw8sk0wxwy4sxzbq21w2dzk Тэгеранскі метрапалітэн 0 808830 5149595 5149400 2026-06-01T13:58:34Z DBatura 73587 5149595 wikitext text/x-wiki {{Метро | Назва = Тэгеранскі метрапалітэн | native_name = {{lang|fa|متروی تهران}} | Горад = [[Тэгеран]] | Краіна = [[Іран]] | Лініі = 7 дзеючых ліній | Станцыі = 163 | Сайт = {{URL|https://metro.tehran.ir/}} | Адкрыццё = 1999-03-07 | operator = Tehran Urban and Suburban Railway Company (TUSRC) | Даўжыня = 312.5 км (усяго)<ref>{{Cite web |title=آشنایی با مختصات خطوط مترو تهران |url=http://hamshahrionline.ir/details/277046/City/city-affairs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016185701/http://hamshahrionline.ir/details/277046/City/city-affairs |archive-date=2017-10-16 |access-date=2017-10-29}}</ref> | Шырыня каляіны = 1435 мм }} '''Тэгеранскі метрапалітэн''' ({{lang-fa|متروی تهران|translit=Metro-ye Tehrān}}) — гэта сістэма [[Хуткасны транспарт|хуткаснага транспарту]], якая абслугоўвае [[Тэгеран]], сталіцу [[Іран|Ірана]]. Гэта найбуйнейшая сістэма метро на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]].<ref>{{Cite web |title=World Metro Database |url=http://mic-ro.com/metro/table.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923072945/http://mic-ro.com/metro/table.html |archive-date=23 September 2010 |access-date=2020-08-12 |website=Metrobits.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tehran Metro |url=https://www.railway-technology.com/projects/tehranmetro/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222005514/https://www.railway-technology.com/projects/tehranmetro/ |archive-date=22 December 2010 |access-date=2020-03-18 |website=Railway Technology |language=en-GB}}</ref> Сістэма належыць і кіруецца кампаніяй Tehran Urban and [[Прыгарадная чыгунка|Suburban Railway]]. Яна складаецца з шасці дзеючых ліній метро (і адной дадатковай лініі [[Прыгарадная чыгунка|прыгараднай чыгункі]]), пры гэтым вядзецца будаўніцтва яшчэ сямі ліній, уключаючы паўночна-заходняе пашырэнне лініі 4, паўднёва-ўсходняе пашырэнне лініі 6, паўночна-заходняе пашырэнне лініі 7, усходняе пашырэнне лініі 2, а таксама лініі 10, 8, 9 і 11. Тэгеранскае метро перавозіць больш за 3 мільёны пасажыраў у дзень.<ref name="Reuters">{{Cite news |date=5 March 2011 |title=Tehran Metro head resigns in row with Ahmadinejad |url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55349520110305 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704205214/http://in.reuters.com/article/2011/03/05/idINIndia-55349520110305 |archive-date=4 July 2013 |access-date=2011-03-05 |work=Reuters}}</ref> У 2018 годзе ў Тэгеранскім метро было здзейснена 820 мільёнаў паездак. Па стане на 2026 год агульная працягласць сістэмы складае {{convert|312.5|km|mi|sp=us|abbr=}}. Плануецца, што пасля завяршэння ўсяго будаўніцтва да 2040 года яна будзе мець працягласць {{convert|500|km|mi|sp=us}} з 330 станцыямі на адзінаццаці лініях.<ref>{{Cite web |title=Tehran Metro, Iran |url=http://www.railway-technology.com/projects/tehranmetro/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701194853/http://www.railway-technology.com/projects/tehranmetro |archive-date=2014-07-01 |access-date=2014-06-29 |website=Railway-Technology.com}}</ref> Ва ўсе дні тыдня метро працуе з 5:30 AM да 10:00 PM. [[File:Teheran Metro women only.jpg|thumb|Секцыя толькі для жанчын]] Лінія выкарыстоўвае стандартную каляіну і з'яўляецца пераважна падземнай. Кошт білета складае 5 300 [[Іранскі таман|іранскіх таманаў]] за адну паездку (каля 0,05 даляра ЗША), незалежна ад адлегласці, але выкарыстанне перадаплачаных білетаў каштуе значна танней. Пажылыя людзі могуць карыстацца метро бясплатна. Ва ўсіх цягніках тэгеранскага метро першы вагон і палова другога з кожнага канца [[Жаночы вагон|зарэзерваваны для жанчын]]. Жанчыны па-ранейшаму могуць свабодна ездзіць у іншых вагонах.<ref>{{Cite web |title=خانه |url=https://docs.google.com/viewer?url=http://www.tehranmetro.com/AppUploadedFiles/Statistics/a0f2801a-fcdb-4ff1-b87a-5291b79c07fd.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418085217/https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fwww.tehranmetro.com%2FAppUploadedFiles%2FStatistics%2Fa0f2801a-fcdb-4ff1-b87a-5291b79c07fd.pdf |archive-date=2016-04-18 |access-date=2020-01-06 |website=Tehran Metro |language=fa |via=Google}}</ref> ==Гісторыя== Першапачатковыя планы сістэмы метро былі распрацаваны ў канцы 1960-х гадоў, але не маглі быць рэалізаваны да 1982 года з-за сацыяльна-палітычных праблем, такіх як [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Іранская рэвалюцыя]] і [[Ірана-іракская вайна]]. У 1970 годзе Арганізацыя па плане і бюджэце і муніцыпалітэт [[Тэгеран|Тэгерана]] абвясцілі міжнародны [[Тэндэр|тэндэр]] на будаўніцтва метро ў Тэгеране. Французская кампанія [[SOFRETU]], афіліяваная з дзяржаўным парыжскім транспартным упраўленнем [[RATP]], выйграла тэндэр і ў тым жа годзе пачала праводзіць папярэднія даследаванні па праекце. У 1974 годзе была прадстаўлена канчатковая справаздача з прапановай так званага «вулічнага метро». Сістэма вулічнага метро рэкамендавала дарожную сетку з кальцавой экспрэс-дарогай у цэнтральнай частцы і дзвюма шашамі для новых гарадскіх раёнаў, а таксама сетку метро з 8 ліній, якія дапаўняліся аўтобуснай сеткай і службамі таксі. Геалагічныя пошукі пачаліся ў 1976 годзе. У 1978 годзе французская кампанія пачала будаўніцтва лініі ў паўночным Тэгеране, аднак гэта развіццё было кароткачасовым з прыходам Іранскай рэвалюцыі і Ірана-іракскай вайны ў 1979 і 1980 гадах адпаведна. SOFRETU спыніла сваю дзейнасць у Іране ў снежні 1980 года. 3 сакавіка 1982 года Кабінет міністраў Ірана афіцыйна абвясціў аб спыненні аперацый Тэгеранскага метро французскай кампаніяй. [[Image:Tehran Metro-Azadi Station.jpg|thumb|Вагоны тыпу DKZ3 вытворчасці [[Changchun Railway Vehicles|CRV]] у Тэгеранскім метро|alt=|right]] У 1985 годзе «План выканання Тэгеранскага метро» быў паўторна зацверджаны ''[[Меджліс|Меджлісам]]'', парламентам Ірана, на падставе заканадаўчага праекта «Папраўкі да закона аб стварэнні кампаніі гарадской і прыгараднай чыгункі Тэгерана», якая была заснавана ў [[Фарвардын]] 1364 года (красавік 1985 года). Гэта было літаральнае працяг менавіта таго праекта, які быў распрацаваны да рэвалюцыі. Праца ішла павольна з-за працяглай Ірана-іракскай вайны і часта спынялася. Да лета 1985 года ціск з боку насельніцтва, якое хутка ўрбанізавалася, і адсутнасць развітой сістэмы грамадскага транспарту заахвоцілі сур'ёзна аднавіць працу. Прыярытэтам стала «Лінія 1» (ад бульвара Шахід Аятала Хагані да [[Рэй (горад)|Рэя]]) і яе пашырэнне да могілак [[Бехешт-э Захра]]. Другарадным прыярытэтам таксама стала «Лінія 2» (ад Дардашта ў раёне Тэгеран Парс да другой плошчы Садэгіе) і пашырэнне ў бок Керэджа і раёна Мехршахр. Таксама праводзіліся даследаванні па стварэнні раней спраектаваных ліній 3 і 4. Было вырашана стварыць арганізацыю пад назвай Metro Company для кіравання будучым развіццём сістэмы. Затым кампаніяй Metro Company на працягу адзінаццаці гадоў кіраваў Асгар Эбрахімі Асл. За гэты час на сістэму былі выдаткаваны сотні мільёнаў даляраў, а кампаніі Metro Company былі прадастаўлены дзяржаўныя канцэсіі на эксплуатацыю жалезарудных шахт у [[Бендэр-Абас|Бендэр-Абасе]] (правінцыя Хармазган), эксплуатацыю і продаж шахты Маган Дыятамід у [[Іранскі Азербайджан|Іранскім Азербайджане]],<ref>{{Cite web |title=Tehran Subway |url=https://mysteryofiran.multiscreensite.com/en-gb/tehran-subway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824092333/https://mysteryofiran.multiscreensite.com/en-gb/tehran-subway |archive-date=24 August 2021 |access-date=2020-03-18 |website=Mystery of Iran}}</ref> экспарт рэшткаў нафтаперапрацоўкі з нафтаперапрацоўчага завода ў Ісфахане, а таксама смалы з металургічнага завода ў Ісфахане.<ref>{{Cite web |title=Metro History |url=http://www.msedv.com/rai/metro_history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110915223830/http://www.msedv.com/rai/metro_history.html |archive-date=15 September 2011 |access-date=17 May 2006}}</ref> Праз год пасля таго, як Асгар Эбрахімі Асл пакінуў кіраўніцтва Metro Company і яго змяніў Мохсен Хашэмі, была запушчана першая лінія Тэгеранскага метро паміж Тэгеранам і [[Керэдж|Керэджам]]. 7 сакавіка 1999 года наземны экспрэс-электрацягнік Тэгеран-Керэдж пачаў абмежаваную працу на ўчастку {{convert|31.4|km|abbr=on}} паміж плошчай Азадзі (Тэгеран) і Малардам (Керэдж) з адным прамежкавым прыпынкам у Вардавардзе. Лінія 5 [[Тэгеран|тэгеранскага]] метро пачала працаваць у 1999 годзе. Першая ў [[Іран|Іране]] [[Хуткасны транспарт|сістэма метро]], лінія была пабудавана кітайскай кампаніяй [[NORINCO]].<ref>{{Cite web |date=17 May 2004 |title=Massive Metroline Deal Inked with Iran |url=http://english.china.org.cn/english/BAT/95583.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824131724/http://english.china.org.cn/english/BAT/95583.htm |archive-date=24 August 2021 |access-date=10 December 2020 |website=[[China Internet Information Center]]}}</ref> [[Image:Golshahr metRo.jpg|thumb|Станцыя прыгараднай чыгункі [[Станцыя метро Гольшахр|Гольшахр]] ([[Лінія 5 Тэгеранскага метрапалітэна|Лінія 5]])]] З 2000 года пачалася камерцыйная эксплуатацыя ліній 1 і 2. Вагоны на гэтых лініях пастаўляюцца кампаніяй [[Changchun Railway Vehicles|CRV]] праз [[China National Machinery Import and Export Corporation|CNTIC]]. Чыгуначныя шляхі і стрэлкі на гэтых лініях пастаўляюцца аўстрыйскай кампаніяй [[Voestalpine]]. Метро выкарыстоўвае абсталяванне, вырабленае шырокім колам міжнародных кампаній: двухпавярховыя пасажырскія вагоны для рэгіянальнай лініі Тэгеран-Керэдж пастаўляюцца [[Changchun Railway Vehicles|CRV]], некаторыя цягнікі ад [[Shanghai Electric|SEGC]] праз CNTIC і збіраюцца на заводзе [[Wagon Pars]] у Эраку. Па стане на 2010 год на праект метро было выдаткавана прыкладна 2 мільярды даляраў. Тэгеранскае метро перавозіць каля 2,5 мільёна пасажыраў штодня<ref>{{Cite web |date=5 March 2011 |title=Tehran Metro head Hashemi resigns |url=http://en.trend.az/regions/iran/1840859.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130610080959/http://en.trend.az/regions/iran/1840859.html |archive-date=10 June 2013 |access-date=1 July 2015 |website=Trend}}</ref> праз свае 7 дзеючых ліній (лініі 1, 2, 3, 4, 5, 6 і 7). Таксама адна лінія знаходзіцца ў стадыі будаўніцтва (лінія 10), і яшчэ дзве лініі — у стадыі праектавання (8 і 9). У верасні 2012 года ў сістэму было дададзена 80 новых вагонаў, каб палегчыць транспарціроўку і паменшыць заторы ў гадзіны пік. Іран здольны самастойна забяспечваць свае патрэбы ў вагонах і цягніках.<ref>{{Cite news |title=70 واگن جدید مترو تهران ترخیص شد |trans-title=Tehran discharged 70 new subway cars |url=http://fararu.com/fa/news/111195/70-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%B4%D8%AF |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123021259/http://fararu.com/fa/news/111195/70-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D9%86-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%B4%D8%AF |archive-date=23 January 2016 |access-date=11 December 2015 |language=fa}}</ref> Адгалінаванне лініі 4 працягласцю {{convert|2.8|km|mi|adj=on}} да [[Міжнародны аэрапорт Мехрабад|міжнароднага аэрапорта Мехрабад]] пачало працаваць 15 сакавіка 2016 года.<ref>{{Cite magazine |date=18 March 2016 |title=Tehran metro serving Mehrabad Airport |url=http://www.railwaygazette.com/news/news/asia/single-view/view/tehran-metro-serving-mehrabad-airport.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527090124/http://www.railwaygazette.com/news/news/asia/single-view/view/tehran-metro-serving-mehrabad-airport.html |archive-date=27 May 2016 |access-date=26 April 2016 |magazine=[[Railway Gazette International]]}}</ref> [[Экспрэс (цягнік)|Экспрэс]]-лінія працягласцю {{convert|31|km|mi|adj=on}} да [[Міжнародны аэрапорт імя Імама Хамейні|міжнароднага аэрапорта імя Імама Хамейні]] была адкрыта ў жніўні 2017 года.<ref name="Urban Rail-Tehran Metro">{{Cite web |title=UrbanRail.net > Iran > TEHRAN Metro |url=http://www.urbanrail.net/as/ir/tehr/tehran.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814174036/http://www.urbanrail.net/as/ir/tehr/tehran.htm |archive-date=2017-08-14 |access-date=2017-08-14}}</ref> На фоне росту колькасці выпадкаў [[COVID-19]] у Іране, Тэгеранскі метрапалітэн увёў абавязковае нашэнне масак для ўваходу ў сетку метро на любой станцыі. Праваахоўным органам, размешчаным на кожнай станцыі, было загадана не дапускаць пасажыраў без масак; такім пасажырам будзе прапанавана набыць маскі ў пунктах продажу масак, размешчаных на кожнай станцыі метро.<ref name="cov-1">{{Cite web |title=ورود مسافران بدون ماسک به مترو؛ ممنوع! |url=https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-4/1029341-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B3%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315153027/https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-4/1029341-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B3%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9 |archive-date=15 March 2021 |access-date=19 July 2020 |website=Borna News |language=fa}}</ref> == Гл. таксама == * [[Святая Марыя (станцыя метро)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Тэгеранскі метрапалітэн| ]] adsyqzuz5fzh64yh1il5xqmpimdkeoa LookByMedia 0 808835 5149572 5149545 2026-06-01T12:41:12Z Siarhei V 122587 5149572 wikitext text/x-wiki '''LookByMedia''' — незалежнае беларускае фотаагенцтва і візуальны архіў, які дзейнічае ў эміграцыі. Створана ў 2025 годзе для забеспячэння беларускіх незалежных медыя актуальнымі і гістарычнымі фотаматэрыяламі на фоне крытычнага дэфіцыту візуальнага кантэнту і ліквідацыі незалежнай прэсы ўнутры Беларусі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/lookbymedia-zapuscila-sajt/|title=Беларуская фотаагенцыя LookByMedia запусціла свой сайт|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-10-02|access-date=2026-06-01}}</ref> == Гісторыя стварэння == Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых палітычных рэпрэсій 2020—2021 гадоў]] у Беларусі крызіс незалежнай журналістыкі моцна закрануў візуальную сферу. Большасць фотакарэспондентаў былі вымушаныя пакінуць краіну, бо фотадакументаванне падзей для незалежных СМІ і супрацоўніцтва з «экстрэмісцкімі фармаваннямі» пачало карацца крымінальным пераследам. Тыя, хто застаўся, сталі працаваць «у стол», а медыя сутыкнуліся з вострым дэфіцытам выяў сапраўднай беларускай рэальнасці. З мэтай вырашэння гэтай праблемы і архівацыі ўжо існых візуальных сведчанняў у маі 2025 года было заснавана фотаагенцтва ''LookByMedia''. Заснавальнікам і шэф-рэдактарам агенцтва выступіў вядомы беларускі фатограф Сяргей Балай, а само яно было ўтворанае на базе былой каманды фотасэрвісу партала [[TUT.BY]]. Першапачаткова дзейнасць каманды факусавалася выключна ў аднайменным Telegram-канале агенцтва, дзе публікаваліся новыя фотаздымкі. З развіццём архіва, які кожны дзень папаўняўся новымі кадрамі і пачаў перавышаць аб'ём сацыяльных сетак, была прынятая пастанова аб стварэнні паўнавартаснай пляцоўкі. 2 кастрычніка 2025 года ''LookByMedia'' афіцыйна запусцілі свой вэб-сайт, які стаў сэрвісам для пошуку і сістэматызаванага заказу выяў. == Фармат і прынцыпы працы == Праект функцыянуе адначасова як інфармацыйнае агенцтва і візуальны архіў. База ўключае як архіўныя гістарычныя кадры Беларусі, так і свежыя дакументальныя здымкі жыцця ў эміграцыі: дзейнасць беларускіх дыяспар, палітычныя сустрэчы, візіты прадстаўнікоў дэмакратычных сіл і культурныя імпрэзы. Пляцоўка дазваляе весці пошук па ключавых словах з падтрымкай беларускай, рускай і англійскай моў. Умовы карыстання на сайце адаптаваны як для звычайных наведвальнікаў, так і для рэдакцый СМІ: * для ўсіх карыстальнікаў сайта знаходзяцца ў адкрытым доступе фота-прэв'ю паменшанага фармату; * для зарэгістраваных карыстальнікаў і журналістаў даступны поўны бясплатны доступ да фота ў вэб-разрозненні (да 2000 px па большым боку) пры ўмове размяшчэння вадзянога знака-лагатыпа ''LookByMedia''. Гэтая магчымасць прадастаўляецца толькі пасля ўзгаднення і падпісання дамовы з рэдакцыяй. Telegram-канал праекта пасля запуску сайта выкарыстоўваецца як пляцоўка для анонсаў новых папаўненняў калекцыі. Сёння фотаматэрыялы імя ''LookByMedia'' штодня інтэгруюцца ў стужкі буйнейшых незалежных медыя, такіх як [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]], [[Зеркало (партал)|Зеркало]], [[Белсат]] ды інш. == Спасылкі == * [https://www.lookby.media/ Афіцыйны сайт LookByMedia] * [https://t.me/lookbymedia Афіцыйны Telegram-канал праекта] * [https://www.instagram.com/lookbymedia/ Афіцыйны Instagram-акаунт праекта] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] je8kpkyjg5bvms5vnl1f6ahnd5stgyx 5149573 5149572 2026-06-01T12:42:33Z Siarhei V 122587 5149573 wikitext text/x-wiki '''LookByMedia''' — незалежнае беларускае фотаагенцтва і візуальны архіў, які дзейнічае ў эміграцыі. Створана ў 2025 годзе для забеспячэння беларускіх незалежных медыя актуальнымі і гістарычнымі фотаматэрыяламі на фоне крытычнага дэфіцыту візуальнага кантэнту і ліквідацыі незалежнай прэсы ўнутры Беларусі.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/lookbymedia-zapuscila-sajt/|title=Беларуская фотаагенцыя LookByMedia запусціла свой сайт|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-10-02|access-date=2026-06-01}}</ref> == Гісторыя стварэння == Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых палітычных рэпрэсій 2020—2021 гадоў]] у Беларусі крызіс незалежнай журналістыкі моцна закрануў візуальную сферу. Большасць фотакарэспандэнтаў былі вымушаныя пакінуць краіну, бо фотадакументаванне падзей для незалежных СМІ і супрацоўніцтва з «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі фармаваннямі]]» пачало карацца крымінальным пераследам. Тыя, хто застаўся, сталі працаваць «у стол», а медыя сутыкнуліся з вострым дэфіцытам выяў сапраўднай беларускай рэальнасці. З мэтай вырашэння гэтай праблемы і архівацыі ўжо існых візуальных сведчанняў у маі 2025 года было заснавана фотаагенцтва ''LookByMedia''. Заснавальнікам і шэф-рэдактарам агенцтва выступіў вядомы беларускі фатограф Сяргей Балай, а само яно было ўтворанае на базе былой каманды фотасэрвісу партала [[TUT.BY]]. Першапачаткова дзейнасць каманды факусавалася выключна ў аднайменным Telegram-канале агенцтва, дзе публікаваліся новыя фотаздымкі. З развіццём архіва, які кожны дзень папаўняўся новымі кадрамі і пачаў перавышаць аб'ём сацыяльных сетак, была прынятая пастанова аб стварэнні паўнавартаснай пляцоўкі. 2 кастрычніка 2025 года ''LookByMedia'' афіцыйна запусцілі свой вэб-сайт, які стаў сэрвісам для пошуку і сістэматызаванага заказу выяў<ref name=":0" />. == Фармат і прынцыпы працы == Праект функцыянуе адначасова як інфармацыйнае агенцтва і візуальны архіў. База ўключае як архіўныя гістарычныя кадры Беларусі, так і свежыя дакументальныя здымкі жыцця ў эміграцыі: дзейнасць беларускіх дыяспар, палітычныя сустрэчы, візіты прадстаўнікоў дэмакратычных сіл і культурныя імпрэзы. Пляцоўка дазваляе весці пошук па ключавых словах з падтрымкай беларускай, рускай і англійскай моў. Умовы карыстання на сайце адаптаваны як для звычайных наведвальнікаў, так і для рэдакцый СМІ: * для ўсіх карыстальнікаў сайта знаходзяцца ў адкрытым доступе фота-прэв'ю паменшанага фармату * для зарэгістраваных карыстальнікаў і журналістаў даступны поўны бясплатны доступ да фота ў вэб-разрозненні (да 2000 px па большым боку) пры ўмове размяшчэння вадзянога знака-лагатыпа ''LookByMedia''. Гэтая магчымасць прадастаўляецца толькі пасля ўзгаднення і падпісання дамовы з рэдакцыяй. Telegram-канал праекта пасля запуску сайта выкарыстоўваецца як пляцоўка для анонсаў новых папаўненняў калекцыі. Сёння фотаматэрыялы імя ''LookByMedia'' штодня інтэгруюцца ў стужкі буйнейшых незалежных медыя, такіх як [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]], [[Зеркало (партал)|Зеркало]], [[Белсат]] ды інш. == Спасылкі == * [https://www.lookby.media/ Афіцыйны сайт LookByMedia] * [https://t.me/lookbymedia Афіцыйны Telegram-канал праекта] * [https://www.instagram.com/lookbymedia/ Афіцыйны Instagram-акаунт праекта] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] pws2g9etkiqd6rcc3ubbmipy3e8unxq 5149574 5149573 2026-06-01T12:44:50Z Siarhei V 122587 5149574 wikitext text/x-wiki '''LookByMedia''' — незалежнае беларускае фотаагенцтва і візуальны архіў, які дзейнічае ў эміграцыі. Створана ў 2025 годзе для забеспячэння беларускіх незалежных медыя актуальнымі і гістарычнымі фотаматэрыяламі на фоне крытычнага дэфіцыту візуальнага кантэнту і ліквідацыі незалежнай прэсы ўнутры Беларусі.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/lookbymedia-zapuscila-sajt/|title=Беларуская фотаагенцыя LookByMedia запусціла свой сайт|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-10-02|access-date=2026-06-01}}</ref> == Гісторыя стварэння == Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых палітычных рэпрэсій 2020—2021 гадоў]] у Беларусі крызіс незалежнай журналістыкі моцна закрануў візуальную сферу. Большасць фотакарэспандэнтаў былі вымушаныя пакінуць краіну, бо фотадакументаванне падзей для незалежных СМІ і супрацоўніцтва з «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі фармаваннямі]]» пачало карацца крымінальным пераследам. Тыя, хто застаўся, сталі працаваць «у стол», а медыя сутыкнуліся з вострым дэфіцытам выяў сапраўднай беларускай рэальнасці.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/u-mnogih-fotografov-est-obida-kak-redakcii-ne-rabotayut-s-fotokorrespondentami-posle-2/|title=«У многих фотографов есть обида». Как редакции (не) работают с фотокорреспондентами после релокации|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2023-11-16|access-date=2026-06-01}}</ref> З мэтай вырашэння гэтай праблемы і архівацыі ўжо існых візуальных сведчанняў у маі 2025 года было заснавана фотаагенцтва ''LookByMedia''. Заснавальнікам і шэф-рэдактарам агенцтва выступіў вядомы беларускі фатограф Сяргей Балай, а само яно было ўтворанае на базе былой каманды фотасэрвісу партала [[TUT.BY]]. Першапачаткова дзейнасць каманды факусавалася выключна ў аднайменным Telegram-канале агенцтва, дзе публікаваліся новыя фотаздымкі. З развіццём архіва, які кожны дзень папаўняўся новымі кадрамі і пачаў перавышаць аб'ём сацыяльных сетак, была прынятая пастанова аб стварэнні паўнавартаснай пляцоўкі. 2 кастрычніка 2025 года ''LookByMedia'' афіцыйна запусцілі свой вэб-сайт, які стаў сэрвісам для пошуку і сістэматызаванага заказу выяў<ref name=":0" />. == Фармат і прынцыпы працы == Праект функцыянуе адначасова як інфармацыйнае агенцтва і візуальны архіў. База ўключае як архіўныя гістарычныя кадры Беларусі, так і свежыя дакументальныя здымкі жыцця ў эміграцыі: дзейнасць беларускіх дыяспар, палітычныя сустрэчы, візіты прадстаўнікоў дэмакратычных сіл і культурныя імпрэзы. Пляцоўка дазваляе весці пошук па ключавых словах з падтрымкай беларускай, рускай і англійскай моў. Умовы карыстання на сайце адаптаваны як для звычайных наведвальнікаў, так і для рэдакцый СМІ: * для ўсіх карыстальнікаў сайта знаходзяцца ў адкрытым доступе фота-прэв'ю паменшанага фармату * для зарэгістраваных карыстальнікаў і журналістаў даступны поўны бясплатны доступ да фота ў вэб-разрозненні (да 2000 px па большым боку) пры ўмове размяшчэння вадзянога знака-лагатыпа ''LookByMedia''. Гэтая магчымасць прадастаўляецца толькі пасля ўзгаднення і падпісання дамовы з рэдакцыяй. Telegram-канал праекта пасля запуску сайта выкарыстоўваецца як пляцоўка для анонсаў новых папаўненняў калекцыі. Сёння фотаматэрыялы імя ''LookByMedia'' штодня інтэгруюцца ў стужкі буйнейшых незалежных медыя, такіх як [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]], [[Зеркало (партал)|Зеркало]], [[Белсат]] ды інш. == Спасылкі == * [https://www.lookby.media/ Афіцыйны сайт LookByMedia] * [https://t.me/lookbymedia Афіцыйны Telegram-канал праекта] * [https://www.instagram.com/lookbymedia/ Афіцыйны Instagram-акаунт праекта] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] 9rhqu8pdsnubguzk0gv6cxcj84e3080 5149576 5149574 2026-06-01T12:46:19Z Siarhei V 122587 5149576 wikitext text/x-wiki '''LookByMedia''' — незалежнае беларускае фотаагенцтва і візуальны архіў, які дзейнічае ў эміграцыі. Створана ў 2025 годзе для забеспячэння беларускіх незалежных медыя актуальнымі і гістарычнымі фотаматэрыяламі на фоне крытычнага дэфіцыту візуальнага кантэнту і ліквідацыі незалежнай прэсы ўнутры Беларусі.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/lookbymedia-zapuscila-sajt/|title=Беларуская фотаагенцыя LookByMedia запусціла свой сайт|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-10-02|access-date=2026-06-01}}</ref> == Гісторыя стварэння == Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых палітычных рэпрэсій 2020—2021 гадоў]] у Беларусі крызіс незалежнай журналістыкі моцна закрануў візуальную сферу. Большасць фотакарэспандэнтаў былі вымушаныя пакінуць краіну, бо фотадакументаванне падзей для незалежных СМІ і супрацоўніцтва з «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі фармаваннямі]]» пачало карацца крымінальным пераследам. Тыя, хто застаўся, сталі працаваць «у стол», а медыя сутыкнуліся з вострым дэфіцытам выяў сапраўднай беларускай рэальнасці.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/u-mnogih-fotografov-est-obida-kak-redakcii-ne-rabotayut-s-fotokorrespondentami-posle-2/|title=«У многих фотографов есть обида». Как редакции (не) работают с фотокорреспондентами после релокации|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2023-11-16|access-date=2026-06-01}}</ref> З мэтай вырашэння гэтай праблемы і архівацыі ўжо існых візуальных сведчанняў у маі 2025 года было заснавана фотаагенцтва ''LookByMedia''. Заснавальнікам і шэф-рэдактарам агенцтва выступіў вядомы беларускі фатограф Сяргей Балай, а само яно было ўтворанае на базе былой каманды фотасэрвісу партала [[TUT.BY]]. Першапачаткова дзейнасць каманды факусавалася выключна ў аднайменным Telegram-канале агенцтва, дзе публікаваліся новыя фотаздымкі. З развіццём архіва, які кожны дзень папаўняўся новымі кадрамі і пачаў перавышаць аб'ём сацыяльных сетак, была прынятая пастанова аб стварэнні паўнавартаснай пляцоўкі. 2 кастрычніка 2025 года ''LookByMedia'' афіцыйна запусцілі свой вэб-сайт, які стаў сэрвісам для пошуку і сістэматызаванага заказу выяў<ref name=":0" />. == Фармат і прынцыпы працы == Праект функцыянуе адначасова як інфармацыйнае агенцтва і візуальны архіў. База ўключае як архіўныя гістарычныя кадры Беларусі, так і свежыя дакументальныя здымкі жыцця ў эміграцыі: дзейнасць беларускіх дыяспар, палітычныя сустрэчы, візіты прадстаўнікоў дэмакратычных сіл і культурныя імпрэзы. Пляцоўка дазваляе весці пошук па ключавых словах з падтрымкай беларускай, рускай і англійскай моў. Умовы карыстання на сайце адаптаваны як для звычайных наведвальнікаў, так і для рэдакцый СМІ: * для ўсіх карыстальнікаў сайта знаходзяцца ў адкрытым доступе фота-прэв'ю паменшанага фармату * для зарэгістраваных карыстальнікаў і журналістаў даступны поўны бясплатны доступ да фота ў вэб-разрозненні (да 2000 px па большым боку) пры ўмове размяшчэння вадзянога знака-лагатыпа ''LookByMedia''. Гэтая магчымасць прадастаўляецца толькі пасля ўзгаднення і падпісання дамовы з рэдакцыяй. Telegram-канал праекта пасля запуску сайта выкарыстоўваецца як пляцоўка для анонсаў новых папаўненняў калекцыі. Сёння фотаматэрыялы імя ''LookByMedia'' штодня інтэгруюцца ў стужкі буйнейшых незалежных медыя, такіх як [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]], [[Зеркало (партал)|Зеркало]], [[Белсат]] ды інш. == Спасылкі == * [https://www.lookby.media/ Афіцыйны сайт LookByMedia] * [https://t.me/lookbymedia Афіцыйны Telegram-канал праекта] * [https://www.instagram.com/lookbymedia/ Афіцыйны Instagram-акаунт праекта] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Фотажурналістыка]] 3t8317kn4cihqvvmsfj151rnbaakqmv 5149799 5149576 2026-06-02T06:57:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149799 wikitext text/x-wiki '''LookByMedia''' — незалежнае беларускае фотаагенцтва і візуальны архіў, які дзейнічае ў эміграцыі. Створана ў 2025 годзе для забеспячэння беларускіх незалежных медыя актуальнымі і гістарычнымі фотаматэрыяламі на фоне крытычнага дэфіцыту візуальнага кантэнту і ліквідацыі незалежнай прэсы ўнутры Беларусі.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/lookbymedia-zapuscila-sajt/|title=Беларуская фотаагенцыя LookByMedia запусціла свой сайт|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-10-02|access-date=2026-06-01}}</ref> == Гісторыя стварэння == Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых палітычных рэпрэсій 2020—2021 гадоў]] у Беларусі крызіс незалежнай журналістыкі моцна закрануў візуальную сферу. Большасць фотакарэспандэнтаў былі вымушаныя пакінуць краіну, бо фотадакументаванне падзей для незалежных СМІ і супрацоўніцтва з «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі фармаваннямі]]» пачало карацца крымінальным пераследам. Тыя, хто застаўся, сталі працаваць «у стол», а медыя сутыкнуліся з вострым дэфіцытам выяў сапраўднай беларускай рэальнасці.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/u-mnogih-fotografov-est-obida-kak-redakcii-ne-rabotayut-s-fotokorrespondentami-posle-2/|title=«У многих фотографов есть обида». Как редакции (не) работают с фотокорреспондентами после релокации|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2023-11-16|access-date=2026-06-01}}</ref> З мэтай вырашэння гэтай праблемы і архівацыі ўжо існых візуальных сведчанняў у маі 2025 года было заснавана фотаагенцтва ''LookByMedia''. Заснавальнікам і шэф-рэдактарам агенцтва выступіў вядомы беларускі фатограф [[Сяргей Балай]], а само яно было ўтворанае на базе былой каманды фотасэрвісу партала [[TUT.BY]]. Першапачаткова дзейнасць каманды факусавалася выключна ў аднайменным Telegram-канале агенцтва, дзе публікаваліся новыя фотаздымкі. З развіццём архіва, які кожны дзень папаўняўся новымі кадрамі і пачаў перавышаць аб'ём сацыяльных сетак, была прынятая пастанова аб стварэнні паўнавартаснай пляцоўкі. 2 кастрычніка 2025 года ''LookByMedia'' афіцыйна запусцілі свой вэб-сайт, які стаў сэрвісам для пошуку і сістэматызаванага заказу выяў<ref name=":0" />. == Фармат і прынцыпы працы == Праект функцыянуе адначасова як інфармацыйнае агенцтва і візуальны архіў. База ўключае як архіўныя гістарычныя кадры Беларусі, так і свежыя дакументальныя здымкі жыцця ў эміграцыі: дзейнасць беларускіх дыяспар, палітычныя сустрэчы, візіты прадстаўнікоў дэмакратычных сіл і культурныя імпрэзы. Пляцоўка дазваляе весці пошук па ключавых словах з падтрымкай беларускай, рускай і англійскай моў. Умовы карыстання на сайце адаптаваны як для звычайных наведвальнікаў, так і для рэдакцый СМІ: * для ўсіх карыстальнікаў сайта знаходзяцца ў адкрытым доступе фота-прэв'ю паменшанага фармату * для зарэгістраваных карыстальнікаў і журналістаў даступны поўны бясплатны доступ да фота ў вэб-разрозненні (да 2000 px па большым боку) пры ўмове размяшчэння вадзянога знака-лагатыпа ''LookByMedia''. Гэтая магчымасць прадастаўляецца толькі пасля ўзгаднення і падпісання дамовы з рэдакцыяй. Telegram-канал праекта пасля запуску сайта выкарыстоўваецца як пляцоўка для анонсаў новых папаўненняў калекцыі. Сёння фотаматэрыялы імя ''LookByMedia'' штодня інтэгруюцца ў стужкі буйнейшых незалежных медыя, такіх як [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]], [[Зеркало (партал)|Зеркало]], [[Белсат]] ды інш. == Спасылкі == * [https://www.lookby.media/ Афіцыйны сайт LookByMedia] * [https://t.me/lookbymedia Афіцыйны Telegram-канал праекта] * [https://www.instagram.com/lookbymedia/ Афіцыйны Instagram-акаунт праекта] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Фотажурналістыка]] 26xw3rmiqyt6gcy1npxo9kckzesm7ab Дабро і зло 0 808839 5149577 5149481 2026-06-01T12:47:15Z JerzyKundrat 174 ужос 5149577 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ary_Scheffer_-_The_Temptation_of_Christ_(1854).jpg|злева|міні|[[Хрыстос]] і [[Д’ябал|д’ябал]] — класічныя сімвалы дыхатаміі дабра і зла.<br />([[Спакуса Хрыста]]. {{Не перакладзена 3|Ары Шэфер|маст. Ары Шэфер|ru|Шеффер, Ари}}, 1854 г.)]] '''[[Дабро]] і''' {{Не перакладзена 3|Зло|зло|ru|Зло}} — нарматыўна-ацэначныя катэгорыі, якія ўвасабляюць адну з найбольш фундаментальных праблем [[Філасофія|філасофіі]], [[Этыка|этыкі]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] — раздзяленне і супрацьпастаўленне маральна-пазітыўнага і этычна-адмоўнага ва ўчынках і матывах дзейнасці людзей, у з’явах сацыяльнай рэчаіснасці. Умоўна вылучаюць: канвенцыянальны тып дабра і зла, паводле якога прынцыпы добразычлівасці і ліхадзейства залежаць ад канкрэтнага жыццёвага, сацыяльнага і канфесійнага вопыту і ад умоў сацыяльна-прыроднага асяроддзя, цывілізавана-культурнага развіцця чалавека і грамадства; анталагічны, які зыходзіць з таго, што дабро і зло ўкаранёны ў самой структуры рэчаіснасці ці нараджаюцца абсалютным пачаткам сусвету; інтуітыўна-апрыёрны, паводле якога дабро і зло ёсць фундаментальныя інтуіцыі альбо прыроджаныя ідэі індывідуальнай свядомасці і ў такой сваёй якасці не падлягаюць рацыянальнай рэфлексіі і канцэптуальна-тэарэтычнаму абгрунтаванню<ref>{{Крыніцы/БЭ|5|Дабро і зло|[[Я. ​М. ​Бабосаў]]}}</ref>. == Агульнае ўяўленне == Філасофскае асэнсаванне праблем дабра і зла пачалося ў старажытнай Індыі, Кітаі, Грэцыі. [[Сакрат]] лічыў асноўным сродкам супраць зла веды, [[Платон]] сцвярджаў, што дабро належыць да свету вечных ідэй, а зло — да ўсяго зменлівага, [[Арыстоцель]] надаваў дабру і злу статус найважнейшых этычных катэгорый. Гэтыя ідэі развіты ў творах [[Б. Спіноза|Б.​ Спінозы]], [[Вальтэр]]а, [[Д. Дзідро]], [[Г. Гегель|Г. ​Гегеля]], [[А. Шапенгаўэр]]а, [[Ф. Ніцшэ]] і іншых філосафаў XVII—XVIII ст. Найбольш значны ўклад у распрацоўку гэтай праблематыкі зрабіў [[І. Кант]], які сцвярджаў магчымасць перамогі дабра над злом. Рэлігійны варыянт асэнсавання дабра і зла зыходзіць з першаснасці боскага дабра, з наперадустаноўленай гармоніі сусветных і чалавечых першаасноў, разбураных грэхападзеннем. У хрысціянстве чалавек традыцыйна прадстае як носьбіт двух першаасноў: плоць імкнецца да зла, дух — да дабра. Выбар у карысць дабра сведчыць аб адзінстве з хрысціянскай супольнасцю праведных і пачатак індывідуальнага выратавання, што і ўвасабляе сабой кардынальны сэнсавы матыў гістарычнага працэсу развіцця асобы і грамадства. Розныя рэлігійныя культуры, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Аўраамічныя рэлігіі|аўраамічныя|ru|Авраамические религии}}, [[Маніхейства|маніхейскія]], [[зараастрызм]], а таксама схільныя да духоўнага ўплыву [[будызм]]у, як правіла, успрымаюць дыхатамію дабра і зла ў якасці антаганістычнага {{Не перакладзена 3|Дуалізм (Рэлігія)|дуалізму|ru|Дуализм (религия)}}, у якім зло павінна прайграваць<ref name="Paul3">''Paul O. Ingram, Frederick John Streng'' Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation. University of Hawaii Press, 1986. P. 148—149.</ref>. У любой мове ёсць словы, якія выражаюць дабро і зло. Гэта свайго роду культурная ўніверсалы, якая аб’ядноўвае маральныя меркаванні як добра — дрэнна, правільна — няправільна, пажадана — непажадана<ref>''[[:en:Donald Brown (anthropologist)|Donald Brown]]'' Human Universals. Philadelphia, Temple University Press, 1991. ([http://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm online summary] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120630210030/http://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm|date=2012-06-30}})</ref>. У наш час сутнасць гэтай дыхатаміі, звычайна тычыцца ў частцы дабра — кахання, справядлівасці, шчасця, дабрадзейнасці, стварэння, а ў частцы зла — разбурэння, заганы, наўмыснага прычынення шкоды, дыскрымінацыі, знявагі, актаў не выбарчага гвалту<ref name="Ervin2">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref>. Асаблівасцю чалавечых паводзін з’яўляецца здольнасць адначасовага выканання і добрых, і злых дзеянняў<ref>''Griffith J.'' [http://www.worldtransformation.com/human-condition/ The Human Condition (In The Book of Real Answers to Everything!)] {{Wayback|url=http://www.worldtransformation.com/human-condition/|date=20140715003238}}, 2011. ISBN 9781741290073.</ref>. Некаторыя даследчыкі, напрыклад, [[Эдвард Осбарн Уілсан|Эдвард О.]] [[Эдвард Осбарн Уілсан|Уілсан]] або [[Франс дэ Вааль|Франс дэ Ваал]] разглядаюць пытанні маралі, у прыватнасці паняцці дабра і зла, як цалкам дастасавальныя і ў біялогіі<ref>''Wilson E. O.'' The Social Conquest of Earth. 2012. ISBN 9780871404138.</ref><ref>''De Waal F.'' [http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html Moral behavior in animals. 2012.] {{Wayback|url=http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html|date=20120417212015}}</ref>. == Прычыны існавання == Пачынаючы са старажытнасці, ёсць мноства пунктаў гледжання на прычыны існавання дабра і зла. Іх можна разгледзець у залежнасці ад стаўлення да двух азначэнняў: * аб’ектыўна і сапраўды неабходнае для існавання чалавецтва. * неабходнае для існавання з пункту гледжання людзей. === Матэрыялістычныя прычыны === Матэрыялістычныя прычыны звязваюць паняцці дабра і зла з законамі чалавечай прыроды, якія ўзнікаюць на самых ранніх стадыях развіцця асобы. У прыватнасці, з натуральным памкненнем людзей, так званым {{Не перакладзена 3|Натуралізм (сацыялогія)|натуралізмам|ru|Натурализм (социология)}}; з асалодай-пакутай ([[геданізм]]ам); шчасцем-няшчасцем ({{Не перакладзена 3|Эўдэманізм|эўдэманізмам|ru|Эвдемонизм}}) і да г. д.<ref name="Ervin3">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref> Гэтыя паняцці цесна звязаны з сацыяльнымі ўмовамі, гэта значыць з канкрэтнымі супярэчнасцямі жыцця грамадства, іх уплывам на мараль пэўных эпох і грамадскіх сістэм. Больш таго, як лічыў [[Фрыдрых Энгельс|Ф.]] [[Фрыдрых Энгельс|Энгельс]]: «Уяўленні пра дабро і зло так моцна змяняліся ад народа да народа, ад веку да стагоддзя, што часта прама супярэчылі адно іншаму»<ref name="Маркс2">''Маркс К. и Энгельс Ф.'', Соч., 2 изд., 1955—66., т. 20</ref>{{Rp|94}}. [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Ленін]], у сваю чаргу, дапаўняў, што ідэя дабра і зла заўсёды супадае з бягучымі патрабаваннямі людзей да рэчаіснасці<ref>''В. И. Ленин'' Полное собрание соч., 5 изд., т. 29</ref>{{Rp|195}}. === Ідэалістычныя прычыны === Ідэалістычныя прычыны зыходзяць з боскай задумы, што надае суперніцтву дабра і зла або [[Метафізіка|метафізічны]] сэнс, або зводзіць гэтыя паняцці да выказвання суб’ектыўных пажаданняў, схільнасцей, сімпатый і антыпатый чалавека. У сваю чаргу, рэлігійныя вучэнні атаясамляюць дабро з веданнем праўды — чалавечай каштоўнасці, [[Святы|святасці]], [[Бог|боскасці]], а зло разглядаюць як следства няведання гэтай ісціны або адносяць да ненармальных адхіленняў у паводзінах, што з’яўляецца вынікам чалавечай недасканаласці (гл., напрыклад, «{{Не перакладзена 3|Грыхападзенне|3=ru|4=Грехопадение}}»)<ref>''Архангельский Л. М.'' Категории марксистской этики. — М: Мысль, 1985. — 240 с. — 20 тыс. экз.</ref>. == Дабро і зло ў метаэтыцы == {{Не перакладзена 3|Метаэтыка|3=ru|4=Метаэтика}} як філасофская дысцыпліна займаецца вывучэннем прыроды дабра і зла. Яна адказвае на пытанні аб іх аб’ектыўным існаванні і суадносінах з натуральнымі, прыроднымі ўласцівасцямі: ці існуюць дабро і зло? ці незалежныя яны ад сацыяльных практык і меркаванняў людзей? ці тоесныя яны якім-небудзь натуральным уласцівасцям<ref>{{Кніга|год=2003}}</ref>? Пры адказе на дадзеныя пытанні ў рамках метаэтыкі склаліся два галоўныя пункты гледжання — маральны {{Не перакладзена 3|Рэалізм (філасофія)|рэалізм|ru|Реализм (философия)}} і маральны {{Не перакладзена 3|Антырэалізм|антырэалізм|ru|Антиреализм}} або {{Не перакладзена 3|Маральны нігілізм|нігілізм|ru|Моральный нигилизм}}<ref>{{Кніга|год=2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209164452/https://zenodo.org/records/8348757|archive-date=2025-02-09}}</ref>, першы з якіх прызнае існаванне дабра і зла, а другі яго адпрэчвае. Рэалізм, у сваю чаргу, падзяляецца на {{Не перакладзена 3|Маральны натуралізм|маральны натуралізм|ru|Моральный натурализм}}, які сцвярджае, што дабро і зло тоесныя натуральным уласцівасцям, напрыклад, шчасцю і няшчасцю, і {{Не перакладзена 3|Маральны нон-натуралізм|маральны нон-натуралізм|ru|Моральный нон-натурализм}}, для якога дабро і зло з’яўляюцца простымі, нерэдуцыруемымі ўласцівасцямі асаблівага роду. == Дыхатамія дабра і зла ў культуры == [[Файл:Эскиз_для_Исаакиевского_соб._'Борьба_духов'(N18).(альб.'Ф.А._Бруни',1900-е_гг)_1a_ГИМ_e1.jpg|міні|[[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]]. Барацьба добрых духаў са злымі (эскіз для [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]], 1840-я гг.)]] Дыхатамія дабра і зла даўно стала свайго роду [[мем]]ам агульначалавечай культуры. Шырока сустракаецца ў мастацтве, у прыватнасці, у літаратуры (гл., напрыклад, у [[Апанас Апанасавіч Фет|А. Фета]] <ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_%28%D0%A4%D0%B5%D1%82%29|title=''А. Фет'' Добро и зло // Сборник «Стихотворения». — Л.: Государственное издательство художественной литературы, 1956.