Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 344 5149939 5132608 2026-06-02T15:59:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5149939 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''16 лістапада''' — трыста дваццаты (трыста дваццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Flag of UNESCO.svg|thumb|150px|Сцяг ЮНЕСКА.]] * [[1384]]: У [[Кракаў|Кракаве]] [[Ядвіга Анжуйская]] каранавана на каралеву [[Каралеўства Польскае (1385-1569)|Польшчы]]. * [[1532]]: [[Франсіска Пісара]] захапіў у палон вярхоўнага інку [[Атаўальпа|Атаўальпу]]. * [[1812]]: У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] канчаткова заняты войскамі Расійскай імперыі. * [[1855]]: [[Давід Лівінгстан]] першым з еўрапейцаў убачыў грандыёзны вадаспад на рацэ [[Замбезі]] і назваў яго [[Вікторыя (вадаспад)|Вікторыяй]]. * [[1907]]: [[Аклахома]] афіцыйна ўвайшла ў склад [[ЗША]], стаўшы 46-м [[Штаты ЗША|штатам]]. * [[1933]]: Усталяваны дыпламатычныя адносіны паміж [[ЗША]] і [[СССР]]. * [[1945]]: Створана [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб'яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] (ЮНЕСКА). * [[1974]]: З [[Абсерваторыя Арэсіба|абсерваторыі]] ў [[Пуэрта-Рыка]] адпраўлена «[[Пасланне Арэсіба]]». * [[1975]]: У [[Ангола|Анголу]] прыбыла першая група [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|савецкіх ваенных спецыялістаў]]. * [[2007]]: [[Дональд Туск]] стаў Прэм’ер-міністрам [[Польшча|Польшчы]]. * [[2016]]: У [[Віцебск]]у ўсталявалі [[Помнік АМАПу (Віцебск)|Помнік АМАПу]] == Нарадзіліся == [[File:Rodolphe Kreutzer.jpg|thumb|120px|[[Радольф Крэйцэр]].]] * [[42 да н.э.]]: [[Тыберый]], рымскі імператар (пам. 37 н.э.) * [[1673]]: [[Аляксандр Меншыкаў]], расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, [[генералісімус]] * [[1766]]: [[Радольф Крэйцэр]], французскі скрыпач, [[кампазітар]] і [[дырыжор]] (пам. 6.1.1831) * [[1793]]: [[Фрэнсіс Дэнбі]], ірландскі пейзажыст * [[1864]]: [[Стэфан Жавел]], французскі астраном * [[1874]]: [[Аляксандр Калчак]], расійскі военачальнік і палярны даследчык * [[1898]]: [[Вінцэнт Гадлеўскі]], беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч * [[1905]]: [[Ян Скрыган]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1907]]: [[Бёрджэс Мерэдыт]], амерыканскі акцёр і рэжысёр * [[1923]]: [[Мікалай Крукоўскі]], беларускі эстэтык * [[1930]]: [[Чынуа Ачэбэ]], нігерыйскі пісьменнік (пам. 22.3.2013) * [[1935]]: [[Франс-Альбер Рэнэ]], прэзідэнт Сейшэльскіх Астравоў * [[1953]]: [[Аляксандр Пракапенка]], беларускі футбаліст * [[1964]]: [[Валерыя Бруні Тэдэскі]], італа-французская актрыса і кінарэжысёр * [[1971]]: [[Аннелі Пеэба]], эстонская оперная спявачка * [[1977]]: [[Мэгі Джыленхол]], амерыканская актрыса == Памерлі == [[File:HenryIII-Cassell.jpg|thumb|120px|left|[[Генрых III (кароль Англіі)|Генрых III]].]] * [[1272]]: [[Генрых III (кароль Англіі)|Генрых III, кароль Англіі]] (нар. 11.10.1207) * [[1934]]: [[Карл фон Ліндэ]], нямецкі фізік і інжынер * [[1941]]: [[Мійна Хярма]], эстонскі кампазітар, харавы дырыжор * [[1957]]: [[Янка Чарапук]], дзеяч [[БНР]], беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[1960]]: [[Кларк Гейбл]], амерыканскі акцёр * [[1982]]: [[Андрэй Макаёнак]], беларускі [[драматург]] (нар. 12.11.1920) * [[1982]]: [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў]], савецкі матэматык * [[1999]]: [[Даніэл Натанс]], амерыканскі вірусолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1978) (нар.30.10.1928) * [[2021]]: [[Мікола Шабовіч]], беларускі паэт == Святкуюць == * {{Сцяг ЮНЕСКА}} [[ЮНЕСКА]]: Міжнародны дзень талерантнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л16]] </noinclude> [[Катэгорыя:16 лістапада| ]] hffq6yipmkrrmnn280fjzqd5ire479m 5149943 5149939 2026-06-02T16:01:58Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5149943 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''16 лістапада''' — трыста дваццаты (трыста дваццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Flag of UNESCO.svg|thumb|150px|Сцяг ЮНЕСКА.]] * [[1384]]: У [[Кракаў|Кракаве]] [[Ядвіга Анжуйская]] каранавана на каралеву [[Каралеўства Польскае (1385-1569)|Польшчы]]. * [[1532]]: [[Франсіска Пісара]] захапіў у палон вярхоўнага інку [[Атаўальпа|Атаўальпу]]. * [[1812]]: У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] канчаткова заняты войскамі Расійскай імперыі. * [[1907]]: [[Аклахома]] афіцыйна ўвайшла ў склад [[ЗША]], стаўшы 46-м [[Штаты ЗША|штатам]]. * [[1933]]: Усталяваны дыпламатычныя адносіны паміж [[ЗША]] і [[СССР]]. * [[1945]]: Створана [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб'яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] (ЮНЕСКА). * [[1974]]: З [[Абсерваторыя Арэсіба|абсерваторыі]] ў [[Пуэрта-Рыка]] адпраўлена «[[Пасланне Арэсіба]]». * [[1975]]: У [[Ангола|Анголу]] прыбыла першая група [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|савецкіх ваенных спецыялістаў]]. * [[2007]]: [[Дональд Туск]] стаў Прэм’ер-міністрам [[Польшча|Польшчы]]. * [[2016]]: У [[Віцебск]]у ўсталявалі [[Помнік АМАПу (Віцебск)|Помнік АМАПу]] == Нарадзіліся == [[File:Rodolphe Kreutzer.jpg|thumb|120px|[[Радольф Крэйцэр]].]] * [[42 да н.э.]]: [[Тыберый]], рымскі імператар (пам. 37 н.э.) * [[1673]]: [[Аляксандр Меншыкаў]], расійскі дзяржаўны і ваенны дзеяч, [[генералісімус]] * [[1766]]: [[Радольф Крэйцэр]], французскі скрыпач, [[кампазітар]] і [[дырыжор]] (пам. 6.1.1831) * [[1793]]: [[Фрэнсіс Дэнбі]], ірландскі пейзажыст * [[1864]]: [[Стэфан Жавел]], французскі астраном * [[1874]]: [[Аляксандр Калчак]], расійскі военачальнік і палярны даследчык * [[1898]]: [[Вінцэнт Гадлеўскі]], беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч * [[1905]]: [[Ян Скрыган]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1907]]: [[Бёрджэс Мерэдыт]], амерыканскі акцёр і рэжысёр * [[1923]]: [[Мікалай Крукоўскі]], беларускі эстэтык * [[1930]]: [[Чынуа Ачэбэ]], нігерыйскі пісьменнік (пам. 22.3.2013) * [[1935]]: [[Франс-Альбер Рэнэ]], прэзідэнт Сейшэльскіх Астравоў * [[1953]]: [[Аляксандр Пракапенка]], беларускі футбаліст * [[1964]]: [[Валерыя Бруні Тэдэскі]], італа-французская актрыса і кінарэжысёр * [[1971]]: [[Аннелі Пеэба]], эстонская оперная спявачка * [[1977]]: [[Мэгі Джыленхол]], амерыканская актрыса == Памерлі == [[File:HenryIII-Cassell.jpg|thumb|120px|left|[[Генрых III (кароль Англіі)|Генрых III]].]] * [[1272]]: [[Генрых III (кароль Англіі)|Генрых III, кароль Англіі]] (нар. 11.10.1207) * [[1934]]: [[Карл фон Ліндэ]], нямецкі фізік і інжынер * [[1941]]: [[Мійна Хярма]], эстонскі кампазітар, харавы дырыжор * [[1957]]: [[Янка Чарапук]], дзеяч [[БНР]], беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] * [[1960]]: [[Кларк Гейбл]], амерыканскі акцёр * [[1982]]: [[Андрэй Макаёнак]], беларускі [[драматург]] (нар. 12.11.1920) * [[1982]]: [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў]], савецкі матэматык * [[1999]]: [[Даніэл Натанс]], амерыканскі вірусолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1978) (нар.30.10.1928) * [[2021]]: [[Мікола Шабовіч]], беларускі паэт == Святкуюць == * {{Сцяг ЮНЕСКА}} [[ЮНЕСКА]]: Міжнародны дзень талерантнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л16]] </noinclude> [[Катэгорыя:16 лістапада| ]] oog8354bh6wp2g7sedqgbqe9geyqg9i 0 1802 5150124 5149239 2026-06-03T08:15:50Z M.L.Bot 261 аўтаматычнае афармленне зносак хаваецца пад кнопка "Крыніца" на панэлі інструментаў 5150124 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142 г.), «в Гомью», «до Гомьа» (1158 г.). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858 г.) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 г. утрымлівае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. (публікацыі 1853 і 1886 гг.), не ўтрымліваючы пачатковай формы назвы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных формаў кшталту «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 г. «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той жа 1560 г.) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900 г.) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888 г.) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 г. вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 г., уяўляе сабой [[французскі шчыт]], з выявай на блакітным полі залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] згарэлі. У [[XII стагоддзе|XII ст.]] плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у [[X стагоддзе|X ст.]] яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з [[XII стагоддзе|XII ст.]] развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі ([[1 сакавіка]] [[1918|1918 г.]]), установа Гомельскай дырэкторыі ([[17 снежня]] [[1918|1918 г.]]) і ўвод у Гомель войскаў [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[14 студзеня]] [[1919|1919 г.]]). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені [[1920|1920 года]] пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з [[1935|1935 г.]] суднарамонтны завод). У [[1921|1921 годзе]] ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У [[1920-я|1922-1924]] створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. [[29 красавіка]] [[1923|1923 года]] пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. [[4 лістапада]] [[1928|1928 года]] адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у [[1929|1929 годзе]] — мясакамбіната, у [[1930|1930 годзе]] — тлушчавага камбінату, у [[1930-я|1929-1932 гадах]] пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да [[1940|1940 года]] ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай [[19 жніўня]] [[1941|1941 года]] . Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены [[26 лістапада]] [[1943|1943 года]] войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты [[20 мая]] [[1962]] года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы [[1980-я|1980-х]]. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў [[1972]] годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горадаГомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] 1faphhn9car8ep1eh5xpbojt00bvubc 5150126 5150124 2026-06-03T08:25:14Z M.L.Bot 261 дэвф, троху стылю і структуры 5150126 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі (1 сакавіка 1918), установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918) і ўвод у Гомель войск [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (14 студзеня 1919). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 -- суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай 19 жніўня 1941 года. Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горадаГомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] hmnza6senz73o3wfm9sd9uxj25wocor 5150127 5150126 2026-06-03T08:26:59Z M.L.Bot 261 /* Зноскі */ 5150127 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі (1 сакавіка 1918), установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918) і ўвод у Гомель войск [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (14 студзеня 1919). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 -- суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай 19 жніўня 1941 года. Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горадаГомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] 68v2l6vfxmzqqmb7tw4ssj21lgqbeo7 5150128 5150127 2026-06-03T08:28:27Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ як выкарыстоўвалася спасылка не ясна, але вынес са зносак сюды 5150128 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142), «в Гомью», «до Гомьа» (1158). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 года ўжывае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 года (публікацыі 1853 і 1886), не ўжывае пачатковай формы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных форм узору «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 годзе «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 годзе з транслітарацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той самы 1560) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 годзе вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 года -- "[[французскі шчыт]]" з блакітным полем і выявай залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў XIII ст. згарэлі. У XII ст. плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у X ст. яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з XII ст. развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 годам, калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі (1 сакавіка 1918), установа Гомельскай дырэкторыі (17 снежня 1918) і ўвод у Гомель войск [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (14 студзеня 1919). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені 1920 года пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з 1935 -- суднарамонтны завод). У 1921 годзе ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У 1922-1924 створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. 29 красавіка 1923 года пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. 4 лістапада 1928 года адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у 1929 годзе — мясакамбіната, у 1930 годзе — тлушчавага камбінату, у 1929-1932 гадах пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да 1940 года ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай 19 жніўня 1941 года. Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены 26 лістапада 1943 года войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы 1980-х гадоў. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу 1990-х гадоў. У 1991 годзе Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб'ёмы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыён, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і іншыя), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжынёй 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зялёных у Беларусі. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтва Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты 20 мая 1962 года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == У культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. === Выяўленчае мастацтва === Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] пісалі на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з відам [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising|title=Search, download and print PICRYL - Public Domain Media Search Engine images, albums, collections|website=PICRYL - Public Domain Media Search Engine|access-date=2026-06-03}}</ref>, вайсковаслужбовец кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых зарысовак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка ў жывапісным творы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» паказаў святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html|title=Художник Казаченко Виктор - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі паказаў і Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|url=http://svetlitskie.ru/pages/255/|title=Сергей Павлович Светлицкий|website=svetlitskie.ru|access-date=2026-06-03}}</ref>. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)<ref name=":0">https://yavarda.ru/gomel.html</ref>. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна<ref>{{Cite web|url=https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855|title=Выставка живописи Владимира Алексеевича Рыкалина «Городу над Сожем посвящается…» » Гомельский дворцово-парковый ансамбль|website=www.palacegomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref>. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296|title=Музей автографа приглашает!|website=Сеть публичных библиотек города Гомеля|access-date=2026-06-03}}</ref>. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага<ref>{{Cite web|url=http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html|title=Художник Борис Звиногродский - Ушедшие - Гомельские художники|website=artgomel.com|access-date=2026-06-03}}</ref>. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з відам палаца і парку<ref name=":0" />. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры<ref>{{Cite web|url=https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506|title=Hebrew Gomel:Space, Genre, Modernity|author=Natasha Gordinsky, Rafi Tsirkin-Sadan|website=muse.jhu.edu|access-date=2026-06-03}}</ref>. Жыццё ў Гомелі апісана ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»<ref>{{Cite web|url=https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194|title=Проект "Музей автографа" » Сеть публичных библиотек города Гомеля|website=gorbibl.gomel.by|access-date=2026-06-03}}</ref> (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы 1980-х. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў 1972 годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горада Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} * [http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (станам на 1 студзеня 2011 г.) {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] glzzprezsglxsklsfdklfjuiv9gim2w 0 1851 5149944 5023717 2026-06-02T16:07:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149944 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя Кіпра''' — [[гісторыя]] чалавечай [[Цывілізацыя|цывілізацыі]] на востраве [[Кіпр (востраў)|Кіпр]]. Важнае значэнне мае, што востраў размешчаны ў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] на скрыжаванні марскіх шляхоў паміж [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропай]], [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіяй]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкай]]. == Старажытнасць == Самыя першыя прыкметы цывілізацыі, знойдзеныя на востраве падчас археалагічных раскопак адносяцца да эпохі [[неаліт]]у (каменны век). Старажытнае паселішча [[Хіракітыя]] на паўднёвым узбярэжжы вострава існавала 9 000 гадоў таму і налічвала каля 2 000 мешканцаў, якія жылі у круглых каменных хатах. Адзінае сведчанне аб кантактах з вострава з іншымі культурамі ў той час — прысутнасць у паселішчы невялікай колькасці абсідыяну (вулканічнага шкла), які немагчамы знайсці на востраве ў натуральных умовах. Праз некалькі стагодзяў Хіракітыя знікла, пакінуўшы востраў бязлюдным на дзве тысячы гадоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Cyprus/History|title=Cyprus - Mediterranean, Conflict, Independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|date=2025-08-13|access-date=2025-08-15}}</ref>. Наступнай вяхой у развіцці цывілізацыі на Кіпры стала [[медны век]]. Менавіта да гэтага перыяду адносяць з’яўленне так званага [[Памоскі ідал|памоскага ідала]] (фігуркі чалавека з распасцёртымі рукамі). Малюнак гэтай статуэткі размешчаны на адваротным баку манет €1 і €2, адчаканеных на Кіпры. У [[Бронзавы век|бронзавым веку]] востраў засяляецца [[Мінойская цывілізацыя|минойцамі]], а затым і [[Фінікійцы|фінікійцамі]]. Адзначаецца з’яўленне [[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскай мовы]] і пісьменства. Прыкладна ў VII - VI ст.ст. да н.э. на Кіпры з’яўляюцца 10 [[Поліс (антычнасць)|гарадоў-дзяржаў]]. Уплыў крыцкай і грэчаскіх культур паступова становіцца вызначальным у далейшым развіцці вострава<ref name="крыніца1">[https://www.isg-tour.ru/content/105.html История Кипра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250124101734/https://www.isg-tour.ru/content/105.html |date=24 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. == Антычнасць == Перыяд [[Антычнасць|антычнасці]] на Кіпры азнаменаваны практычна бесперапыннымі войнамі. Спачатку востраў уваходзіць у склад [[Дзяржава Ахеменідаў|Персідскага царства]] (526 год да н.э.), затым захопліваецца грэкамі (449 год да н.э.), затым зноў пераходзіць у валоданне персаў (380 год да н.э.). У 321 годзе да н.э. у выніку паходу [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] Кіпр далучаны да [[Эліністычны Егіпет|эліністычнага Егіпта]]. У 58 годзе да н.э. востраў становіцца [[Кіпр (рымская правінцыя)|рымскай правінцыяй]]. [[Файл:salamis.jpg|thumbnail|right|250px|Руіны старажытнага горада Саламін]] Дадзеная эпоха характарызуецца ломкай этнічнай, палітычнай і рэлігійнай замкнёнасці, узнікненнем новых форм дзяржаўнасці, пашырэннем маштабаў эканамічных сувязей, паглыбленнем працэсу сацыяльнай дыферэнцыяцыі. Усё гэта пацягнула за сабой вялікую залежнасць ад навакольнага свету, страту пэўнай палітычнай самабытнасці вострава. Таксама як і ў мінулыя стагоддзі, Кіпр застаўся асноўным пастаўшчыком медзі, срэбра, збожжа і драўніны, а таксама цэнтрам марскога гандлю і караблебудавання. Каб аблегчыць сувязь паміж пталемееўскім Егіптам і Кіпрам, сталіца вострава была перанесена з Саламіна ў [[Пафас (Кіпр)|Пафас]]. Вядомы таксама сваім храмам [[Афрадыта|Афрадыты]], Пафас стаў адначасова і рэлігійным цэнтрам вострава<ref name="крыніца1" />. == Візантыйскі перыяд == Пасля распаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ў 395 годзе востраў пераходзіць пад уладу [[Візантыя|Візантыі]]. У гэты перыяд значна ўзрастае ўплыў царквы. У 46 н.э. была створана [[Кіпрская Праваслаўная Царква|Апостальская кіпрская царква]]<ref>[https://www.kiproved.com/index.php/cyprus/history Святая Кипрская Земля. История и современность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250427232923/https://kiproved.com/index.php/cyprus/history |date=27 красавіка 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. У 688 годзе на востраў уварваліся арабы. Імператар Юстыніян II і халіф [[Абдул-Малік ібн Мерван]] здолелі дасягнуць беспрэцэдэнтнага пагаднення. Наступныя 300 гадоў Кіпр быў пад уладай адначасова і [[Амеядскі халіфат|Арабаў]] і Візантыі ([[кандамініум]]), нягледзячы на ​​пастаянныя мацерыковыя войны паміж двума бакамі. Гэты перыяд доўжыўся аж да 965 года, калі Візантыя, якая адраджалася, канчаткова не заваявала востраў<ref name="крыніца1" />. == Кіпр пад уладай крыжакоў == {{Асноўны артыкул|Кіпрскае каралеўства}} У 1191 годзе [[Рычард I]] падчас [[Трэці крыжовы паход|трэцяга крыжовага паходу]] высадзіўся ў Лімасоле і захапіў Кіпр. Пасля разрабавання вострава ён прадае яго [[Гі дэ Лузіньян]]у, чыя дынастыя правіла Кіпрам аж да 1489 года. Насельніцтва вострава падвяргалася жорсткаму прыгнёту, які пагаршаўся рэлігійнымі звадамі (кіраўнікі Кіпра былі каталікамі, насельніцтва