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505061420/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_(%D0%A4%D0%B5%D1%82)|archive-date=2016-05-05|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref> або [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]]<ref>[http://www.e-reading.me/book.php?book=41875 ''Ф. Ницше''] {{Wayback|url=http://www.e-reading.me/book.php?book=41875|date=20141023085158}} [[По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего]]</ref>), і жывапісу, асабліва рэлігійнага зместу (гл. ілюстрацыю артыкула). Акрамя таго, дабро і зло — папулярны прадмет дыскусіі розных слаёў грамадства<ref>{{Cite web|url=http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|title=''Софья Андросенко'' Физики и клирики говорили о добре и зле // Официальный сайт Свято-Филаретовского православно-христианского института, 23.10.2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025194826/http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|archive-date=2014-10-25|access-date=2014-10-25|url-status=live}}</ref> і, як следства, з’яўляецца адной з тэм выказванняў вядомых людзей. Напрыклад: * Усякае ў свеце дабро можна ў зло звярнуць. — [[Авідзій]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|title=Высказывания Овидия // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212705/http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Няма ліха без дабра. — [[Пліній Старэйшы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_4.html|title=Высказывания Плиния Старшего // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023135532/http://www.wisdoms.ru/41_4.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Не ведаю, што лепей — ці зло, што прыносіць карысць, ці дабро, што прыносіць шкоду. — [[Мікеланджэла Буанароці|Мікеланджэла]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|title=Высказывания Микеланджело // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212405/http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Прычыняць людзям зло большай часткай не так небяспечна, як рабіць ім занадта шмат дабра. — [[Франсуа дэ Ларошфуко|Ларашфука]]<ref>{{Cite web|url=http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|title=Высказывания Ларошфуко // Сайт Otrezal.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027171233/http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|archive-date=2014-10-27|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Калі Дабро нямоглае, яно — Зло. — [[Оскар Уайльд|О.]] [[Оскар Уайльд|Уайльд]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41.html|title=Высказывания О. Уайльда // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023131805/http://www.wisdoms.ru/41.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Зло не можа дазволіць сабе раскошы быць пераможаным; Дабро — можа. — [[Рабіндранат Тагор|Р.]] [[Рабіндранат Тагор|Тагор]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_3.html|title=Высказывания Р. Тагора // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023133543/http://www.wisdoms.ru/41_3.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. == Нататкі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Не перакладзена 3|Поль Лафарг|Поль Лафарг|ru|Лафарг, Поль}} Эканамічны дэтэрмінізм Карла Маркса. — М: {{Не перакладзена 3|URSS (выдавецтва)|КомКніга|ru|URSS}}, 2007. — 296 с. — 400 экз. ISBN 978-5-484-00629-8 . * {{Кніга|аўтар=Гусейнаў А. А.|загаловак=Этыка|год=2024|месца=М.|старонак=460}} * {{Кніга|аўтар=Кононов Е. А.|загаловак=Метаэтика. Теоретический обзор|год=2023|месца=М.|старонак=415}} * {{Кніга|аўтар=Miller A.|загаловак=An Introduction to Contemporary Metaethics|год=2003|месца=Cambridge|старонак=316}} * {{Кніга|аўтар=Shafer-Landau R.|загаловак=Whatever Happened to Good and Evil?|год=2003|месца=Oxford|старонак=160}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя канцэпцыі]] [[Катэгорыя:Канцэпцыі этыкі]] [[Катэгорыя:Аксіялогія]] sc70uylh60am0qu23jhbuhmqmi3ldkh 5149578 5149577 2026-06-01T12:48:28Z JerzyKundrat 174 5149578 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ary_Scheffer_-_The_Temptation_of_Christ_(1854).jpg|міні|[[Хрыстос]] і [[Д’ябал|д’ябал]] — класічныя сімвалы дыхатаміі дабра і зла.<br />([[Спакуса Хрыста]]. {{Не перакладзена 3|Ары Шэфер|маст. Ары Шэфер|ru|Шеффер, Ари}}, 1854 г.)]] '''[[Дабро]] і''' {{Не перакладзена 3|Зло|зло|ru|Зло}} — нарматыўна-ацэначныя катэгорыі, якія ўвасабляюць адну з найбольш фундаментальных праблем [[Філасофія|філасофіі]], [[Этыка|этыкі]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] — раздзяленне і супрацьпастаўленне маральна-пазітыўнага і этычна-адмоўнага ва ўчынках і матывах дзейнасці людзей, у з’явах сацыяльнай рэчаіснасці. Умоўна вылучаюць: канвенцыянальны тып дабра і зла, паводле якога прынцыпы добразычлівасці і ліхадзейства залежаць ад канкрэтнага жыццёвага, сацыяльнага і канфесійнага вопыту і ад умоў сацыяльна-прыроднага асяроддзя, цывілізавана-культурнага развіцця чалавека і грамадства; анталагічны, які зыходзіць з таго, што дабро і зло ўкаранёны ў самой структуры рэчаіснасці ці нараджаюцца абсалютным пачаткам сусвету; інтуітыўна-апрыёрны, паводле якога дабро і зло ёсць фундаментальныя інтуіцыі альбо прыроджаныя ідэі індывідуальнай свядомасці і ў такой сваёй якасці не падлягаюць рацыянальнай рэфлексіі і канцэптуальна-тэарэтычнаму абгрунтаванню<ref>{{Крыніцы/БЭ|5|Дабро і зло|[[Я. ​М. ​Бабосаў]]}}</ref>. == Агульнае ўяўленне == Філасофскае асэнсаванне праблем дабра і зла пачалося ў старажытнай Індыі, Кітаі, Грэцыі. [[Сакрат]] лічыў асноўным сродкам супраць зла веды, [[Платон]] сцвярджаў, што дабро належыць да свету вечных ідэй, а зло — да ўсяго зменлівага, [[Арыстоцель]] надаваў дабру і злу статус найважнейшых этычных катэгорый. Гэтыя ідэі развіты ў творах [[Б. Спіноза|Б.​ Спінозы]], [[Вальтэр]]а, [[Д. Дзідро]], [[Г. Гегель|Г. ​Гегеля]], [[А. Шапенгаўэр]]а, [[Ф. Ніцшэ]] і іншых філосафаў XVII—XVIII ст. Найбольш значны ўклад у распрацоўку гэтай праблематыкі зрабіў [[І. Кант]], які сцвярджаў магчымасць перамогі дабра над злом. Рэлігійны варыянт асэнсавання дабра і зла зыходзіць з першаснасці боскага дабра, з наперадустаноўленай гармоніі сусветных і чалавечых першаасноў, разбураных грэхападзеннем. У хрысціянстве чалавек традыцыйна прадстае як носьбіт двух першаасноў: плоць імкнецца да зла, дух — да дабра. Выбар у карысць дабра сведчыць аб адзінстве з хрысціянскай супольнасцю праведных і пачатак індывідуальнага выратавання, што і ўвасабляе сабой кардынальны сэнсавы матыў гістарычнага працэсу развіцця асобы і грамадства. Розныя рэлігійныя культуры, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Аўраамічныя рэлігіі|аўраамічныя|ru|Авраамические религии}}, [[Маніхейства|маніхейскія]], [[зараастрызм]], а таксама схільныя да духоўнага ўплыву [[будызм]]у, як правіла, успрымаюць дыхатамію дабра і зла ў якасці антаганістычнага {{Не перакладзена 3|Дуалізм (Рэлігія)|дуалізму|ru|Дуализм (религия)}}, у якім зло павінна прайграваць<ref name="Paul3">''Paul O. Ingram, Frederick John Streng'' Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation. University of Hawaii Press, 1986. P. 148—149.</ref>. У любой мове ёсць словы, якія выражаюць дабро і зло. Гэта свайго роду культурная ўніверсалы, якая аб’ядноўвае маральныя меркаванні як добра — дрэнна, правільна — няправільна, пажадана — непажадана<ref>''[[:en:Donald Brown (anthropologist)|Donald Brown]]'' Human Universals. Philadelphia, Temple University Press, 1991. ([http://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm online summary] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120630210030/http://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm|date=2012-06-30}})</ref>. У наш час сутнасць гэтай дыхатаміі, звычайна тычыцца ў частцы дабра — кахання, справядлівасці, шчасця, дабрадзейнасці, стварэння, а ў частцы зла — разбурэння, заганы, наўмыснага прычынення шкоды, дыскрымінацыі, знявагі, актаў не выбарчага гвалту<ref name="Ervin2">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref>. Асаблівасцю чалавечых паводзін з’яўляецца здольнасць адначасовага выканання і добрых, і злых дзеянняў<ref>''Griffith J.'' [http://www.worldtransformation.com/human-condition/ The Human Condition (In The Book of Real Answers to Everything!)] {{Wayback|url=http://www.worldtransformation.com/human-condition/|date=20140715003238}}, 2011. ISBN 9781741290073.</ref>. Некаторыя даследчыкі, напрыклад, [[Эдвард Осбарн Уілсан|Эдвард О.]] [[Эдвард Осбарн Уілсан|Уілсан]] або [[Франс дэ Вааль|Франс дэ Ваал]] разглядаюць пытанні маралі, у прыватнасці паняцці дабра і зла, як цалкам дастасавальныя і ў біялогіі<ref>''Wilson E. O.'' The Social Conquest of Earth. 2012. ISBN 9780871404138.</ref><ref>''De Waal F.'' [http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html Moral behavior in animals. 2012.] {{Wayback|url=http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html|date=20120417212015}}</ref>. == Прычыны існавання == Пачынаючы са старажытнасці, ёсць мноства пунктаў гледжання на прычыны існавання дабра і зла. Іх можна разгледзець у залежнасці ад стаўлення да двух азначэнняў: * аб’ектыўна і сапраўды неабходнае для існавання чалавецтва. * неабходнае для існавання з пункту гледжання людзей. === Матэрыялістычныя прычыны === Матэрыялістычныя прычыны звязваюць паняцці дабра і зла з законамі чалавечай прыроды, якія ўзнікаюць на самых ранніх стадыях развіцця асобы. У прыватнасці, з натуральным памкненнем людзей, так званым {{Не перакладзена 3|Натуралізм (сацыялогія)|натуралізмам|ru|Натурализм (социология)}}; з асалодай-пакутай ([[геданізм]]ам); шчасцем-няшчасцем ({{Не перакладзена 3|Эўдэманізм|эўдэманізмам|ru|Эвдемонизм}}) і да г. д.<ref name="Ervin3">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref> Гэтыя паняцці цесна звязаны з сацыяльнымі ўмовамі, гэта значыць з канкрэтнымі супярэчнасцямі жыцця грамадства, іх уплывам на мараль пэўных эпох і грамадскіх сістэм. Больш таго, як лічыў [[Фрыдрых Энгельс|Ф.]] [[Фрыдрых Энгельс|Энгельс]]: «Уяўленні пра дабро і зло так моцна змяняліся ад народа да народа, ад веку да стагоддзя, што часта прама супярэчылі адно іншаму»<ref name="Маркс2">''Маркс К. и Энгельс Ф.'', Соч., 2 изд., 1955—66., т. 20</ref>{{Rp|94}}. [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Ленін]], у сваю чаргу, дапаўняў, што ідэя дабра і зла заўсёды супадае з бягучымі патрабаваннямі людзей да рэчаіснасці<ref>''В. И. Ленин'' Полное собрание соч., 5 изд., т. 29</ref>{{Rp|195}}. === Ідэалістычныя прычыны === Ідэалістычныя прычыны зыходзяць з боскай задумы, што надае суперніцтву дабра і зла або [[Метафізіка|метафізічны]] сэнс, або зводзіць гэтыя паняцці да выказвання суб’ектыўных пажаданняў, схільнасцей, сімпатый і антыпатый чалавека. У сваю чаргу, рэлігійныя вучэнні атаясамляюць дабро з веданнем праўды — чалавечай каштоўнасці, [[Святы|святасці]], [[Бог|боскасці]], а зло разглядаюць як следства няведання гэтай ісціны або адносяць да ненармальных адхіленняў у паводзінах, што з’яўляецца вынікам чалавечай недасканаласці (гл., напрыклад, «{{Не перакладзена 3|Грыхападзенне|3=ru|4=Грехопадение}}»)<ref>''Архангельский Л. М.'' Категории марксистской этики. — М: Мысль, 1985. — 240 с. — 20 тыс. экз.</ref>. == Дабро і зло ў метаэтыцы == {{Не перакладзена 3|Метаэтыка|3=ru|4=Метаэтика}} як філасофская дысцыпліна займаецца вывучэннем прыроды дабра і зла. Яна адказвае на пытанні аб іх аб’ектыўным існаванні і суадносінах з натуральнымі, прыроднымі ўласцівасцямі: ці існуюць дабро і зло? ці незалежныя яны ад сацыяльных практык і меркаванняў людзей? ці тоесныя яны якім-небудзь натуральным уласцівасцям<ref>{{Кніга|год=2003}}</ref>? Пры адказе на дадзеныя пытанні ў рамках метаэтыкі склаліся два галоўныя пункты гледжання — маральны {{Не перакладзена 3|Рэалізм (філасофія)|рэалізм|ru|Реализм (философия)}} і маральны {{Не перакладзена 3|Антырэалізм|антырэалізм|ru|Антиреализм}} або {{Не перакладзена 3|Маральны нігілізм|нігілізм|ru|Моральный нигилизм}}<ref>{{Кніга|год=2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209164452/https://zenodo.org/records/8348757|archive-date=2025-02-09}}</ref>, першы з якіх прызнае існаванне дабра і зла, а другі яго адпрэчвае. Рэалізм, у сваю чаргу, падзяляецца на {{Не перакладзена 3|Маральны натуралізм|маральны натуралізм|ru|Моральный натурализм}}, які сцвярджае, што дабро і зло тоесныя натуральным уласцівасцям, напрыклад, шчасцю і няшчасцю, і {{Не перакладзена 3|Маральны нон-натуралізм|маральны нон-натуралізм|ru|Моральный нон-натурализм}}, для якога дабро і зло з’яўляюцца простымі, нерэдуцыруемымі ўласцівасцямі асаблівага роду. == Дыхатамія дабра і зла ў культуры == [[Файл:Эскиз_для_Исаакиевского_соб._'Борьба_духов'(N18).(альб.'Ф.А._Бруни',1900-е_гг)_1a_ГИМ_e1.jpg|міні|[[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]]. Барацьба добрых духаў са злымі (эскіз для [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]], 1840-я гг.)]] Дыхатамія дабра і зла даўно стала свайго роду [[мем]]ам агульначалавечай культуры. Шырока сустракаецца ў мастацтве, у прыватнасці, у літаратуры (гл., напрыклад, у [[Апанас Апанасавіч Фет|А. Фета]] <ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_%28%D0%A4%D0%B5%D1%82%29|title=''А. Фет'' Добро и зло // Сборник «Стихотворения». — Л.: Государственное издательство художественной литературы, 1956.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505061420/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_(%D0%A4%D0%B5%D1%82)|archive-date=2016-05-05|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref> або [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]]<ref>[http://www.e-reading.me/book.php?book=41875 ''Ф. Ницше''] {{Wayback|url=http://www.e-reading.me/book.php?book=41875|date=20141023085158}} [[По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего]]</ref>), і жывапісу, асабліва рэлігійнага зместу (гл. ілюстрацыю артыкула). Акрамя таго, дабро і зло — папулярны прадмет дыскусіі розных слаёў грамадства<ref>{{Cite web|url=http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|title=''Софья Андросенко'' Физики и клирики говорили о добре и зле // Официальный сайт Свято-Филаретовского православно-христианского института, 23.10.2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025194826/http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|archive-date=2014-10-25|access-date=2014-10-25|url-status=live}}</ref> і, як следства, з’яўляецца адной з тэм выказванняў вядомых людзей. Напрыклад: * Усякае ў свеце дабро можна ў зло звярнуць. — [[Авідзій]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|title=Высказывания Овидия // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212705/http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Няма ліха без дабра. — [[Пліній Старэйшы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_4.html|title=Высказывания Плиния Старшего // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023135532/http://www.wisdoms.ru/41_4.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Не ведаю, што лепей — ці зло, што прыносіць карысць, ці дабро, што прыносіць шкоду. — [[Мікеланджэла Буанароці|Мікеланджэла]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|title=Высказывания Микеланджело // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212405/http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Прычыняць людзям зло большай часткай не так небяспечна, як рабіць ім занадта шмат дабра. — [[Франсуа дэ Ларошфуко|Ларашфука]]<ref>{{Cite web|url=http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|title=Высказывания Ларошфуко // Сайт Otrezal.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027171233/http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|archive-date=2014-10-27|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Калі Дабро нямоглае, яно — Зло. — [[Оскар Уайльд|О.]] [[Оскар Уайльд|Уайльд]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41.html|title=Высказывания О. Уайльда // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023131805/http://www.wisdoms.ru/41.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Зло не можа дазволіць сабе раскошы быць пераможаным; Дабро — можа. — [[Рабіндранат Тагор|Р.]] [[Рабіндранат Тагор|Тагор]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_3.html|title=Высказывания Р. Тагора // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023133543/http://www.wisdoms.ru/41_3.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. == Нататкі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Не перакладзена 3|Поль Лафарг|Поль Лафарг|ru|Лафарг, Поль}} Эканамічны дэтэрмінізм Карла Маркса. — М: {{Не перакладзена 3|URSS (выдавецтва)|КомКніга|ru|URSS}}, 2007. — 296 с. — 400 экз. ISBN 978-5-484-00629-8 . * {{Кніга|аўтар=Гусейнаў А. А.|загаловак=Этыка|год=2024|месца=М.|старонак=460}} * {{Кніга|аўтар=Кононов Е. А.|загаловак=Метаэтика. Теоретический обзор|год=2023|месца=М.|старонак=415}} * {{Кніга|аўтар=Miller A.|загаловак=An Introduction to Contemporary Metaethics|год=2003|месца=Cambridge|старонак=316}} * {{Кніга|аўтар=Shafer-Landau R.|загаловак=Whatever Happened to Good and Evil?|год=2003|месца=Oxford|старонак=160}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя канцэпцыі]] [[Катэгорыя:Канцэпцыі этыкі]] [[Катэгорыя:Аксіялогія]] 5lym7fr03h08lcofqhl5gd7jqexx36f Луі Жан Мары Дабантон 0 808845 5149586 5149486 2026-06-01T13:26:33Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5149586 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Луі Жан Мары Дабантон''' ({{lang-fr|Louis Jean-Marie D’Aubenton}}; {{ВД-прэамбула}}) — французскі прыродазнавец. Член Французскай і замежны ганаровы член Пецярбургскай АН (1776). З 1788 года дырэктар Парыжскага батанічнага сада. Навуковыя працы па параўнальнай анатоміі і акліматызацыі свойскіх жывёл. Сааўтар (разам з [[Ж. ​Бюфон]]ам) мнагатомнай працы «Натуральная гісторыя» (1749—67). Аўтар дапаможніка па авечкагадоўлі. Вывеў новую пароду мерыносавых авечак. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Дабантон}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-01}} {{DEFAULTSORT:Дабантон Луі Жан Мары}} [[Катэгорыя:Заолагі Францыі]] d0t6l9l0e9nt8al2uzzz84rvrrdr06b 5149811 5149586 2026-06-02T07:58:22Z JerzyKundrat 174 удакладненне 5149811 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Луі Жан Мары Дабантон''' ({{lang-fr|Louis Jean-Marie D’Aubenton}}; {{ВД-прэамбула}}) — французскі прыродазнавец. Член Французскай і замежны ганаровы член Пецярбургскай АН (1776). З 1788 года дырэктар Сада раслін у [[Парыж]]ы. Навуковыя працы па параўнальнай анатоміі і акліматызацыі свойскіх жывёл. Сааўтар (разам з [[Ж. ​Бюфон]]ам) мнагатомнай працы «Натуральная гісторыя» (1749—67). Аўтар дапаможніка па авечкагадоўлі. Вывеў новую пароду мерыносавых авечак. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Дабантон}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-01}} {{DEFAULTSORT:Дабантон Луі Жан Мары}} [[Катэгорыя:Заолагі Францыі]] 20tg5zangh72eb15nly896kevf7uorh Прэстан Блэр 0 808846 5149585 5149506 2026-06-01T13:26:29Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5149585 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Блэр}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=[[1930]] – [[1995]] }} '''Прэстан Эрвін Блэр''' ({{Lang-en|Preston Erwin Blair}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Аніматар|мастак-мультыплікатар]]. Найбольш вядомы сваёй працай з [[Анімацыя персанажаў|анімацыямі персанажаў]] у [[Walt Disney Animation Studios|Walt Disney Productions]] і [[Мультыплікацыйная студыя|мультыплікацыйнай студыі]] [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. == Біяграфія == Блэр нарадзіўся ў [[Рэдлендс (Каліфорнія)|Рэдлендсе]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Пачаў кар’еру мультыплікатара ў пачатку 1930-х гадоў у студыі [[Romer Gray Studio]], аднак з-за таго, што студыя не паспявала выплачваць яму заробак, перайшоў у [[Walter Lantz Productions]]. Пазней ён перабраўся ў студыю [[Screen Gems]] [[Чарльз Мінц|Чарльза Мінца]], а ў канцы 1930-х, пасля шматлікіх няўдалых спроб уладкавацца, перайшоў у студыю Disney. Там Прэстан працаваў над кароткімі анімацыйнымі сцэнамі, а таксама над сцэнай [[Мікі Маус]]а у «[[Вучань чараўніка]]» і над сцэнай танца бегемота і кракадзіла ў «[[Час танца]]» мультфільма «[[Фантазія (мультфільм)|Фантазія]]» (1940). Акрамя таго, ён прыняў удзел у рабоце над «[[Пінокіа (мультфільм)|Пінокіа]]» (1940) і «[[Бэмбі (мультфільм)|Бэмбі]]» (1942) [[Уолт Дысней|Уолта Дыснея]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=http://animationresources.org/biography-preston-blair/|title=Biography: Preston Blair|first=Stephen|last=Worth|website=AnimationResources.org - Serving the Online Animation Community|date=2010-11-04|access-date=2026-06-01}}</ref>. Блэр пакінуў Disney пасля [[Страйк аніматараў Дыснея|страйку аніматараў Disney 1941 года]] і быў наняты ў падраздзяленне [[Тэкса Эйвэры]] на MGM. Там ён набыў асаблівую вядомасць дзякуючы анімацыі галоўнай жаночай гераіні ў мультфільме «[[Red Hot Riding Hood]]». «Рэд» пасля з’явілася ў іншых мультфільмах Эйвэры, у тым ліку «[[Swing Shift Cinderella]]», «[[Little Rural Riding Hood]]», «[[Uncle Tom's Cabana]]», а таксама ў мультфільмах пра [[Друпі]] — «[[The Shooting of Dan McGoo]]» і «[[Wild and Woolfy]]», анімацыю да якіх рабіў Блэр. У канцы 1940-х гадоў Блэр аб’яднаўся з мультыплікатарам Эйвэры [[Майкл Ла|Майклам Ла]], каб зрэжысаваць некалькі мультфільмаў пра [[Мядзведзь Барні|мядзведзя Барні]]<ref>Of Mice and Magic (1980); 287—289</ref>, аднак іх падраздзяленне было распушчана пасля завяршэння толькі трох [[Кароткаметражны фільм|кароткаметражак]]. Пасля гэтага ён пераехаў у [[Канектыкут]] і зняў некалькі [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных]] кароткаметражных мультфільмаў для свайго брата [[Лі Блэр|Лі]] ў [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Ёрку]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tralfaz.blogspot.com/2022/01/a-balanced-meal-of-cartoons.html|title=Tralfaz: A Balanced Meal of Cartoons|last=Yowp|website=Tralfaz|date=2022-01-22|access-date=2026-06-01}}</ref>. Блэр працягваў сваю кар’еру ў 1960-я гады, працуючы над [[Флінтстоўны|Флінтстоўнамі]] ў [[Hanna-Barbera]]. Аднак больш вядомы ён як аўтар навучальных кніг па анімацыі для выдавецтва [[Walter Foster Publishing]]. Яго першая кніга «Animation» была выдадзена ў 1948 годзе і першапачаткова змяшчала відарысы персанажаў мультфільмаў [[MGM]] і [[Walt Disney Animation Studios|Disney]], якіх ён анімаваў; у другім выданні яны былі перамаляваны, каб схаваць іх паходжанне. На працягу наступных сарака гадоў Блэр напісаў яшчэ шмат навучальных тэкстаў па анімацыі, кульмінацыяй якіх стала «Cartoon Animation» (1994) — кніга аб’ёмам 224 старонкі, якая сабрала большую частку зместу яго папярэдніх кніг. Новае выданне «Cartoon Animation» было апублікавана ў лістападзе 2020 года выдавецтвам Walter Foster Publishing<ref name=":0" />. == Смерць == Прэстан памёр 19 красавіка 1995 года ад [[Сардэчная недастатковасць|сардэчнай недастатковасці]]<ref name=":1" /> у Каліфорніі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{IMDb name|id=0086326|name=Прэстан Блэр}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-01}} {{DEFAULTSORT:Блэр Прэстан}} [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры паводле алфавіта]] pph06pvupuyq8pf2n6ldzvcjz2rc7wr Крупскі веснік (газета) 0 808852 5149560 5149555 2026-06-01T12:00:27Z Андрэй 2403 Б 152769 5149560 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Крупскі веснік |арыгінальная назва = Камуністычны шлях |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 30 верасня 1931 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Крупскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Крупкі]], [[Савецкая вуліца (Крупкі)|Савецкая]], 11 |ISSN = |вэб-сайт = https://krupki.by/ }} '''Крупскі веснік''' — беларуская газета [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], заснаваная 30 верасня 1931 г. пад назвай «Камуністычны шлях». У гады [[ВАВ]] выходзіла ў форме лістовак, з 1943 пад назвай «Партызанскі шлях». У 1944 г. атрымала назву «Голас калгасніка», у 1960 г. навай назвай стала «Зара камунізму», з сакавіка 1968 г. «Ленінскім курсам» і ў 2003 г. атрымала цяперашнюю назву<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] // Крупскі веснік</ref>. Выдаецца на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай мовах]]. У 2006 г. выданне перамагло ў конкурсе «Лепшая раённая газета<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/krupski_vesnik/ Крупскі веснік] // СМІ Беларусі</ref>». == Вядомыя асобы выдання == Згодна гісторыі газеты, апісанай на яе сайце: "Наша раёнка ўзгадавала і блаславіла на нялёгкі творчы шлях такіх вядомых літаратараў, прызнаных майстроў слова, як [[Міхась Калачынскі]], [[Іван Цітавіч Шуцько|Іван Шуцько]], [[Васіль Зуёнак]], [[Васіль Сцяпанавіч Макарэвіч|Васіль Макарэвіч]], [[Валерый Мікалаевіч Грышановіч|Валерый Грышановіч]], Міхась Пацёмкін. Іх адметныя стылі аказалі свой уплыў на творчасць мясцовых журналістаў наступных пакаленняў<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] // Крупскі веснік</ref>". == Радыёпраграма «Гавораць Крупкі» == Пры рэдакцыі газеты выходзіла радыёпраграма «Гавораць Крупкі» на рускай і беларускай мовах<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/gavorat_krupki/ Гавораць Крупкі] // СМІ Беларусі</ref>. Відавочна, выходзіла на мясцовай радыёстанцыі, але з 15 верасня 2015 г. перайшло на хвалю 102,6 МГц радыё «[[Мінская хваля]]», дзе выходзіла 4 разы ў тыдзень (аўторак-пятніца 7:00-7:15)<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/1868-krupskoe-radio-pereshlo-na-minskuyu-volnu Крупское радио перешло на «Минскую волну»] // Крупскі веснік, 16.09.2015</ref>. Потым час змясціўся на 6:15-6:30 у тыя ж дні<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Па стане на люты 2018 г. праграма выходзіла ў аўторак і пятніцу з 6:40 па 6:50 з вядучай Святланай Міхайлаўнай Грынь на той жа хвалі<ref>[https://krupki.by/index.php/component/k2/7028-programma-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki Программа районного радиовещания «Гавораць Крупкі»] // Крупскі веснік, 27.02.2018</ref>. 1 студзеня 2023 г. спыніла сваё вяшчанне па прычынах немагчымасці далейшай арэнды радыёхвалі, на гэты момант праграма выходзіла па аўторках і пятніцах з 6:40 да 6:45<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/18571-s-1-yanvarya-2023-goda-prekrashchen-vypusk-programmy-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki С 1 января 2023 года прекращен выпуск программы районного радиовещания «Гавораць Крупкі»] // Крупскі веснік, 11.01.2023</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://krupki.by/ Сайт газеты] * [https://vk.com/krupski_vestnik Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/krupki.by/ Facebook] * [https://www.youtube.com/channel/UCzs_wa1h7UL0J9sIWJdcXHQ YouTube канал] * [https://ok.ru/group/55203803693231 Старонка на Аднакласніках] * [https://belkiosk.by/items/archive/140 Крупскі веснік. Архив номеров] * [https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Воранаўскі раён]] jzwnlnsx3m6myhk6l78l5h2u32khyno 5149563 5149560 2026-06-01T12:06:11Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Радыёпраграма «Гавораць Крупкі» */ 5149563 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Крупскі веснік |арыгінальная назва = Камуністычны шлях |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 30 верасня 1931 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Крупскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Крупкі]], [[Савецкая вуліца (Крупкі)|Савецкая]], 11 |ISSN = |вэб-сайт = https://krupki.by/ }} '''Крупскі веснік''' — беларуская газета [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], заснаваная 30 верасня 1931 г. пад назвай «Камуністычны шлях». У гады [[ВАВ]] выходзіла ў форме лістовак, з 1943 пад назвай «Партызанскі шлях». У 1944 г. атрымала назву «Голас калгасніка», у 1960 г. навай назвай стала «Зара камунізму», з сакавіка 1968 г. «Ленінскім курсам» і ў 2003 г. атрымала цяперашнюю назву<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] // Крупскі веснік</ref>. Выдаецца на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай мовах]]. У 2006 г. выданне перамагло ў конкурсе «Лепшая раённая газета<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/krupski_vesnik/ Крупскі веснік] // СМІ Беларусі</ref>». == Вядомыя асобы выдання == Згодна гісторыі газеты, апісанай на яе сайце: "Наша раёнка ўзгадавала і блаславіла на нялёгкі творчы шлях такіх вядомых літаратараў, прызнаных майстроў слова, як [[Міхась Калачынскі]], [[Іван Цітавіч Шуцько|Іван Шуцько]], [[Васіль Зуёнак]], [[Васіль Сцяпанавіч Макарэвіч|Васіль Макарэвіч]], [[Валерый Мікалаевіч Грышановіч|Валерый Грышановіч]], Міхась Пацёмкін. Іх адметныя стылі аказалі свой уплыў на творчасць мясцовых журналістаў наступных пакаленняў<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] // Крупскі веснік</ref>". == Радыёпраграма «Гавораць Крупкі» == Пры рэдакцыі газеты выходзіла радыёпраграма «Гавораць Крупкі» на рускай і беларускай мовах<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/gavorat_krupki/ Гавораць Крупкі] // СМІ Беларусі</ref>. Відавочна, выходзіла на мясцовай радыёстанцыі, але з 15 верасня 2015 г. перайшла на хвалю 102,6 МГц радыё «[[Мінская хваля]]», дзе выходзіла 4 разы ў тыдзень (аўторак-пятніца 7:00-7:15)<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/1868-krupskoe-radio-pereshlo-na-minskuyu-volnu Крупское радио перешло на «Минскую волну»] // Крупскі веснік, 16.09.2015</ref>. Потым час змясціўся на 6:15-6:30 у тыя ж дні<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Па стане на люты 2018 г. праграма выходзіла ў аўторак і пятніцу з 6:40 па 6:50 з вядучай Святланай Міхайлаўнай Грынь на той жа хвалі<ref>[https://krupki.by/index.php/component/k2/7028-programma-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki Программа районного радиовещания «Гавораць Крупкі»] // Крупскі веснік, 27.02.2018</ref>. 1 студзеня 2023 г. спыніла сваё вяшчанне па прычынах немагчымасці далейшай арэнды радыёхвалі, на гэты момант праграма выходзіла па аўторках і пятніцах з 6:40 да 6:45<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/18571-s-1-yanvarya-2023-goda-prekrashchen-vypusk-programmy-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki С 1 января 2023 года прекращен выпуск программы районного радиовещания «Гавораць Крупкі»] // Крупскі веснік, 11.01.2023</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://krupki.by/ Сайт газеты] * [https://vk.com/krupski_vestnik Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/krupki.by/ Facebook] * [https://www.youtube.com/channel/UCzs_wa1h7UL0J9sIWJdcXHQ YouTube канал] * [https://ok.ru/group/55203803693231 Старонка на Аднакласніках] * [https://belkiosk.by/items/archive/140 Крупскі веснік. Архив номеров] * [https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Воранаўскі раён]] m8dcktzjbdsvekufmilxfv8vwvxgocn 5149564 5149563 2026-06-01T12:07:18Z Андрэй 2403 Б 152769 5149564 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Крупскі веснік |арыгінальная назва = Камуністычны шлях |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 30 верасня 1931 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Крупскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = Марына Мікалаеўна Барадаўка |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Крупкі]], [[Савецкая вуліца (Крупкі)|Савецкая]], 11 |ISSN = |вэб-сайт = https://krupki.by/ }} '''Крупскі веснік''' — беларуская газета [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], заснаваная 30 верасня 1931 г. пад назвай «Камуністычны шлях». У гады [[ВАВ]] выходзіла ў форме лістовак, з 1943 пад назвай «Партызанскі шлях». У 1944 г. атрымала назву «Голас калгасніка», у 1960 г. навай назвай стала «Зара камунізму», з сакавіка 1968 г. «Ленінскім курсам» і ў 2003 г. атрымала цяперашнюю назву<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] // Крупскі веснік</ref>. Выдаецца на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай мовах]]. У 2006 г. выданне перамагло ў конкурсе «Лепшая раённая газета<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/krupski_vesnik/ Крупскі веснік] // СМІ Беларусі</ref>». == Вядомыя асобы выдання == Згодна гісторыі газеты, апісанай на яе сайце: "Наша раёнка ўзгадавала і блаславіла на нялёгкі творчы шлях такіх вядомых літаратараў, прызнаных майстроў слова, як [[Міхась Калачынскі]], [[Іван Цітавіч Шуцько|Іван Шуцько]], [[Васіль Зуёнак]], [[Васіль Сцяпанавіч Макарэвіч|Васіль Макарэвіч]], [[Валерый Мікалаевіч Грышановіч|Валерый Грышановіч]], Міхась Пацёмкін. Іх адметныя стылі аказалі свой уплыў на творчасць мясцовых журналістаў наступных пакаленняў<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] // Крупскі веснік</ref>". == Радыёпраграма «Гавораць Крупкі» == Пры рэдакцыі газеты выходзіла радыёпраграма «Гавораць Крупкі» на рускай і беларускай мовах<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/gavorat_krupki/ Гавораць Крупкі] // СМІ Беларусі</ref>. Відавочна, выходзіла на мясцовай радыёстанцыі, але з 15 верасня 2015 г. перайшла на хвалю 102,6 МГц радыё «[[Мінская хваля]]», дзе выходзіла 4 разы ў тыдзень (аўторак-пятніца 7:00-7:15)<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/1868-krupskoe-radio-pereshlo-na-minskuyu-volnu Крупское радио перешло на «Минскую волну»] // Крупскі веснік, 16.09.2015</ref>. Потым час змясціўся на 6:15-6:30 у тыя ж дні<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Па стане на люты 2018 г. праграма выходзіла ў аўторак і пятніцу з 6:40 па 6:50 з вядучай Святланай Міхайлаўнай Грынь на той жа хвалі<ref>[https://krupki.by/index.php/component/k2/7028-programma-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki Программа районного радиовещания «Гавораць Крупкі»] // Крупскі веснік, 27.02.2018</ref>. 1 студзеня 2023 г. спыніла сваё вяшчанне па прычынах немагчымасці далейшай арэнды радыёхвалі, на гэты момант праграма выходзіла па аўторках і пятніцах з 6:40 да 6:45<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/18571-s-1-yanvarya-2023-goda-prekrashchen-vypusk-programmy-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki С 1 января 2023 года прекращен выпуск программы районного радиовещания «Гавораць Крупкі»] // Крупскі веснік, 11.01.2023</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://krupki.by/ Сайт газеты] * [https://vk.com/krupski_vestnik Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/krupki.by/ Facebook] * [https://www.youtube.com/channel/UCzs_wa1h7UL0J9sIWJdcXHQ YouTube канал] * [https://ok.ru/group/55203803693231 Старонка на Аднакласніках] * [https://belkiosk.by/items/archive/140 Крупскі веснік. Архив номеров] * [https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Воранаўскі раён]] nprdhwb3afapph4hbazindudwgegfo4 Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск 0 808853 5149592 2026-06-01T13:51:26Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * Аляксей Труха...» 5149592 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * [[Аляксей Трухановіч]] (10.07.1990) * [[Канстанцін Грыбаў]] (22.07.1987) * Кірыл Пятроўскі (14.05.1988) * [[Сяргей Віктаравіч Тарасевіч|Сяргей Тарасевіч]] (10.02.1994) * [[Віктар Недаліўка]] (22.06.1986) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (21.04.1985) * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]] (12.01.1977) * Аляксандр Задарожны (27.04.1992) * [[Аляксандр Пацыкайлік]] (08.03.1990) * Глеб Арцюхоў (05.04.1991) * Іван Целяпнёў (26.01.1983) * [[Дзяніс Буракоў]] (23.06.1993) * [[Арцём Скрыба]] (31.10.1993) * [[Антон Уладзіміравіч Бароўскі|Антон Бароўскі]] (18.08.1994) * Юрый Вайнюш (23.04.1994) * Павел Зарэцкі (19.05.1995) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Валянцінавіч Жук|Уладзімір Жук]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130419072311/http://handball.by/Виктория-регия/Виктория-регия-БГУФК.html Списочный состав игроков мужской гандбольной команды «Виктория-регия»- БГУФК (Минская обл.) на период 2012/2013 ] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Вікторыя-Рэгія]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2013 год у Мінску]] qy9rbtoxcnc6cmsdjz34rca5bsmuqej Уладзіслаў Загорскі 0 808854 5149594 2026-06-01T13:54:41Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78624390|Władysław Zahorski]]» 5149594 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Уладзіслаў Загорскі''' (нар. [[19 верасня]] ([[1 кастрычніка]]) [[1858|1858,]] [[Свянцяны]] - [[24 жніўня]] [[1927|1927,]] [[Вільня]]) — польскі лекар, грамадскі дзеяч, публіцыст, даследчык гісторыі [[Вільня|Вільні]] . == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара Браніслава і Марыі, народжанай Заслаўскай. Род Загорскіх выводзіўся з Ашмяншчыны. Дзяцінства правёў у Свянцянах (1858–1863), некалькі школьных гадоў у Вільні (1867–1872), затым жыў з бацькамі на [[Уральскія горы|Урале]] — ва [[Уфа|Уфе]] і [[Перм|Пермі]] . У 1883 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. Пасля вучобы працаваў участковым урачом у [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], а затым у [[Чалябінск|Чэлябінску]]. Адначасова служыў турэмным урачом у гэтых гарадах. З 1892 года жыў у Вільні. Працаваў урачом у [[Кейданы|Кейданах]], [[Бірштаны|Бірштанах]] і Вільні. Разам з графам Уладзіславам Тышкевічам заснавалі ў Вільні Таварыства хуткай медыцынскай дапамогі. Некалькі гадоў быў пастаянным карэспандэнтам з Вільні і супрацоўнікам познаньскай газеты “<nowiki><i>Nowiny Lekarskie</i></nowiki>”. Публікаваў артыкулы і даследаванні, між іншым, у «<nowiki><i>Gazeta Lekarska</i></nowiki>», «<nowiki><i>Przegląd Lekarski</i></nowiki>», «<nowiki><i>Krytyka Lekarska</i></nowiki>», «''Medycyna''[[Tygodnik Ilustrowany|», «''Tygodnik Illustrowany''»]], «''Ziemia''», [[Kurier Litewski (1759)|«''Kurjer Litewski''»,]] «''Kwartalnik Litewski''» і [[Rzeczpospolita (газета)|«''Rzeczypospolita''».]] У 1905 г. быў намеснікам рэдактара заснаваных у Вільні разам з Севярынам Гоўвальдам газет «''Zorza''» і «''Jutrzenka''», а ў 1906 г. быў старшынёй рэдкалегіі і праўлення газеты «''Dziennik Wileński''». Узначальваў рэдакцыйны камітэт першай польскай калектыўнай кнігі (прысвечанай памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томаша Зана]] ў 50-ю гадавіну іх смерці), выдадзенай у Вільні пад назвай ''[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/273978/edition/245667/content «З-над Віллі і Нёмана»]'' . Акрамя медыцынскай працы, вывучаў гісторыю Вільнюса {{R|almanach54}} . У 1904 годзе ён быў адным з заснавальнікаў Таварыства сяброў Палангі. У 1906 годзе ён арганізаваў [[Віленскае таварыства сяброў навук]], спачатку быў віцэ-прэзідэнтам, а з 1916 года да сваёй смерці — прэзідэнтам. Таксама быў членам мастацкага таварыства «Лютня». Загорскі спрычыніўся да адкрыцця ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў 1919 годзе, узначальваў арганізацыйны камітэт і быў узнагароджаны ганаровай ступенню за заслугі перад універсітэтам. Быў мужам Антаніны, народжанай Бакшэвіч, з якой меў дачок Яніну і Галіну і сына Уладзіслава-малодшага. Памёр у Вільні і быў пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927 г.) [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянах]] gigyhc1g6ytrp3hl865rv7u738swrlz 5149605 5149594 2026-06-01T14:39:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5149605 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Уладзіслаў Загорскі''' (нар. [[19 верасня]] ([[1 кастрычніка]]) [[1858|1858,]] [[Свянцяны]] - [[24 жніўня]] [[1927|1927,]] [[Вільня]]) — польскі лекар, грамадскі дзеяч, публіцыст, даследчык гісторыі [[Вільня|Вільні]] . == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара Браніслава і Марыі, народжанай Заслаўскай. Род Загорскіх выводзіўся з Ашмяншчыны. Дзяцінства правёў у Свянцянах (1858–1863), некалькі школьных гадоў у Вільні (1867–1872), затым жыў з бацькамі на [[Уральскія горы|Урале]] — ва [[Уфа|Уфе]] і [[Перм|Пермі]] . У 1883 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. Пасля вучобы працаваў участковым урачом у [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], а затым у [[Чалябінск|Чэлябінску]]. Адначасова служыў турэмным урачом у гэтых гарадах. З 1892 года жыў у Вільні. Працаваў урачом у [[Кейданы|Кейданах]], [[Бірштаны|Бірштанах]] і Вільні. Разам з графам Уладзіславам Тышкевічам заснавалі ў Вільні Таварыства хуткай медыцынскай дапамогі. Некалькі гадоў быў пастаянным карэспандэнтам з Вільні і супрацоўнікам познаньскай газеты “<nowiki><i>Nowiny Lekarskie</i></nowiki>”. Публікаваў артыкулы і даследаванні, між іншым, у «<nowiki><i>Gazeta Lekarska</i></nowiki>», «<nowiki><i>Przegląd Lekarski</i></nowiki>», «<nowiki><i>Krytyka Lekarska</i></nowiki>», «''Medycyna''[[Tygodnik Ilustrowany|», «''Tygodnik Illustrowany''»]], «''Ziemia''», [[Kurier Litewski (1759)|«''Kurjer Litewski''»,]] «''Kwartalnik Litewski''» і [[Rzeczpospolita (газета)|«''Rzeczypospolita''».]] У 1905 г. быў намеснікам рэдактара заснаваных у Вільні разам з Севярынам Гоўвальдам газет «''Zorza''» і «''Jutrzenka''», а ў 1906 г. быў старшынёй рэдкалегіі і праўлення газеты «''Dziennik Wileński''». Узначальваў рэдакцыйны камітэт першай польскай калектыўнай кнігі (прысвечанай памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томаша Зана]] ў 50-ю гадавіну іх смерці), выдадзенай у Вільні пад назвай ''[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/273978/edition/245667/content «З-над Віллі і Нёмана»]'' . Акрамя медыцынскай працы, вывучаў гісторыю Вільні. У 1904 годзе ён быў адным з заснавальнікаў Таварыства сяброў Палангі. У 1906 годзе ён арганізаваў [[Віленскае таварыства сяброў навук]], спачатку быў віцэ-прэзідэнтам, а з 1916 года да сваёй смерці — прэзідэнтам. Таксама быў членам мастацкага таварыства «Лютня». Загорскі спрычыніўся да адкрыцця ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў 1919 годзе, узначальваў арганізацыйны камітэт і быў узнагароджаны ганаровай ступенню за заслугі перад універсітэтам. Быў мужам Антаніны, народжанай Бакшэвіч, з якой меў дачок Яніну і Галіну і сына Уладзіслава-малодшага. Памёр у Вільні і быў пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. == Працы == * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/3559/edition/16946 ''Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie: (1805–1897)'', Warszawa 1898] * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/32424/edition/30721/troki-i-zamek-trocki-zahorski-wladyslaw-1858-1927 ''Troki i zamek trocki'', Wilno 1902] * [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1828/edition/1625?language=pl ''Katedra wileńska z planami i licznemi ilustracjami'', Wilno 1904] * [https://elibrary.mab.lt/items/b1780739-da49-4235-b75d-4a140e7136d7 ''Kościół św. Anny w Wilnie'', Wilno 1905] * [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/276599/edition/245680?language=pl ''Szymon Konarski. Jego życie i czyny'', Wilno 1907] * ''Przewodnik po Wilnie ilustrowany i z planami'', Wilno 1910 (kolejne wydania w 1921, 1923, [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14797/edition/14108?language=pl 1927] i 1935) * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/32160/content ''Kościół św. Michał w Wilnie'', Wilno 1911] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Podania_i_legendy_wile%C5%84skie_%281925%29.pdf ''Podania i legendy wileńskie'' Wilno 1925] (wydanie powojenne w 1991) * == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927 г.) [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянах]] <references /> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы]] 92vedj707blmptmepm1cyrhk2pky8ha 5149608 5149605 2026-06-01T14:46:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5149608 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Уладзіслаў Загорскі''' (нар. [[19 верасня]] ([[1 кастрычніка]]) [[1858|1858,]] [[Свянцяны]] - [[24 жніўня]] [[1927|1927,]] [[Вільня]]) — польскі лекар, грамадскі дзеяч, публіцыст, даследчык гісторыі [[Вільня|Вільні]].<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Wstęp, Zahorski W. ''Moje wspomnienia'', T. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2018. Ss. 7-24.</ref><ref>''[https://polona.pl/item/almanach-literacki-1926,MTEwNzkzMDc2/55/ Almanach Literacki 1926]'', Wilno: nakładem Wil. Oddz. Polsk. Białego Krzyża, s. 54.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара Браніслава і Марыі, народжанай Заслаўскай. Род Загорскіх выводзіўся з Ашмяншчыны. Дзяцінства правёў у Свянцянах (1858–1863), некалькі школьных гадоў у Вільні (1867–1872), затым жыў з бацькамі на [[Уральскія горы|Урале]] — ва [[Уфа|Уфе]] і [[Перм|Пермі]] . У 1883 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. Пасля вучобы працаваў участковым урачом у [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], а затым у [[Чалябінск|Чэлябінску]]. Адначасова служыў турэмным урачом у гэтых гарадах. З 1892 года жыў у Вільні. Працаваў урачом у [[Кейданы|Кейданах]], [[Бірштаны|Бірштанах]] і Вільні. Разам з графам Уладзіславам Тышкевічам заснавалі ў Вільні Таварыства хуткай медыцынскай дапамогі. Некалькі гадоў быў пастаянным карэспандэнтам з Вільні і супрацоўнікам познаньскай газеты “<nowiki><i>Nowiny Lekarskie</i></nowiki>”. Публікаваў артыкулы і даследаванні, між іншым, у «<nowiki><i>Gazeta Lekarska</i></nowiki>», «<nowiki><i>Przegląd Lekarski</i></nowiki>», «<nowiki><i>Krytyka Lekarska</i></nowiki>», «''Medycyna''[[Tygodnik Ilustrowany|», «''Tygodnik Illustrowany''»]], «''Ziemia''», [[Kurier Litewski (1759)|«''Kurjer Litewski''»,]] «''Kwartalnik Litewski''» і [[Rzeczpospolita (газета)|«''Rzeczypospolita''».]] У 1905 г. быў намеснікам рэдактара заснаваных у Вільні разам з Севярынам Гоўвальдам газет «''Zorza''» і «''Jutrzenka''», а ў 1906 г. быў старшынёй рэдкалегіі і праўлення газеты «''Dziennik Wileński''». Узначальваў рэдакцыйны камітэт першай польскай калектыўнай кнігі (прысвечанай памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томаша Зана]] ў 50-ю гадавіну іх смерці), выдадзенай у Вільні пад назвай ''[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/273978/edition/245667/content «З-над Віллі і Нёмана»]'' . Акрамя медыцынскай працы, вывучаў гісторыю Вільні. У 1904 годзе ён быў адным з заснавальнікаў Таварыства сяброў Палангі. У 1906 годзе ён арганізаваў [[Віленскае таварыства сяброў навук]], спачатку быў віцэ-прэзідэнтам, а з 1916 года да сваёй смерці — прэзідэнтам. Таксама быў членам мастацкага таварыства «Лютня». Загорскі спрычыніўся да адкрыцця ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў 1919 годзе, узначальваў арганізацыйны камітэт і быў узнагароджаны ганаровай ступенню за заслугі перад універсітэтам. Быў мужам Антаніны, народжанай Бакшэвіч, з якой меў дачок Яніну і Галіну і сына Уладзіслава-малодшага. Памёр у Вільні і быў пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. == Працы == * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/3559/edition/16946 ''Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie: (1805–1897)'', Warszawa 1898] * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/32424/edition/30721/troki-i-zamek-trocki-zahorski-wladyslaw-1858-1927 ''Troki i zamek trocki'', Wilno 1902] * [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1828/edition/1625?language=pl ''Katedra wileńska z planami i licznemi ilustracjami'', Wilno 1904] * [https://elibrary.mab.lt/items/b1780739-da49-4235-b75d-4a140e7136d7 ''Kościół św. Anny w Wilnie'', Wilno 1905] * [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/276599/edition/245680?language=pl ''Szymon Konarski. Jego życie i czyny'', Wilno 1907] * ''Przewodnik po Wilnie ilustrowany i z planami'', Wilno 1910 (kolejne wydania w 1921, 1923, [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14797/edition/14108?language=pl 1927] i 1935) * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/32160/content ''Kościół św. Michał w Wilnie'', Wilno 1911] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Podania_i_legendy_wile%C5%84skie_%281925%29.pdf ''Podania i legendy wileńskie'' Wilno 1925] (wydanie powojenne w 1991) * == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927 г.) == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянах]] <references /> [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы]] olot1ima7dhqfah8mk9u3sdgznyrk2v 5149613 5149608 2026-06-01T14:58:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5149613 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Уладзіслаў Загорскі''' (нар. [[19 верасня]] ([[1 кастрычніка]]) [[1858|1858,]] [[Свянцяны]] - [[24 жніўня]] [[1927|1927,]] [[Вільня]]) — польскі лекар, грамадскі дзеяч, публіцыст, даследчык гісторыі [[Вільня|Вільні]].<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Wstęp, Zahorski W. ''Moje wspomnienia'', T. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2018. Ss. 7-24.</ref><ref>''[https://polona.pl/item/almanach-literacki-1926,MTEwNzkzMDc2/55/ Almanach Literacki 1926]'', Wilno: nakładem Wil. Oddz. Polsk. Białego Krzyża, s. 54.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара Браніслава і Марыі, народжанай Заслаўскай. Род Загорскіх выводзіўся з Ашмяншчыны. Дзяцінства правёў у Свянцянах (1858–1863), некалькі школьных гадоў у Вільні (1867–1872), затым жыў з бацькамі на [[Уральскія горы|Урале]] — ва [[Уфа|Уфе]] і [[Перм|Пермі]] . У 1883 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. Пасля вучобы працаваў участковым урачом у [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], а затым у [[Чалябінск|Чэлябінску]]. Адначасова служыў турэмным урачом у гэтых гарадах. З 1892 года жыў у Вільні. Працаваў урачом у [[Кейданы|Кейданах]], [[Бірштаны|Бірштанах]] і Вільні. Разам з графам Уладзіславам Тышкевічам заснавалі ў Вільні Таварыства хуткай медыцынскай дапамогі. Некалькі гадоў быў пастаянным карэспандэнтам з Вільні і супрацоўнікам познаньскай газеты “''Nowiny Lekarskie''”. Публікаваў артыкулы і даследаванні, між іншым, у «''Gazeta Lekarska''», «''Przegląd Lekarski''», «''Krytyka Lekarska''», «''Medycyna''[[Tygodnik Ilustrowany|», «''Tygodnik Illustrowany''»]], «''Ziemia''», [[Kurier Litewski (1759)|«''Kurjer Litewski''»,]] «''Kwartalnik Litewski''» і [[Rzeczpospolita (газета)|«''Rzeczypospolita''».]] У 1905 г. быў намеснікам рэдактара заснаваных у Вільні разам з Севярынам Гоўвальдам газет «''Zorza''» і «''Jutrzenka''», а ў 1906 г. быў старшынёй рэдкалегіі і праўлення газеты «''Dziennik Wileński''». Узначальваў рэдакцыйны камітэт першай польскай калектыўнай кнігі (прысвечанай памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томаша Зана]] ў 50-ю гадавіну іх смерці), выдадзенай у Вільні пад назвай ''[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/273978/edition/245667/content «З-над Віллі і Нёмана»]'' . Акрамя медыцынскай працы, вывучаў гісторыю Вільні. Яшчэ ў 1904 годзе высунуў версію, што пакараныя смерцю паўстанцы 1863-64 гадоў пахаваныя на Гедзімінавай гары, што пазней спраўдзілася археалагічнымі даследаваннямі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28285034.html|title=Знойдзеныя парэшткі Кастуся Каліноўскага?|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-11-20|access-date=2026-06-01}}</ref> Разам з [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] праводзіў даследаванні па вызначэнню дакладнай лакалізацыі "цэлі Канрада".<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-06-01}}</ref> У 1904 годзе ён быў адным з заснавальнікаў Таварыства сяброў Палангі. У 1906 годзе ён арганізаваў [[Віленскае таварыства сяброў навук]], спачатку быў віцэ-прэзідэнтам, а з 1916 года да сваёй смерці — прэзідэнтам. Таксама быў членам мастацкага таварыства «Лютня». Загорскі спрычыніўся да адкрыцця ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў 1919 годзе, узначальваў арганізацыйны камітэт і быў узнагароджаны ганаровай ступенню за заслугі перад універсітэтам. Быў мужам Антаніны, народжанай Бакшэвіч, з якой меў дачок Яніну і Галіну і сына Уладзіслава-малодшага. Жыў у Вільні ў здымнай кватэры ў Палацы Бжастоўскіх (Dominikonų, 18 / Universiteto, 2)'''''.'''''<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/belaruskiya-myastsiny-vilni-palatsy.html|title=Будзьма беларусамі! » Беларускія мясціны Вільні: Палацы славутых родаў (ФОТА)|website=budzma.org|access-date=2026-06-01}}</ref> Памёр у Вільні і быў пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. == Працы == * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/3559/edition/16946 ''Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie: (1805–1897)'', Warszawa 1898] * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/32424/edition/30721/troki-i-zamek-trocki-zahorski-wladyslaw-1858-1927 ''Troki i zamek trocki'', Wilno 1902] * [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1828/edition/1625?language=pl ''Katedra wileńska z planami i licznemi ilustracjami'', Wilno 1904] * [https://elibrary.mab.lt/items/b1780739-da49-4235-b75d-4a140e7136d7 ''Kościół św. Anny w Wilnie'', Wilno 1905] * [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/276599/edition/245680?language=pl ''Szymon Konarski. Jego życie i czyny'', Wilno 1907] * ''Przewodnik po Wilnie ilustrowany i z planami'', Wilno 1910 (kolejne wydania w 1921, 1923, [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14797/edition/14108?language=pl 1927] i 1935) * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/32160/content ''Kościół św. Michał w Wilnie'', Wilno 1911] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Podania_i_legendy_wile%C5%84skie_%281925%29.pdf ''Podania i legendy wileńskie'' Wilno 1925] (wydanie powojenne w 1991) * == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927 г.) == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянах]] <references /> [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы]] 9xxo2vhed195atv4gbj57ezye4mw1xf 5149615 5149613 2026-06-01T15:01:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5149615 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Уладзіслаў Загорскі''' (нар. [[19 верасня]] ([[1 кастрычніка]]) [[1858|1858,]] [[Свянцяны]] - [[24 жніўня]] [[1927|1927,]] [[Вільня]]) — польскі лекар, грамадскі дзеяч, публіцыст, даследчык гісторыі [[Вільня|Вільні]].<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Wstęp, Zahorski W. ''Moje wspomnienia'', T. 1. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2018. Ss. 7-24.</ref><ref>''[https://polona.pl/item/almanach-literacki-1926,MTEwNzkzMDc2/55/ Almanach Literacki 1926]'', Wilno: nakładem Wil. Oddz. Polsk. Białego Krzyża, s. 54.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і лекара Браніслава і Марыі, народжанай Заслаўскай. Род Загорскіх выводзіўся з Ашмяншчыны. Дзяцінства правёў у Свянцянах (1858–1863), некалькі школьных гадоў у Вільні (1867–1872), затым жыў з бацькамі на [[Уральскія горы|Урале]] — ва [[Уфа|Уфе]] і [[Перм|Пермі]] . У 1883 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. Пасля вучобы працаваў участковым урачом у [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], а затым у [[Чалябінск|Чэлябінску]]. Адначасова служыў турэмным урачом у гэтых гарадах. З 1892 года жыў у Вільні. Працаваў урачом у [[Кейданы|Кейданах]], [[Бірштаны|Бірштанах]] і Вільні. Разам з графам Уладзіславам Тышкевічам заснавалі ў Вільні Таварыства хуткай медыцынскай дапамогі. Некалькі гадоў быў пастаянным карэспандэнтам з Вільні і супрацоўнікам познаньскай газеты “''Nowiny Lekarskie''”. Публікаваў артыкулы і даследаванні, між іншым, у «''Gazeta Lekarska''», «''Przegląd Lekarski''», «''Krytyka Lekarska''», «''Medycyna''[[Tygodnik Ilustrowany|», «''Tygodnik Illustrowany''»]], «''Ziemia''», [[Kurier Litewski (1759)|«''Kurjer Litewski''»,]] «''Kwartalnik Litewski''» і [[Rzeczpospolita (газета)|«''Rzeczypospolita''».]] У 1905 г. быў намеснікам рэдактара заснаваных у Вільні разам з Севярынам Гоўвальдам газет «''Zorza''» і «''Jutrzenka''», а ў 1906 г. быў старшынёй рэдкалегіі і праўлення газеты «''Dziennik Wileński''». Узначальваў рэдакцыйны камітэт першай польскай калектыўнай кнігі (прысвечанай памяці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томаша Зана]] ў 50-ю гадавіну іх смерці), выдадзенай у Вільні пад назвай ''[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/273978/edition/245667/content «З-над Віллі і Нёмана»]'' . Акрамя медыцынскай працы, вывучаў гісторыю Вільні. Яшчэ ў 1904 годзе высунуў версію, што пакараныя смерцю паўстанцы 1863-64 гадоў пахаваныя на Гедзімінавай гары, што пазней спраўдзілася археалагічнымі даследаваннямі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28285034.html|title=Знойдзеныя парэшткі Кастуся Каліноўскага?|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-11-20|access-date=2026-06-01}}</ref> Разам з [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] праводзіў даследаванні па вызначэнню дакладнай лакалізацыі "цэлі Канрада".<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-06-01}}</ref> У 1904 годзе ён быў адным з заснавальнікаў Таварыства сяброў Палангі. У 1906 годзе ён арганізаваў [[Віленскае таварыства сяброў навук]], спачатку быў віцэ-прэзідэнтам, а з 1916 года да сваёй смерці — прэзідэнтам. Таксама быў членам мастацкага таварыства «Лютня». Загорскі спрычыніўся да адкрыцця ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў 1919 годзе, узначальваў арганізацыйны камітэт і быў узнагароджаны ганаровай ступенню за заслугі перад універсітэтам. Пахінуў шмат фотаздымкаў гістарычных помнікаў Вільні і [[Гродна|Гародні]], а таксама сялянскага жыцця [[Манькавічы (Пастаўскі раён)|Манькавічаў]].<ref>{{Cite web|url=https://www.postawy.by/2022/10/blagodarya-vrachu-vladislavu-zagorskomu-sohranilis-snimki-mankovich-konca-xix-veka/|title=Благодаря врачу Владиславу Загорскому сохранились снимки Манькович конца XIX века — Новости в Поставах|website=www.postawy.by|access-date=2026-06-01}}</ref> Быў мужам Антаніны, народжанай Бакшэвіч, з якой меў дачок Яніну і Галіну і сына Уладзіслава-малодшага. Жыў у Вільні ў здымнай кватэры ў Палацы Бжастоўскіх (Dominikonų, 18 / Universiteto, 2)'''''.'''''<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/belaruskiya-myastsiny-vilni-palatsy.html|title=Будзьма беларусамі! » Беларускія мясціны Вільні: Палацы славутых родаў (ФОТА)|website=budzma.org|access-date=2026-06-01}}</ref> Памёр у Вільні і быў пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. == Працы == * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/3559/edition/16946 ''Zarys dziejów Cesarskiego Towarzystwa Lekarskiego w Wilnie: (1805–1897)'', Warszawa 1898] * [https://bc.wbp.lublin.pl/en/dlibra/publication/32424/edition/30721/troki-i-zamek-trocki-zahorski-wladyslaw-1858-1927 ''Troki i zamek trocki'', Wilno 1902] * [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1828/edition/1625?language=pl ''Katedra wileńska z planami i licznemi ilustracjami'', Wilno 1904] * [https://elibrary.mab.lt/items/b1780739-da49-4235-b75d-4a140e7136d7 ''Kościół św. Anny w Wilnie'', Wilno 1905] * [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/276599/edition/245680?language=pl ''Szymon Konarski. Jego życie i czyny'', Wilno 1907] * ''Przewodnik po Wilnie ilustrowany i z planami'', Wilno 1910 (kolejne wydania w 1921, 1923, [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14797/edition/14108?language=pl 1927] i 1935) * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/32160/content ''Kościół św. Michał w Wilnie'', Wilno 1911] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Podania_i_legendy_wile%C5%84skie_%281925%29.pdf ''Podania i legendy wileńskie'' Wilno 1925] (wydanie powojenne w 1991) * == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927 г.) == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свянцянах]] <references /> [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы]] skuropysufgn6drqsbjtrw6z5gnkxv2 Салтан Кекезавіч Магаметаў 0 808855 5149606 2026-06-01T14:43:13Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч}} '''Салтан Кекезавіч Магаметаў''' ( {{lang-krc|Махаметлени Кёккёзню джашы Солтан}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1920 годзе ў ауле Хурзук [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева–Чаркесіі]]. Баявое...» 5149606 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Салтан Кекезавіч Магаметаў''' ( {{lang-krc|Махаметлени Кёккёзню джашы Солтан}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1920 годзе ў ауле Хурзук [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева–Чаркесіі]]. Баявое хрышчэнне атрымаў у 1939 годзе у [[Савецка-фінская вайна (1939—1940)|вайне з Фінляндыяй]]. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] стаў удзельнікам усіх галоўных гістарычных бітваў. У 1969—1972 гадаў быў [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Сірыі|саветнікам міністра абароны Сірыйскай Арабскай Рэспублікі]]. У 1972—1979 гадах — намеснік камандуючага Забайкальскай ваеннай акругай. У 1979—1980 гады – [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|галоўны ваенны саветнік у Афганістане]]. У 1983 годзе выйшаў у запас. Памёр раптоўна ад інфаркту падчас свайго выступу на мітынгу ветэранаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]», які праходзіў ля Музея-помніка абаронцам перавалаў Каўказа. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://museumkchr.ru/news/726-15-fevralja-rodilsja-soltan-kekkezovich-magometov.html 15 февраля родился Солтан Кёккёзович Магометов] {{ВС}}[[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]][[Катэгорыя:Танкісты СССР]][[Катэгорыя:Камандзіры батарэй у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] 0t20xoqeqws44vj2halh9ewj1rvjg7u Шаблон:Выбраны змест/Ядвігін Ш. 10 808856 5149644 2026-06-01T16:15:04Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Выява:Jadvihin_Š.jpg|left|120px|Ягайла]] '''[[Ядвігін Ш.]]''', сапр. '''Антон Іванавіч Лявіцкі''' (1869—1922) — беларускі празаік, публіцыст, фельетаніст, драматург, паэт, перакладчык, [[літаратуразнавец]], палітык, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы. Яго літара...» 5149644 wikitext text/x-wiki [[Выява:Jadvihin_Š.jpg|left|120px|Ягайла]] '''[[Ядвігін Ш.]]''', сапр. '''Антон Іванавіч Лявіцкі''' (1869—1922) — беларускі празаік, публіцыст, фельетаніст, драматург, паэт, перакладчык, [[літаратуразнавец]], палітык, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы. Яго літаратурная творчасць шматжанравая. Ён вядомы як аўтар баек у прозе, лірычнага апавядання, сатырычнай замалёўкі, дарожных нататкаў, фельетона, мастацкай публіцыстыкі, мемуараў. Вялікае значэнне для станаўлення буйной празаічнай формы беларускай літаратуры меў яго раман «Золата». Творчасць Ядвігіна Ш. адыграла значную ролю ў фарміраванні норм беларускай літаратурнай мовы, удасканаленні сістэмы яе стылістычных сродкаў, пашырэнні выяўленчых магчымасцей ''([[Ядвігін Ш.|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Ядвігін Ш.]] </noinclude> a7agzm2xcfucxj8dkavbfr2zymbog44 Дакудаўскі заказнік 0 808857 5149651 2026-06-01T16:42:53Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «'''«Дакудаўскі»''' — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння, створаны ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] Гродзенскай вобласці ў [[1990]] годзе. Мэтай заснавання стала захаванне месцаў росту [[журавіны|журавін]], а таксама стабілізацыя гідралагічнага рэ...» 5149651 wikitext text/x-wiki '''«Дакудаўскі»''' — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння, створаны ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] Гродзенскай вобласці ў [[1990]] годзе. Мэтай заснавання стала захаванне месцаў росту [[журавіны|журавін]], а таксама стабілізацыя гідралагічнага рэжыму вярховага балота на радовішчы торфу «[[Дакудаўскае балота|Дакудаўскае]]». Плошча ахоўнай тэрыторыі складае 630 га. Рэльеф уяўляе водна-ледавіковую нізіну, дзе акрамя балота маюцца невялікія азёрныя вадаёмы ([[Глухава (возера)|Глухава]]). У флоры зарэгістравана больш за 500 відаў сасудзістых раслін. Прылягаючыя да балота забалочаныя і сухадольныя лясы займаюць 54 % тэрыторыі. У дрэвастоі пераважаюць [[хвоя]] і [[бяроза]], у лясах шмат лекавых і харчовых раслін ([[маліна]], [[ажына]], [[брусніцы]], [[каліна]], [[чабор]], [[талакнянка]], [[святаяннік]]). Сярод ахоўных відаў — [[журавіна драбнаплодная]], [[марошка прысадзістая]], [[вярба чарнічная]], [[арніка горная]], [[сфагнум мяккі]]. У заказніку ўстаноўлена пражыванне 159 відаў наземных пазваночных жывёл. Тут водзяцца [[лось]], [[дзік]], [[казуля]], [[бабёр]], [[андатра]], лісіца, [[янотападобны сабака]], [[амерыканская норка]], [[тхор]] і інш. Паўночная частка тэрыторыі служыць месцам адпачынку пералётных птушак. Сустракаюцца жывёлы, унесеныя ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь: [[барсук]], [[чорны бусел]], [[шэры журавель]], [[вялікі бугай]], [[малы падворлік]], [[турухтан]], [[вяртлявая чарацянка]], [[пустальга звычайная]], [[жужаль рашэцісты]], [[чмель мохавы]] і інш. Заказнік з’яўляецца аб’ектам экалагічнага турызму. Па яго тэрыторыі праходзіць турыстычны маршрут «Нёманскі шлях», у ваколіцах размешчана некалькі аграсядзіб. У вызначаныя тэрміны на яго тэрыторыі дазволена паляванне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-1}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|149046}} [[Катэгорыя:Геаграфія Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:1990 год у Беларусі]] 5z5j65mn62aaq08cab82dhnj9xjzxys Замкавы лес 0 808858 5149657 2026-06-01T16:51:55Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Замкавы лес]] у [[Замкавы лес (заказнік)]]: Вырашэнне неадназначнасці 5149657 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замкавы лес (заказнік)]] 1n9ms9z1aeszx900l0h2f3owtauu3hs Свіцязянскі (заказнік) 0 808859 5149658 2026-06-01T16:52:53Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Свіцязянскі заказнік]] 5149658 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Свіцязянскі заказнік]] 6jl81px2qra4dj2cfddma2sbxra3f8w Навагрудскі (заказнік) 0 808860 5149659 2026-06-01T16:53:30Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Навагрудскі заказнік]] 5149659 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Навагрудскі заказнік]] k78cfo70j7pra1ofinbe2pt19i0a100 Дакудаўскі (заказнік) 0 808861 5149660 2026-06-01T16:53:50Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Дакудаўскі заказнік]] 5149660 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дакудаўскі заказнік]] 254asdoskc82osdynmix3ea8s0fzefd Гідуны 0 808862 5149661 2026-06-01T16:55:23Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Гедуны''' (таксама '''Гідуны'''<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/nasytka1/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D1%8F%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD._%D0%B4%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%81%D1%8F.html|title=Насытка Яўге...» 5149661 wikitext text/x-wiki '''Гедуны''' (таксама '''Гідуны'''<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/nasytka1/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D1%8F%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD._%D0%B4%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%81%D1%8F.html|title=Насытка Яўген. Да этнічнай гісторыі Заходняга Палесься|website=pawet.net|access-date=2025-04-14}}</ref>) — субрэгіянальны этнонім жыхароў [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] балцкага і германскага паходжання<ref>{{Артыкул |спасылка=https://doi.org/10.12775/eo.2014.014 |аўтар=Mikołaj Miazga |загаловак=Міжнародная навуковая канферэнцыя „Беларусь і суседзі: шляхі фарміравання дзяржаўнасці, міжнацыянальныя і міждзяржаўныя адносіны” |год=2015-06-30 |выданне=Europa Orientalis. Studia z Dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich |выпуск=5 |старонкі=331 |issn=2081-8742 |doi=10.12775/eo.2014.014}}</ref>, носьбіты [[Загародскія гаворкі|сярэднезагародскіх, паўднёвазагародскіх]] і тараканскіх гаворак<ref>{{Cite web|url=https://polka-knig.com.ua/article.php?book=153&article=10413|title=Этногеографические представления полешуков|author=Ю. Ф. Лащук.|website=polka-knig.com.ua|access-date=2025-04-14}}</ref>, нашчадкі аселых [[Готы|готаў]]<ref>{{Cite web|url=https://vdoc.pub/documents/-63230nvm1c40|title=белорусы: нация пограничья [PDF] [63230nvm1c40]|lang=en|website=vdoc.pub|access-date=2025-04-14}}</ref><ref>{{артыкул |спасылка=https://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1291837230&archive=1292000901&start_from=&ucat=& |аўтар=Library.BY |загаловак=Час вікінгаў на Беларусі: канец IX - пачатак XIII ст. (БЕЛАРУСЬ) |год=2010 |мова=ru |выданне=http://library.by, Library.BY |issn=2413-6352}}</ref>. Рассяляюцца на ўсходняй частцы брэсцка-валынскага памежжа ([[Радастава]], [[Павіцце]], [[Вэтлы]] і інш.<ref>{{Cite web|url=https://polka-knig.com.ua/article.php?book=153&article=10413|title=ЭТНОГЕОГРАФИЧЕСКИЕ ПРЕДСТАВЛЕНИЯ ПОДЕШУКОВ (ЗАПАДНОЕ ПОЛЕСЬЕ ДО 1939 г.)|website=polka-knig.com.ua|access-date=2025-05-21}}</ref>) == Гісторыя == Да канца XIX ст. этнічная самасвядомасць жыхароў Заходняга Палесся вызначалася галоўным чынам месцам ментальнасцю: «гедуны», «загародцы», «столінцы» і г.д<ref>Паўднёва-заходні сэпаратызм // ''Наша Ніва''. — Вільня: 1993. — № 16. — С. 6—7.</ref>. Продкі сучасных беларусаў называлі яцвягаў таксама [[Гуды|гудамі]], [[яцвягі|судавамі]] і [[яцвягі|судаўлянамі]]. Пра гэта сведчаць захаваныя гідронімы і тапонімы ў арэалах яцвяжскай археалагічнай культуры. Існуе гіпотэза, што ў этнагенезе балтаў маглі ўдзельнічаць і прадстаўнікі германскіх плямёнаў, у прыватнасці [[готы|готащ]]<ref name=":0">{{артыкул |спасылка=https://rep.bstu.by/handle/data/14220 |аўтар=А. Літвіновіч |загаловак=Гуды і немцы ў народнай свядомасці і фальклоры беларусаў (на матэрыялах ХІХ – пач. ХХ ст.) |год=2004 |мова=be}}</ref>. Спрадвеку продкі беларусаў ведалі пра такія народы, як готы, гуды, яцвягі і іншыя плямёны. Першымі германцамі, з якімі сутыкнуліся продкі беларусаў і літоўцаў, былі гуды-готы – найбольш шматлікія, ваяўнічыя і развітыя сярод іх. Кантакты з готамі насілі розны характар: ад падпарадкавання і культурнага ўплыву да варожых або мірных адносін<ref name=":0" />. Продкі літоўцаў, і продкі беларусаў называлі гэтую германскую групу аднолькава — гудамі. Верагодна, выкарыстоўваліся таксама варыянты готы і [[Готландцы|гуты]], што пацвярджаецца тапонімамі. Аднак сляды вельбарскага насельніцтва захаваліся не толькі ў выглядзе археалагічных помнікаў, але і ў назве этнасу на беларускай зямлі, значную частку насельніцтва Заходняга Палесся называлі этнонімам гедун, які таксама існаваў сярод мясцовага насельніцтва разгляданага рэгіёну<ref>{{Кніга |спасылка=http://elib.mslu.by/bitstream/edoc/6414/1/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%90.%20%D0%9C.%20%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%20%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%B9%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |аўтар=А. М. Кушнярэвіч |загаловак=ГЕРМАНСКІ КАМПАНЕНТ РАННЯЙ ЭТНІЧНАЙ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ}}</ref>. == Крыніцы == <references /> {{ВС}} [[Катэгорыя:Заходняе Палессе]][[Катэгорыя:Беларусы]][[Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі]] p9zhbxq844m080v99qlnhitugh5zlg4 5149662 5149661 2026-06-01T16:56:40Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5149662 wikitext text/x-wiki '''Гедуны''' (таксама '''Гідуны'''<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/nasytka1/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D1%8F%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD._%D0%B4%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%81%D1%8F.html|title=Насытка Яўген. Да этнічнай гісторыі Заходняга Палесься|website=pawet.net|access-date=2025-04-14}}</ref>) — субрэгіянальны этнонім жыхароў [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] балцкага і германскага паходжання<ref>{{Артыкул |спасылка=https://doi.org/10.12775/eo.2014.014 |аўтар=Mikołaj Miazga |загаловак=Міжнародная навуковая канферэнцыя „Беларусь і суседзі: шляхі фарміравання дзяржаўнасці, міжнацыянальныя і міждзяржаўныя адносіны” |год=2015-06-30 |выданне=Europa Orientalis. Studia z Dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich |выпуск=5 |старонкі=331 |issn=2081-8742 |doi=10.12775/eo.2014.014}}</ref>, носьбіты [[Загародскія гаворкі|сярэднезагародскіх, паўднёвазагародскіх]] і тараканскіх гаворак<ref>{{Cite web|url=https://polka-knig.com.ua/article.php?book=153&article=10413|title=Этногеографические представления полешуков|author=Ю. Ф. Лащук.|website=polka-knig.com.ua|access-date=2025-04-14}}</ref>, нашчадкі аселых [[Готы|готаў]]<ref>{{Cite web|url=https://vdoc.pub/documents/-63230nvm1c40|title=белорусы: нация пограничья [PDF] [63230nvm1c40]|lang=en|website=vdoc.pub|access-date=2025-04-14}}</ref><ref>{{артыкул |спасылка=https://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1291837230&archive=1292000901&start_from=&ucat=& |аўтар=Library.BY |загаловак=Час вікінгаў на Беларусі: канец IX - пачатак XIII ст. (БЕЛАРУСЬ) |год=2010 |мова=ru |выданне=http://library.by, Library.BY |issn=2413-6352}}</ref>. Рассяляюцца на ўсходняй частцы брэсцка-валынскага памежжа ([[Радастава]], [[Павіцце]], [[Вэтлы]] і інш.<ref>{{Cite web|url=https://polka-knig.com.ua/article.php?book=153&article=10413|title=ЭТНОГЕОГРАФИЧЕСКИЕ ПРЕДСТАВЛЕНИЯ ПОДЕШУКОВ (ЗАПАДНОЕ ПОЛЕСЬЕ ДО 1939 г.)|website=polka-knig.com.ua|access-date=2025-05-21}}</ref>) == Гісторыя == Да канца XIX ст. этнічная самасвядомасць жыхароў Заходняга Палесся вызначалася галоўным чынам месцам ментальнасцю: «гедуны», «загародцы», «столінцы» і г.д<ref>Паўднёва-заходні сэпаратызм // ''Наша Ніва''. — Вільня: 1993. — № 16. — С. 6—7.</ref>. Продкі сучасных беларусаў называлі яцвягаў таксама [[Гуды|гудамі]], [[яцвягі|судавамі]] і [[яцвягі|судаўлянамі]]. Пра гэта сведчаць захаваныя гідронімы і тапонімы ў арэалах яцвяжскай археалагічнай культуры. Існуе гіпотэза, што ў этнагенезе балтаў маглі ўдзельнічаць і прадстаўнікі германскіх плямёнаў, у прыватнасці [[готы|готащ]]<ref name=":0">{{артыкул |спасылка=https://rep.bstu.by/handle/data/14220 |аўтар=А. Літвіновіч |загаловак=Гуды і немцы ў народнай свядомасці і фальклоры беларусаў (на матэрыялах ХІХ – пач. ХХ ст.) |год=2004 |мова=be}}</ref>. Спрадвеку продкі беларусаў ведалі пра такія народы, як готы, гуды, яцвягі і іншыя плямёны. Першымі германцамі, з якімі сутыкнуліся продкі беларусаў і літоўцаў, былі гуды-готы – найбольш шматлікія, ваяўнічыя і развітыя сярод іх. Кантакты з готамі насілі розны характар: ад падпарадкавання і культурнага ўплыву да варожых або мірных адносін<ref name=":0" />. Продкі літоўцаў, і продкі беларусаў называлі гэтую германскую групу аднолькава — гудамі. Верагодна, выкарыстоўваліся таксама варыянты готы і [[Готландцы|гуты]], што пацвярджаецца тапонімамі. Аднак сляды вельбарскага насельніцтва захаваліся не толькі ў выглядзе археалагічных помнікаў, але і ў назве этнасу на беларускай зямлі, значную частку насельніцтва Заходняга Палесся называлі этнонімам гедун, які таксама існаваў сярод мясцовага насельніцтва разгляданага рэгіёну<ref>{{Кніга |спасылка=http://elib.mslu.by/bitstream/edoc/6414/1/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%90.%20%D0%9C.%20%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%20%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%B9%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |аўтар=А. М. Кушнярэвіч |загаловак=ГЕРМАНСКІ КАМПАНЕНТ РАННЯЙ ЭТНІЧНАЙ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ}}</ref>. == Крыніцы == <references /> {{ВС}} [[Катэгорыя:Заходняе Палессе]][[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] ex4k2788a804k77l81aio50bebbx12t Падсады (заказнік) 0 808863 5149664 2026-06-01T17:04:19Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Файл:Заказнік Падсады.jpg|thumb|Заказнік «Падсады».]] '''«Падсады»''' — біялагічны заказнік (з 2022 г. рэспубліканскі), створаны ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] ў [[1999]] годзе. Мэтай заснавання стала зберажэнне ў прыродным стане рэкрэацыйна- і пейзажна каштоўнага...» 5149664 wikitext text/x-wiki [[Файл:Заказнік Падсады.jpg|thumb|Заказнік «Падсады».]] '''«Падсады»''' — біялагічны заказнік (з 2022 г. рэспубліканскі), створаны ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] ў [[1999]] годзе. Мэтай заснавання стала зберажэнне ў прыродным стане рэкрэацыйна- і пейзажна каштоўнага прыроднага комплексу з папуляцыямі рэдкіх відаў раслін і жывёл. Ахоўная тэрыторыя плошчай каля 1 тыс. га ўяўляе сабой лясны масіў з мноствам крыніц, ручаёў, «вісячых балотцаў» у месцах выкліньвання грунтавых вод, акружаны ўгоддзямі, якія інтэнсіўна выкарыстоўваюцца ў рэкрэацыйных і сельскагаспадарчых мэтах. Рэльеф узгорысты, з паніжэннем у цэнтральнай частцы. Пашыраны яловыя, хваёвыя і бярозавыя лясы. Асаблівую каштоўнасць маюць высокаўзроставыя (больш за 100 гадоў) вільготныя [[ельнікі]] натуральнага паходжання. У складзе флоры зарэгістравана 327 відаў сасудзістых раслін, з якіх [[баранец звычайны]], [[белакапытнік гібрыдны]], [[званочак шыракалісты]], [[купальнік горны]], [[пярэсна еўрапейская]], [[смярдзюх звычайны]], [[спарасіс кучаравы]] занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Шмат гаспадарча каштоўных відаў — [[яблыня лясная]], [[каліна]], [[маліна]], журавіна, парэчка, [[брусніцы]], [[чарніцы]] і інш. Сярод рэдкіх прадстаўнікоў фаўны сустракаюцца [[звычайны зімародак]], пустальга, [[зялёны дзяцел]] і [[чорны бусел]]. Дзякуючы высокай эстэтычнай каштоўнасці і зручнай транспартнай даступнасці, тэрыторыя заказніка актыўна выкарыстоўваецца ў рэкрэацыйных мэтах. У наваколлі размешчаны санаторый і дзіцячыя лагеры. Для наведвальнікаў у заказніку абсталявана некалькі аглядных пляцовак, праводзяцца экскурсіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|147809|Падсады, заказнік}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:1999 год у Беларусі]] jf9mqqjrv8zyfb23h9gleeiis13sepq Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01 4 808864 5149665 2026-06-01T17:06:16Z Ency 1284 созд. стр. 5149665 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- Назва файла (у аўтара) з кодам гэтай старонкі <(D)Basic_multilingual_ranking_2026-06-01_(5~be)> Паколькі дадзеная старонка не створаная непасрэдна ў рэдактары вікіфарматавання і ўтрымоўвае звесткі, атрыманыя са старонняе праграмы, таму любыя заўвагі просьба накіроўваць непасрэдна аўтару ([[Удзельнік:Ency]]) або e-мэйлам на адрас dorozynskij(at)poczta(dot)onet(dot)pl) — гэта дасць магчымасць улічыць усё ў крынічным тэксце і выправіць дадзены вікікод; аднак у выпадку адсутнасці адказу больш за 5 дзён смела выпраўляйце тут. Дзякуй за супрацоўніцтва. Ency Уласныя назвы моў скарэляваныя са звесткамі сайту http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias/Table. -->{{Асноўны міжмоўны рэнкінг}}</noinclude> <center> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0px auto;" |+ Рэнкінг ўсіх (342) вікіпедыяў на <b>1 чэрвеня 2026 r.</b><br> <small>(звесткі атрыманыя скрыптом, запушчаным а 17:56 г. (Варшавы) першага дня дадзенага месяца)</small><br> <sup>Абазначэнні у слупку "Зм." (змены за м-ц) – '''&#08596;''' без зм., '''<span style="color: green;">&#08593;</span>''' павышэнне, '''<span style="color: red;">&#08595;</span>''' паніжэнне, '''&#08594;''' новая пазіцыя; НМВ – назва мовы вікіпедыі, КА – колькасць артыкулаў</sup><br><sup>Кол. "Прагн., м-цы" – праз колькі м-цаў дагонім вышэйшую вікі (зялёнае тло) альбо колькі м-цев нам да іх не хапае, альбо нас дагоняць ніжэйшыя вікі (чырвонае тло) альбо колькі м-цев ім да нас не хапае</sup><br><br> |- ! style="border-bottom-width:2px; " | Паз. ! style="border-bottom-width:2px; border-right-style:hidden" | ! style="border-bottom-width:2px; " class="unsortable" | Зм. ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " | НМВ ''беларуская'' ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " class="unsortable" | ''уласная'' НМВ i уласная вікіпедыя ! style="border-bottom-width:2px; text-align:left; " | НМВ ''англійская'' ! style="border-bottom-width:2px; " data-sort-type="number" | КА ''агулам'' ! style="border-bottom-width:2px; " data-sort-type="number" | КА ''апош. м-ц'' ! style="border-bottom-width:2px; " class="unsortable" | Прагн., м-цы ! style="border-bottom-width:2px; border-left-style:hidden" | |- | align=right |1 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>238</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Англійская мова|Англійская]] | align=left |[https://en.wikipedia.org English] | align=left |[[:en:English language|English]] | align=right |7&nbsp;189&nbsp;567 | align=right |<small>13&nbsp;547</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1033</span>''</small> |- | align=right |2 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>169</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Себуанская мова|Себуанская]] | align=left |[https://ceb.wikipedia.org Sinugboanong Binisaya] | align=left |[[:en:Cebuano language|Cebuano]] | align=right |6&nbsp;115&nbsp;348 | align=right |<small>150</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>12</span>''</small> |- | align=right |3 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>237</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нямецкая мова|Нямецкая]] | align=left |[https://de.wikipedia.org Deutsch] | align=left |[[:en:German language|German]] | align=right |3&nbsp;126&nbsp;111 | align=right |<small>8&nbsp;370</small> | align=right |<small><small>''212 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1032</span>''</small> |- | align=right |4 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>234</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Французская мова|Французская]] | align=left |[https://fr.wikipedia.org Français] | align=left |[[:en:French language|French]] | align=right |2&nbsp;761&nbsp;303 | align=right |<small>6&nbsp;271</small> | align=right |<small><small>''185 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1031</span>''</small> |- | align=right |5 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>215</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Шведская мова|Шведская]] | align=left |[https://sv.wikipedia.org Svenska] | align=left |[[:en:Swedish language|Swedish]] | align=right |2&nbsp;626&nbsp;021 | align=right |<small>1&nbsp;576</small> | align=right |<small><small>''175 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1030</span>''</small> |- | align=right |6 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>221</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нідэрландская мова|Нідэрландская]] | align=left |[https://nl.wikipedia.org Nederlands] | align=left |[[:en:Dutch language|Dutch]] | align=right |2&nbsp;220&nbsp;114 | align=right |<small>2&nbsp;073</small> | align=right |<small><small>''145 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1029</span>''</small> |- | align=right |7 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>235</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Іспанская мова|Іспанская]] | align=left |[https://es.wikipedia.org Español] | align=left |[[:en:Spanish language|Spanish]] | align=right |2&nbsp;116&nbsp;775 | align=right |<small>6&nbsp;831</small> | align=right |<small><small>''137 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1028</span>''</small> |- | align=right |8 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>232</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Руская мова|Руская]] | align=left |[https://ru.wikipedia.org Русский] | align=left |[[:en:Russian language|Russian]] | align=right |2&nbsp;103&nbsp;497 | align=right |<small>5&nbsp;413</small> | align=right |<small><small>''136 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1027</span>''</small> |- | align=right |9 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>230</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Італьянская мова|Італьянская]] | align=left |[https://it.wikipedia.org Italiano] | align=left |[[:en:Italian language|Italian]] | align=right |1&nbsp;971&nbsp;745 | align=right |<small>4&nbsp;392</small> | align=right |<small><small>''127 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1026</span>''</small> |- | align=right |10 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>228</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Польская мова|Польская]] | align=left |[https://pl.wikipedia.org Polski] | align=left |[[:en:Polish language|Polish]] | align=right |1&nbsp;697&nbsp;121 | align=right |<small>3&nbsp;956</small> | align=right |<small><small>''106 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1025</span>''</small> |- | align=right |11 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>196</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Егіпецкая арабская мова|Егіпецкая арабская]] | align=left |[https://arz.wikipedia.org مصرى (Maṣri)] | align=left |[[:en:Egyptian Arabic language|Egyptian Arabic]] | align=right |1&nbsp;631&nbsp;913 | align=right |<small>485</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>11</span>''</small> |- | align=right |12 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>231</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кітайская мова|Кітайская]] | align=left |[https://zh.wikipedia.org 中文] | align=left |[[:en:Chinese language|Chinese]] | align=right |1&nbsp;538&nbsp;073 | align=right |<small>4&nbsp;577</small> | align=right |<small><small>''95 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1024</span>''</small> |- | align=right |13 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>229</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Японская мова|Японская]] | align=left |[https://ja.wikipedia.org 日本語] | align=left |[[:en:Japanese language|Japanese]] | align=right |1&nbsp;504&nbsp;136 | align=right |<small>4&nbsp;078</small> | align=right |<small><small>''92 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1023</span>''</small> |- | align=right |14 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>227</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Украінская мова|Украінская]] | align=left |[https://uk.wikipedia.org Українська] | align=left |[[:en:Ukrainian language|Ukrainian]] | align=right |1&nbsp;423&nbsp;274 | align=right |<small>3&nbsp;804</small> | align=right |<small><small>''86 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1022</span>''</small> |- | align=right |15 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>233</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арабская мова|Арабская]] | align=left |[https://ar.wikipedia.org العربية] | align=left |[[:en:Arabic language|Arabic]] | align=right |1&nbsp;316&nbsp;461 | align=right |<small>5&nbsp;600</small> | align=right |<small><small>''78 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1021</span>''</small> |- | align=right |16 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>209</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[В’етнамская мова|В’етнамская]] | align=left |[https://vi.wikipedia.org Tiếng Việt] | align=left |[[:en:Vietnamese language|Vietnamese]] | align=right |1&nbsp;301&nbsp;226 | align=right |<small>1&nbsp;116</small> | align=right |<small><small>''77 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1020</span>''</small> |- | align=right |17 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>106</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Варайская мова|Варайская]] | align=left |[https://war.wikipedia.org Winaray] | align=left |[[:en:Waray-Waray language|Waray-Waray]] | align=right |1&nbsp;266&nbsp;916 | align=right |<small>18</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>9</span>''</small> |- | align=right |18 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>225</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Партугальская мова|Партугальская]] | align=left |[https://pt.wikipedia.org Português] | align=left |[[:en:Portuguese language|Portuguese]] | align=right |1&nbsp;173&nbsp;588 | align=right |<small>3&nbsp;018</small> | align=right |<small><small>''68 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1019</span>''</small> |- | align=right |19 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>222</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Персідская мова|Персідская]] | align=left |[https://fa.wikipedia.org فارسی] | align=left |[[:en:Persian language|Persian]] | align=right |1&nbsp;076&nbsp;003 | align=right |<small>2&nbsp;124</small> | align=right |<small><small>''60 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1018</span>''</small> |- | align=right |20 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ce.wikipedia.org Нохчийн] | align=left |[[:en:Chechen language|Chechen]] | align=right |863&nbsp;799 | align=right |<small>-643</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>7</span>''</small> |- | align=right |21 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>219</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Каталонская мова|Каталонская]] | align=left |[https://ca.wikipedia.org Català] | align=left |[[:en:Catalan language|Catalan]] | align=right |794&nbsp;794 | align=right |<small>2&nbsp;009</small> | align=right |<small><small>''40 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1017</span>''</small> |- | align=right |22 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>236</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інданезійская мова|Інданезійская]] | align=left |[https://id.wikipedia.org Bahasa Indonesia] | align=left |[[:en:Indonesian language|Indonesian]] | align=right |777&nbsp;789 | align=right |<small>7&nbsp;270</small> | align=right |<small><small>''38 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1016</span>''</small> |- | align=right |23 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>226</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Карэйская мова|Карэйская]] | align=left |[https://ko.wikipedia.org 한국어] | align=left |[[:en:Korean language|Korean]] | align=right |747&nbsp;903 | align=right |<small>3&nbsp;262</small> | align=right |<small><small>''36 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1015</span>''</small> |- | align=right |24 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1015</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Татарская мова|Татарская]] | align=left |[https://tt.wikipedia.org татарча / tatarça] | align=left |[[:en:Tatar language|Tatar]] | align=right |706&nbsp;441 | align=right |<small>163</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>8</span>''</small> |- | align=right |25 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-52</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Сербская мова|Сербская]] | align=left |[https://sr.wikipedia.org Српски / Srpski] | align=left |[[:en:Serbian language|Serbian]] | align=right |705&nbsp;170 | align=right |<small>-7&nbsp;371</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>55 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>2</span>''</small> |- | align=right |26 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1022</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Турэцкая мова|Турэцкая]] | align=left |[https://tr.wikipedia.org Türkçe] | align=left |[[:en:Turkish language|Turkish]] | align=right |684&nbsp;702 | align=right |<small>5&nbsp;176</small> | align=right |<small><small>''32 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1014</span>''</small> |- | align=right |27 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-2</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Нарвежская мова|Нарвежская]] | align=left |[https://no.wikipedia.org Norsk (Bokmål)] | align=left |[[:en:Norwegian (Bokmål) language|Norwegian (Bokmål)]] | align=right |684&nbsp;414 | align=right |<small>1&nbsp;242</small> | align=right |<small><small>''32 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1013</span>''</small> |- | align=right |28 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>220</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фінская мова|Фінская]] | align=left |[https://fi.wikipedia.org Suomi] | align=left |[[:en:Finnish language|Finnish]] | align=right |619&nbsp;426 | align=right |<small>2&nbsp;061</small> | align=right |<small><small>''27 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1012</span>''</small> |- | align=right |29 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>217</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чэшская мова|Чэшская]] | align=left |[https://cs.wikipedia.org Čeština] | align=left |[[:en:Czech language|Czech]] | align=right |592&nbsp;781 | align=right |<small>1&nbsp;883</small> | align=right |<small><small>''25 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1011</span>''</small> |- | align=right |30 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>208</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Венгерская мова|Венгерская]] | align=left |[https://hu.wikipedia.org Magyar] | align=left |[[:en:Hungarian language|Hungarian]] | align=right |569&nbsp;577 | align=right |<small>1&nbsp;091</small> | align=right |<small><small>''23 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1010</span>''</small> |- | align=right |31 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>210</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Румынская мова|Румынская]] | align=left |[https://ro.wikipedia.org Română] | align=left |[[:en:Romanian language|Romanian]] | align=right |544&nbsp;061 | align=right |<small>1&nbsp;138</small> | align=right |<small><small>''21 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1009</span>''</small> |- | align=right |32 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>223</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Баскская мова|Баскская]] | align=left |[https://eu.wikipedia.org Euskara] | align=left |[[:en:Basque language|Basque]] | align=right |489&nbsp;640 | align=right |<small>2&nbsp;273</small> | align=right |<small><small>''17 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1008</span>''</small> |- | align=right |33 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1034</span>''</small> | align=right |+5 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Урду|Урду]] | align=left |[https://ur.wikipedia.org اردو] | align=left |[[:en:Urdu language|Urdu]] | align=right |465&nbsp;794 | align=right |<small>116&nbsp;559</small> | align=right |<small><small>''15 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1007</span>''</small> |- | align=right |34 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-12</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Сербскахарвацкая мова|Сербскахарвацкая]] | align=left |[https://sh.wikipedia.org Srpskohrvatski / Српскохрватски] | align=left |[[:en:Serbo-Croatian language|Serbo-Croatian]] | align=right |461&nbsp;640 | align=right |<small>70</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>5</span>''</small> |- | align=right |35 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-4</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Малайская мова|Малайская]] | align=left |[https://ms.wikipedia.org Bahasa Melayu] | align=left |[[:en:Malay language|Malay]] | align=right |438&nbsp;996 | align=right |<small>636</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>10</span>''</small> |- | align=right |36 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-9</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Паўднёваміньская мова|Паўднёваміньская]] | align=left |[https://zh-min-nan.wikipedia.org Bân-lâm-gú] | align=left |[[:en:Min Nan language|Min Nan]] | align=right |434&nbsp;245 | align=right |<small>189</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>> 250 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>6</span>''</small> |- | align=right |37 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Іўрыт|Іўрыт]] | align=left |[https://he.wikipedia.org עברית] | align=left |[[:en:Hebrew language|Hebrew]] | align=right |397&nbsp;892 | align=right |<small>1&nbsp;884</small> | align=right |<small><small>''10 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1006</span>''</small> |- | align=right |38 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-3</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Эсперанта|Эсперанта]] | align=left |[https://eo.wikipedia.org Esperanto] | align=left |[[:en:Esperanto language|Esperanto]] | align=right |385&nbsp;822 | align=right |<small>1&nbsp;141</small> | align=right |<small><small>''10 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1005</span>''</small> |- | align=right |39 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>224</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Узбекская мова|Узбекская]] | align=left |[https://uz.wikipedia.org oʻzbekcha / ўзбекча] | align=left |[[:en:Uzbek language|Uzbek]] | align=right |343&nbsp;574 | align=right |<small>2&nbsp;978</small> | align=right |<small><small>''6 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1004</span>''</small> |- | align=right |40 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>218</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Армянская мова|Армянская]] | align=left |[https://hy.wikipedia.org Հայերեն] | align=left |[[:en:Armenian language|Armenian]] | align=right |327&nbsp;923 | align=right |<small>1&nbsp;952</small> | align=right |<small><small>''5 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1003</span>''</small> |- | align=right |41 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>194</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Дацкая мова|Дацкая]] | align=left |[https://da.wikipedia.org Dansk] | align=left |[[:en:Danish language|Danish]] | align=right |314&nbsp;311 | align=right |<small>422</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>195 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>3</span>''</small> |- | align=right |42 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>195</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Балгарская мова|Балгарская]] | align=left |[https://bg.wikipedia.org Български] | align=left |[[:en:Bulgarian language|Bulgarian]] | align=right |310&nbsp;055 | align=right |<small>459</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>209 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>4</span>''</small> |- | align=right |43 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>145</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Валійская мова|Валійская]] | align=left |[https://cy.wikipedia.org Cymraeg] | align=left |[[:en:Welsh language|Welsh]] | align=right |284&nbsp;151 | align=right |<small>51</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 |<small>33 &#08595;</small> | align=right bgcolor=#E8FFD2 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1</span>''</small> |- | align=right |44 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>203</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Спрошчаная англійская мова|Спрошчаная англійская]] | align=left |[https://simple.wikipedia.org Simple English] | align=left |[[:en:Simple English language|Simple English]] | align=right |281&nbsp;734 | align=right |<small>686</small> | align=right |<small><small>''2 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1002</span>''</small> |- | align=right |45 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>211</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Грэчаская мова|Грэчаская]] | align=left |[https://el.wikipedia.org Ελληνικά] | align=left |[[:en:Greek language|Greek]] | align=right |269&nbsp;596 | align=right |<small>1&nbsp;175</small> | align=right |<small><small>''1 &#08593;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1001</span>''</small> |-style=font-weight:bold bgcolor=FFFFF4 | align=right |46 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>202</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Беларуская мова|Беларуская]] | align=left |[https://be.wikipedia.org Беларуская] | align=left |[[:en:Belarusian language|Belarusian]] | align=right |263&nbsp;870 | align=right |'''<small>681</small>''' | align=right style=border-right-style:hidden bgcolor=ffffff |<small><span style=display:none>0</span></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>0</span>''</small> |- | align=right |47 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1018</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Эстонская мова|Эстонская]] | align=left |[https://et.wikipedia.org Eesti] | align=left |[[:en:Estonian language|Estonian]] | align=right |259&nbsp;996 | align=right |<small>617</small> | align=right |<small><small>''7 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1001</span>''</small> |- | align=right |48 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-5</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Славацкая мова|Славацкая]] | align=left |[https://sk.wikipedia.org Slovenčina] | align=left |[[:en:Slovak language|Slovak]] | align=right |259&nbsp;949 | align=right |<small>422</small> | align=right |<small><small>''10 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1002</span>''</small> |- | align=right |49 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>52</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://azb.wikipedia.org تۆرکجه] | align=left |[[:en:South Azerbaijani language|South Azerbaijani]] | align=right |244&nbsp;609 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1112</span>''</small> |- | align=right |50 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>186</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Казахская мова|Казахская]] | align=left |[https://kk.wikipedia.org Қазақша] | align=left |[[:en:Kazakh language|Kazakh]] | align=right |243&nbsp;860 | align=right |<small>319</small> | align=right |<small><small>''63 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1005</span>''</small> |- | align=right |51 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>197</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Харвацкая мова|Харвацкая]] | align=left |[https://hr.wikipedia.org Hrvatski] | align=left |[[:en:Croatian language|Croatian]] | align=right |233&nbsp;258 | align=right |<small>495</small> | align=right |<small><small>''62 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1003</span>''</small> |- | align=right |52 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>200</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Галісійская мова|Галісійская]] | align=left |[https://gl.wikipedia.org Galego] | align=left |[[:en:Galician language|Galician]] | align=right |231&nbsp;707 | align=right |<small>524</small> | align=right |<small><small>''62 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1004</span>''</small> |- | align=right |53 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>158</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://min.wikipedia.org Minangkabau] | align=left |[[:en:Minangkabau language|Minangkabau]] | align=right |229&nbsp;407 | align=right |<small>91</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1013</span>''</small> |- | align=right |54 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>187</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Літоўская мова|Літоўская]] | align=left |[https://lt.wikipedia.org Lietuvių] | align=left |[[:en:Lithuanian language|Lithuanian]] | align=right |225&nbsp;877 | align=right |<small>326</small> | align=right |<small><small>''117 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1006</span>''</small> |- | align=right |55 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>212</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Азербайджанская мова|Азербайджанская]] | align=left |[https://az.wikipedia.org Azərbaycanca] | align=left |[[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]] | align=right |215&nbsp;042 | align=right |<small>1&nbsp;320</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>77 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-5</span>''</small> |- | align=right |56 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>190</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Славенская мова|Славенская]] | align=left |[https://sl.wikipedia.org Slovenščina] | align=left |[[:en:Slovenian language|Slovenian]] | align=right |197&nbsp;834 | align=right |<small>347</small> | align=right |<small><small>''191 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1008</span>''</small> |- | align=right |57 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>213</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Грузінская мова|Грузінская]] | align=left |[https://ka.wikipedia.org ქართული] | align=left |[[:en:Georgian language|Georgian]] | align=right |195&nbsp;797 | align=right |<small>1&nbsp;453</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>89 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-6</span>''</small> |- | align=right |58 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>201</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бенгальская мова|Бенгальская]] | align=left |[https://bn.wikipedia.org বাংলা] | align=left |[[:en:Bengali language|Bengali]] | align=right |187&nbsp;561 | align=right |<small>570</small> | align=right |<small><small>''134 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1007</span>''</small> |- | align=right |59 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>216</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тамільская мова|Тамільская]] | align=left |[https://ta.wikipedia.org தமிழ்] | align=left |[[:en:Tamil language|Tamil]] | align=right |184&nbsp;933 | align=right |<small>1&nbsp;732</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>76 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-4</span>''</small> |- | align=right |60 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1020</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Тайская мова|Тайская]] | align=left |[https://th.wikipedia.org ไทย] | align=left |[[:en:Thai language|Thai]] | align=right |183&nbsp;297 | align=right |<small>1&nbsp;170</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>165 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-8</span>''</small> |- | align=right |61 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-20</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lld.wikipedia.org Lingaz ] | align=left |[[:en:Ladin language|Ladin]] | align=right |183&nbsp;151 | align=right |<small>14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1090</span>''</small> |- | align=right |62 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>165</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Нюнорск|Нюнорск]] | align=left |[https://nn.wikipedia.org Nynorsk] | align=left |[[:en:Norwegian (Nynorsk) language|Norwegian (Nynorsk)]] | align=right |177&nbsp;990 | align=right |<small>136</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1022</span>''</small> |- | align=right |63 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>188</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Хіндзі|Хіндзі]] | align=left |[https://hi.wikipedia.org हिन्दी] | align=left |[[:en:Hindi language|Hindi]] | align=right |169&nbsp;523 | align=right |<small>334</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1009</span>''</small> |- | align=right |64 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>204</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Македонская мова|Македонская]] | align=left |[https://mk.wikipedia.org Македонски] | align=left |[[:en:Macedonian language|Macedonian]] | align=right |161&nbsp;903 | align=right |<small>756</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-12</span>''</small> |- | align=right |65 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>181</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кантонская мова|Кантонская]] | align=left |[https://zh-yue.wikipedia.org Bân-lâm-gú] | align=left |[[:en:Min Nan Chinese language|Min Nan Chinese]] | align=right |150&nbsp;262 | align=right |<small>250</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1016</span>''</small> |- | align=right |66 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>206</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Латышская мова|Латышская]] | align=left |[https://lv.wikipedia.org Latviešu] | align=left |[[:en:Latvian language|Latvian]] | align=right |143&nbsp;724 | align=right |<small>965</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-9</span>''</small> |- | align=right |67 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>177</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лацінская мова|Лацінская]] | align=left |[https://la.wikipedia.org Latina] | align=left |[[:en:Latin language|Latin]] | align=right |141&nbsp;762 | align=right |<small>192</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1023</span>''</small> |- | align=right |68 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>141</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Астурыйская мова|Астурыйская]] | align=left |[https://ast.wikipedia.org Asturianu] | align=left |[[:en:Asturian language|Asturian]] | align=right |139&nbsp;108 | align=right |<small>47</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1062</span>''</small> |- | align=right |69 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>192</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Афрыкаанс|Афрыкаанс]] | align=left |[https://af.wikipedia.org Afrikaans] | align=left |[[:en:Afrikaans language|Afrikaans]] | align=right |129&nbsp;192 | align=right |<small>372</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1012</span>''</small> |- | align=right |70 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>214</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тэлугу|Тэлугу]] | align=left |[https://te.wikipedia.org తెలుగు] | align=left |[[:en:Telugu language|Telugu]] | align=right |124&nbsp;360 | align=right |<small>1&nbsp;547</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>162 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-7</span>''</small> |- | align=right |71 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1023</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Суахілі|Суахілі]] | align=left |[https://sw.wikipedia.org Kiswahili] | align=left |[[:en:Swahili language|Swahili]] | align=right |120&nbsp;049 | align=right |<small>7&nbsp;786</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>21 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1</span>''</small> |- | align=right |72 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-7</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Таджыкская мова|Таджыкская]] | align=left |[https://tg.wikipedia.org Тоҷикӣ] | align=left |[[:en:Tajik language|Tajik]] | align=right |118&nbsp;222 | align=right |<small>381</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1014</span>''</small> |- | align=right |73 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>182</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бірманская мова|Бірманская]] | align=left |[https://my.wikipedia.org မြန်မာဘာသာ] | align=left |[[:en:Burmese language|Burmese]] | align=right |110&nbsp;824 | align=right |<small>258</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1021</span>''</small> |- | align=right |74 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>185</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Албанская мова|Албанская]] | align=left |[https://sq.wikipedia.org Shqip] | align=left |[[:en:Albanian language|Albanian]] | align=right |105&nbsp;910 | align=right |<small>293</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1018</span>''</small> |- | align=right |75 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>199</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малагасійская мова|Малагасійская]] | align=left |[https://mg.wikipedia.org Malagasy] | align=left |[[:en:Malagasy language|Malagasy]] | align=right |103&nbsp;245 | align=right |<small>519</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1010</span>''</small> |- | align=right |76 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>174</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Маратхі (мова)|Маратхі (мова)]] | align=left |[https://mr.wikipedia.org मराठी] | align=left |[[:en:Marathi language|Marathi]] | align=right |102&nbsp;025 | align=right |<small>179</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1032</span>''</small> |- | align=right |77 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1021</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ha.wikipedia.org هَوُسَ] | align=left |[[:en:Hausa language|Hausa]] | align=right |100&nbsp;180 | align=right |<small>4&nbsp;170</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>47 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-3</span>''</small> |- | align=right |78 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-6</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Баснійская мова|Баснійская]] | align=left |[https://bs.wikipedia.org Bosanski] | align=left |[[:en:Bosnian language|Bosnian]] | align=right |98&nbsp;233 | align=right |<small>417</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1015</span>''</small> |- | align=right |79 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>198</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Курдская мова|Курдская]] | align=left |[https://ku.wikipedia.org Kurdî / كوردی] | align=left |[[:en:Kurdish language|Kurdish]] | align=right |91&nbsp;830 | align=right |<small>518</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1011</span>''</small> |- | align=right |80 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>175</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Брэтонская мова|Брэтонская]] | align=left |[https://br.wikipedia.org Brezhoneg] | align=left |[[:en:Breton language|Breton]] | align=right |91&nbsp;253 | align=right |<small>185</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1034</span>''</small> |- | align=right |81 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>160</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Тарашкевіца|Тарашкевіца]] | align=left |[https://be-tarask.wikipedia.org Беларуская (тарашкевіца)] | align=left |[[:en:Belarusian (Taraškievica) language|Belarusian (Taraškievica)]] | align=right |90&nbsp;977 | align=right |<small>104</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1047</span>''</small> |- | align=right |82 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>139</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Аксітанская мова|Аксітанская]] | align=left |[https://oc.wikipedia.org Occitan] | align=left |[[:en:Occitan language|Occitan]] | align=right |90&nbsp;775 | align=right |<small>46</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1070</span>''</small> |- | align=right |83 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>136</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Малаялам|Малаялам]] | align=left |[https://ml.wikipedia.org മലയാളം] | align=left |[[:en:Malayalam language|Malayalam]] | align=right |88&nbsp;075 | align=right |<small>40</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1079</span>''</small> |- | align=right |84 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>138</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ніжнесаксонскія дыялекты|Ніжнесаксонскія дыялекты]] | align=left |[https://nds.wikipedia.org Plattdüütsch] | align=left |[[:en:Low Saxon language|Low Saxon]] | align=right |85&nbsp;892 | align=right |<small>46</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1071</span>''</small> |- | align=right |85 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>189</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ckb.wikipedia.org Soranî / کوردی] | align=left |[[:en:Sorani language|Sorani]] | align=right |81&nbsp;712 | align=right |<small>337</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1019</span>''</small> |- | align=right |86 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>125</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ламбардская мова|Ламбардская]] | align=left |[https://lmo.wikipedia.org Lumbaart] | align=left |[[:en:Lombard language|Lombard]] | align=right |80&nbsp;126 | align=right |<small>31</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1092</span>''</small> |- | align=right |87 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>162</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кіргізская мова|Кіргізская]] | align=left |[https://ky.wikipedia.org Кыргызча] | align=left |[[:en:Kirghiz language|Kirghiz]] | align=right |76&nbsp;459 | align=right |<small>118</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1044</span>''</small> |- | align=right |88 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1033</span>''</small> | align=right |+5 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Арагонская мова|Арагонская]] | align=left |[https://an.wikipedia.org Aragonés] | align=left |[[:en:Aragonese language|Aragonese]] | align=right |76&nbsp;388 | align=right |<small>5&nbsp;405</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>40 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-2</span>''</small> |- | align=right |89 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-13</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Заходняя панджабі|Заходняя панджабі]] | align=left |[https://pnb.wikipedia.org شاہ مکھی پنجابی (Shāhmukhī Pañjābī)] | align=left |[[:en:Western Punjabi language|Western Punjabi]] | align=right |75&nbsp;543 | align=right |<small>64</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1064</span>''</small> |- | align=right |90 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-11</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Яванская мова|Яванская]] | align=left |[https://jv.wikipedia.org Basa Jawa] | align=left |[[:en:Javanese language|Javanese]] | align=right |75&nbsp;252 | align=right |<small>81</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1055</span>''</small> |- | align=right |91 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-15</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Неварская мова|Неварская]] | align=left |[https://new.wikipedia.org नेपाल भाषा] | align=left |[[:en:Newar language|Newar]] | align=right |74&nbsp;137 | align=right |<small>36</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1087</span>''</small> |- | align=right |92 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-27</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Гаіцянская крэольская мова|Гаіцянская крэольская]] | align=left |[https://ht.wikipedia.org Krèyol ayisyen] | align=left |[[:en:Haitian language|Haitian]] | align=right |71&nbsp;919 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1138</span>''</small> |- | align=right |93 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-8</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[П’емонцкая мова|П’емонцкая]] | align=left |[https://pms.wikipedia.org Piemontèis] | align=left |[[:en:Piedmontese language|Piedmontese]] | align=right |71&nbsp;529 | align=right |<small>205</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1035</span>''</small> |- | align=right |94 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>109</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Венецкі мова|Венецкі]] | align=left |[https://vec.wikipedia.org Vèneto] | align=left |[[:en:Venetian language|Venetian]] | align=right |69&nbsp;603 | align=right |<small>20</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1113</span>''</small> |- | align=right |95 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>167</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Люксембургская мова|Люксембургская]] | align=left |[https://lb.wikipedia.org Lëtzebuergesch] | align=left |[[:en:Luxembourgish language|Luxembourgish]] | align=right |67&nbsp;349 | align=right |<small>140</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1042</span>''</small> |- | align=right |96 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>80</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mzn.wikipedia.org مَزِروني] | align=left |[[:en:Mazandarani language|Mazandarani]] | align=right |64&nbsp;586 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1159</span>''</small> |- | align=right |97 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>178</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Башкірская мова|Башкірская]] | align=left |[https://ba.wikipedia.org Башҡорт] | align=left |[[:en:Bashkir language|Bashkir]] | align=right |64&nbsp;287 | align=right |<small>205</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1036</span>''</small> |- | align=right |98 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>173</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ірландская мова|Ірландская]] | align=left |[https://ga.wikipedia.org Gaeilge] | align=left |[[:en:Irish language|Irish]] | align=right |64&nbsp;043 | align=right |<small>170</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1039</span>''</small> |- | align=right |99 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>170</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сунданская мова|Сунданская]] | align=left |[https://su.wikipedia.org Basa Sunda] | align=left |[[:en:Sundanese language|Sundanese]] | align=right |62&nbsp;864 | align=right |<small>152</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1041</span>''</small> |- | align=right |100 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>184</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Іда (мова)|Іда (мова)]] | align=left |[https://io.wikipedia.org Ido] | align=left |[[:en:Ido language|Ido]] | align=right |62&nbsp;297 | align=right |<small>272</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1025</span>''</small> |- | align=right |101 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>159</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ісландская мова|Ісландская]] | align=left |[https://is.wikipedia.org Íslenska] | align=left |[[:en:Icelandic language|Icelandic]] | align=right |61&nbsp;026 | align=right |<small>95</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1053</span>''</small> |- | align=right |102 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>180</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сілезская мова|Сілезская]] | align=left |[https://szl.wikipedia.org Ślůnski] | align=left |[[:en:Silesian language|Silesian]] | align=right |60&nbsp;490 | align=right |<small>246</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1027</span>''</small> |- | align=right |103 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>179</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фрызская мова|Фрызская]] | align=left |[https://fy.wikipedia.org Frysk] | align=left |[[:en:West Frisian language|West Frisian]] | align=right |60&nbsp;125 | align=right |<small>237</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1028</span>''</small> |- | align=right |104 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>131</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Панджабі|Панджабі]] | align=left |[https://pa.wikipedia.org ਪੰਜਾਬੀ] | align=left |[[:en:Punjabi language|Punjabi]] | align=right |59&nbsp;583 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1093</span>''</small> |- | align=right |105 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>157</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чувашская мова|Чувашская]] | align=left |[https://cv.wikipedia.org Чăваш] | align=left |[[:en:Chuvash language|Chuvash]] | align=right |59&nbsp;030 | align=right |<small>77</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1063</span>''</small> |- | align=right |106 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>205</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Валапюк|Валапюк]] | align=left |[https://vo.wikipedia.org Volapük] | align=left |[[:en:Volapük language|Volapük]] | align=right |51&nbsp;695 | align=right |<small>892</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-11</span>''</small> |- | align=right |107 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>161</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Філіпінская мова|Філіпінская]] | align=left |[https://tl.wikipedia.org Tagalog] | align=left |[[:en:Tagalog language|Tagalog]] | align=right |49&nbsp;132 | align=right |<small>115</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1049</span>''</small> |- | align=right |108 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>2</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://glk.wikipedia.org گیلکی] | align=left |[[:en:Gilaki language|Gilaki]] | align=right |48&nbsp;288 | align=right |<small>-17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1219</span>''</small> |- | align=right |109 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>143</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://wuu.wikipedia.org 吴语] | align=left |[[:en:Wu language|Wu]] | align=right |48&nbsp;194 | align=right |<small>50</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1077</span>''</small> |- | align=right |110 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>207</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ig.wikipedia.org Igbo] | align=left |[[:en:Igbo language|Igbo]] | align=right |46&nbsp;638 | align=right |<small>1&nbsp;038</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-10</span>''</small> |- | align=right |111 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>105</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Зазакі|Зазакі]] | align=left |[https://diq.wikipedia.org Zazaki] | align=left |[[:en:Zazaki language|Zazaki]] | align=right |42&nbsp;602 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1126</span>''</small> |- | align=right |112 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1019</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Балійская мова|Балійская]] | align=left |[https://ban.wikipedia.org Bali ] | align=left |[[:en:Balinese language|Balinese]] | align=right |37&nbsp;500 | align=right |<small>835</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 |<small>> 250 &#08593;</small> | align=right bgcolor=#fff0f5 style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-13</span>''</small> |- | align=right |113 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-10</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Ёруба (мова)|Ёруба (мова)]] | align=left |[https://yo.wikipedia.org Yorùbá] | align=left |[[:en:Yoruba language|Yoruba]] | align=right |37&nbsp;273 | align=right |<small>89</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1060</span>''</small> |- | align=right |114 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>164</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Каннада|Каннада]] | align=left |[https://kn.wikipedia.org ಕನ್ನಡ] | align=left |[[:en:Kannada language|Kannada]] | align=right |35&nbsp;168 | align=right |<small>130</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1048</span>''</small> |- | align=right |115 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>132</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Скотс|Скотс]] | align=left |[https://sco.wikipedia.org Scots] | align=left |[[:en:Scots language|Scots]] | align=right |34&nbsp;221 | align=right |<small>35</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1096</span>''</small> |- | align=right |116 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>112</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Алеманскі дыялект|Алеманскі дыялект]] | align=left |[https://als.wikipedia.org Alemannisch] | align=left |[[:en:Alemannic language|Alemannic]] | align=right |31&nbsp;686 | align=right |<small>21</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1120</span>''</small> |- | align=right |117 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>85</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гуджараці|Гуджараці]] | align=left |[https://gu.wikipedia.org ગુજરાતી] | align=left |[[:en:Gujarati language|Gujarati]] | align=right |30&nbsp;834 | align=right |<small>9</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1161</span>''</small> |- | align=right |118 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>84</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інтэрлінгва|Інтэрлінгва]] | align=left |[https://ia.wikipedia.org Interlingua] | align=left |[[:en:Interlingua language|Interlingua]] | align=right |30&nbsp;425 | align=right |<small>9</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1162</span>''</small> |- | align=right |119 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>26</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Котава (мова)|Котава (мова)]] | align=left |[https://avk.wikipedia.org Kotava ] | align=left |[[:en:Kotava language|Kotava]] | align=right |29&nbsp;900 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1220</span>''</small> |- | align=right |120 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1011</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Непальская мова|Непальская]] | align=left |[https://ne.wikipedia.org नेपाली] | align=left |[[:en:Nepali language|Nepali]] | align=right |29&nbsp;785 | align=right |<small>97</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1058</span>''</small> |- | align=right |121 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-18</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://crh.wikipedia.org Qırımtatarca] | align=left |[[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]] | align=right |29&nbsp;706 | align=right |<small>15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1134</span>''</small> |- | align=right |122 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>172</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Мангольская мова|Мангольская]] | align=left |[https://mn.wikipedia.org Монгол] | align=left |[[:en:Mongolian language|Mongolian]] | align=right |27&nbsp;550 | align=right |<small>164</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1043</span>''</small> |- | align=right |123 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>71</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Баварская мова|Баварская]] | align=left |[https://bar.wikipedia.org Boarisch] | align=left |[[:en:Bavarian language|Bavarian]] | align=right |27&nbsp;229 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1179</span>''</small> |- | align=right |124 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>111</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сіцылійская мова|Сіцылійская]] | align=left |[https://scn.wikipedia.org Sicilianu] | align=left |[[:en:Sicilian language|Sicilian]] | align=right |26&nbsp;325 | align=right |<small>21</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1122</span>''</small> |- | align=right |125 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>183</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сінгальская мова|Сінгальская]] | align=left |[https://si.wikipedia.org සිංහල] | align=left |[[:en:Sinhalese language|Sinhalese]] | align=right |25&nbsp;386 | align=right |<small>265</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1031</span>''</small> |- | align=right |126 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>25</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бішнупрыя-маніпуры|Бішнупрыя-маніпуры]] | align=left |[https://bpy.wikipedia.org ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী] | align=left |[[:en:Bishnupriya Manipuri language|Bishnupriya Manipuri]] | align=right |25&nbsp;097 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1221</span>''</small> |- | align=right |127 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>75</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://skr.wikipedia.org سرائیکی] | align=left |[[:en:Saraiki language|Saraiki]] | align=right |24&nbsp;645 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1175</span>''</small> |- | align=right |128 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>134</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кечуа (мова)|Кечуа (мова)]] | align=left |[https://qu.wikipedia.org Runa Simi] | align=left |[[:en:Quechua language|Quechua]] | align=right |24&nbsp;524 | align=right |<small>37</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1095</span>''</small> |- | align=right |129 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>191</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Асамская мова|Асамская]] | align=left |[https://as.wikipedia.org অসমীয়া] | align=left |[[:en:Assamese language|Assamese]] | align=right |24&nbsp;382 | align=right |<small>361</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1024</span>''</small> |- | align=right |130 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>24</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nv.wikipedia.org Diné bizaad] | align=left |[[:en:Navajo language|Navajo]] | align=right |22&nbsp;667 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1222</span>''</small> |- | align=right |131 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>135</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://xmf.wikipedia.org მარგალური (Margaluri)] | align=left |[[:en:Mingrelian language|Mingrelian]] | align=right |22&nbsp;344 | align=right |<small>40</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1094</span>''</small> |- | align=right |132 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>176</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bcl.wikipedia.org Bikol] | align=left |[[:en:Central Bicolano language|Central Bicolano]] | align=right |22&nbsp;231 | align=right |<small>191</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1040</span>''</small> |- | align=right |133 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>119</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Асецінская мова|Асецінская]] | align=left |[https://os.wikipedia.org Иронау] | align=left |[[:en:Ossetian language|Ossetian]] | align=right |21&nbsp;572 | align=right |<small>26</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1110</span>''</small> |- | align=right |134 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>168</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://sd.wikipedia.org سنڌي، سندھی ، सिन्ध] | align=left |[[:en:Sindhi language|Sindhi]] | align=right |21&nbsp;564 | align=right |<small>147</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1046</span>''</small> |- | align=right |135 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>100</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Пушту|Пушту]] | align=left |[https://ps.wikipedia.org پښتو] | align=left |[[:en:Pashto language|Pashto]] | align=right |21&nbsp;304 | align=right |<small>16</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1131</span>''</small> |- | align=right |136 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>115</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://frr.wikipedia.org Nordfriisk] | align=left |[[:en:North Frisian language|North Frisian]] | align=right |21&nbsp;273 | align=right |<small>24</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1116</span>''</small> |- | align=right |137 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>124</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Орыя, мова|Орыя, мова]] | align=left |[https://or.wikipedia.org ଓଡ଼ିଆ] | align=left |[[:en:Oriya language|Oriya]] | align=right |20&nbsp;910 | align=right |<small>31</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1106</span>''</small> |- | align=right |138 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>193</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ff.wikipedia.org Fulfulde] | align=left |[[:en:Fula language|Fula]] | align=right |19&nbsp;343 | align=right |<small>415</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1020</span>''</small> |- | align=right |139 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>171</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tum.wikipedia.org chiTumbuka] | align=left |[[:en:Tumbuka language|Tumbuka]] | align=right |18&nbsp;961 | align=right |<small>154</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1045</span>''</small> |- | align=right |140 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>151</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Якуцкая мова|Якуцкая]] | align=left |[https://sah.wikipedia.org саха тыла] | align=left |[[:en:Yakut language|Yakut]] | align=right |18&nbsp;183 | align=right |<small>58</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1076</span>''</small> |- | align=right |141 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>23</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Жамойцкі дыялект|Жамойцкі дыялект]] | align=left |[https://bat-smg.wikipedia.org Žemaitėška] | align=left |[[:en:Samogitian language|Samogitian]] | align=right |17&nbsp;275 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1223</span>''</small> |- | align=right |142 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>87</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cdo.wikipedia.org 閩東語 / Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄] | align=left |[[:en:Min Dong Chinese language|Min Dong Chinese]] | align=right |16&nbsp;727 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1158</span>''</small> |- | align=right |143 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>64</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гэльская мова|Гэльская]] | align=left |[https://gd.wikipedia.org Gàidhlig] | align=left |[[:en:Scottish Gaelic language|Scottish Gaelic]] | align=right |16&nbsp;055 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1187</span>''</small> |- | align=right |144 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>70</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Бугійская мова|Бугійская]] | align=left |[https://bug.wikipedia.org Basa Ugi] | align=left |[[:en:Buginese language|Buginese]] | align=right |15&nbsp;960 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1180</span>''</small> |- | align=right |145 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>104</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Амхарская мова|Амхарская]] | align=left |[https://am.wikipedia.org አማርኛ] | align=left |[[:en:Amharic language|Amharic]] | align=right |15&nbsp;689 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1129</span>''</small> |- | align=right |146 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>69</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Ідыш|Ідыш]] | align=left |[https://yi.wikipedia.org ייִדיש] | align=left |[[:en:Yiddish language|Yiddish]] | align=right |15&nbsp;670 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1181</span>''</small> |- | align=right |147 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>96</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ilo.wikipedia.org Ilokano] | align=left |[[:en:Ilokano language|Ilokano]] | align=right |15&nbsp;515 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1142</span>''</small> |- | align=right |148 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1031</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Санталі (мова)|Санталі (мова)]] | align=left |[https://sat.wikipedia.org ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ] | align=left |[[:en:Santali language|Santali]] | align=right |15&nbsp;210 | align=right |<small>273</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1033</span>''</small> |- | align=right |149 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-32</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://li.wikipedia.org Limburgs] | align=left |[[:en:Limburgish language|Limburgish]] | align=right |15&nbsp;207 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1188</span>''</small> |- | align=right |150 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-28</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gor.wikipedia.org Hulontalo] | align=left |[[:en:Gorontalo language|Gorontalo]] | align=right |15&nbsp;111 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1155</span>''</small> |- | align=right |151 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-35</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Неапалітанская мова|Неапалітанская]] | align=left |[https://nap.wikipedia.org Nnapulitano] | align=left |[[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] | align=right |14&nbsp;958 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1204</span>''</small> |- | align=right |152 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>150</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://shn.wikipedia.org ၽႃႇသႃႇတႆး] | align=left |[[:en:Shan language|Shan ]] | align=right |14&nbsp;753 | align=right |<small>57</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1078</span>''</small> |- | align=right |153 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>55</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mai.wikipedia.org मैथिली] | align=left |[[:en:Maithili language|Maithili]] | align=right |14&nbsp;341 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1200</span>''</small> |- | align=right |154 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>93</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Верхнелужыцкая мова|Верхнелужыцкая]] | align=left |[https://hsb.wikipedia.org Hornjoserbsce] | align=left |[[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]] | align=right |14&nbsp;252 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1148</span>''</small> |- | align=right |155 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>89</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фарэрская мова|Фарэрская]] | align=left |[https://fo.wikipedia.org Føroyskt] | align=left |[[:en:Faroese language|Faroese]] | align=right |14&nbsp;220 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1156</span>''</small> |- | align=right |156 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>154</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://eml.wikipedia.org Emiliàn e rumagnòl] | align=left |[[:en:Emilian-Romagnol language|Emilian-Romagnol]] | align=right |14&nbsp;099 | align=right |<small>70</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1069</span>''</small> |- | align=right |157 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>128</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zh-classical.wikipedia.org 文言] | align=left |[[:en:Literary Chinese language|Literary Chinese]] | align=right |14&nbsp;061 | align=right |<small>33</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1100</span>''</small> |- | align=right |158 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>51</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://map-bms.wikipedia.org Basa Banyumasan] | align=left |[[:en:Banyumasan language|Banyumasan]] | align=right |13&nbsp;945 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1205</span>''</small> |- | align=right |159 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1016</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Дагбани (мова)|Дагбани (мова)]] | align=left |[https://dag.wikipedia.org Dagbanli ] | align=left |[[:en:Dagbani language|Dagbani]] | align=right |13&nbsp;933 | align=right |<small>280</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1030</span>''</small> |- | align=right |160 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1017</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://hyw.wikipedia.org Արեւմտահայերէն] | align=left |[[:en:Western Armenian language|Western Armenian]] | align=right |13&nbsp;877 | align=right |<small>287</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1029</span>''</small> |- | align=right |161 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-63</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ary.wikipedia.org الدارجة ] | align=left |[[:en:Moroccan Arabic language|Moroccan Arabic]] | align=right |13&nbsp;750 | align=right |<small>-49</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1224</span>''</small> |- | align=right |162 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>153</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ie.wikipedia.org Interlingue] | align=left |[[:en:Interlingue language|Interlingue]] | align=right |13&nbsp;614 | align=right |<small>63</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1072</span>''</small> |- | align=right |163 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>148</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kaa.wikipedia.org Qaraqalpaqsha] | align=left |[[:en:Karakalpak language|Karakalpak]] | align=right |13&nbsp;113 | align=right |<small>54</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1081</span>''</small> |- | align=right |164 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>74</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ace.wikipedia.org Acèh] | align=left |[[:en:Acehnese language|Acehnese]] | align=right |13&nbsp;063 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1176</span>''</small> |- | align=right |165 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>95</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Валонская мова|Валонская]] | align=left |[https://wa.wikipedia.org Walon] | align=left |[[:en:Walloon language|Walloon]] | align=right |12&nbsp;947 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1143</span>''</small> |- | align=right |166 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>79</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Санскрыт|Санскрыт]] | align=left |[https://sa.wikipedia.org संस्कृतम्] | align=left |[[:en:Sanskrit language|Sanskrit]] | align=right |12&nbsp;499 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1167</span>''</small> |- | align=right |167 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>114</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Фіджыйскі хіндзі|Фіджыйскі хіндзі]] | align=left |[https://hif.wikipedia.org Fiji Hindi] | align=left |[[:en:Fiji Hindi language|Fiji Hindi]] | align=right |12&nbsp;328 | align=right |<small>24</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1119</span>''</small> |- | align=right |168 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>127</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Зулу|Зулу]] | align=left |[https://zu.wikipedia.org isiZulu] | align=left |[[:en:Zulu language|Zulu]] | align=right |12&nbsp;279 | align=right |<small>33</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1101</span>''</small> |- | align=right |169 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>121</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zgh.wikipedia.org ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ] | align=left |[[:en:Standard Moroccan Tamazight language|Standard Moroccan Tamazight]] | align=right |12&nbsp;233 | align=right |<small>29</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1109</span>''</small> |- | align=right |170 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>156</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кхмерская мова|Кхмерская]] | align=left |[https://km.wikipedia.org ភាសាខ្មែរ] | align=left |[[:en:Khmer language|Khmer]] | align=right |12&nbsp;089 | align=right |<small>76</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1066</span>''</small> |- | align=right |171 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>123</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bjn.wikipedia.org Bahasa Banjar] | align=left |[[:en:Banjar language|Banjar]] | align=right |11&nbsp;889 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1107</span>''</small> |- | align=right |172 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>152</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Шона, мова|Шона, мова]] | align=left |[https://sn.wikipedia.org chiShona] | align=left |[[:en:Shona language|Shona]] | align=right |11&nbsp;655 | align=right |<small>60</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1075</span>''</small> |- | align=right |173 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>118</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lij.wikipedia.org Líguru] | align=left |[[:en:Ligurian language|Ligurian]] | align=right |11&nbsp;537 | align=right |<small>25</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1115</span>''</small> |- | align=right |174 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>6</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Марыйская мова|Марыйская]] | align=left |[https://mhr.wikipedia.org Олык Марий (Olyk Marij)] | align=left |[[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]] | align=right |11&nbsp;327 | align=right |<small>-3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1225</span>''</small> |- | align=right |175 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>41</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://shi.wikipedia.org Taclḥit ] | align=left |[[:en:Shilha language|Shilha]] | align=right |10&nbsp;890 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1226</span>''</small> |- | align=right |176 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1036</span>''</small> | align=right |+6 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Кашмірская мова|Кашмірская]] | align=left |[https://ks.wikipedia.org कश्मीरी / كشميري] | align=left |[[:en:Kashmiri language|Kashmiri]] | align=right |10&nbsp;676 | align=right |<small>536</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1017</span>''</small> |- | align=right |177 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-39</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mni.wikipedia.org ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ ] | align=left |[[:en:Meitei language|Meitei]] | align=right |10&nbsp;540 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1227</span>''</small> |- | align=right |178 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-19</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Самалійская мова|Самалійская]] | align=left |[https://so.wikipedia.org Soomaali] | align=left |[[:en:Somali language|Somali]] | align=right |10&nbsp;482 | align=right |<small>15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1135</span>''</small> |- | align=right |179 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>92</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://hak.wikipedia.org Hak-kâ-fa / 客家話] | align=left |[[:en:Hakka language|Hakka]] | align=right |10&nbsp;433 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1149</span>''</small> |- | align=right |180 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-57</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mrj.wikipedia.org Кырык Мары (Kyryk Mary)] | align=left |[[:en:Hill Mari language|Hill Mari]] | align=right |10&nbsp;430 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1228</span>''</small> |- | align=right |181 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-17</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Русінская мова|Русінская]] | align=left |[https://rue.wikipedia.org Русиньскый] | align=left |[[:en:Rusyn language|Rusyn]] | align=right |10&nbsp;258 | align=right |<small>33</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1104</span>''</small> |- | align=right |182 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-29</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Капампанганская мова|Капампанганская]] | align=left |[https://pam.wikipedia.org Kapampangan] | align=left |[[:en:Kapampangan language|Kapampangan]] | align=right |10&nbsp;220 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1160</span>''</small> |- | align=right |183 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>130</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tly.wikipedia.org tolışi] | align=left |[[:en:Talysh language|Talysh]] | align=right |10&nbsp;128 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1099</span>''</small> |- | align=right |184 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>68</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Уйгурская мова|Уйгурская]] | align=left |[https://ug.wikipedia.org ئۇيغۇر تىلى] | align=left |[[:en:Uyghur language|Uyghur]] | align=right |9&nbsp;721 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1182</span>''</small> |- | align=right |185 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>103</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://rw.wikipedia.org Ikinyarwanda] | align=left |[[:en:Kinyarwanda language|Kinyarwanda]] | align=right |9&nbsp;663 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1130</span>''</small> |- | align=right |186 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>40</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Таранцінская мова|Таранцінская]] | align=left |[https://roa-tara.wikipedia.org Tarandíne] | align=left |[[:en:Tarantino language|Tarantino]] | align=right |9&nbsp;506 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1229</span>''</small> |- | align=right |187 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1028</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://co.wikipedia.org Corsu] | align=left |[[:en:Corsican language|Corsican]] | align=right |9&nbsp;045 | align=right |<small>240</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1037</span>''</small> |- | align=right |188 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-14</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bh.wikipedia.org भोजपुरी] | align=left |[[:en:Bihari language|Bihari]] | align=right |9&nbsp;039 | align=right |<small>61</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1074</span>''</small> |- | align=right |189 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-25</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nso.wikipedia.org Sepedi] | align=left |[[:en:Northern Sotho language|Northern Sotho]] | align=right |8&nbsp;928 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1150</span>''</small> |- | align=right |190 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>67</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://vls.wikipedia.org West-Vlams] | align=left |[[:en:West Flemish language|West Flemish]] | align=right |8&nbsp;340 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1183</span>''</small> |- | align=right |191 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>88</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nds-nl.wikipedia.org Nedersaksisch] | align=left |[[:en:Dutch Low Saxon language|Dutch Low Saxon]] | align=right |8&nbsp;096 | align=right |<small>11</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1157</span>''</small> |- | align=right |192 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>83</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bo.wikipedia.org བོད་སྐད] | align=left |[[:en:Tibetan language|Tibetan]] | align=right |8&nbsp;074 | align=right |<small>9</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1164</span>''</small> |- | align=right |193 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>82</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Маары, мова|Маары, мова]] | align=left |[https://mi.wikipedia.org Māori] | align=left |[[:en:Māori language|Māori]] | align=right |8&nbsp;043 | align=right |<small>9</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1165</span>''</small> |- | align=right |194 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>22</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Паўночнасаамская мова|Паўночнасаамская]] | align=left |[https://se.wikipedia.org Sámegiella] | align=left |[[:en:Northern Sami language|Northern Sami]] | align=right |7&nbsp;907 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1230</span>''</small> |- | align=right |195 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>21</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Эрзянская мова|Эрзянская]] | align=left |[https://myv.wikipedia.org Эрзянь (Erzjanj Kelj)] | align=left |[[:en:Erzya language|Erzya]] | align=right |7&nbsp;870 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1231</span>''</small> |- | align=right |196 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>140</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Мальтыйская мова|Мальтыйская]] | align=left |[https://mt.wikipedia.org Malti] | align=left |[[:en:Maltese language|Maltese]] | align=right |7&nbsp;867 | align=right |<small>47</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1089</span>''</small> |- | align=right |197 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>54</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Сардзінская мова|Сардзінская]] | align=left |[https://sc.wikipedia.org Sardu] | align=left |[[:en:Sardinian language|Sardinian]] | align=right |7&nbsp;809 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1201</span>''</small> |- | align=right |198 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>39</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mdf.wikipedia.org Мокшень (Mokshanj Kälj)] | align=left |[[:en:Moksha language|Moksha]] | align=right |7&nbsp;626 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1232</span>''</small> |- | align=right |199 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>126</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://zea.wikipedia.org Zeêuws] | align=left |[[:en:Zeelandic language|Zeelandic]] | align=right |7&nbsp;278 | align=right |<small>33</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1105</span>''</small> |- | align=right |200 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>99</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Корнская мова|Корнская]] | align=left |[https://kw.wikipedia.org Kernewek/Karnuack] | align=left |[[:en:Cornish language|Cornish]] | align=right |7&nbsp;165 | align=right |<small>15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1136</span>''</small> |- | align=right |201 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>98</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kab.wikipedia.org Taqbaylit] | align=left |[[:en:Kabyle language|Kabyle]] | align=right |7&nbsp;139 | align=right |<small>15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1137</span>''</small> |- | align=right |202 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1003</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Туркменская мова|Туркменская]] | align=left |[https://tk.wikipedia.org تركمن / Туркмен] | align=left |[[:en:Turkmen language|Turkmen]] | align=right |7&nbsp;112 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1184</span>''</small> |- | align=right |203 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-40</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Вепская мова|Вепская]] | align=left |[https://vep.wikipedia.org Vepsän] | align=left |[[:en:Vepsian language|Vepsian]] | align=right |7&nbsp;110 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1233</span>''</small> |- | align=right |204 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>66</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Мэнская мова|Мэнская]] | align=left |[https://gv.wikipedia.org Gaelg] | align=left |[[:en:Manx language|Manx]] | align=right |7&nbsp;107 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1185</span>''</small> |- | align=right |205 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>91</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fiu-vro.wikipedia.org Võro] | align=left |[[:en:Võro language|Võro]] | align=right |6&nbsp;933 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1151</span>''</small> |- | align=right |206 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>38</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gan.wikipedia.org 贛語] | align=left |[[:en:Gan language|Gan]] | align=right |6&nbsp;817 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1234</span>''</small> |- | align=right |207 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>122</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інары-саамская мова мова|Інары-саамская мова]] | align=left |[https://smn.wikipedia.org Anarâškielâ ] | align=left |[[:en:Inari Sami language|Inari Sami]] | align=right |6&nbsp;581 | align=right |<small>30</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1108</span>''</small> |- | align=right |208 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>133</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Абхазская мова|Абхазская]] | align=left |[https://ab.wikipedia.org Аҧсуа] | align=left |[[:en:Abkhazian language|Abkhazian]] | align=right |6&nbsp;539 | align=right |<small>37</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1098</span>''</small> |- | align=right |209 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>73</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pcd.wikipedia.org Picard] | align=left |[[:en:Picard language|Picard]] | align=right |6&nbsp;112 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1177</span>''</small> |- | align=right |210 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>5</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gn.wikipedia.org Avañe'ẽ] | align=left |[[:en:Guarani language|Guarani]] | align=right |6&nbsp;031 | align=right |<small>-3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1235</span>''</small> |- | align=right |211 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>8</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Удмурцкая мова|Удмурцкая]] | align=left |[https://udm.wikipedia.org Удмурт кыл] | align=left |[[:en:Udmurt language|Udmurt]] | align=right |5&nbsp;916 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1236</span>''</small> |- | align=right |212 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>63</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://frp.wikipedia.org Arpitan] | align=left |[[:en:Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] | align=right |5&nbsp;830 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1189</span>''</small> |- | align=right |213 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>50</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Комі (мова)|Комі (мова)]] | align=left |[https://kv.wikipedia.org Коми] | align=left |[[:en:Komi language|Komi]] | align=right |5&nbsp;759 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1206</span>''</small> |- | align=right |214 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>117</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Кашубская мова|Кашубская]] | align=left |[https://csb.wikipedia.org Kaszëbsczi] | align=left |[[:en:Kashubian language|Kashubian]] | align=right |5&nbsp;590 | align=right |<small>25</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1117</span>''</small> |- | align=right |215 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>78</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лаоская мова|Лаоская]] | align=left |[https://lo.wikipedia.org ລາວ] | align=left |[[:en:Lao language|Lao]] | align=right |5&nbsp;529 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1168</span>''</small> |- | align=right |216 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>149</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Пап'ямента|Пап'ямента]] | align=left |[https://pap.wikipedia.org Papiamentu] | align=left |[[:en:Papiamentu language|Papiamentu]] | align=right |5&nbsp;462 | align=right |<small>57</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1080</span>''</small> |- | align=right |217 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>146</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Мадурская мова|Мадурская]] | align=left |[https://mad.wikipedia.org Madhurâ] | align=left |[[:en:Madurese language|Madurese]] | align=right |5&nbsp;327 | align=right |<small>52</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1083</span>''</small> |- | align=right |218 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>90</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Аймара, мова|Аймара, мова]] | align=left |[https://ay.wikipedia.org Aymar] | align=left |[[:en:Aymara language|Aymara]] | align=right |5&nbsp;269 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1152</span>''</small> |- | align=right |219 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1032</span>''</small> | align=right |+5 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lg.wikipedia.org Luganda] | align=left |[[:en:Luganda language|Luganda]] | align=right |5&nbsp;226 | align=right |<small>322</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1026</span>''</small> |- | align=right |220 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-31</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ln.wikipedia.org Lingala] | align=left |[[:en:Lingala language|Lingala]] | align=right |5&nbsp;210 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1172</span>''</small> |- | align=right |221 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-21</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ang.wikipedia.org Englisc] | align=left |[[:en:Old English language|Old English]] | align=right |5&nbsp;207 | align=right |<small>14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1140</span>''</small> |- | align=right |222 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>166</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gpe.wikipedia.org Ghanaian Pidgin] | align=left |[[:en:Ghanaian Pidgin language|Ghanaian Pidgin]] | align=right |5&nbsp;134 | align=right |<small>137</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1050</span>''</small> |- | align=right |223 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-55</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nrm.wikipedia.org Nouormand/Normaund] | align=left |[[:en:Norman language|Norman]] | align=right |5&nbsp;061 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1237</span>''</small> |- | align=right |224 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-26</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Фрыульская мова|Фрыульская]] | align=left |[https://fur.wikipedia.org Furlan] | align=left |[[:en:Friulian language|Friulian]] | align=right |4&nbsp;960 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1153</span>''</small> |- | align=right |225 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>163</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://olo.wikipedia.org Karjalan] | align=left |[[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]] | align=right |4&nbsp;828 | align=right |<small>123</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1052</span>''</small> |- | align=right |226 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>116</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tw.wikipedia.org Twi] | align=left |[[:en:Twi language|Twi]] | align=right |4&nbsp;713 | align=right |<small>25</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1118</span>''</small> |- | align=right |227 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>144</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Лінгва франка нова