прытрымлівалася ўсходне-хрысціянскай веры). Эканамічная ўлада на востраве ўсё больш пераходзіла ў рукі італьянскіх купцоў, і ў 1488 годзе апошняя кіпрская каралева, венецыянка па паходжанні, афіцыйна перадала востраў [[Венецыянская рэспубліка|Венецыянскай рэспубліцы]]. Але той не ўдалося надоўга ўтрымаць яго – у 1570–1571 гадах Кіпр быў заваяваны 80-тысячным турэцкім войскам<ref name="крыніца1" />. == Асманскае валадарства == У 1571 годзе востраў быў канчаткова захоплены [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]]. У перыяд трохсотгадовага турэцкага панавання істотна змяніўся этнічны і рэлігійны склад кіпрскага грамадства. З канца XVIII ст. у немусульманскага насельніцтва пачало абуджацца нацыянальная самасвядомасць і атрымала шырокае распаўсюджванне ідэя вызвалення ад «туркакратыі». Аднак турэцкія ўлады тапілі ў крыві любыя праявы вызваленчага руху<ref name="крыніца1" />. == Кіпр як брытанская калонія == 4 чэрвеня 1878 года востраў перайшоў пад [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|брытанскае]] праўленне, у абмен на падтрымку, аказаную Турцыі ў [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайне]]. Але канчаткова востраў быў анэксаваны толькі ў 1914 падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — рэальная ўлада на Кіпры перайшла ў рукі брытанскага губернатара. У 1925 годзе Вялікабрытанія афіцыйна аб’явіла Кіпр сваёй [[Каронная калонія|кароннай калоніяй]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] кіпрскія добраахвотнікі ваявалі ў складзе брытанскіх узброеных сіл. Надзеі кіпрыётаў на здабыццё незалежнасці ў пасляваенны перыяд не апраўдаліся, паколькі Брытанія па-ранейшаму разглядала Кіпр як важны стратэгічны плацдарм ва Усходнім Міжземнамор’і. Пасля таго як спробы мірнага вырашэння кіпрскага пытання не далі вынікаў, у 1955 гозде пачалася вайна за незалежнасць, якая доўжылася да 1959 года<ref name="крыніца1" />. == Найноўшы час == {{Асноўны артыкул|Кіпр|Турэцкае ўварванне на Кіпр|Паўночны Кіпр}} Доўгачаканая незалежнасць, набытая ў 1960 годзе насуперак усім чаканням не прынесла на востраў мірнае жыццё. У 1963 годзе на востраве пачаліся ўзброеныя сутыкненні паміж абшчынамі грэкаў і турак. У ліпені 1974 года пры падтрымцы [[Рэжым палкоўнікаў|афінскай ваеннай хунты]], якая праводзіла курс на «[[энозіс]]» (далучэнне Кіпра да Грэцыі), на востраве была зроблена спроба дзяржаўнага перавароту. Пад маркай аднаўлення парадку і абароны турак-кіпрыётаў [[Турцыя]] ўвяла на востраў свае войскі і акупавала каля 37% яго тэрыторыі. Гэта прывяло да фактычнага расколу Кіпра на дзве адасобленыя часткі. Была дэзарганізавана эканоміка краіны, цалкам парушаны сувязі паміж абшчынамі<ref name="крыніца1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.warconflict.ru/rus/voengeo/?action=shwprd&id=405 Кіпр. Кароткая ваенна-палітычная гісторыя] * [http://www.cyprusexplorer.globalfolio.net/rus/index.php Cyprus Explorer. Гісторыя і культура вострава Кіпр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150309004440/http://www.cyprusexplorer.globalfolio.net/rus/index.php |date=9 сакавіка 2015 }} * [https://www.britannica.com/place/Cyprus/History History of Cyprus, Энцыклапедыя Брытаніка] {{Еўропа паводле тэм|Гісторыя}} {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} {{Кіпр у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Кіпра| ]] t371lronhil8oa6qvzll0h6cjacmsr6 0 1890 5150084 4921977 2026-06-03T07:24:22Z 5150084 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|афіцыйным Днём Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|дзяржаўным святам, якое прымеркавана да дня вызвалення горада Мінска ад нацысцкіх войскаў 3 ліпеня 1944 года}} {{Свята |назва свята = Дзень Волі |тып(колер) = Bisque |пашыраны тып = неафіцыйнае свята ([[Беларусь]] і [[беларуская дыяспара]]) |выява = Дзень Волі 2018.jpg |дата = [[25 сакавіка]] |святкаванне = мітынгі і шэсці |традыцыі = |звязана з = Абвяшчэнне незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі }} '''Дзень Волі''', '''Дзень Незалежнасці''' — [[Беларусы|беларускае]] свята, гадавіна абвяшчэння незалежнасці першай нацыянальнай дзяржавы — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ([[25 сакавіка]] [[1918]] года прынята [[Трэцяя Устаўная грамата]]). У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] святкуецца на неафіцыйным узроўні, таксама адзначаецца [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Назва == [[Файл:Postcard BNR.jpg|міні|Паштоўка БНР]] Першая афіцыйная назва свята — ''Дзень абвяшчэння (дзяржаўнай) Незалежнасці Беларусі''<ref name="viač">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/dzien-voli-ci-niezaleznasci/28391606.html|title = Дзень Волі. Дзень Незалежнасьці. Як называць галоўнае сьвята|author = Вінцук Вячорка|authorlink = Валянцін Рыгоравіч Вячорка|date = 26-3-2017|website= [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-tarask|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181120160202/https://www.svaboda.org/a/dzien-voli-ci-niezaleznasci/28391606.html|archivedate = 20-11-2018|accessdate = 20-11-2018}}</ref>. Упершыню назву надалі ў 1921 годзе ў «Дэкларацыі ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі з прычыны трэцяй гадавіны абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці Беларусі», якая пачынаецца словамі: ''Дзень 25 сакавіка — нацыянальнае сьвята Беларусі <…> Тры гады таму … Беларуская Дзяржаўная Рада … абвесьціла наш край Дзяржавай вольнай ад нікога незалежнай. <…> Моцна трымае Рэвалюцыйны Беларускі Урад у сваіх руках сьцяг незалежнасьці і непадзельнасьці роднага краю''{{Sfn|Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі Т.1,кн.2|1998|с=1059}}. Гэтая назва таксама зазначаецца ў «Адозьве Рады БНР і Рады Міністраў БНР да беларускага й жыдоўскага народаў» ад 25 сакавіка: ''…вялікі гістарычны дзень 25 сакавіка 1918 году — Дзень апавешчаньня Незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі''{{Sfn|Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі Т.1,кн.2|1998|с=1057—1058}}. Назва Дзень Волі ўпершыню з’явілася ў спецыяльным выпуску газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]», які выйшаў у 1990 годзе<ref name="viač"/>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка|Трэцяя Устаўная грамата}} 25 сакавіка 1918 года ў [[Мінск|Менску]] [[Рада БНР|Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] (былы выканаўчы камітэт Усебеларускага з’езда) прыняла [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцюю Устаўную грамату]], згодна з якой [[Беларуская Народная Рэспубліка]] абвяшчалася вольнай і незалежнай дзяржавай. Рада БНР пастанавіла, што [[Брэсцкі мір|Брэсцкі мірны дагавор]], падпісаны бальшавікамі і немцамі, страціў моц, таму заклікала перагледзець яе ўмовы. Дзяржаўнымі сімваламі Беларускай Народнай Рэспублікі сталі [[бела-чырвона-белы сцяг]] і герб [[Пагоня]], дзяржаўнай і абавязковай мовай — [[Беларуская мова|беларуская]] (з 12 красавіка 1918 года)<ref name="hist">{{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)}} С. 315</ref>. Ад 11 кастрычніка 1918 года дзейнічала часовая канстытуцыя, праводзілася выдача пашпартоў<ref name="hist"/><ref name="ehb386">[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 386.