мова|Лінгва франка нова]] | align=left |[https://lfn.wikipedia.org Lingua franca nova] | align=left |[[:en:Lingua Franca Nova language|Lingua Franca Nova]] | align=right |4&nbsp;600 | align=right |<small>51</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1085</span>''</small> |- | align=right |228 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>37</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lez.wikipedia.org Лезги чІал (Lezgi č’al)] | align=left |[[:en:Lezgian language|Lezgian]] | align=right |4&nbsp;465 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1238</span>''</small> |- | align=right |229 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>94</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mwl.wikipedia.org Mirandés] | align=left |[[:en:Mirandese language|Mirandese]] | align=right |4&nbsp;320 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1144</span>''</small> |- | align=right |230 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>102</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ext.wikipedia.org Estremeñu] | align=left |[[:en:Extremaduran language|Extremaduran]] | align=right |4&nbsp;225 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1132</span>''</small> |- | align=right |231 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1030</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Тсвана, мова|Тсвана, мова]] | align=left |[https://tn.wikipedia.org Setswana] | align=left |[[:en:Tswana language|Tswana]] | align=right |4&nbsp;196 | align=right |<small>74</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1068</span>''</small> |- | align=right |232 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>113</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://stq.wikipedia.org Seeltersk] | align=left |[[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]] | align=right |4&nbsp;187 | align=right |<small>23</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1121</span>''</small> |- | align=right |233 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-53</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Науатль|Науатль]] | align=left |[https://nah.wikipedia.org Nāhuatl] | align=left |[[:en:Nahuatl language|Nahuatl]] | align=right |4&nbsp;170 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1190</span>''</small> |- | align=right |234 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-38</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Тувінская мова|Тувінская]] | align=left |[https://tyv.wikipedia.org Тыва] | align=left |[[:en:Tuvan language|Tuvan]] | align=right |4&nbsp;127 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1239</span>''</small> |- | align=right |235 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>108</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lad.wikipedia.org Dzhudezmo] | align=left |[[:en:Ladino language|Ladino]] | align=right |4&nbsp;045 | align=right |<small>20</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1125</span>''</small> |- | align=right |236 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1013</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Такіпона|Такіпона]] | align=left |[https://tok.wikipedia.org toki pona] | align=left |[[:en:Toki Pona language|Toki Pona]] | align=right |4&nbsp;015 | align=right |<small>108</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1057</span>''</small> |- | align=right |237 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-45</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Аварская мова|Аварская]] | align=left |[https://av.wikipedia.org Авар] | align=left |[[:en:Avar language|Avar]] | align=right |4&nbsp;012 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1240</span>''</small> |- | align=right |238 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1014</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fon.wikipedia.org fɔ̀ngbè] | align=left |[[:en:Fon language|Fon]] | align=right |3&nbsp;983 | align=right |<small>119</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1054</span>''</small> |- | align=right |239 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-36</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Рэтараманская мова|Рэтараманская]] | align=left |[https://rm.wikipedia.org Rumantsch] | align=left |[[:en:Romansh language|Romansh]] | align=right |3&nbsp;867 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1207</span>''</small> |- | align=right |240 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1027</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mnw.wikipedia.org မန် ] | align=left |[[:en:Mon language|Mon]] | align=right |3&nbsp;743 | align=right |<small>109</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1056</span>''</small> |- | align=right |241 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-16</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dty.wikipedia.org डोटेली] | align=left |[[:en:Doteli language|Doteli]] | align=right |3&nbsp;723 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1102</span>''</small> |- | align=right |242 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-41</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gom.wikipedia.org गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni] | align=left |[[:en:Goan Konkani language|Goan Konkani]] | align=right |3&nbsp;644 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1241</span>''</small> |- | align=right |243 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>86</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tcy.wikipedia.org ತುಳು] | align=left |[[:en:Tulu language|Tulu]] | align=right |3&nbsp;532 | align=right |<small>10</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1163</span>''</small> |- | align=right |244 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>20</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Комі-пермяцкая мова|Комі-пермяцкая]] | align=left |[https://koi.wikipedia.org Перем Коми (Perem Komi)] | align=left |[[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]] | align=right |3&nbsp;471 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1242</span>''</small> |- | align=right |245 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>49</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dsb.wikipedia.org Dolnoserbski] | align=left |[[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]] | align=right |3&nbsp;445 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1208</span>''</small> |- | align=right |246 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>137</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bew.wikipedia.org Betawi] | align=left |[[:en:Betawi language|Betawi]] | align=right |3&nbsp;320 | align=right |<small>45</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1091</span>''</small> |- | align=right |247 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>36</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cbk-zam.wikipedia.org Chavacano de Zamboanga] | align=left |[[:en:Zamboanga Chavacano language|Zamboanga Chavacano]] | align=right |3&nbsp;266 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1243</span>''</small> |- | align=right |248 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1012</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://dga.wikipedia.org Dagaare] | align=left |[[:en:Dagaare language|Dagaare]] | align=right |3&nbsp;250 | align=right |<small>100</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1061</span>''</small> |- | align=right |249 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-22</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Дывехі, мова|Дывехі, мова]] | align=left |[https://dv.wikipedia.org ދިވެހިބަސް] | align=left |[[:en:Divehi language|Divehi]] | align=right |3&nbsp;214 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1145</span>''</small> |- | align=right |250 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>19</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Рыпуарская мова|Рыпуарская]] | align=left |[https://ksh.wikipedia.org Ripoarisch] | align=left |[[:en:Ripuarian language|Ripuarian]] | align=right |3&nbsp;038 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1244</span>''</small> |- | align=right |251 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>48</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Чжуанская мова|Чжуанская]] | align=left |[https://za.wikipedia.org Cuengh] | align=left |[[:en:Zhuang language|Zhuang]] | align=right |3&nbsp;013 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1209</span>''</small> |- | align=right |252 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>62</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Гагаузская мова|Гагаузская]] | align=left |[https://gag.wikipedia.org Gagauz] | align=left |[[:en:Gagauz language|Gagauz]] | align=right |3&nbsp;007 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1191</span>''</small> |- | align=right |253 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1009</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://blk.wikipedia.org ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ] | align=left |[[:en:Pa'O language|Pa'O]] | align=right |2&nbsp;953 | align=right |<small>38</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1097</span>''</small> |- | align=right |254 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1002</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Бурацкая мова|Бурацкая]] | align=left |[https://bxr.wikipedia.org Буряад] | align=left |[[:en:Buryat language|Buryat]] | align=right |2&nbsp;916 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1210</span>''</small> |- | align=right |255 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1004</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kge.wikipedia.org Kumoring] | align=left |[[:en:Komering language|Komering]] | align=right |2&nbsp;908 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1169</span>''</small> |- | align=right |256 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-65</span>''</small> | align=right |-3 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Гавайская мова|Гавайская]] | align=left |[https://haw.wikipedia.org Hawai`i] | align=left |[[:en:Hawaiian language|Hawaiian]] | align=right |2&nbsp;897 | align=right |<small>-78</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1245</span>''</small> |- | align=right |257 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>77</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pfl.wikipedia.org Pälzisch] | align=left |[[:en:Palatinate German language|Palatinate German]] | align=right |2&nbsp;858 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1170</span>''</small> |- | align=right |258 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>35</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://awa.wikipedia.org अवधी ] | align=left |[[:en:Awadhi language|Awadhi]] | align=right |2&nbsp;848 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1246</span>''</small> |- | align=right |259 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>110</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://krc.wikipedia.org Къарачай-Малкъар (Qarachay-Malqar)] | align=left |[[:en:Karachay-Balkar language|Karachay-Balkar]] | align=right |2&nbsp;832 | align=right |<small>21</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1123</span>''</small> |- | align=right |260 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>61</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://szy.wikipedia.org Sakizaya ] | align=left |[[:en:Sakizaya language|Sakizaya]] | align=right |2&nbsp;741 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1192</span>''</small> |- | align=right |261 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>129</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pag.wikipedia.org Pangasinan] | align=left |[[:en:Pangasinan language|Pangasinan]] | align=right |2&nbsp;657 | align=right |<small>34</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1103</span>''</small> |- | align=right |262 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>7</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tay.wikipedia.org Tayal ] | align=left |[[:en:Atayal language|Atayal]] | align=right |2&nbsp;581 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1247</span>''</small> |- | align=right |263 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>76</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інгушская мова|Інгушская]] | align=left |[https://inh.wikipedia.org Гӏалгӏай] | align=left |[[:en:Ingush language|Ingush]] | align=right |2&nbsp;530 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1173</span>''</small> |- | align=right |264 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1010</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://iba.wikipedia.org Jaku Iban] | align=left |[[:en:Iban language|Iban]] | align=right |2&nbsp;429 | align=right |<small>49</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1088</span>''</small> |- | align=right |265 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-49</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://xh.wikipedia.org isiXhosa] | align=left |[[:en:Xhosa language|Xhosa]] | align=right |2&nbsp;407 | align=right |<small>-3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1248</span>''</small> |- | align=right |266 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>147</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ki.wikipedia.org Gĩkũyũ] | align=left |[[:en:Kikuyu language|Kikuyu]] | align=right |2&nbsp;394 | align=right |<small>53</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1082</span>''</small> |- | align=right |267 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>18</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://atj.wikipedia.org Atikamekw] | align=left |[[:en:Atikamekw language|Atikamekw]] | align=right |2&nbsp;078 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1249</span>''</small> |- | align=right |268 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>47</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nov.wikipedia.org Novial] | align=left |[[:en:Novial language|Novial]] | align=right |2&nbsp;072 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1211</span>''</small> |- | align=right |269 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>60</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pdc.wikipedia.org Deitsch] | align=left |[[:en:Pennsylvania German language|Pennsylvania German]] | align=right |2&nbsp;058 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1193</span>''</small> |- | align=right |270 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>17</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://to.wikipedia.org faka Tonga] | align=left |[[:en:Tongan language|Tongan]] | align=right |2&nbsp;045 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1250</span>''</small> |- | align=right |271 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>46</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://om.wikipedia.org Oromoo] | align=left |[[:en:Oromo language|Oromo]] | align=right |1&nbsp;970 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1212</span>''</small> |- | align=right |272 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>45</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Конга (мова)|Конга (мова)]] | align=left |[https://kg.wikipedia.org KiKongo] | align=left |[[:en:Kongo language|Kongo]] | align=right |1&nbsp;948 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1213</span>''</small> |- | align=right |273 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>34</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арамейскія мова|Арамейскія мова]] | align=left |[https://arc.wikipedia.org ܐܪܡܝܐ] | align=left |[[:en:Aramaic language|Aramaic]] | align=right |1&nbsp;920 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1251</span>''</small> |- | align=right |274 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>120</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[|]] | align=left |[https://dtp.wikipedia.org Kadazandusun] | align=left |[[:en:Central Dusun language|Central Dusun]] | align=right |1&nbsp;828 | align=right |<small>28</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1111</span>''</small> |- | align=right |275 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1029</span>''</small> | align=right |+3 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://st.wikipedia.org Sesotho] | align=left |[[:en:Sesotho language|Sesotho]] | align=right |1&nbsp;801 | align=right |<small>64</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1073</span>''</small> |- | align=right |276 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-46</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://fat.wikipedia.org mfantse] | align=left |[[:en:Fanti language|Fanti]] | align=right |1&nbsp;795 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1252</span>''</small> |- | align=right |277 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1038</span>''</small> | align=right |+8 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://knc.wikipedia.org Yerwa Kanuri] | align=left |[[:en:Central Kanuri language|Central Kanuri]] | align=right |1&nbsp;784 | align=right |<small>128</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1051</span>''</small> |- | align=right |278 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-54</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nia.wikipedia.org Nias] | align=left |[[:en:Li Niha language|Li Niha]] | align=right |1&nbsp;773 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1194</span>''</small> |- | align=right |279 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-62</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://wo.wikipedia.org Wolof] | align=left |[[:en:Wolof language|Wolof]] | align=right |1&nbsp;746 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1253</span>''</small> |- | align=right |280 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1005</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Фіджыйская мова|Фіджыйская]] | align=left |[https://fj.wikipedia.org Na Vosa Vakaviti] | align=left |[[:en:Fijian language|Fijian]] | align=right |1&nbsp;723 | align=right |<small>12</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1154</span>''</small> |- | align=right |281 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-56</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://jam.wikipedia.org Jumiekan Kryuol] | align=left |[[:en:Jamaican Patois language|Jamaican Patois]] | align=right |1&nbsp;719 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1254</span>''</small> |- | align=right |282 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-58</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kbp.wikipedia.org Kabɩyɛ] | align=left |[[:en:Kabiye language|Kabiye]] | align=right |1&nbsp;714 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1255</span>''</small> |- | align=right |283 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-33</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://guw.wikipedia.org gungbe] | align=left |[[:en:Gun language|Gun]] | align=right |1&nbsp;691 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1195</span>''</small> |- | align=right |284 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-37</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://anp.wikipedia.org अंगिका] | align=left |[[:en:Angika language|Angika]] | align=right |1&nbsp;686 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1214</span>''</small> |- | align=right |285 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1035</span>''</small> | align=right |+6 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://chy.wikipedia.org Tsetsêhestâhese] | align=left |[[:en:Cheyenne language|Cheyenne]] | align=right |1&nbsp;678 | align=right |<small>243</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1038</span>''</small> |- | align=right |286 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-59</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Кабардзіна-чаркеская мова|Кабардзіна-чаркеская]] | align=left |[https://kbd.wikipedia.org Адыгэбзэ (Adighabze)] | align=left |[[:en:Kabardian Circassian language|Kabardian Circassian]] | align=right |1&nbsp;669 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1256</span>''</small> |- | align=right |287 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1026</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kcg.wikipedia.org Tyap] | align=left |[[:en:Tyap language|Tyap]] | align=right |1&nbsp;635 | align=right |<small>82</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1065</span>''</small> |- | align=right |288 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>142</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pcm.wikipedia.org Naijá] | align=left |[[:en:Nigerian Pidgin language|Nigerian Pidgin]] | align=right |1&nbsp;604 | align=right |<small>50</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1086</span>''</small> |- | align=right |289 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-60</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nqo.wikipedia.org ߒߞߏ] | align=left |[[:en:N'Ko language|N'Ko]] | align=right |1&nbsp;588 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1257</span>''</small> |- | align=right |290 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-66</span>''</small> | align=right |-4 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Калмыцкая мова|Калмыцкая]] | align=left |[https://xal.wikipedia.org Хальмг] | align=left |[[:en:Kalmyk language|Kalmyk]] | align=right |1&nbsp;575 | align=right |<small>-19</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1258</span>''</small> |- | align=right |291 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-47</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Біслама|Біслама]] | align=left |[https://bi.wikipedia.org Bislama] | align=left |[[:en:Bislama language|Bislama]] | align=right |1&nbsp;486 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1259</span>''</small> |- | align=right |292 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1024</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tet.wikipedia.org Tetun] | align=left |[[:en:Tetum language|Tetum]] | align=right |1&nbsp;432 | align=right |<small>27</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1114</span>''</small> |- | align=right |293 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-30</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bbc.wikipedia.org Batak Toba] | align=left |[[:en:Batak Toba language|Batak Toba]] | align=right |1&nbsp;425 | align=right |<small>8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1171</span>''</small> |- | align=right |294 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-42</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tpi.wikipedia.org Tok Pisin] | align=left |[[:en:Tok Pisin language|Tok Pisin]] | align=right |1&nbsp;415 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1260</span>''</small> |- | align=right |295 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>16</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Арумынская мова|Арумынская]] | align=left |[https://roa-rup.wikipedia.org Armãneashce] | align=left |[[:en:Aromanian language|Aromanian]] | align=right |1&nbsp;392 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1261</span>''</small> |- | align=right |296 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>107</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://cu.wikipedia.org Словѣньскъ] | align=left |[[:en:Old Church Slavonic language|Old Church Slavonic]] | align=right |1&nbsp;371 | align=right |<small>20</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1127</span>''</small> |- | align=right |297 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1006</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gur.wikipedia.org farefare] | align=left |[[:en:Frafra language|Frafra]] | align=right |1&nbsp;363 | align=right |<small>15</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1139</span>''</small> |- | align=right |298 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-51</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://jbo.wikipedia.org Lojban] | align=left |[[:en:Lojban language|Lojban]] | align=right |1&nbsp;342 | align=right |<small>-8</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1262</span>''</small> |- | align=right |299 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1008</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ee.wikipedia.org Eʋegbe] | align=left |[[:en:Ewe language|Ewe]] | align=right |1&nbsp;340 | align=right |<small>21</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1124</span>''</small> |- | align=right |300 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1025</span>''</small> | align=right |+2 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Панонска-русінская мова|Панонска-русінская]] | align=left |[https://rsk.wikipedia.org руски] | align=left |[[:en:Pannonian Rusyn language|Pannonian Rusyn]] | align=right |1&nbsp;338 | align=right |<small>52</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1084</span>''</small> |- | align=right |301 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>101</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://kus.wikipedia.org Kʋsaal] | align=left |[[:en:Kusaal language|Kusaal]] | align=right |1&nbsp;330 | align=right |<small>17</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1133</span>''</small> |- | align=right |302 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-64</span>''</small> | align=right |-3 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://mos.wikipedia.org moore] | align=left |[[:en:Mossi language|Mossi]] | align=right |1&nbsp;327 | align=right |<small>7</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1174</span>''</small> |- | align=right |303 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>15</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ty.wikipedia.org Reo Mā`ohi] | align=left |[[:en:Tahitian language|Tahitian]] | align=right |1&nbsp;251 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1263</span>''</small> |- | align=right |304 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1007</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://btm.wikipedia.org Batak Mandailing] | align=left |[[:en:Batak Mandailing language|Batak Mandailing]] | align=right |1&nbsp;228 | align=right |<small>18</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1128</span>''</small> |- | align=right |305 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-50</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Сілхецкая мова|Сілхецкая мова]] | align=left |[https://syl.wikipedia.org ꠍꠤꠟꠐꠤ] | align=left |[[:en:Sylheti language|Sylheti]] | align=right |1&nbsp;223 | align=right |<small>-4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1264</span>''</small> |- | align=right |306 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1001</span>''</small> | align=right |+1 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |[[Самаанская мова|Самаанская]] | align=left |[https://sm.wikipedia.org Gagana Samoa] | align=left |[[:en:Samoan language|Samoan]] | align=right |1&nbsp;202 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1215</span>''</small> |- | align=right |307 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-43</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://trv.wikipedia.org Taroko ] | align=left |[[:en:Seediq language|Seediq]] | align=right |1&nbsp;201 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1265</span>''</small> |- | align=right |308 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>1037</span>''</small> | align=right |+7 <span style="color: green;">'''&#08593;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://igl.wikipedia.org Igala] | align=left |[[:en:Igala language|Igala]] | align=right |1&nbsp;197 | align=right |<small>105</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1059</span>''</small> |- | align=right |309 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-23</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |[[Араканская мова|Араканская]] | align=left |[https://rki.wikipedia.org ရခိုင်] | align=left |[[:en:Arakanese language|Arakanese]] | align=right |1&nbsp;195 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1146</span>''</small> |- | align=right |310 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>97</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ss.wikipedia.org SiSwati] | align=left |[[:en:Swati language|Swati]] | align=right |1&nbsp;153 | align=right |<small>14</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1141</span>''</small> |- | align=right |311 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-61</span>''</small> | align=right |-2 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ami.wikipedia.org Pangcah ] | align=left |[[:en:Amis language|Amis]] | align=right |1&nbsp;149 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1266</span>''</small> |- | align=right |312 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-24</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ltg.wikipedia.org Latgaļu] | align=left |[[:en:Latgalian language|Latgalian]] | align=right |1&nbsp;147 | align=right |<small>13</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1147</span>''</small> |- | align=right |313 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-44</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://srn.wikipedia.org Sranantongo] | align=left |[[:en:Sranan language|Sranan]] | align=right |1&nbsp;129 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1267</span>''</small> |- | align=right |314 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-34</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ny.wikipedia.org Chichewa] | align=left |[[:en:Chichewa language|Chichewa]] | align=right |1&nbsp;119 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1202</span>''</small> |- | align=right |315 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-48</span>''</small> | align=right |-1 <span style="color: red;">'''&#08595;'''</span> | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://alt.wikipedia.org Алтай ] | align=left |[[:en:Southern Altai language|Southern Altai]] | align=right |1&nbsp;110 | align=right |<small>-1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1268</span>''</small> |- | align=right |316 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>14</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ts.wikipedia.org Xitsonga] | align=left |[[:en:Tsonga language|Tsonga]] | align=right |1&nbsp;084 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1269</span>''</small> |- | align=right |317 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>3</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://lbe.wikipedia.org Лакку] | align=left |[[:en:Lak language|Lak]] | align=right |1&nbsp;077 | align=right |<small>-5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1270</span>''</small> |- | align=right |318 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>13</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://gcr.wikipedia.org Kriyòl Gwiyannen ] | align=left |[[:en:Guianan Creole language|Guianan Creole]] | align=right |1&nbsp;076 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1271</span>''</small> |- | align=right |319 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>65</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://got.wikipedia.org 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺] | align=left |[[:en:Gothic language|Gothic]] | align=right |1&nbsp;013 | align=right |<small>5</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1186</span>''</small> |- | align=right |320 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>81</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://chr.wikipedia.org ᏣᎳᎩ] | align=left |[[:en:Cherokee language|Cherokee]] | align=right |1&nbsp;000 | align=right |<small>9</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1166</span>''</small> |- | align=right |321 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>72</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ve.wikipedia.org Tshivenda] | align=left |[[:en:Venda language|Venda]] | align=right |900 | align=right |<small>6</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1178</span>''</small> |- | align=right |322 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>12</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bm.wikipedia.org Bamanankan] | align=left |[[:en:Bambara language|Bambara]] | align=right |888 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1272</span>''</small> |- | align=right |323 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>155</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nup.wikipedia.org Nupe] | align=left |[[:en:Nupe language|Nupe]] | align=right |863 | align=right |<small>76</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1067</span>''</small> |- | align=right |324 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>11</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Цыганская мова|Цыганская]] | align=left |[https://rmy.wikipedia.org romani - रोमानी] | align=left |[[:en:Romani language|Romani]] | align=right |757 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1273</span>''</small> |- | align=right |325 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>44</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://rn.wikipedia.org Kirundi] | align=left |[[:en:Kirundi language|Kirundi]] | align=right |708 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1216</span>''</small> |- | align=right |326 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>59</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://guc.wikipedia.org wayuunaiki] | align=left |[[:en:Wayuu language|Wayuu]] | align=right |702 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1196</span>''</small> |- | align=right |327 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>33</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Адыгейская мова|Адыгейская]] | align=left |[https://ady.wikipedia.org Адыгэбзэ] | align=left |[[:en:Adyghe language|Adyghe]] | align=right |643 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1274</span>''</small> |- | align=right |328 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>10</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ik.wikipedia.org Iñupiak] | align=left |[[:en:Inupiak language|Inupiak]] | align=right |595 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1275</span>''</small> |- | align=right |329 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>53</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ch.wikipedia.org Chamoru] | align=left |[[:en:Chamorro language|Chamorro]] | align=right |562 | align=right |<small>3</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1203</span>''</small> |- | align=right |330 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>58</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pnt.wikipedia.org Ποντιακά] | align=left |[[:en:Pontic language|Pontic]] | align=right |542 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1197</span>''</small> |- | align=right |331 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>9</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tdd.wikipedia.org ᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰ] | align=left |[[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]] | align=right |449 | align=right |<small>0</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1276</span>''</small> |- | align=right |332 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>32</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Старажытнаанглійская мова|Старажытнаанглійская]] | align=left |[https://ann.wikipedia.org Obolo] | align=left |[[:en:Obolo language|Obolo]] | align=right |435 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1277</span>''</small> |- | align=right |333 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>31</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Інуктытут|Інуктытут]] | align=left |[https://iu.wikipedia.org ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / inuktitut] | align=left |[[:en:Inuktitut language|Inuktitut]] | align=right |434 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1278</span>''</small> |- | align=right |334 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>4</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Дзонг-кэ|Дзонг-кэ]] | align=left |[https://dz.wikipedia.org ཇོང་ཁ] | align=left |[[:en:Dzongkha language|Dzongkha]] | align=right |384 | align=right |<small>-4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1279</span>''</small> |- | align=right |335 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>30</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://pwn.wikipedia.org Paiwan ] | align=left |[[:en:Paiwan language|Paiwan]] | align=right |377 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1280</span>''</small> |- | align=right |336 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>57</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://sg.wikipedia.org Sängö] | align=left |[[:en:Sango language|Sango]] | align=right |374 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1198</span>''</small> |- | align=right |337 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>29</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://ti.wikipedia.org ትግርኛ] | align=left |[[:en:Tigrinya language|Tigrinya]] | align=right |365 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1281</span>''</small> |- | align=right |338 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>28</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://din.wikipedia.org Dinka] | align=left |[[:en:Thuɔŋjäŋ language|Thuɔŋjäŋ]] | align=right |325 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1282</span>''</small> |- | align=right |339 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>43</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://nr.wikipedia.org isiNdebele seSewula] | align=left |[[:en:South Ndebele language|South Ndebele]] | align=right |321 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1217</span>''</small> |- | align=right |340 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>42</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |[[Палі, мова мова|Палі, мова]] | align=left |[https://pi.wikipedia.org पाऴि] | align=left |[[:en:Pali language|Pali]] | align=right |302 | align=right |<small>2</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1218</span>''</small> |- | align=right |341 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>56</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://bdr.wikipedia.org Bajau Sama] | align=left |[[:en:West Coast Bajau language|West Coast Bajau]] | align=right |241 | align=right |<small>4</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1199</span>''</small> |- | align=right |342 | align=right style=border-right-style:hidden |<small>''<span style=display:none>27</span>''</small> | align=right |'''&#08596;''' | align=left |''---(няма назвы і артыкулы)---'' | align=left |[https://tig.wikipedia.org ትግሬ] | align=left |[[:en:Tigre language|Tigre]] | align=right |62 | align=right |<small>1</small> | align=right |<small><small>''> 250 &#08595;''</small></small> | align=right style=border-left-style:hidden |<small>''<span style=display:none>-1283</span>''</small> |} </center> === Гл. таксама === * [https://stats.wikimedia.org Статыстыкі праектаў Вікімедыя] * [[:en:Wikipedia:Multilingual statistics|міжмоўная статыстыка (гістарычная старонка закінутая ў кастрычніку 2008 г.).)]] и [http://stats.wikimedia.org/EN/Sitemap.htm Агульная статыстыка Вікіпэдыі (да сьнежня 2019 г. )] * бягучая статыстыка Вікіпэдыі [[:ru:Википедия:Список_Википедий|па групах]] <br> <br> <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Статыстыка і прагнозы]] [[be-tarask:Вікіпэдыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01]] [[pl:Wikipedia:Podstawowy ranking międzyjęzykowy 2026-06-01]] [[ru:Википедия:Рейтинг википедий по числу статей]] [[uk:Вікіпедія:Основний міжмовний ренкінг 2026-06-01]] </noinclude> suugn413xiamg1kgg801oz7u6hteph8 Лебядзіны заказнік 0 808865 5149666 2026-06-01T17:09:53Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Запаведная зона}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|145353|Лебядзіны, заказнік}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] Катэгорыя:З’явіліся ў...» 5149666 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|145353|Лебядзіны, заказнік}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:1999 год у Беларусі]] gnrhlwmjkmyzcyua92i8wtxr2ya3nnb 5149667 5149666 2026-06-01T17:13:28Z JerzyKundrat 174 5149667 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} «Лебядзіны» — біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння, створаны ў прыгараднай зоне [[Мінск]]а ў [[1984]] г. Мэтай заснавання стала зберажэнне прыбярэжнага фаўністычнага комплексу рэдкіх відаў жывёл і птушак. Тэрыторыя плошчай 43 га ўяўляе сабой забалочаны і меліяраваны луг з закінутымі тарфянымі кар’ерамі. У