</ref>. == Святкаванне == [[Файл:Vilenskaja biełaruskaja gimnazija-1.jpg|міні|злева|Святкаванне ўгодкаў абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1935 г.]] Упершыню ўгодкі абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі адзначылі ў [[1919]] годзе ў [[Гродна|Гродне]]{{Sfn|Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|2008}}. Другое адзначэнне прыпала на польскую акупацыю. У Менску ў будынках беларускіх арганізацый прайшлі культурныя мерапрыемствы, вучні беларускіх школ і прытулкаў наведалі каталіцкія і праваслаўныя набажэнствы. У [[Юбілейны дом|Юбілейным доме]] ў Менску адбыўся Урачысты Сход [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Нацыянальнага Камітэта]]. Таксама святкаванне прайшло ў Гродне ў будынку [[Беларуская хатка (Гродна)|Беларускай хаткі]]{{Sfn|Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|2008}}. З [[1921]] года цэнтрам святкавання Дня Незалежнасці становіцца [[Вільнюс|Вільня]] ў падуладнай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], арганізацыяй займаўся [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]]. 29 сакавіка 1921 года ў віленскім Браніфратэрскім касцёле [[Адам Станкевіч]] правёў урачыстую імшу, якую завяршыў казаннем на беларускай мове. Святая імша стала трывалай традыцыяй святкавання 25 сакавіка ў Вільні, пазней набажэнства праводзілася ў [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]]. Апошняе агульнае святкаванне віленскіх беларусаў прайшло ў [[1925]] годзе, якое таксама было сумешчана з юбілеем выдавецкай дзейнасці [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]]. У святкаванні заўсёды актыўна ўдзельнічалі вучні [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] і беларускія студэнты [[Вільнюскі ўніверсітэт|ўніверсітэта Стэфана Баторыя]]{{Sfn|Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|2008}}. [[Файл:DzenVoli2007.jpg|thumb|Дзень Волі-2007 у [[Мінск]]у]] У кастрычніку 1925 года на [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне частка міністраў БНР перадала свае мандаты ўраду [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Сярод беларускага руху Заходняй Беларусі пашырылася думка, што ідэя БНР вычарпаная, а Заходняя Беларусь мусіць стаць часткай Савецкай Беларусі. Найбольш да гэтага схіляліся дзеячы [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. На пасяджэнні віленскага Беларускага нацыянальнага камітэта ў пачатку сакавіка 1926 года было вырашана адмовіцца ад шырокага святкавання гадавіны незалежнасці. Адгэтуль арганізацыяй святкаванняў Дня Незалежнасці сталі займацца прадстаўнікі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]], якія не пагадзіліся з беларускімі сацыялістамі. 25 сакавіка 1926 года прайшлі святочныя набажэнствы ў касцёле Святога Мікалая і ў [[Пятніцкая царква (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]{{Sfn|Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|2008}}. У сярэдзіне 1930-х геаграфія святкаванняў выйшла за межы Вільні, найперш у асяродкі, што знаходзіліся пад уплывам БХД. Святкаванні праходзілі ў [[Ашмяны|Ашмянах]], [[Жодзішкі|Жодзішках]], [[Смаргонь|Смаргоні]], вёсцы [[Шутавічы]] і іншых месцах{{Sfn|Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|2008}}. Урачыстасці ў Вільні адбываліся да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], але апошнія гады яны праходзілі з моцнымі перашкодамі з боку польскіх уладаў{{Sfn|Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|2008}}. [[Файл:Belarus protest.jpg|thumb|[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Праспект Незалежнасці]] ў Мінску, перакрыты [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], 25 сакавіка 2017]] У часы Другой сусветнай вайны пад нямецкай акупацыяй працягнулася традыцыя святкавання гадавінаў 25 сакавіка. У 1942 годзе генеральны сакратар [[Генеральная акруга Беларусь|акругі Беларусь]] [[Вільгельм Кубэ]] даў дазвол на правядзенне ўрачыстых мерапрыемстваў, прысвечаных гадавіне абвяшчэння БНР<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/society/209498.html?crnd=24964|title = Чаму Сталін не падпісаў дакумент аб стварэнні Беларускай арміі ў 1942 годзе?|author = Павел Бераснеў|date = 24-12-2010|website = [[TUT.BY]]|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181126160738/https://news.tut.by/society/209498.html?crnd=24964|archivedate = 26 лістапада 2018|accessdate = 26-11-2018|url-status = dead}}</ref>. У [[1944]] годзе святкаванні прайшлі па ўсёй Беларусі, адбылася ўрачыстая прысяга жаўнераў [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]<ref>{{cite web|url = https://westki.info/artykuly/7752/jazep-maliecki|title = Язэп Малецкі|author = Уладзімір Скрабатун|date = 29-04-2009|website = westki.info|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181126162126/https://westki.info/artykuly/7752/jazep-maliecki|archivedate = 26 лістапада 2018|accessdate = 26-11-2018|url-status = dead}}</ref>. У выніку пасляваеннай эміграцыі ў ЗША сфармаваліся вялікія беларускія асяродкі, якія працягнулі традыцыю святкавання Дня Незалежнасці. Намаганнямі беларускіх арганізацый i грамадзян у ЗША пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сенатары, губернатары і мэры адпаведных адміністрацыйных адзінак неаднаразова абвяшчалі і праводзілі 25 сакавіка ''Беларускія дні'' ў шэрагу штатаў і гарадоў. Неаднаразова праца [[Сенат ЗША|Сената]] і [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса ЗША]] пачыналася 25 сакавіка малітвай за Беларусь, чытанай беларускім святаром<ref>Кіпель, С.242—245</ref><ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/us_congress_1978/|title = Віншаваньне з угодкамі БНР ад Кангрэсу ЗША 2.4.1978|date = 2-4-2017|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] |language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127143442/http://www.radabnr.org/us_congress_1978/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>. У 1957 годзе мэр [[Нью-Ёрк]]а {{нп3|Роберт Ф. Вагнэр (малодшы)|Роберт Ф. Вагнэр малодшы|en|Robert F. Wagner Jr.}} абвясціў 25 сакавіка Днём Незалежнасці Беларусі ў Нью-Ёрку і запрасіў жыхароў горада «''далучыцца да грамадзян беларускага паходжання ў малітвах за мір, свабоду і справядлівасць у свеце''»<ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/%D0%BC%D1%8D%D1%80-%D0%BD%D1%8C%D1%8E-%D1%91%D1%80%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96%D1%9E-25-%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%BD%D1%91%D0%BC/|title = Мэр Нью-Ёрка абвесьціў 25 сакавіка Днём Незалежнасьці Беларусі ў сваім горадзе — 1957 г.|date = 21-3-2017|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] |language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127144406/http://www.radabnr.org/%D0%BC%D1%8D%D1%80-%D0%BD%D1%8C%D1%8E-%D1%91%D1%80%D0%BA%D0%B0-%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96%D1%9E-25-%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%BD%D1%91%D0%BC/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>. У 1966 годзе распараджэннем мэра [[Чыкага]] {{нп3|Рычард Дж. Дэйлі|Рычарда Дж. Дэйлі|en|Richard J. Daley}} 25 сакавіка адзначалася як Дзень Незалежнасці Беларусі<ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/25sakavika-1960ja/|title = Сьвяткаваньне 25 сакавіка ў ЗША ў 1960-я|date = 8-3-2018|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]|language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127143213/http://www.radabnr.org/25sakavika-1960ja/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>. Афіцыйна віншаванні беларусам з нагоды Дня Незалежнасці выказвалі прэзідэнты ЗША: [[Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр|Дуайт Эйзенхаўэр]]<ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/eisenhower-1958/|title = Віншаваньне з Днём Волі ад прэзыдэнта ЗША Дуайта Айзэнгаўэра — 1958|date = 15-3-2017|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]|language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127144907/http://www.radabnr.org/eisenhower-1958/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>, [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональд Рэйган]]<ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5-%D0%B7-%D0%B4%D0%BD%D1%91%D0%BC-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%B4-%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D1%8D/|title = Рональд Рэйган: «Божа, блаславі Беларусь» — віншаваньне з Днём Волі, 1988 г.|date = 24-3-2017|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]|language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127145124/http://www.radabnr.org/%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5-%D0%B7-%D0%B4%D0%BD%D1%91%D0%BC-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%B4-%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D1%8D/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>, [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш (старэйшы)]]<ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5-%D0%B7-%D0%B4%D0%BD%D1%91%D0%BC-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%8B%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-2/|title = Віншаваньне з Днём Волі ад прэзыдэнта ЗША Джорджа Буша (старэйшага) — 1989|date = 24-3-2017|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]|language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127145417/http://www.radabnr.org/%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5-%D0%B7-%D0%B4%D0%BD%D1%91%D0%BC-%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%B7%D1%8B%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-2/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>, [[Уільям Джэферсан Клінтан|Біл Клінтан]]<ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/clinton-1995/|title = Віншаваньне з Днём Волі ад Прэзыдэнта ЗША Біла Клінтана — 1995 г.|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]|language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127145717/http://www.radabnr.org/clinton-1995/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>. У 1995 годзе мэр Нью-Ёрка [[Рудольф Джуліяні]] абвясціў нядзелю 26 сакавіка Днём Беларускай Незалежнасці<ref>{{cite web|url = http://www.radabnr.org/%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96-%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%86/|title = Дзень Беларускай Незалежнасьці — афіцыйная прякламацыя мэра Нью-Ёрка, 1995 г.|date = 18-3-2017|website = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]|language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181127150350/http://www.radabnr.org/%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96-%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%86/|archivedate = 27 лістапада 2018|accessdate = 27-11-2018|url-status = live}}</ref>. [[Файл:Dzien Voli Baranavichy 20180325̠2.jpg|міні|Дзень Волі-2018 у Баранавічах]] [[Файл:Dzień Voli 2018, Hrodna.jpg|міні|Дзень Волі-2018 у Каложскім парку, Гродна]] У некаторых гарадах з актыўнымі беларускімі асяродкамі 25 сакавіка на адміністрацыйных будынках вывешваліся [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]]. Рэгулярна ўздымаўся бела-чырвона-белы сцяг на будынку гарадской ратушы ў [[Брэдфард]]зе ([[Англія]], [[Вялікабрытанія]])<ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/18650.html|title = Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 5 жніўня. Мацей Райцэўскі|author = Наталля Гардзіенка|authorlink = Наталля Сяргееўна Гардзіенка|date = 5-8-2012|publisher = hardzin.livejournal.com|archiveurl = https://archive.today/20181130142830/https://hardzin.livejournal.com/18650.html|archivedate = 30 лістапада 2018|accessdate = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>, на будынку ратушы горада [[Ошава]] ([[Канада]])<ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/33687.html|title = Эміграцыйная гісторыя ў падзеях. 16 верасня. Беларусы Ашавы|author = Наталля Гардзіенка|authorlink = Наталля Сяргееўна Гардзіенка|date = 16-9-2012|publisher = hardzin.livejournal.com|archiveurl = https://archive.today/20181130143146/https://hardzin.livejournal.com/33687.html|archivedate = 30 лістапада 2018|accessdate = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>. Да сёння ў Дзень Волі вывешваецца бела-чырвона-белы сцяг на будынку гістарычнага музея ў [[Саўт-Рывер]]ы ([[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/106995|title = Бел-чырвона-белы сцяг залунаў і ў ЗША: у Саўт-Рыверы ўрачыста адзначылі Дзень Волі — фотафакт|date = 24-03-2013|website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]/images.google.by|archiveurl = https://archive.today/20181130143709/https://images.google.by/imgres?imgurl=https://nn.by/img/w1500d4/photos/z_2013_03/saut_rywer2_130323.jpg&imgrefurl=https://nn.by/%3Fc%3Dar%26i%3D106995&docid=uOM1Y7E0sOaNUM&tbnid=ezYSlSs-PRp-hM:&vet=1&w=1500&h=1000&source=sh/x/im|archivedate = 30 лістапада 2018|accessdate = 30-11-2018|url-status = }}</ref>. Публічныя святкаванні ў Беларусі аднавіліся ў [[1989]] годзе, з перформанса мастака [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]] ў [[Мінск]]у<ref>{{cite web|url = https://euroradio.fm/report/saprawdny-dzen-voli-kali-pushkin-na-asle-kirawnik-krainy-na-mityngu-15541|title = Сапраўдны Дзень волі – калі Пушкін на асле, а кіраўнік краіны на мітынгу|author = Арцём Мартыновіч|date = 24-03-2011|website = [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|archiveurl = https://archive.today/20181130172536/https://euroradio.fm/report/saprawdny-dzen-voli-kali-pushkin-na-asle-kirawnik-krainy-na-mityngu-15541|archivedate = 30 лістапада 2018|accessdate = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>. З гэтага часу ў Беларусі праводзяцца палітычныя акцыі, мітынгі, шэсці, прысвечаныя даце 25 сакавіка. У 1990 годзе на мітынгу ў Мінску сабралася некалькі соцень чалавек. У [[1993]] годзе святкаванні праходзілі па ўсёй краіне, у будынку дзяржаўнай філармоніі ва ўрачыстасцях удзельнічаў старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета]] Беларусі [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] і тагачасны старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Язэп Сажыч]]<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/28380282.html|title = 15 фактаў пра Дзень Волі. Самыя прыкметныя і вызначальныя акцыі|author = Ганна Соўсь|date = 23-03-2017|website = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-tarask|archiveurl = https://archive.today/20181130172735/https://www.svaboda.org/a/28380282.html|archivedate = 30 лістапада 2018|accessdate = 30-11-2018|url-status = live}}</ref>. У 1996 годзе святкаванні супалі з падзеямі [[Мінская вясна|Мінскай вясны]]. Тады на мітынг, які праходзіў на [[Траецкая гара (сквер)|Траецкай Гары]], прыйшло каля 50 тыс. чалавек, гэта была самая масавая акцыя на Дзень Волі. Адбыліся сутычкі са спецназам і масавыя затрыманні<ref name="svaboda"/>. З 1999 года пачаліся затрыманні і адміністрацыйныя пакаранні ўдзельнікаў за бела-чырвона-белыя сцягі як «незарэгістраваную сімволіку». Адгэтуль затрыманні і разгоны на Дзень Волі ў Беларусі сталі рэгулярнымі<ref name="svaboda"/>. У 2000 годзе на акцыю ў Мінску прыйшло каля 10 тыс. чалавек, беларускія ўлады выставілі ў горадзе вялікую колькасць вайсковай тэхнікі, каля 200 чалавек былі затрыманыя<ref name="svaboda"/>. 