цэнтры знаходзіцца аднайменная сажалка плошчай 15 га, якая амаль поўнасцю зарасла [[трыснёг|трыснягом]], [[рагоз]]ам і асакой. У наваколлі маюцца ўчасткі бярэзнікаў і хвойнікаў, асобныя насаджэнні елкі. У флоры налічваецца больш за 300 відаў сасудзістых раслін, сярод якіх шмат лекавых, меданосных і дэкаратыўных. Фаўна прадстаўлена 94 відамі пазваночных жывёл, у тым ліку больш за 60 відамі птушак. Сярод рэдкіх насельнікаў — [[лебедзь-шыпун]], малая паганка, крачка, [[малы бугай]], чарацянка, лысуха, хахлатая чэрнядзь. Жывуць тут таксама некалькі відаў рыб і млекакормячых. Заказнік з’яўляецца месцам, дзе жыхары Мінска могуць назіраць за жывой прыродай у межах горада. Тут абсталявана экалагічная сцежка, узведзены альтанкі для наведвальнікаў. У цяперашні час ахоўная тэрыторыя знаходзіцца пад пагрозай знікнення з-за моцнага антрапагеннага ўздзеяння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|145353|Лебядзіны, заказнік}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:1984 год у Мінску]] k9zhqjn9i4rglvjzzrjkoui1r2cq9m4 5149669 5149667 2026-06-01T17:16:03Z JerzyKundrat 174 5149669 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} '''«Лебядзіны»''' — біялагічны [[заказнік]] рэспубліканскага значэння, створаны ў прыгараднай зоне [[Мінск]]а ў [[1984]] г. Мэтай заснавання стала зберажэнне прыбярэжнага фаўністычнага комплексу рэдкіх відаў жывёл і птушак. Тэрыторыя плошчай 43 га ўяўляе сабой забалочаны і меліяраваны луг з закінутымі тарфянымі кар’ерамі. У цэнтры знаходзіцца аднайменная сажалка плошчай 15 га, якая амаль поўнасцю зарасла [[трыснёг|трыснягом]], [[рагоз]]ам і асакой. У наваколлі маюцца ўчасткі бярэзнікаў і хвойнікаў, асобныя насаджэнні елкі. У флоры налічваецца больш за 300 відаў сасудзістых раслін, сярод якіх шмат лекавых, меданосных і дэкаратыўных. Фаўна прадстаўлена 94 відамі пазваночных жывёл, у тым ліку больш за 60 відамі птушак. Сярод рэдкіх насельнікаў — [[лебедзь-шыпун]], малая паганка, крачка, [[малы бугай]], чарацянка, лысуха, хахлатая чэрнядзь. Жывуць тут таксама некалькі відаў рыб і млекакормячых. Заказнік з’яўляецца месцам, дзе жыхары Мінска могуць назіраць за жывой прыродай у межах горада. Тут абсталявана экалагічная сцежка, узведзены альтанкі для наведвальнікаў. У цяперашні час ахоўная тэрыторыя знаходзіцца пад пагрозай знікнення з-за моцнага антрапагеннага ўздзеяння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|145353|Лебядзіны, заказнік}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:1984 год у Мінску]] chjgzt5jo0nxtghnwelruufgdjpqo9w 5149670 5149669 2026-06-01T17:16:44Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5149670 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} '''«Лебядзіны»''' — біялагічны [[заказнік]] рэспубліканскага значэння, створаны ў прыгараднай зоне [[Мінск]]а ў [[1984]] г. Мэтай заснавання стала зберажэнне прыбярэжнага фаўністычнага комплексу рэдкіх відаў жывёл і птушак. Тэрыторыя плошчай 43 га ўяўляе сабой забалочаны і меліяраваны луг з закінутымі тарфянымі кар’ерамі. У цэнтры знаходзіцца аднайменная сажалка плошчай 15 га, якая амаль поўнасцю зарасла [[трыснёг|трыснягом]], [[рагоз]]ам і асакой. У наваколлі маюцца ўчасткі бярэзнікаў і хвойнікаў, асобныя насаджэнні елкі. У флоры налічваецца больш за 300 відаў сасудзістых раслін, сярод якіх шмат лекавых, меданосных і дэкаратыўных. Фаўна прадстаўлена 94 відамі пазваночных жывёл, у тым ліку больш за 60 відамі птушак. Сярод рэдкіх насельнікаў — [[лебедзь-шыпун]], малая паганка, крачка, [[малы бугай]], чарацянка, лысуха, хахлатая чэрнядзь. Жывуць тут таксама некалькі відаў рыб і млекакормячых. Заказнік з’яўляецца месцам, дзе жыхары Мінска могуць назіраць за жывой прыродай у межах горада. Тут абсталявана экалагічная сцежка, узведзены альтанкі для наведвальнікаў. У цяперашні час ахоўная тэрыторыя знаходзіцца пад пагрозай знікнення з-за моцнага антрапагеннага ўздзеяння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|145353|Лебядзіны, заказнік}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінска]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:1984 год у Мінску]] qpn4ogrvre43npcnpc2dwt0cm3nzp1j 5149672 5149670 2026-06-01T17:23:14Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Лебядзіны (заказнік)]] у [[Лебядзіны заказнік]]: Больш распаўсюджаная назва 5149670 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} '''«Лебядзіны»''' — біялагічны [[заказнік]] рэспубліканскага значэння, створаны ў прыгараднай зоне [[Мінск]]а ў [[1984]] г. Мэтай заснавання стала зберажэнне прыбярэжнага фаўністычнага комплексу рэдкіх відаў жывёл і птушак. Тэрыторыя плошчай 43 га ўяўляе сабой забалочаны і меліяраваны луг з закінутымі тарфянымі кар’ерамі. У цэнтры знаходзіцца аднайменная сажалка плошчай 15 га, якая амаль поўнасцю зарасла [[трыснёг|трыснягом]], [[рагоз]]ам і асакой. У наваколлі маюцца ўчасткі бярэзнікаў і хвойнікаў, асобныя насаджэнні елкі. У флоры налічваецца больш за 300 відаў сасудзістых раслін, сярод якіх шмат лекавых, меданосных і дэкаратыўных. Фаўна прадстаўлена 94 відамі пазваночных жывёл, у тым ліку больш за 60 відамі птушак. Сярод рэдкіх насельнікаў — [[лебедзь-шыпун]], малая паганка, крачка, [[малы бугай]], чарацянка, лысуха, хахлатая чэрнядзь. Жывуць тут таксама некалькі відаў рыб і млекакормячых. Заказнік з’яўляецца месцам, дзе жыхары Мінска могуць назіраць за жывой прыродай у межах горада. Тут абсталявана экалагічная сцежка, узведзены альтанкі для наведвальнікаў. У цяперашні час ахоўная тэрыторыя знаходзіцца пад пагрозай знікнення з-за моцнага антрапагеннага ўздзеяння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|145353|Лебядзіны, заказнік}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінска]] [[Катэгорыя:Біялагічныя заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:1984 год у Мінску]] qpn4ogrvre43npcnpc2dwt0cm3nzp1j Лебядзіны (заказнік) 0 808866 5149673 2026-06-01T17:23:14Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Лебядзіны (заказнік)]] у [[Лебядзіны заказнік]]: Больш распаўсюджаная назва 5149673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лебядзіны заказнік]] cce85gsiygahnrwg1tcjgqu1apuk0le Еўрапейскі харыус 0 808867 5149677 2026-06-01T17:44:48Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Ліпень (рыба)]] 5149677 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліпень (рыба)]] pgiuxcdx6z8e59h9mbbrjvk3nk9c69p Чаротавая рапуха 0 808868 5149678 2026-06-01T17:45:19Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Рапуха чаротавая]] 5149678 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рапуха чаротавая]] d1k9blcltcg1fsskvj959wkqo3n0qgs Грабеньчаты трытон 0 808869 5149679 2026-06-01T17:45:43Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Трытон грабеньчаты]] 5149679 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Трытон грабеньчаты]] bg9kedpvsjzp2bng9snvlqllx35qk2s Аўсяніца лугавая 0 808870 5149686 2026-06-01T18:05:49Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон | name = | regnum = Расліны | parent = Festuca | rang = Від | latin = Festuca pratensis | author = [[Huds.]] | syn = * {{bt|Festuca elatior|auct. Amer.}} * {{bt|Lolium pratense|([[Huds.]]) [[Darbysh.]]}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies...» 5149686 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | parent = Festuca | rang = Від | latin = Festuca pratensis | author = [[Huds.]] | syn = * {{bt|Festuca elatior|auct. Amer.}} * {{bt|Lolium pratense|([[Huds.]]) [[Darbysh.]]}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Festuca pratensis }} '''Аўсяніца лугавая''', '''мурожніца лугавая''' (''Festuca pratensis'') — [[біялагічны від|від]] шматгадовых травяністых злакавых раслін. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Метлюжковыя]] [[Катэгорыя:Травы]] tumsyq09vcnf36fwqfj24baf0qu14kf 5149688 5149686 2026-06-01T18:17:30Z JerzyKundrat 174 5149688 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | parent = Festuca | rang = Від | latin = Festuca pratensis | author = [[Huds.]] | syn = * {{bt|Festuca elatior|auct. Amer.}} * {{bt|Lolium pratense|([[Huds.]]) [[Darbysh.]]}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Festuca pratensis }} '''Аўсяніца лугавая''', '''мурожніца лугавая''' (''Festuca pratensis'') — [[біялагічны від|від]] шматгадовых травяністых злакавых раслін. Арэал ахоплівае тэрыторыю Еўропы і Малой Азіі. У культуры пашырана на Каўказе, у Сяредняй Азіі, Сібіры. Расце на лугах, палях, узлесках па ўсёй Беларусі, культывуецца як кармавая расліна. Вярховы рыхлакустовы сярэднеспелы злак. Генератыўныя парасткі вышынёй 70-100 см. Мяцёлка сціснутая аднабаковая да цвіцення і раскідзістая ў час цвіцення. Каласкі прадаўгаватыя, 3-10 кветкавыя. Зярняўкі ланцэтнай формы, зеленавата-шэрыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Метлюжковыя]] [[Катэгорыя:Травы]] riu3ndptto8tbb64kmr8j08awc4wzy2 5149689 5149688 2026-06-01T18:18:06Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5149689 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | parent = Festuca | rang = Від | latin = Festuca pratensis | author = [[Huds.]] | syn = * {{bt|Festuca elatior|auct. Amer.}} * {{bt|Lolium pratense|([[Huds.]]) [[Darbysh.]]}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Festuca pratensis }} '''Аўсяніца лугавая''', '''мурожніца лугавая''' (''Festuca pratensis'') — [[біялагічны від|від]] шматгадовых травяністых злакавых раслін. Арэал ахоплівае тэрыторыю Еўропы і Малой Азіі. У культуры пашырана на Каўказе, у Сяредняй Азіі, Сібіры. Расце на лугах, палях, узлесках па ўсёй Беларусі, культывуецца як кармавая расліна. Вярховы рыхлакустовы сярэднеспелы злак. Генератыўныя парасткі вышынёй 70-100 см. Мяцёлка сціснутая аднабаковая да цвіцення і раскідзістая ў час цвіцення. Каласкі прадаўгаватыя, 3-10 кветкавыя. Зярняўкі ланцэтнай формы, зеленавата-шэрыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Метлюжковыя]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Кармавыя расліны]] difqk5hh125119xacipbc40pu0o6bf6 5149690 5149689 2026-06-01T18:19:08Z JerzyKundrat 174 5149690 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | parent = Festuca | rang = Від | latin = Festuca pratensis | author = [[Huds.]] | syn = * {{bt|Festuca elatior|auct. Amer.}} * {{bt|Lolium pratense|([[Huds.]]) [[Darbysh.]]}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Festuca pratensis }} '''Аўсяніца лугавая''', '''мурожніца лугавая''' (''Festuca pratensis'') — [[біялагічны від|від]] шматгадовых травяністых злакавых раслін. Арэал ахоплівае тэрыторыю [[Еўропа|Еўропы]] і [[Малая Азія|Малой Азіі]]. У культуры пашырана на Каўказе, у Сяредняй Азіі, Сібіры. Расце на лугах, палях, узлесках па ўсёй Беларусі, культывуецца як кармавая расліна. Вярховы рыхлакустовы сярэднеспелы злак. Генератыўныя парасткі вышынёй 70-100 см. Мяцёлка сціснутая аднабаковая да цвіцення і раскідзістая ў час цвіцення. Каласкі прадаўгаватыя, 3-10 кветкавыя. [[Зярняўка|Зярняўкі]] ланцэтнай формы, зеленавата-шэрыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Метлюжковыя]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Кармавыя расліны]] d3ttcl38leu0vfr3k1v3znt2p44vg06 Сусветная выстаўка 0 808871 5149691 2026-06-01T18:19:11Z Γλωσσολαλιά 164873 eo → be 5149691 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} [[Файл:Exposition universelle 1900.jpg|міні|300px|Парыжская выстава 1900 года з Эйфелевай вежай]] [[Файл:Pavillon of Hope (Manfred Röben).jpg|200px|міні|Нямецкі павільён-герб на Expo 2000]] '''Міжнародныя выставы''', або '''Сусветныя выставы''', або '''Сусветныя кірмашы''' — гэта буйныя [[выстава|выставы]], якія з [[1851]] года арганізуюцца ў розных краінах, каб паказаць карціну эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і тэхнічнага развіцця. Гэтыя выставы ўзніклі на аснове нацыянальных выстаў, якія арганізоўваліся пачынаючы з [[1756]] года. Яны павінны былі адлюстроўваць універсальнае [[чалавецтва]] ў тагачасную [[эпоха|эпоху]]. Выставы арганізуюцца [[Міжнароднае бюро выстаў|Міжнародным бюро выстаў]] (BIE). Аднак [[краіна|краіны]] маюць права арганізоўваць уласныя выставы і без дазволу. Часта пасля сусветных выстаў заставаліся [[будынак|будынкі]] або [[твор мастацтва|творы мастацтва]], як, напрыклад, [[Эйфелева вежа]] ў [[Парыж]]ы, [[Атоміум]] у [[Брусель|Бруселі]] або [[Крыштальны палац]] ([[1851]]–[[1936]]) у [[Лондан]]е. == Вядомыя выставы == * [[Токіа]] ([[Японія]]), [[1867]]. Праходзіла ў [[Парк Уэна]]. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1867)]]. * [[Centennial Exposition]], першая афіцыйная міжнародная выстава ў [[ЗША]], праходзіла ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], [[Пенсільванія]], з [[10 мая]] па [[10 лістапада]], 1876 года. * [[Сусветная выстава (1878)]] у Парыжы, святкавала аднаўленне Францыі пасля [[Франка-пруская вайна|Франка-прускай вайны]] [[1870]] года. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1889)]]. Была завершана пабудова [[Эйфелева вежа|Эйфелевай вежы]]. * [[Сусветная Калумбава выстава]] 1893 года, [[Чыкага]]. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1900)]]. * [[Манрэаль]] ([[Канада]]), [[1967]]. З больш чым 50 мільёнамі наведвальнікаў яна з'яўляецца самай паспяховай міжнароднай выставай у гісторыі. * [[Expo 2000]], [[Гановер]], [[Германія]] * [[Сусветная выстава (2010)]] == Поўны спіс міжнародных выстаў == * [[Сусветная выстава (1851)|1851]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстава (1853)|1853]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] і [[Дублін]], [[Ірландыя]] * [[Сусветная выстава (1855)|1855]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1862)|1862]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстава (1867)|1867]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1873)|1873]] — [[Вена]], [[Аўстрыя]] * [[Сусветная выстава (1874)|1874]] — [[Дублін]], [[Ірландыя]] * [[Сусветная выстава (1876)|1876]] — [[Філадэльфія]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1878)|1878]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1880)|1880]] — [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] * [[Сусветная выстава (1883)|1883]] — [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] * [[Сусветная выстава (1884)|1884]] — [[Новы Арлеан]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1885)|1885]] — [[Антверпен]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1886)|1886]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстава (1887)|1887]] — [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] * [[Сусветная выстава (1888)|1888]] — [[Глазга]], [[Шатландыя]]; [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] і [[Барселона]], [[Каталонія]] * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1889)|1889]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1893)|1893]] — [[Чыкага]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1894)|1894]] — [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1895)|1895]] — [[Атланта]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1896)|1896]] — [[Ніжні Ноўгарад]], [[Расія]] (''Всероссийская выставка'', Усерасійская выстава) * [[Сусветная выстава (1897)|1897]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1900)|1900]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1901)|1901]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1904)|1904]] — [[Сент-Луіс]], [[Луізіяна]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1905)|1905]] — [[Льеж]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1906)|1906]] — [[Мілан]], [[Італія]] * [[Сусветная выстава (1907)|1907]] — [[Дублін]], [[Ірландыя]] (тады Вялікабрытанія) і [[Хэмптан-Роўдс]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1909)|1909]] — [[Сіэтл]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1910)|1910]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1911)|1911]] — [[Турын]], [[Італія]] * [[Сусветная выстава (1913)|1913]] — [[Гент]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1915)|1915]] — [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1916)|1916]] — [[Сан-Дыега]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1922)|1922]] — [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] * [[Сусветная выстава (1924)|1924]] — [[Уэмблі]], [[Англія]] * [[Сусветная выстава (1925)|1925]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1926)|1926]] — [[Філадэльфія]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1929)|1929]] — [[Барселона]] і [[Севілья]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстава (1930)|1930]] — [[Антверпен]] і [[Льеж]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1931)|1931]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1933)|1933]] — [[Чыкага]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1935)|1935]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1937)|1937]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстава (1939)|1939]] — [[Нью-Ёрк]] і [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1958)|1958]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстава (1962)|1962]] — [[Сіэтл]], [[ЗША]] (''[[Century 21 Exposition]]'') * [[Сусветная выстава (1964)|1964]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1967)|1967]] — [[Манрэаль]], [[Канада]] * [[Сусветная выстава (1970)|1970]] — [[Осака]], [[Японія]] * [[Сусветная выстава (1974)|1974]] — [[Спакан]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1975)|1975]] — [[Акінава]], [[Японія]] * [[Сусветная выстава (1982)|1982]] — [[Ноксвіл (Тэнэсі)]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстава (1984)|1984]] — [[Новы Арлеан]], [[ЗША]] (''Louisiana World Exposition'') * [[Сусветная выстава (1985)|1985]] — [[Цукуба]], [[Японія]] * [[Сусветная выстава (1986)|1986]] — [[Ванкувер]], [[Канада]] * [[Сусветная выстава (1988)|1988]] — [[Брысбен]], [[Аўстралія]] * [[Сусветная выстава (1992)|1992]] — [[Севілья]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстава (1992)|1992]] — [[Генуя]], [[Італія]] * [[Сусветная выстава (1993)|1993]] — [[Тэджон]], [[Паўднёвая Карэя]] * [[Сусветная выстава (1998)|1998]] — [[Лісабон]], [[Партугалія]] * [[Сусветная выстава (2000)|2000]] — [[Гановер]], [[Германія]] * [[Сусветная выстава (2005)|2005]] — [[Нагоя]] (Нагакутэ і Сэта), [[Японія]] * [[Сусветная выстава (2008)|2008]] — [[Сарагоса]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстава (2010)|2010]] — [[Шанхай]], [[Кітай]] * [[Сусветная выстава (2012)|2012]] — [[Ёсу]], [[Паўднёвая Карэя]] * [[Сусветная выстава (2015)|2015]] — [[Мілан]], [[Італія]] * [[Сусветная выстава (2017)|2017]] — [[Астана]], [[Казахстан]] * [[Сусветная выстава (2020)|2020]] — [[Дубай (горад)|Дубай]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] (праз пандэмію каранавіруса адкладзена да [[2021]] года) * [[Сусветная выстава (2025)|2025]] — [[Осака]], [[Японія]] == Цікавыя факты == У [[Нью-Ёрк]]у падчас урачыстасцяў Свята польскага салдата на ваеннай [[Сусветная выстава|Сусветнай выставе]] 18 жніўня [[1940]] года ўдзельнічаюць каля 15 тысяч чалавек, у тым ліку 2 тысячы [[уніформа|уніфармаваных]] былых салдат польскай і амерыканскай армій. 19 кастрычніка пачаўся двухдзённы Польскі фестываль. {{Сусветныя выстаўкі}} [[Катэгорыя:Сусветныя выстаўкі| ]] [[Катэгорыя:Спісы]] 18sbpy541u44vpk8dv4dftvv41wthyt 5149694 5149691 2026-06-01T18:22:34Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Поўны спіс міжнародных выстаў */ 5149694 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} [[Файл:Exposition universelle 1900.jpg|міні|300px|Парыжская выстава 1900 года з Эйфелевай вежай]] [[Файл:Pavillon of Hope (Manfred Röben).jpg|200px|міні|Нямецкі павільён-герб на Expo 2000]] '''Міжнародныя выставы''', або '''Сусветныя выставы''', або '''Сусветныя кірмашы''' — гэта буйныя [[выстава|выставы]], якія з [[1851]] года арганізуюцца ў розных краінах, каб паказаць карціну эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і тэхнічнага развіцця. Гэтыя выставы ўзніклі на аснове нацыянальных выстаў, якія арганізоўваліся пачынаючы з [[1756]] года. Яны павінны былі адлюстроўваць універсальнае [[чалавецтва]] ў тагачасную [[эпоха|эпоху]]. Выставы арганізуюцца [[Міжнароднае бюро выстаў|Міжнародным бюро выстаў]] (BIE). Аднак [[краіна|краіны]] маюць права арганізоўваць уласныя выставы і без дазволу. Часта пасля сусветных выстаў заставаліся [[будынак|будынкі]] або [[твор мастацтва|творы мастацтва]], як, напрыклад, [[Эйфелева вежа]] ў [[Парыж]]ы, [[Атоміум]] у [[Брусель|Бруселі]] або [[Крыштальны палац]] ([[1851]]–[[1936]]) у [[Лондан]]е. == Вядомыя выставы == * [[Токіа]] ([[Японія]]), [[1867]]. Праходзіла ў [[Парк Уэна]]. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1867)]]. * [[Centennial Exposition]], першая афіцыйная міжнародная выстава ў [[ЗША]], праходзіла ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], [[Пенсільванія]], з [[10 мая]] па [[10 лістапада]], 1876 года. * [[Сусветная выстава (1878)]] у Парыжы, святкавала аднаўленне Францыі пасля [[Франка-пруская вайна|Франка-прускай вайны]] [[1870]] года. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1889)]]. Была завершана пабудова [[Эйфелева вежа|Эйфелевай вежы]]. * [[Сусветная Калумбава выстава]] 1893 года, [[Чыкага]]. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1900)]]. * [[Манрэаль]] ([[Канада]]), [[1967]]. З больш чым 50 мільёнамі наведвальнікаў яна з'яўляецца самай паспяховай міжнароднай выставай у гісторыі. * [[Expo 2000]], [[Гановер]], [[Германія]] * [[Сусветная выстава (2010)]] == Поўны спіс міжнародных выстаў == * [[Сусветная выстаўка (1851)|1851]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1853)|1853]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] і [[Дублін]], [[Ірландыя]] * [[Сусветная выстаўка (1855)|1855]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1862)|1862]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1867)|1867]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1873)|1873]] — [[Вена]], [[Аўстрыя]] * [[Сусветная выстаўка (1874)|1874]] — [[Дублін]], [[Ірландыя]] * [[Сусветная выстаўка (1876)|1876]] — [[Філадэльфія]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1878)|1878]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1880)|1880]] — [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] * [[Сусветная выстаўка (1883)|1883]] — [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] * [[Сусветная выстаўка (1884)|1884]] — [[Новы Арлеан]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1885)|1885]] — [[Антверпен]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1886)|1886]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1887)|1887]] — [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] * [[Сусветная выстаўка (1888)|1888]] — [[Глазга]], [[Шатландыя]]; [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] і [[Барселона]], [[Каталонія]] * [[Сусветная выстаўка ў Парыжы (1889)|1889]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1893)|1893]] — [[Чыкага]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1894)|1894]] — [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1895)|1895]] — [[Атланта]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1896)|1896]] — [[Ніжні Ноўгарад]], [[Расія]] (''Всероссийская выставка'', Усерасійская выстаўка) * [[Сусветная выстаўка (1897)|1897]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1900)|1900]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1901)|1901]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1904)|1904]] — [[Сент-Луіс]], [[Луізіяна]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1905)|1905]] — [[Льеж]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1906)|1906]] — [[Мілан]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (1907)|1907]] — [[Дублін]], [[Ірландыя]] (тады Вялікабрытанія) і [[Хэмптан-Роўдс]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1909)|1909]] — [[Сіэтл]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1910)|1910]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1911)|1911]] — [[Турын]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (1913)|1913]] — [[Гент]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1915)|1915]] — [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1916)|1916]] — [[Сан-Дыега]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1922)|1922]] — [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] * [[Сусветная выстаўка (1924)|1924]] — [[Уэмблі]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1925)|1925]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1926)|1926]] — [[Філадэльфія]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1929)|1929]] — [[Барселона]] і [[Севілья]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстаўка (1930)|1930]] — [[Антверпен]] і [[Льеж]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1931)|1931]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1933)|1933]] — [[Чыкага]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1935)|1935]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1937)|1937]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1939)|1939]] — [[Нью-Ёрк]] і [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1958)|1958]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1962)|1962]] — [[Сіэтл]], [[ЗША]] (''[[Century 21 Exposition]]'') * [[Сусветная выстаўка (1964)|1964]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1967)|1967]] — [[Манрэаль]], [[Канада]] * [[Сусветная выстаўка (1970)|1970]] — [[Осака]], [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (1974)|1974]] — [[Спакан]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1975)|1975]] — [[Акінава]], [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (1982)|1982]] — [[Ноксвіл (Тэнэсі)]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1984)|1984]] — [[Новы Арлеан]], [[ЗША]] (''Louisiana World Exposition'') * [[Сусветная выстаўка (1985)|1985]] — [[Цукуба]], [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (1986)|1986]] — [[Ванкувер]], [[Канада]] * [[Сусветная выстаўка (1988)|1988]] — [[Брысбен]], [[Аўстралія]] * [[Сусветная выстаўка (1992)|1992]] — [[Севілья]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстаўка (1992)|1992]] — [[Генуя]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (1993)|1993]] — [[Тэджон]], [[Паўднёвая Карэя]] * [[Сусветная выстаўка (1998)|1998]] — [[Лісабон]], [[Партугалія]] * [[Сусветная выстаўка (2000)|2000]] — [[Гановер]], [[Германія]] * [[Сусветная выстаўка (2005)|2005]] — [[Нагоя]] (Нагакутэ і Сэта), [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (2008)|2008]] — [[Сарагоса]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстаўка (2010)|2010]] — [[Шанхай]], [[Кітай]] * [[Сусветная выстаўка (2012)|2012]] — [[Ёсу]], [[Паўднёвая Карэя]] * [[Сусветная выстаўка (2015)|2015]] — [[Мілан]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (2017)|2017]] — [[Астана]], [[Казахстан]] * [[Сусветная выстаўка (2020)|2020]] — [[Дубай (горад)|Дубай]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] (праз пандэмію каранавіруса адкладзена да [[2021]] года) * [[Сусветная выстаўка (2025)|2025]] — [[Осака]], [[Японія]] == Цікавыя факты == У [[Нью-Ёрк]]у падчас урачыстасцяў Свята польскага салдата на ваеннай [[Сусветная выстава|Сусветнай выставе]] 18 жніўня [[1940]] года ўдзельнічаюць каля 15 тысяч чалавек, у тым ліку 2 тысячы [[уніформа|уніфармаваных]] былых салдат польскай і амерыканскай армій. 19 кастрычніка пачаўся двухдзённы Польскі фестываль. {{Сусветныя выстаўкі}} [[Катэгорыя:Сусветныя выстаўкі| ]] [[Катэгорыя:Спісы]] 25yvta7ytpsu62l2tchnvrhph8350ew 5149706 5149694 2026-06-01T18:32:06Z Γλωσσολαλιά 164873 5149706 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} [[Файл:Exposition universelle 1900.jpg|міні|300px|Парыжская выстава 1900 года з Эйфелевай вежай]] [[Файл:Pavillon of Hope (Manfred Röben).jpg|200px|міні|Нямецкі павільён-герб на Expo 2000]] '''Міжнародныя выставы''', або '''Сусветныя выставы''', або '''Сусветныя кірмашы''' — гэта буйныя [[выстава|выставы]], якія з [[1851]] года арганізуюцца ў розных краінах, каб паказаць карціну эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і тэхнічнага развіцця. Гэтыя выставы ўзніклі на аснове нацыянальных выстаў, якія арганізоўваліся пачынаючы з [[1756]] года. Яны павінны былі адлюстроўваць універсальнае [[чалавецтва]] ў тагачасную [[эпоха|эпоху]]. Выставы арганізуюцца [[Міжнароднае бюро выстаў|Міжнародным бюро выстаў]] (BIE). Аднак [[краіна|краіны]] маюць права арганізоўваць уласныя выставы і без дазволу. Часта пасля сусветных выстаў заставаліся [[будынак|будынкі]] або [[твор мастацтва|творы мастацтва]], як, напрыклад, [[Эйфелева вежа]] ў [[Парыж]]ы, [[Атоміум]] у [[Брусель|Бруселі]] або [[Крыштальны палац]] ([[1851]]—[[1936]]) у [[Лондан]]е. == Вядомыя выставы == * [[Токіа]] ([[Японія]]), [[1867]]. Праходзіла ў [[Парк Уэна]]. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1867)]]. * [[Centennial Exposition]], першая афіцыйная міжнародная выстава ў [[ЗША]], праходзіла ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], [[Пенсільванія]], з [[10 мая]] па [[10 лістапада]], 1876 года. * [[Сусветная выстава (1878)]] у Парыжы, святкавала аднаўленне Францыі пасля [[Франка-пруская вайна|Франка-прускай вайны]] [[1870]] года. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1889)]]. Была завершана пабудова [[Эйфелева вежа|Эйфелевай вежы]]. * [[Сусветная Калумбава выстава]] 1893 года, [[Чыкага]]. * [[Сусветная выстава ў Парыжы (1900)]]. * [[Манрэаль]] ([[Канада]]), [[1967]]. З больш чым 50 мільёнамі наведвальнікаў яна з’яўляецца самай паспяховай міжнароднай выставай у гісторыі. * [[Expo 2000]], [[Гановер]], [[Германія]] * [[Сусветная выстава (2010)]] == Поўны спіс міжнародных выстаў == * [[Сусветная выстаўка (1851)|1851]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1853)|1853]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] і [[Дублін]], [[Ірландыя]] * [[Сусветная выстаўка (1855)|1855]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1862)|1862]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1867)|1867]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1873)|1873]] — [[Вена]], [[Аўстрыя]] * [[Сусветная выстаўка (1874)|1874]] — [[Дублін]], [[Ірландыя]] * [[Сусветная выстаўка (1876)|1876]] — [[Філадэльфія]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1878)|1878]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1880)|1880]] — [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] * [[Сусветная выстаўка (1883)|1883]] — [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] * [[Сусветная выстаўка (1884)|1884]] — [[Новы Арлеан]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1885)|1885]] — [[Антверпен]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1886)|1886]] — [[Лондан]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1887)|1887]] — [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] * [[Сусветная выстаўка (1888)|1888]] — [[Глазга]], [[Шатландыя]]; [[Мельбурн]], [[Аўстралія]] і [[Барселона]], [[Каталонія]] * [[Сусветная выстаўка ў Парыжы (1889)|1889]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1893)|1893]] — [[Чыкага]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1894)|1894]] — [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1895)|1895]] — [[Атланта]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1896)|1896]] — [[Ніжні Ноўгарад]], [[Расія]] (''Всероссийская выставка'', Усерасійская выстаўка) * [[Сусветная выстаўка (1897)|1897]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1900)|1900]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1901)|1901]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1904)|1904]] — [[Сент-Луіс]], [[Луізіяна]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1905)|1905]] — [[Льеж]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1906)|1906]] — [[Мілан]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (1907)|1907]] — [[Дублін]], [[Ірландыя]] (тады Вялікабрытанія) і [[Хэмптан-Роўдс]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1909)|1909]] — [[Сіэтл]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1910)|1910]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1911)|1911]] — [[Турын]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (1913)|1913]] — [[Гент]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1915)|1915]] — [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1916)|1916]] — [[Сан-Дыега]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1922)|1922]] — [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] * [[Сусветная выстаўка (1924)|1924]] — [[Уэмблі]], [[Англія]] * [[Сусветная выстаўка (1925)|1925]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1926)|1926]] — [[Філадэльфія]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1929)|1929]] — [[Барселона]] і [[Севілья]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстаўка (1930)|1930]] — [[Антверпен]] і [[Льеж]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1931)|1931]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1933)|1933]] — [[Чыкага]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1935)|1935]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1937)|1937]] — [[Парыж]], [[Францыя]] * [[Сусветная выстаўка (1939)|1939]] — [[Нью-Ёрк]] і [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1958)|1958]] — [[Брусель]], [[Бельгія]] * [[Сусветная выстаўка (1962)|1962]] — [[Сіэтл]], [[ЗША]] (''[[Century 21 Exposition]]'') * [[Сусветная выстаўка (1964)|1964]] — [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1967)|1967]] — [[Манрэаль]], [[Канада]] * [[Сусветная выстаўка (1970)|1970]] — [[Осака]], [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (1974)|1974]] — [[Спакан]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1975)|1975]] — [[Акінава]], [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (1982)|1982]] — [[Ноксвіл (Тэнэсі)]], [[ЗША]] * [[Сусветная выстаўка (1984)|1984]] — [[Новы Арлеан]], [[ЗША]] (''Louisiana World Exposition'') * [[Сусветная выстаўка (1985)|1985]] — [[Цукуба]], [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (1986)|1986]] — [[Ванкувер]], [[Канада]] * [[Сусветная выстаўка (1988)|1988]] — [[Брысбен]], [[Аўстралія]] * [[Сусветная выстаўка (1992)|1992]] — [[Севілья]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстаўка (1992)|1992]] — [[Генуя]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (1993)|1993]] — [[Тэджон]], [[Паўднёвая Карэя]] * [[Сусветная выстаўка (1998)|1998]] — [[Лісабон]], [[Партугалія]] * [[Сусветная выстаўка (2000)|2000]] — [[Гановер]], [[Германія]] * [[Сусветная выстаўка (2005)|2005]] — [[Нагоя]] (Нагакутэ і Сэта), [[Японія]] * [[Сусветная выстаўка (2008)|2008]] — [[Сарагоса]], [[Іспанія]] * [[Сусветная выстаўка (2010)|2010]] — [[Шанхай]], [[Кітай]] * [[Сусветная выстаўка (2012)|2012]] — [[Ёсу]], [[Паўднёвая Карэя]] * [[Сусветная выстаўка (2015)|2015]] — [[Мілан]], [[Італія]] * [[Сусветная выстаўка (2017)|2017]] — [[Астана]], [[Казахстан]] * [[Сусветная выстаўка (2020)|2020]] — [[Дубай (горад)|Дубай]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] (праз пандэмію каранавіруса адкладзена да [[2021]] года) * [[Сусветная выстаўка (2025)|2025]] — [[Осака]], [[Японія]] == Цікавыя факты == У [[Нью-Ёрк]]у падчас урачыстасцяў Свята польскага салдата на ваеннай [[Сусветная выстава|Сусветнай выставе]] 18 жніўня [[1940]] года ўдзельнічаюць каля 15 тысяч чалавек, у тым ліку 2 тысячы [[уніформа|уніфармаваных]] былых салдат польскай і амерыканскай армій. 19 кастрычніка пачаўся двухдзённы Польскі фестываль. {{Сусветныя выстаўкі}} [[Катэгорыя:Сусветныя выстаўкі| ]] [[Катэгорыя:Спісы]] lk8vuoeii9ya042clgynonq6dfymzx7 Сусветная выстава ў Парыжы (1900) 0 808872 5149692 2026-06-01T18:20:48Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (1900)]] 5149692 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (1900)]] pmxy5l7zoeh2ahk3ivszaqzb3y184q9 Сакуны (племя) 0 808873 5149693 2026-06-01T18:21:26Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]], засялялі верхнюю плынь ракі [[Пціч]]ы і яе прытоку [[Арэса|Арэсы]] (яе сакуны называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на...» 5149693 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]], засялялі верхнюю плынь ракі [[Пціч]]ы і яе прытоку [[Арэса|Арэсы]] (яе сакуны называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «ся» ў іх сканчаюцца цвёрда на «са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Паводле статыстыкі на 1915 год агульная колькасьць сакуноў налічвала 10 200 чалавек, з якіх 5300 мужчын і 4900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалісь добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Асіповіцкі раён)|Юравічы]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, месціцца недалёка ад вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' альбо ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі альбо ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * Вёска [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * Вёска [[Шчыткавічы (Старадарожскі раён)|Шчыткавічы]] — на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * Вёска [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * Вёска [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызьняк. * Сяло [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча разьмешчана ''за лугам''. * Вёска [[Падарэссе (Старадарожскі раён)|Падарэссе]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішча === Паселішча звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе рэчкі альбо балота, цягнецца доўгай стужкай, акружанае [[азяроды|азяродамі]] (прыстасавяньні для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, разьмяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м альбо частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 мэтры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, бярвеністая хата, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю альбо на камяні, абгароджвалі вакол тонкімі бярвеннямі і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі альбо гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, альбо франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плечах, з прамым каўнерам на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх портаў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая альбо вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленаў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя альбо вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленаў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчыны носяць кароткія суконныя [[андарак]]і альбо ваўняныя панёвы з [[кабат]]ом. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты альбо вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі альбо нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з краменем, трутам і сталёвым крэсалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя альбо лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні альбо тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] 932fkqf7ik04ee7h63tts8h1hdnacmo 5149697 5149693 2026-06-01T18:24:09Z DBatura 73587 5149697 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]], засялялі верхнюю плынь ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]ы і яе прытоку [[Арэса|Арэсы]] (яе сакуны называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «ся» ў іх сканчаюцца цвёрда на «са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Паводле статыстыкі на 1915 год агульная колькасьць сакуноў налічвала 10 200 чалавек, з якіх 5300 мужчын і 4900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалісь добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, месціцца недалёка ад вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' альбо ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі альбо ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * Вёска [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * Вёска [[Шчыткавічы (Старадарожскі раён)|Шчыткавічы]] — на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * Вёска [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * Вёска [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызьняк. * Сяло [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча разьмешчана ''за лугам''. * Вёска [[Падарэссе (Старадарожскі раён)|Падарэссе]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішча === Паселішча звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе рэчкі альбо балота, цягнецца доўгай стужкай, акружанае [[азяроды|азяродамі]] (прыстасавяньні для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, разьмяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м альбо частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 мэтры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, бярвеністая хата, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю альбо на камяні, абгароджвалі вакол тонкімі бярвеннямі і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі альбо гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, альбо франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плечах, з прамым каўнерам на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх портаў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая альбо вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленаў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя альбо вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленаў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчыны носяць кароткія суконныя [[андарак]]і альбо ваўняныя панёвы з [[кабат]]ом. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты альбо вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі альбо нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з краменем, трутам і сталёвым крэсалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя альбо лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні альбо тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] 9tnyyexporyczu0y82tm1e72qzu4jtf 5149699 5149697 2026-06-01T18:24:34Z DBatura 73587 /* Асноўныя паселішчы */ 5149699 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]], засялялі верхнюю плынь ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]ы і яе прытоку [[Арэса|Арэсы]] (яе сакуны называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «ся» ў іх сканчаюцца цвёрда на «са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Паводле статыстыкі на 1915 год агульная колькасьць сакуноў налічвала 10 200 чалавек, з якіх 5300 мужчын і 4900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалісь добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, месціцца недалёка ад вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' альбо ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі альбо ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * Вёска [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * Вёска [[Шчыткавічы]] — на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * Вёска [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * Вёска [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызьняк. * Сяло [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча разьмешчана ''за лугам''. * Вёска [[Падарэссе]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішча === Паселішча звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе рэчкі альбо балота, цягнецца доўгай стужкай, акружанае [[азяроды|азяродамі]] (прыстасавяньні для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, разьмяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м альбо частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 мэтры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, бярвеністая хата, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю альбо на камяні, абгароджвалі вакол тонкімі бярвеннямі і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі альбо гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, альбо франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плечах, з прамым каўнерам на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх портаў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая альбо вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленаў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя альбо вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленаў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчыны носяць кароткія суконныя [[андарак]]і альбо ваўняныя панёвы з [[кабат]]ом. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты альбо вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі альбо нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з краменем, трутам і сталёвым крэсалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя альбо лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні альбо тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] b798yj97n82vg792vg93qekg29dpo27 Сусветная выстава ў Парыжы (1867) 0 808874 5149695 2026-06-01T18:23:14Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (1867)]] 5149695 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (1867)]] gx4kigxazd730tzcj8zxr4ck4b5blwg Сусветная Калумбава выстава 0 808875 5149696 2026-06-01T18:23:57Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (1893)]] 5149696 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (1893)]] f5dcuttyox43zhhfc0ek279kqviq7q2 Сусветная выстаўка ў Парыжы (1889) 0 808876 5149698 2026-06-01T18:24:29Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (1889)]] 5149698 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (1889)]] 10sdusrt5rhvqmfy8uiz3tyzvmfnitx Сусветная выстава ў Парыжы (1889) 0 808877 5149700 2026-06-01T18:24:50Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (1889)]] 5149700 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (1889)]] 10sdusrt5rhvqmfy8uiz3tyzvmfnitx Сусветная выстава (2010) 0 808878 5149701 2026-06-01T18:25:36Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (2010)]] 5149701 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (2010)]] mvvga84pb2ov2kymvx5xbihpdwj727z Centennial Exposition 0 808879 5149702 2026-06-01T18:26:06Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (1876)]] 5149702 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (1876)]] 3vff1bn5kvfpb4rueekp3yndt9ut7lv Сусветная выстава (1878) 0 808880 5149703 2026-06-01T18:26:31Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Сусветная выстаўка (1878)]] 5149703 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сусветная выстаўка (1878)]] il82ijvsssdbtt3lj7mp35robqz0eli Парк Уэна 0 808881 5149704 2026-06-01T18:27:10Z Γλωσσολαλιά 164873 Перасылае да [[Уэна (парк)]] 5149704 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уэна (парк)]] 9bxy0zr3stpwh45w337l2rmyk47kjow Святлена Немагай 0 808882 5149718 2026-06-01T20:19:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Святлена Немагай]] у [[Святлена Мікалаеўна Немагай]] 5149718 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Святлена Мікалаеўна Немагай]] 98ffa43rsp5zjdrzx7jr8zimne7qalm Размовы:Святлена Немагай 1 808883 5149720 2026-06-01T20:19:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Размовы:Святлена Немагай]] у [[Размовы:Святлена Мікалаеўна Немагай]] 5149720 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Святлена Мікалаеўна Немагай]] gn6tcr3yw32es8orerrifpqdl49atsj Іван Каэтанавіч Бардзілоўскі 0 808884 5149725 2026-06-01T20:21:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі]] 5149725 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі]] rglgfw6miepnyy9t6pk079408416sww Сезон 2012/2013 ГК СКА Мінск 0 808885 5149803 2026-06-02T07:32:43Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе]] Кубак Беларус...» 5149803 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (08.05.1991) * [[Аляксей Васільевіч Гайса|Аляксей Гайса]] (27.06.1990) * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык] ](01.05.1990) * [[Эдуард Стралец]] (18.02.1990) * [[Дзяніс Крыцкі]] (21.04.1988) * Павел Клімовіч (12.07.1992) * Раман Лукашук (07.11.1991) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (03.01.1987) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (28.10.1986) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (16.05.1986) * [[Яўген Камароў]] (25.03.1986) * [[Арцём Аляксандравіч Падасінаў|Арцём Падасінаў]] (04.01.1989) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]] (трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Папруга]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2013/2014 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130327233707/http://handball.by/СКА-Минск/СКА-Минск.html Списочный состав мужской гандбольной команды «СКА-Минск» на период 2012/2013 ] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2013 год у Мінску]] 8cxr8dn6b9v6kinmod5lf4ld969w2ww 5149804 5149803 2026-06-02T07:32:56Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5149804 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (08.05.1991) * [[Аляксей Васільевіч Гайса|Аляксей Гайса]] (27.06.1990) * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык]] (01.05.1990) * [[Эдуард Стралец]] (18.02.1990) * [[Дзяніс Крыцкі]] (21.04.1988) * Павел Клімовіч (12.07.1992) * Раман Лукашук (07.11.1991) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (03.01.1987) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (28.10.1986) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (16.05.1986) * [[Яўген Камароў]] (25.03.1986) * [[Арцём Аляксандравіч Падасінаў|Арцём Падасінаў]] (04.01.1989) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]] (трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Папруга]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2013/2014 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130327233707/http://handball.by/СКА-Минск/СКА-Минск.html Списочный состав мужской гандбольной команды «СКА-Минск» на период 2012/2013 ] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2013 год у Мінску]] dliw7245ll3pohth5hbef91yg31bq1i Францыск Чарноцкі 0 808886 5149807 2026-06-02T07:45:06Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Францішак Ксаверый Чарноцкі]] 5149807 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Францішак Ксаверый Чарноцкі]] qn6sl5g726vy4jxpsxzmucxcq98re0x Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст) 0 808887 5149824 2026-06-02T09:31:24Z Vinokurov78 169154 Новая старонка: «'''Цукеркавы дождж''' — публічнае мерапрыемства, якое адбылося 13 ліпеня 2013 года ў цэнтры [[Брэст]]а (на вуліцы Савецкай) у гонар адкрыцця гандлёвага дома «Мільённы». Падчас акцыі з даху будынка скінулі каля тоны кандытарскіх вырабаў, што выклікала некантр...» 5149824 wikitext text/x-wiki '''Цукеркавы дождж''' — публічнае мерапрыемства, якое адбылося 13 ліпеня 2013 года ў цэнтры [[Брэст]]а (на вуліцы Савецкай) у гонар адкрыцця гандлёвага дома «Мільённы». Падчас акцыі з даху будынка скінулі каля тоны кандытарскіх вырабаў, што выклікала некантралюемае зборышча людзей (па розных ацэнках, ад 3 да 5 тысяч чалавек) і наступнае адміністрацыйнае разбіральніцтва з арганізатарамі. == Легенда пра купца Хлебнікава == Арганізатары акцыі выкарысталі гарадскую легенду, каб надаць падзеі гістарычны каларыт. Паводле легенды, у канцы XIX стагоддзя, калі вуліца Савецкая мела назву Мільённая, на месцы сучаснага гандлёвага дома знаходзілася кандытарская. Яе гаспадаром быў купец Мікалай Хлебнікаў. Аднойчы купец цяжка захварэў і паабяцаў у малітвах: калі ён выздаравее, то накорміць салодачкамі ўсіх, каго сустрэне ў гэты дзень. Дзень цудоўнага вылячэння купца прыйшоўся на 13 ліпеня. Стрымаўшы слова, Хлебнікаў прыгатаваў велізарную колькасць прысмакаў і раздаў іх прыхожым. З тых часоў ён паўтараў гэты жэст кожны год, і ў выніку, каб ахапіць усіх ахвотных, быў вымушаны разкідваць цукеркі з акна сваёй кандытарскай проста на вуліцу. Менавіта гэтая традыцыя і лягла ў аснову акцыі 2013 года<ref name="vb">[https://vb.by/econom/business/dozhd-iz-konfet.html Дождж з цукерак] // Вечерний Брест, 10.07.2013</ref>. == Ход падзеі == Мерапрыемства анансавалася загадзя як «першы на тэрыторыі СНД дождж з цукерак»<ref name="vb" />. У заяўцы, пададзенай у міліцыю, арганізатары паказалі меркаваную колькасць удзельнікаў — 500 чалавек. Аднак да поўдня 13 ліпеня на вуліцы Савецкай сабралося, па розных падліках, ад 3 да 5 тысяч гараджан, што прывяло да ўскладнення руху транспарту. З адкрытай пляцоўкі на даху будынка цукеркі скідвалі з дапамогай спецыяльных гармат і ўручную. Гледачы, многія з якіх прыйшлі з парасонамі, актыўна збіралі прысмакі. Агульная маса скінутых цукерак, па розных ацэнках, склала ад 800 кг да 1 тоны<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2013/07/16/candies/ У Беларусі пачата следства па факце цукеркавага дажджу] // Lenta.RU, 16.07.2013</ref>. == Рэакцыя міліцыі і наступствы == Паколькі фактычная колькасць людзей у дзясяткі разоў перавысіла заяўленую, а ахову забяспечвалі ўсяго 6 супрацоўнікаў міліцыі, начальнік аддзела аховы правапарадку Ленінскага РАУС Мікалай Самасюк аддаў распараджэнне спыніць скідванне цукерак, каб пазбегнуць цісканіны. Арганізатары праігнаравалі гэту патрабаванне. Дырэктар агенцтва «Бюро свят» Сяргей Вінакураў пазэй патлумачыў, што адмена «дажджу» ў апошні момант магла справакаваць агрэсію шматтысячнага натоўпу, які ўжо пачаў скандаваць «Цукеркі! Цукеркі!»<ref name="lenta" />. У дачыненні да арганізатараў быў пачаты адміністрацыйны працэс па артыкуле 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях Беларусі («Парушэнне парадку арганізацыі або правядзення масавых мерапрыемстваў»). Прадстаўнікі міліцыі заявілі, што «проста цуд, што не пачалася паніка і ніхто не пацярпеў»<ref name="lenta" />. == Памяць пра падзею == Праз гады «цукеркавы дождж» 2013 года ўвайшоў у гісторыю Брэста як адна з самых абмяркоўваных падзей года. У гарадскім фальклоры гэта з'ява ўзгадваецца як прыклад рызыкоўнай маркетынгавай акцыі, якая ледзь не прывяла да масавай цісканіны. == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vb.by/econom/business/dozhd-iz-konfet.html Анонс падзеі ў газеце «Вечерний Брест»] [[Катэгорыя:Падзеі 2013 года]] [[Катэгорыя:Брэст]] [[Катэгорыя:Масавыя мерапрыемствы]] mchujl9ungclfh7al7w1mk1d0uv2rua Навіны Барысаўшчыны (радыёпраграма) 0 808888 5149827 2026-06-02T09:44:30Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Навіны Барысаўшчыны | поўнае_назва = ДУ Рэдакцыя радыёпраграмы «Навіны Барысаўшчыны» | лагатып = | горад = [[Барысаў]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = | фармат = інфарм...» 5149827 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Навіны Барысаўшчыны | поўнае_назва = ДУ Рэдакцыя радыёпраграмы «Навіны Барысаўшчыны» | лагатып = | горад = [[Барысаў]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = | фармат = інфармацыйны | музфармат = | частата = 103,8 FM (РТПС Крупкі) | час_вяшчання = | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = | заснавальнік = | уладальнік = [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт]] | кіраўнікі = Інга Фелексаўна Раманоўская, галоўны рэдактар<ref name="belsmi.by">[http://belsmi.by/index/smi/radio/naviny_barysauschyny/ Навіны Барысаўшчыны] // СМІ Беларусі</ref> | сайт = | on-line_трансляцыя = }} '''Навіны Барысаўшчыны''' — радыёпраграма, рэдакцыя якой была самастойнай структурай<ref>згодна архіўнай версіі [https://web.archive.org/web/20180918061218/http://minsk-region.gov.by/ru/smi/radio сайта Мінаблвыканкамма]</ref> пры [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт|Барысаўскім райвыканкаме]]. Адрас рэдакцыі: [[Барысаў]], [[Вуліца Будаўнікоў (Барысаў)|вул. Будаўнікоў]], 33А<ref>[https://borisov.orgsprav.com/radio_i_radiokompanii/4311531.html Навiны Барысаўшчыны ГУ Редакция Радиопрограммы]</ref>. Мова вяшчання — [[Руская мова|руская]]<ref name="belsmi.by"/>. 5 сакавіка 1992 г. рэдакцыя была ўнесена ў Адзіны дзяржаўны рэестр юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў<ref name="bizinspect.by">[https://bizinspect.by/inst/5c1fb17d37b6871c5c1e2a26 Редакция радиопрограммы "Навіны Барысаўшчыны", УНП 600101797]</ref>. Па стане на чэрвень 2010 г. радыёперадача выходзіла 5 разоў на тыдзень з аб'ёмам вяшчання 110 хвілін (панядзелак і чацверг 22:05, паўтор ў аўторак і пятніцу 11:40 і перадача ў сераду ў 11:40) па правадной сетцы<ref name="news.21.by">[https://news.21.by/regional-news/2010/06/08/73182.html Реклама радиопрграммы «Навіны Барысаўшчыны» на сайте News.21.by]</ref>. На сайце News.21.by паведамлялася "Асноўныя перадачы — выпуск навін рэгіёну, асвятленне асноўных падзей эканамічнага, сацыяльнага, культурнага жыцця горада і раёна. Практыкуюцца "прамыя лініі" і "круглыя ​​сталы" па найбольш актуальных праблемах рэгіёну. Апроч інфармацыйных праграм, перыядычна выходзяць тэматычныя перадачы экалагічнай скіраванасці, па пытаннях здаровага ладу жыцця, праблемам сям'і, апавяданні пра творчыя калектывы Барысаўшчыны і г.д<ref name="news.21.by"/>". Неўзабаве эфір скараціўся да аўторкаў і чацвяргоў 21:15-21:30<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Праз некаторы час ішло вяшчанне на частаце 103,8 FM (РТПС Крупкі) па панядзелках і серадах 6:25-6:40<ref name="belsmi.by"/>. 3 жніўня 2016 г. рэдакцыя радыёпраграмы прайшла ліквідацыю ў сувязі з рэарганізацыяй<ref name="bizinspect.by"/>. Пасля гэтага радыёпраграма «Навіны Барысаўшчыны» выходзіла на частаце 104.2 FM станцыі «[[Мінская хваля]]»; у гэты час выходзіла рубрыка «Вечар з харошай кнігай» у супрацоўніцтве з барысаўскай бібліятэкай імя Каладзеева<ref>згодна [https://vk.com/wall-131164605_201 паведамленню УКантакце Бібліятэкі імя Каладзеева ад 15.12.2016]</ref>. У архіўных старонках сайта Барысаўскага райвыканкама захавалася 58 снапшотаў з запісамі радыёпраграмы, апошні выпуск: 20 снежня 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя: Барысаўскі раён]] 5kk0uwow89e8flvgvy657xiit561gwh 5149831 5149827 2026-06-02T09:47:43Z Андрэй 2403 Б 152769 5149831 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Навіны Барысаўшчыны | поўнае_назва = ДУ Рэдакцыя радыёпраграмы «Навіны Барысаўшчыны» | лагатып = | горад = [[Барысаў]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = | фармат = інфармацыйны | музфармат = | частата = 103,8 FM (РТПС Крупкі) | час_вяшчання = | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = | заснавальнік = | уладальнік = [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт]] | кіраўнікі = Інга Фелексаўна Раманоўская, галоўны рэдактар<ref name="belsmi.by">[http://belsmi.by/index/smi/radio/naviny_barysauschyny/ Навіны Барысаўшчыны] // СМІ Беларусі</ref> | сайт = | on-line_трансляцыя = }} '''Навіны Барысаўшчыны''' — радыёпраграма, рэдакцыя якой была самастойнай структурай<ref>згодна архіўнай версіі [https://web.archive.org/web/20180918061218/http://minsk-region.gov.by/ru/smi/radio сайта Мінаблвыканкамма]</ref> пры [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт|Барысаўскім райвыканкаме]]. Адрас рэдакцыі: [[Барысаў]], [[Вуліца Будаўнікоў (Барысаў)|вул. Будаўнікоў]], 33А<ref>[https://borisov.orgsprav.com/radio_i_radiokompanii/4311531.html Навiны Барысаўшчыны ГУ Редакция Радиопрограммы]</ref>. Мова вяшчання — [[Руская мова|руская]]<ref name="belsmi.by"/>. 5 сакавіка 1992 г. рэдакцыя была ўнесена ў Адзіны дзяржаўны рэестр юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў<ref name="bizinspect.by">[https://bizinspect.by/inst/5c1fb17d37b6871c5c1e2a26 Редакция радиопрограммы "Навіны Барысаўшчыны", УНП 600101797]</ref>. Па стане на чэрвень 2010 г. радыёперадача выходзіла 5 разоў на тыдзень з аб'ёмам вяшчання 110 хвілін (панядзелак і чацверг 22:05, паўтор ў аўторак і пятніцу 11:40 і перадача ў сераду ў 11:40) па правадной сетцы<ref name="news.21.by">[https://news.21.by/regional-news/2010/06/08/73182.html Реклама радиопрграммы «Навіны Барысаўшчыны» на сайте News.21.by]</ref>. На сайце News.21.by паведамлялася: "Асноўныя перадачы — выпуск навін рэгіёну, асвятленне асноўных падзей эканамічнага, сацыяльнага, культурнага жыцця горада і раёна. Практыкуюцца "прамыя лініі" і "круглыя ​​сталы" па найбольш актуальных праблемах рэгіёну. Апроч інфармацыйных праграм, перыядычна выходзяць тэматычныя перадачы экалагічнай скіраванасці, па пытаннях здаровага ладу жыцця, праблемам сям'і, апавяданні пра творчыя калектывы Барысаўшчыны і г.д<ref name="news.21.by"/>". Неўзабаве эфір скараціўся да аўторкаў і чацвяргоў 21:15-21:30<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Праз некаторы час ішло вяшчанне на частаце 103,8 FM (РТПС Крупкі) па панядзелках і серадах 6:25-6:40<ref name="belsmi.by"/>. 3 жніўня 2016 г. рэдакцыя радыёпраграмы прайшла ліквідацыю ў сувязі з рэарганізацыяй<ref name="bizinspect.by"/>. Пасля гэтага радыёпраграма «Навіны Барысаўшчыны» выходзіла на частаце 104.2 FM станцыі «[[Мінская хваля]]»; у гэты час выходзіла рубрыка «Вечар з харошай кнігай» у супрацоўніцтве з барысаўскай бібліятэкай імя Каладзеева<ref>згодна [https://vk.com/wall-131164605_201 паведамленню УКантакце Бібліятэкі імя Каладзеева ад 15.12.2016]</ref>. У архіўных старонках сайта Барысаўскага райвыканкама захавалася 58 снапшотаў з запісамі радыёпраграмы, апошні выпуск: 20 снежня 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя: Барысаўскі раён]] 4hx2s4tn30y8bp6yxj34z8mh2qpkgjz 5149883 5149831 2026-06-02T11:58:23Z JerzyKundrat 174 5149883 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Навіны Барысаўшчыны | поўнае_назва = ДУ Рэдакцыя радыёпраграмы «Навіны Барысаўшчыны» | лагатып = | горад = [[Барысаў]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = | фармат = інфармацыйны | музфармат = | частата = 103,8 FM (РТПС Крупкі) | час_вяшчання = | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = | заснавальнік = | уладальнік = [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт]] | кіраўнікі = Інга Фелексаўна Раманоўская, галоўны рэдактар<ref name="belsmi.by">[http://belsmi.by/index/smi/radio/naviny_barysauschyny/ Навіны Барысаўшчыны] // СМІ Беларусі</ref> | сайт = | on-line_трансляцыя = }} '''Навіны Барысаўшчыны''' — радыёпраграма, рэдакцыя якой была самастойнай структурай<ref>згодна архіўнай версіі [https://web.archive.org/web/20180918061218/http://minsk-region.gov.by/ru/smi/radio сайта Мінаблвыканкамма]</ref> пры [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт|Барысаўскім райвыканкаме]]. Адрас рэдакцыі: [[Барысаў]], [[Вуліца Будаўнікоў (Барысаў)|вул. Будаўнікоў]], 33А<ref>[https://borisov.orgsprav.com/radio_i_radiokompanii/4311531.html Навiны Барысаўшчыны ГУ Редакция Радиопрограммы]</ref>. Мова вяшчання — [[Руская мова|руская]]<ref name="belsmi.by"/>. 5 сакавіка 1992 г. рэдакцыя была ўнесена ў Адзіны дзяржаўны рэестр юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў<ref name="bizinspect.by">[https://bizinspect.by/inst/5c1fb17d37b6871c5c1e2a26 Редакция радиопрограммы «Навіны Барысаўшчыны», УНП 600101797]</ref>. Па стане на чэрвень 2010 г. радыёперадача выходзіла 5 разоў на тыдзень з аб’ёмам вяшчання 110 хвілін (панядзелак і чацверг 22:05, паўтор ў аўторак і пятніцу 11:40 і перадача ў сераду ў 11:40) па правадной сетцы<ref name="news.21.by">[https://news.21.by/regional-news/2010/06/08/73182.html Реклама радиопрграммы «Навіны Барысаўшчыны» на сайте News.21.by]</ref>. На сайце News.21.by паведамлялася: «Асноўныя перадачы — выпуск навін рэгіёну, асвятленне асноўных падзей эканамічнага, сацыяльнага, культурнага жыцця горада і раёна. Практыкуюцца „прамыя лініі“ і „круглыя ​​сталы“ па найбольш актуальных праблемах рэгіёну. Апроч інфармацыйных праграм, перыядычна выходзяць тэматычныя перадачы экалагічнай скіраванасці, па пытаннях здаровага ладу жыцця, праблемам сям’і, апавяданні пра творчыя калектывы Барысаўшчыны і г.д<ref name="news.21.by"/>». Неўзабаве эфір скараціўся да аўторкаў і чацвяргоў 21:15-21:30<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Праз некаторы час ішло вяшчанне на частаце 103,8 FM (РТПС Крупкі) па панядзелках і серадах 6:25-6:40<ref name="belsmi.by"/>. 3 жніўня 2016 г. рэдакцыя радыёпраграмы прайшла ліквідацыю ў сувязі з рэарганізацыяй<ref name="bizinspect.by"/>. Пасля гэтага радыёпраграма «Навіны Барысаўшчыны» выходзіла на частаце 104.2 FM станцыі «[[Мінская хваля]]»; у гэты час выходзіла рубрыка «Вечар з харошай кнігай» у супрацоўніцтве з барысаўскай бібліятэкай імя Каладзеева<ref>згодна [https://vk.com/wall-131164605_201 паведамленню УКантакце Бібліятэкі імя Каладзеева ад 15.12.2016]</ref>. У архіўных старонках сайта Барысаўскага райвыканкама захавалася 58 снапшотаў з запісамі радыёпраграмы, апошні выпуск: 20 снежня 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя:Барысаўскі раён]] b506y6q0o3ehqhi927uxurynelv5od9 Пршыбрам 0 808889 5149846 2026-06-02T10:38:35Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Пршы́брам''' ({{lang-cs|Příbram}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Пршыбрам. Размешчаны ля падножжа нагор’я Брды на рэчцы Літаўцы, за 60 км на паўд...» 5149846 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пршы́брам''' ({{lang-cs|Příbram}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Пршыбрам. Размешчаны ля падножжа нагор’я Брды на рэчцы Літаўцы, за 60 км на паўднёвы захад ад сталіцы Чэхіі [[Прага|Прагі]]. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] oc45gxse682rzq4645p6stegsoe1gik 5149847 5149846 2026-06-02T10:41:57Z Autumndancer 168015 5149847 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пршы́брам''' ({{lang-cs|Příbram}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Пршыбрам. Размешчаны ля падножжа нагор’я Брды на рэчцы Літаўцы, за 60 км на паўднёвы захад ад сталіцы Чэхіі [[Прага|Прагі]]. == Гісторыя == Першая пісьмовая згадка пра Пршыбрам датуецца 1216 годам, калі шляхціч Грозната з Тэпла прадаў Пршыбрам пражскаму біскупу Андржэю. Неўзабаве паселішча стала гандлёвым горадам з царквой. Спустошаны за час хваляванняў у другой палове XIII стагоддзя. Пражскае біскупства запрасіла ў гандлёвы горад новых пасяленцаў, якія аднавілі горад. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] ixwyqnfo2m5vi4cbqmg5h4oj6av6vo4 5149848 5149847 2026-06-02T10:44:23Z Autumndancer 168015 5149848 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пршы́брам''' ({{lang-cs|Příbram}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Пршыбрам. Размешчаны ля падножжа нагор’я Брды на рэчцы Літаўцы, за 60 км на паўднёвы захад ад сталіцы Чэхіі [[Прага|Прагі]]. == Гісторыя == Першая пісьмовая згадка пра Пршыбрам датуецца 1216 годам, калі шляхціч Грозната з Тэпла прадаў Пршыбрам пражскаму біскупу Андржэю. Неўзабаве паселішча стала гандлёвым горадам з царквой. Спустошаны за час хваляванняў у другой палове XIII стагоддзя. Пражскае біскупства запрасіла ў гандлёвы горад новых пасяленцаў, якія аднавілі горад. Замак у Пршыбраме быў пабудаваны на загад арцыбіскупа [[Арнашт з Пардубіцаў|Арнашта з Пардубіцаў]]. У ваколіцах Пршыбрама з'явіліся новыя вёскі, якія кіраваліся горадам. У XV стагоддзі большасць насельніцтва складалі [[чэхі]], але былі і [[немцы]], якія прыязджалі ў ваколіцы гандлёвага горада на здабычу срэбра. У час гусіцкіх войнаў Пршыбрам стаў на бок рэфарматараў. Па вайне ён перастаў быць царкоўнай уласнасцю і яго набыў кароль, які аддаў яго ў заклад сваім крэдыторам. Аднак часовыя адміністратары не былі зацікаўленыя ў развіцці рынкавага горада, што азначала яго паступовы заняпад<ref name="historie"/>. У 1497 годзе [[Уладзіслаў II Ягелончык|Уладзіслаў II]] павысіў статус Пршыбрама да горада<ref>[https://www.pribram.cz/clanek/pribram-byla-pred-520-lety-povysena-na-mesto/7553/ «Příbram byla před 520 lety povýšena na město»]. Město Příbram.</ref>. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] mmarzqlzl60jj909yhr7ditl19ebavf Лібушын 0 808890 5149850 2026-06-02T10:51:01Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Лібушын''' ({{lang-cs|Libušín}}) — горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 4 км на паўночны захад ад адміністрацыйнага цэнтра раёна г. [[Кладна]], да [[Прага|Прагі]] каля 25 км. Пабудаваны на месцы славянскаг...» 5149850 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Лібушын''' ({{lang-cs|Libušín}}) — горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 4 км на паўночны захад ад адміністрацыйнага цэнтра раёна г. [[Кладна]], да [[Прага|Прагі]] каля 25 км. Пабудаваны на месцы славянскага паселішча IX-XI стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя тут была збудавана магутная крэпасць плошчай каля дванаццаці гектараў, якая знаходзілася ў стратэгічна важным месцы Багеміі. Крэпасць у XI стагоддзі адыграла важную ролю ў барацьбе за ўладу паміж Баляславам Адважным і імператарам Генрыхам II Святым. Пасля замак быў закінуты, паколькі страціў стратэгічнае значэнне. Першая пісьмовая згадка пра Лібушыну сустракаецца ў дакументах князя Бржэліслава I каля 1050 года. Хуткае развіццё горада адбылося ў другой палове XIX стагоддзя, калі Лібушын зрабіўся адным з цэнтраў здабычы каменнага вугалю ў раёне Кладна. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 38moysut00dse09y131ciigzidtx23p 5149851 5149850 2026-06-02T10:52:15Z Autumndancer 168015 5149851 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Лібушын''' ({{lang-cs|Libušín}}) — горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 4 км на паўночны захад ад адміністрацыйнага цэнтра раёна г. [[Кладна]], да [[Прага|Прагі]] каля 25 км. Пабудаваны на месцы славянскага паселішча IX-XI стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя тут была збудавана магутная крэпасць плошчай каля дванаццаці гектараў, якая знаходзілася ў стратэгічна важным месцы Багеміі. Крэпасць у XI стагоддзі адыграла важную ролю ў барацьбе за ўладу паміж Баляславам Адважным і імператарам Генрыхам II Святым. Пасля замак быў закінуты, паколькі страціў стратэгічнае значэнне. Першая пісьмовая згадка пра Лібушыну сустракаецца ў дакументах князя Бржэліслава I каля 1050 года. Хуткае развіццё горада адбылося ў другой палове XIX стагоддзя, калі Лібушын зрабіўся адным з цэнтраў здабычы каменнага вугалю ў раёне Кладна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] okrqzdd4m6xysdogo9l8m9xk7jd1ghl 5149871 5149851 2026-06-02T11:40:18Z Autumndancer 168015 5149871 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Лібушын''' ({{lang-cs|Libušín}}) — горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 4 км на паўночны захад ад адміністрацыйнага цэнтра раёна г. [[Кладна]], да [[Прага|Прагі]] каля 25 км. Пабудаваны на месцы славянскага паселішча IX-XI стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя тут была збудавана магутная крэпасць плошчай каля дванаццаці гектараў, якая знаходзілася ў стратэгічна важным месцы Багеміі. Крэпасць у XI стагоддзі адыграла важную ролю ў барацьбе за ўладу паміж Баляславам Адважным і імператарам Генрыхам II Святым. Пасля замак быў закінуты, паколькі страціў стратэгічнае значэнне. Першая пісьмовая згадка пра Лібушыну сустракаецца ў дакументах князя Бржэліслава I каля 1050 года. Хуткае развіццё горада адбылося ў другой палове XIX стагоддзя, калі Лібушын зрабіўся адным з цэнтраў здабычы каменнага вугалю ў раёне Кладна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] a9rpebz39w4e4pl0vc9x2sr7hyj1xwd Слані 0 808891 5149852 2026-06-02T10:55:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Слані''' ({{lang-cs|Slaný}}) — былы каралеўскі горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхіі|Чэхіі]]. Размешчаны за 29 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] каля падножжа Сланскай гары. Краязнаўчы музей з 1885 года. Бібліятэка Вацлав...» 5149852 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Слані''' ({{lang-cs|Slaný}}) — былы каралеўскі горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхіі|Чэхіі]]. Размешчаны за 29 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] каля падножжа Сланскай гары. Краязнаўчы музей з 1885 года. Бібліятэка Вацлава Штэха. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] b9an5pxk1rnxab0ik4rrl6pei735rxv 5149853 5149852 2026-06-02T10:55:56Z Autumndancer 168015 5149853 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Слані''' ({{lang-cs|Slaný}}) — былы каралеўскі горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 29 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] каля падножжа Сланскай гары. Краязнаўчы музей з 1885 года. Бібліятэка Вацлава Штэха. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] lze706qcf5b7xfgehpedpccwsjs6jrc 5149854 5149853 2026-06-02T10:56:25Z Autumndancer 168015 5149854 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Слані''' ({{lang-cs|Slaný}}) — былы каралеўскі горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 29 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] каля падножжа Сланскай гары. Краязнаўчы музей з 1885 года. Бібліятэка Вацлава Штэха. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 6tj4idw88y0lj0m5s9862lysmii3it0 5149855 5149854 2026-06-02T10:58:01Z Autumndancer 168015 5149855 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Слані''' ({{lang-cs|Slaný}}) — былы каралеўскі горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 29 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] каля падножжа Сланскай гары. Краязнаўчы музей з 1885 года. Бібліятэка Вацлава Штэха. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ёсеф Наўраціль]], чэшскі жывапісец {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] fsfnj42ml8akgdls8hi06bnqpkglzj6 5149872 5149855 2026-06-02T11:40:39Z Autumndancer 168015 5149872 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Слані''' ({{lang-cs|Slaný}}) — былы каралеўскі горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 29 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] каля падножжа Сланскай гары. Краязнаўчы музей з 1885 года. Бібліятэка Вацлава Штэха. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ёсеф Наўраціль]], чэшскі жывапісец {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 7apa8o1gr0z8lrypamdu1v9amwk331l Ракаўнік (горад) 0 808892 5149856 2026-06-02T11:04:09Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Ракаўнік}} '''Ракаўнік''' ({{lang-cs|Rakovník}}) — горад на захадзе [[Чэхія|Чэхіі]], у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Ракаўнік. Размешчаны за 50 км на захад ад [[Прага|Прагі]...» 5149856 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ракаўнік}} '''Ракаўнік''' ({{lang-cs|Rakovník}}) — горад на захадзе [[Чэхія|Чэхіі]], у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Ракаўнік. Размешчаны за 50 км на захад ад [[Прага|Прагі]], на вышыні 350 м над узроўнем мора. Чыгуначны вузел. [[Катэгорыя:Гарады Чэхііі]] dmg6i740m5x4hra64rjzo7gn6dd1ecv 5149857 5149856 2026-06-02T11:05:00Z Autumndancer 168015 5149857 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ракаўнік}} '''Ракаўнік''' ({{lang-cs|Rakovník}}) — горад на захадзе [[Чэхія|Чэхіі]], у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Ракаўнік. Размешчаны за 50 км на захад ад [[Прага|Прагі]], на вышыні 350 м над узроўнем мора. Чыгуначны вузел. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] aubl1ur4ae13m9fm29q18t67ccbhpm0 5149873 5149857 2026-06-02T11:40:57Z Autumndancer 168015 5149873 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ракаўнік}} '''Ракаўнік''' ({{lang-cs|Rakovník}}) — горад на захадзе [[Чэхія|Чэхіі]], у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Ракаўнік. Размешчаны за 50 км на захад ад [[Прага|Прагі]], на вышыні 350 м над узроўнем мора. Чыгуначны вузел. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 1k0hrmlzffl3y9kkelw1hc40yj21fj4 Ракаўнік 0 808893 5149858 2026-06-02T11:05:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ракаўнік''': * [[Ракаўнік (горад)]] * [[Ракаўнік (расліна)]] {{неадназначнасць}}» 5149858 wikitext text/x-wiki '''Ракаўнік''': * [[Ракаўнік (горад)]] * [[Ракаўнік (расліна)]] {{неадназначнасць}} 52zz4lbw4ojb4mwcscjxbx396xpxud4 Ржычані 0 808894 5149861 2026-06-02T11:12:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Ржычані''' ({{lang-cs|Říčany}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Знаходзіцца за 20 км ад цэнтра [[Прага|Прагі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]]» 5149861 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ржычані''' ({{lang-cs|Říčany}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Знаходзіцца за 20 км ад цэнтра [[Прага|Прагі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] lde2wo60weh7jcj8fp1emempg67k8nq 5149862 5149861 2026-06-02T11:13:11Z Autumndancer 168015 5149862 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ржычані''' ({{lang-cs|Říčany}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Знаходзіцца за 20 км ад цэнтра [[Прага|Прагі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] k485bxul2c4z3n52686evhtmlm5bn9m 5149875 5149862 2026-06-02T11:41:53Z Autumndancer 168015 5149875 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ржычані''' ({{lang-cs|Říčany}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Знаходзіцца за 20 км ад цэнтра [[Прага|Прагі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] jb7g9qjviyxggo4k8ijanwrwt6ic6s1 Сазава 0 808895 5149863 2026-06-02T11:17:39Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Сазава''' ({{lang-cs|Sázava}}) — горад у раёне Бенешаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. У 1032 годзе (пры князю Ольдржыху) у горадзе манахам-пустэльнікам святым Пракопам быў заснаваны чацвёрты па старажытнасці манастыр Чэхіі. Асноў...» 5149863 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Сазава''' ({{lang-cs|Sázava}}) — горад у раёне Бенешаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. У 1032 годзе (пры князю Ольдржыху) у горадзе манахам-пустэльнікам святым Пракопам быў заснаваны чацвёрты па старажытнасці манастыр Чэхіі. Асноўны промысел горада — шклярства. [[Сазаўскі кляштар]]. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] jp8edq7edg7mte217yfyqg712ohv7fa 5149864 5149863 2026-06-02T11:18:44Z Autumndancer 168015 5149864 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Сазава''' ({{lang-cs|Sázava}}) — горад у раёне Бенешаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. У 1032 годзе (пры князю Ольдржыху) у горадзе манахам-пустэльнікам святым Пракопам быў заснаваны чацвёрты па старажытнасці манастыр Чэхіі. Асноўны промысел горада — шклярства. [[Сазаўскі кляштар]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] gqsh0zhnql4tqfea2cjszefys5228l9 5149878 5149864 2026-06-02T11:43:35Z Autumndancer 168015 5149878 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Сазава''' ({{lang-cs|Sázava}}) — горад у раёне Бенешаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. У 1032 годзе (пры князю Ольдржыху) у горадзе манахам-пустэльнікам святым Пракопам быў заснаваны чацвёрты па старажытнасці манастыр Чэхіі. Асноўны промысел горада — шклярства. [[Сазаўскі кляштар]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 7j0egyh86dnf5s7clh4cea8c6u1or7a Добржыш 0 808896 5149866 2026-06-02T11:27:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Добржыш''' ({{lang-cs|Dobříš}}) — горад у раёне Пршыбрам [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і другі па велічыні горад [[Пршыбрам (раён)|раёна Пршыбрам]]. Знаходзіцца ў 40 км на поўдзень ад Пр...» 5149866 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Добржыш''' ({{lang-cs|Dobříš}}) — горад у раёне Пршыбрам [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і другі па велічыні горад [[Пршыбрам (раён)|раёна Пршыбрам]]. Знаходзіцца ў 40 км на поўдзень ад [[Прага|Прагі]]. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] ql6ckym4oxay8cn3cjflvdubmfua8t5 5149867 5149866 2026-06-02T11:28:41Z Autumndancer 168015 5149867 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Добржыш''' ({{lang-cs|Dobříš}}) — горад у раёне Пршыбрам [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і другі па велічыні горад [[Пршыбрам (раён)|раёна Пршыбрам]]. Знаходзіцца за 40 км на поўдзень ад [[Прага|Прагі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 7da6izhsrcjlo1h7rm7bd1bmsyolq12 5149877 5149867 2026-06-02T11:43:13Z Autumndancer 168015 5149877 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Добржыш''' ({{lang-cs|Dobříš}}) — горад у раёне Пршыбрам [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і другі па велічыні горад [[Пршыбрам (раён)|раёна Пршыбрам]]. Знаходзіцца за 40 км на поўдзень ад [[Прага|Прагі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 3rnzw6snbbvjh4redh8zjkfas8s1w96 Садска 0 808897 5149869 2026-06-02T11:37:56Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Садска''' ({{lang-cs|Sadská}}) — горад раёна Німбурк у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], размешчаны ў гістарычнай вобласці Багемія за 37 км на ўсход ад [[Прага|Прагі]], на «старой» дарозе ў Падэбрады. Побач з горадам працякае рака Эль...» 5149869 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Садска''' ({{lang-cs|Sadská}}) — горад раёна Німбурк у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], размешчаны ў гістарычнай вобласці Багемія за 37 км на ўсход ад [[Прага|Прагі]], на «старой» дарозе ў Падэбрады. Побач з горадам працякае рака [[Эльба]]. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 0ysfd8iujv9tfhhhd7o3ig2qknewxd8 5149870 5149869 2026-06-02T11:39:26Z Autumndancer 168015 5149870 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Садска''' ({{lang-cs|Sadská}}) — горад раёна Німбурк у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], размешчаны ў гістарычнай вобласці Багемія за 37 км на ўсход ад [[Прага|Прагі]], на «старой» дарозе ў Падэбрады. Побач з горадам працякае рака [[Эльба]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] q8qae2iip2uosjpm7ab8tmkup1rd1an 5149876 5149870 2026-06-02T11:42:28Z Autumndancer 168015 5149876 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Садска''' ({{lang-cs|Sadská}}) — горад раёна Німбурк у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], размешчаны ў гістарычнай вобласці Багемія за 37 км на ўсход ад [[Прага|Прагі]], на «старой» дарозе ў Падэбрады. Побач з горадам працякае рака [[Эльба]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 8xikfpubz9u6yji67hqy63oay1y96gs Смечна 0 808898 5149880 2026-06-02T11:54:11Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Смечна''' ({{lang-cs|Smečno}}) — горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі. Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходніх перадгор'ях горнага масіву Джбан. Размешчаны ў гістарычнай вобласц...» 5149880 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Смечна''' ({{lang-cs|Smečno}}) — горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі. Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходніх перадгор'ях горнага масіву Джбан. Размешчаны ў гістарычнай вобласці Багемія за 7 км на паўночны захад ад адміністрацыйнага цэнтра раёна г. Кладна і за 6 км на паўднёвы захад ад г. [[Слані]], да Лідзіцэ — 12 км. Да бліжэйшага да горада аэрапорта ім. Вацлава Гавела ў Празе каля 18 км. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Слані знаходзіцца за 5 км. [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] cujyy4fpo32vt7parqk3s9msm7pcvae 5149881 5149880 2026-06-02T11:55:16Z Autumndancer 168015 5149881 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Смечна''' ({{lang-cs|Smečno}}) — горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі. Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходніх перадгор'ях горнага масіву Джбан. Размешчаны ў гістарычнай вобласці Багемія за 7 км на паўночны захад ад адміністрацыйнага цэнтра раёна г. Кладна і за 6 км на паўднёвы захад ад г. [[Слані]], да Лідзіцэ — 12 км. Да бліжэйшага да горада аэрапорта ім. Вацлава Гавела ў Празе каля 18 км. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Слані знаходзіцца за 5 км. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] rblxubs8p2lirhva86phnvb8p7zz1b3