25 сакавіка 2005 года да Дня Волі была прымеркаваная акцыя пратэсту на Кастрычніцкай плошчы ў Мінску, арганізаваная [[Андрэй Клімаў|Андрэем Клімавым]]. Акцыя была разагнаная, дзясяткі людзей затрыманыя, Андрэй Клімаў быў асуджаны на 1,5 года «хіміі»<ref name="svaboda"/>. У 2006 годзе на Дзень Волі ў Мінску адбылася акцыя пратэсту супраць вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў]], у выніку супрацьстаяння з міліцыяй былі затрыманыя дзясяткі чалавек, [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казулін]] як арганізатар акцыі асуджаны да турэмнага зняволення<ref name="svaboda"/>. У 2017 годзе Дзень Волі супаў з [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстамі супраць Дэкрэта № 3]], акцыі прайшлі ў Брэсце, Віцебску, Гомелі, Гродне<ref>{{cite web|url = https://horki.info/navina/7113.html|title = Дзень Волі 2017: Мінск, Віцебск, Гродна, Гомель, Брэст — самыя яркія фота з усёй краіны|date = 25-03-2017|website = horki.info|archiveurl = https://archive.today/20181205155920/https://horki.info/navina/7113.html|archivedate = 5 снежня 2018|accessdate = 5-12-2018|url-status = dead}}</ref>. У Мінску на вуліцы была выведзеная вайсковая тэхніка, адбыліся масавыя затрыманні і збіццё мірных удзельнікаў. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|міні|злева|Святкаванне [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі]] на [[Траецкая гара (сквер)|Траецкай Гары]] ў Мінску, 2018 год]] У 2018 годзе ў рамках [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі]] святкаванні прайшлі па ўсёй краіне. Святочныя вулічныя канцэрты і мітынгі прайшлі ў [[Баранавічы|Баранавічах]] ([[Парк культуры і адпачынку імя 30-годдзя УЛКСМ (Баранавічы)|Малады парк]])<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/hramadstva/dzen-voli-u-baranvichakh/|title = Дзень Волі ў Баранавічах|website = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|archiveurl = https://archive.today/20181203205830/https://www.racyja.com/hramadstva/dzen-voli-u-baranvichakh/|archivedate = 3 снежня 2018|accessdate = 3-12-2018|url-status = live}}</ref>, [[Брэст|Брэсце]] ([[Плошча Свабоды (Брэст)|Плошча Свабоды]])<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=206907|title = Дзень Волі ў Брэсце праходзіць на плошчы Свабоды|author = |authorlink = |date = 25-03-2018|website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>, [[Гродна|Гродне]] ([[Каложскі парк]])<ref>{{cite web|url = http://volkovysk.by/society/u-grodna-adznachyli-100-gadoy-bnr.html|title = У Гродне адзначылі 100 гадоў БНР|date = 25-03-2018|website = volkovysk.by|archiveurl = https://archive.today/20181204123340/http://volkovysk.by/society/u-grodna-adznachyli-100-gadoy-bnr.html|archivedate = 4 снежня 2018|accessdate = 4-12-2018|url-status = live}}</ref>. Канцэрты прайшлі ў Гомелі (арт-прастора Каўчэг), [[Слуцк]]у (Гарадскі [[Дом культуры (Слуцк)|Дом культуры]])<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/palityka/dzen-voli-u-slucku-kancert-dazvolili-kab-papalja|title = Дзень Волі ў Слуцку: Канцэрт дазволілі, каб папаляваць на арганізатараў?|author = Зінаіда Цімошак|authorlink = |date = 26-03-2018|website = [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 4-12-2018}}</ref>, [[Ліда|Лідзе]] ([[Лідскі гісторыка-мастацкі музей]])<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/hramadstva/dzen-voli-u-lidze/|title = Дзень Волі ў Лідзе|author = Барыс Баль|website = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220327155428/https://www.racyja.com/hramadstva/dzen-voli-u-lidze/|archivedate = 27 сакавіка 2022|accessdate = 4-12-2018|url-status = dead}}</ref>, [[Пружаны|Пружанах]] ([[Палац культуры (Пружаны)|Палац культуры]])<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/hramadstva/svyata-100-goddzya-bnr-u-pruzhanakh-udalosya/|title = Свята 100-годдзя БНР у Пружанах удалося|website = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220125013924/https://www.racyja.com/hramadstva/svyata-100-goddzya-bnr-u-pruzhanakh-udalosya/|archivedate = 25 студзеня 2022|accessdate = 4-12-2018|url-status = dead}}</ref>. Пікет і мітынг адбыліся ў [[Кобрын]]е (плошча перад [[Палац культуры (Кобрын)|Палацам культуры]])<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=206953|title = Акцыя да стагоддзя БНР прайшла і ў Кобрыне|author = |authorlink = |date = 25-03-2018|website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 4-12-2018}}</ref> і [[Салігорск]]у ([[Будаўнік (стадыён, Салігорск)|стадыён Будаўнік]])<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=206908|title = Дзень Волі праходзіць на салігорскім стадыёне ВІДЭА|author = |authorlink = |date = 25-03-2018|website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 4-12-2018}}</ref>. Беларускім цэнтрам святкавання стала [[Траецкая гара (сквер)|Траецкая Гара]] ў Мінску перад [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Оперным тэатрам]], на якой прайшлі канцэрт і мітынг. У [[Беласток]]у ў царкве Святога Яна Тэолага прайшла святая літургія і малебен за беларускі народ, святочны канцэрт у Падляшскай оперы і філармоніі<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/padziei/dzen-voli-2018/|title = Дзень Волі 2018 у Беластоку|website = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220326084258/https://www.racyja.com/padziei/dzen-voli-2018/|archivedate = 26 сакавіка 2022|accessdate = 4-12-2018|url-status = dead}}</ref>. Святочныя шэсці прайшлі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]])<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/sumezhzha/dzen-voli-u-varshave-3/|title = Дзень Волі ў Варшаве|author = Эдуард Жолуд|website = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210305201103/https://www.racyja.com/sumezhzha/dzen-voli-u-varshave-3/|archivedate = 5 сакавіка 2021|accessdate = 4-12-2018|url-status = dead}}</ref>, [[Вільнюс]]е ([[Літва]])<ref>{{cite web|url = https://vkurier.by/131700|title = 24 марта в Вильнюсе уже начали отмечать День Воли. Как это было|author = Ольга Витебская|date = 25-03-2018|website = [[Витебский Курьер]]|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220327154235/https://vkurier.by/131700|archivedate = 27 сакавіка 2022|accessdate = 4-12-2018|url-status = }}</ref>, [[Кіеў|Кіеве]] ([[Украіна]]), [[Люблін]]е (Польшча)<ref>{{cite web|url = http://www.lublin112.pl/studenci-z-bialorusi-obchodza-dzis-dzien-niepodleglosci/#close_info_content|title = Studenci z Białorusi obchodzą dziś Dzień Niepodległości|author = |authorlink = |date = 25-03-2018|website = lublin112.pl|language = pl|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 4-12-2018}}</ref>, [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] ([[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])<ref>{{cite web|url = http://www.belphilly.org/100-letie-belaruskoj-narodnoj-respubliki-otprazdnovali-v-filadelfii/|title = 100-летие Беларуской Народной Республики отпраздновали в Филадельфии|date = 26-03-2018|website = belphilly.org|language = ru|archiveurl = https://archive.today/20181204124732/http://www.belphilly.org/2018/03/|archivedate = 4 снежня 2018|accessdate = 4-12-2018|url-status = dead}}</ref>. [[Файл:Dzień Voli 2019, Hrodna.jpg|міні|Дзень Волі ў Каложскім парку Гродна, 2019]] У 2019 годзе дазволеныя вулічныя канцэрты ў Беларусі прайшлі ў Гродне (субота 23 сакавіка, Каложскі парк)<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/hramadstva/u-garodni-adbudzetstsa-svyata-nezalezhna/|title = Дзень Волі ў Гародні|website = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220120053100/https://www.racyja.com/hramadstva/u-garodni-adbudzetstsa-svyata-nezalezhna/|archivedate = 20 студзеня 2022|accessdate = 27-03-2019|url-status = dead}}</ref> і Мінску (нядзеля 24 сакавіка, [[Кіеўскі сквер (Мінск)|Кіеўскі сквер]])<ref>{{cite web|url = https://www.racyja.com/hramadstva/dzen-voli-u-miensku-4/|title = Дзень Волі ў Менску|website = [[Беларускае Радыё Рацыя]]|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220327155749/https://www.racyja.com/hramadstva/dzen-voli-u-miensku-4/|archivedate = 27 сакавіка 2022|accessdate = 27-03-2019|url-status = dead}}</ref>. Адразу пасля выступу на сцэне ў Мінску быў затрыманы міліцыяй [[Зміцер Дашкевіч]], а праз некаторы час затрыманы арганізатар святкавання [[Віталь Анатольевіч Рымашэўскі|Віталь Рымашэўскі]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29839206.html|title = Затрымалі і адпусьцілі аднаго з арганізатараў Дня Волі. Рымашэўскага забралі, бо пытаў, за што забралі Дашкевіча|author = |authorlink = |date = 24-03-2019|website = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-tarask|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 27-03-2019}}</ref>. Змітру Дашкевічу быў прысуджаны штраф 1147,5 беларускіх рублёў за заклік паставіць свечкі ў [[Курапаты|Курапатах]]<ref>{{cite web|url = https://belsat.eu/news/dashkevicha-pakarali-shtrafam-za-shunyavak-i-samazvantsa/|title = Дашкевіча пакаралі штрафам за заклік паставіць знічы ў Курапатах|author = |authorlink = |date = 26-03-2019|website = [[Белсат]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 27-03-2019}}</ref>. 25 сакавіка ў Мінску планавалася некалькі несанкцыянаваных акцый. На Кастрычніцкай плошчы была затрыманая актывістка Алена Талстая, якая прыкавала сябе да слупа, таксама затрыманыя некалькі магчымых удзельнікаў і мінакоў. На пешаходнай [[Камсамольская вуліца (Мінск)|Камсамольскай вуліцы]] былі затрыманыя музыкі [[Павел Аракелян]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Ігар Варашкевіч]] і [[Лявон Вольскі]], якія планавалі зайграць у гонар свята<ref name="ścisla">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29841572.html|title = Дзень Волі – 2019. Максымальна сьцісла|author = |authorlink = |date = 25-03-2019|website = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-tarask|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 27-03-2019}}</ref>. А 21-й гадзіне 25 сакавіка ў розных гарадах Беларусі адбыўся [[флэшмоб]] па запуску феерверкаў<ref name="ścisla"/>. У 2022 ў Дзень Волі годзе байцы [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага|батальёна імя Кастуся Каліноўскага]] прынялі прысягу<ref>{{cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/2927762,%d0%91%d0%b0%d0%b9%d1%86%d1%8b-%d0%b1%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d1%91%d0%bd%d0%b0-%d0%9a%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%83%d1%81%d1%8f-%d0%9a%d0%b0%d0%bb%d1%96%d0%bd%d0%be%d1%9e%d1%81%d0%ba%d0%b0%d0%b3%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d1%8b%d0%bd%d1%8f%d0%bb%d1%96-%d0%bf%d1%80%d1%8b%d1%81%d1%8f%d0%b3%d1%83-%d0%92%d0%86%d0%94%d0%ad%d0%90|title=Байцы батальёна Кастуся Каліноўскага прынялі прысягу (ВІДЭА)|website=[[Беларуская служба Польскага радыё]]|date=2023-03-26|access-date=2024-05-17}}</ref>. 16 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] абвясціў, што супраць удзельнікаў святкавання на эміграцыі Дня Волі 2024 года ўзбуджаныя крымінальныя справы па артыкулах аб стварэнні экстрэмісцкага фарміравання і ўдзеле ў ім і аб дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь. СК заявіў, што мае звесткі аб 104 асобах, якія ўдзельнічалі ў святкаванні Дня Волі ў розных гарадах замежжа, а таксама анансаваў ператрусы, арышты маёмасці і спецыяльную (завочную) вытворчасць у дачыненні да падазраваных<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/342881|title=СК пагражае забраць кватэры ў 104 удзельнікаў святкавання Дня Волі за мяжой|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-05-16|access-date=2024-05-17}}</ref>. == У культуры == У 1920 годзе [[Янка Купала]] напісаў верш «25.III.1918 — 25.III.1920. Гадаўшчына — памінкі»<ref>{{cite web|url = https://www.kp.by/daily/26798/3833537/|title = Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали|author = Сергей Трефилов|date = 23-03-2018|website = kp.by|language = ru|archiveurl = https://archive.today/20181205162821/https://www.kp.by/daily/26798/3833537/|archivedate = 5 снежня 2018|accessdate = 5-12-2018|url-status = live}}</ref>: {{цытата|Не свята светлае спраўляці<br/> Сягоння будзе наш народ. <br/> А трызну па айчыне-маці <br/> Ён справе ў гэты цяжкі год}} Прыняццю Трэцяй Устаўной граматы прысвечаныя вершы «На 25 сакавіка» (1932)<ref>Адважны, В. [http://kamunikat.org/download.php?item=23420-1.pdf Выбраныя творы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250325062110/https://kamunikat.org/download.php?item=23420-1.pdf |date=25 сакавіка 2025 }} / Вінцук Адважны; уклад., прадм., камент. І. Багдановіч. — Мінск : Кнігазбор, 2011. — 592 с. — с. 20</ref> і «На дзень 25.III.1933»<ref>Беларуская крыніца — 1933. — [http://files.knihi.com/Knihi/archivy/mab.lt/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-13.pdf № 13] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171001233757/http://files.knihi.com/Knihi/archivy/mab.lt/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-13.pdf |date=1 кастрычніка 2017 }}</ref> (1933) [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] (Вінцук Адважны), «25 сакавіка» (1935) [[Міхась Машара|Міхася Машары]]<ref>Шлях моладзі. - 1935. - №3 (76). - с.1</ref>, вершы «Паслухай, што кажа курган» (1944), «25 сакавік» (1946) і «Былі героі» (1962) [[Алесь Змагар|Алеся Змагара]]<ref>[http://knihi.com/Ales_Zmahar/Da_zhody.html Алесь Змагар. Да згоды]. Кліўлянд, Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.</ref>, «25 сакавік» (1950 г.) [[Наталля Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=187810|title = Наталля Арсеннева. 25-ты сакавік|author = |authorlink = |date = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181205163228/https://nn.by/?c=ar&i=187810|archivedate = 5-12-2018|accessdate = 5-12-2018}}</ref>, «Да дня 25 сакавіка» (1994) [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольгі Іпатавай]]. Даце 25 сакавіка прысвяцілі свае вершы Народныя паэты Беларусі [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] («25 сакавіка») <ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=187813|title = Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка|author = |authorlink = |date = |website = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 5-12-2018}}</ref> і [[Ніл Гілевіч]]<ref>{{Cite web |url=https://lit-bel.org/upload/iblock/3d8/3d830436b6e586cfdc870f3a1bb205b5.pdf |title=Ніл Гілевіч: «І запануе воля» |website=[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] |access-date=15 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220327154236/https://lit-bel.org/upload/iblock/3d8/3d830436b6e586cfdc870f3a1bb205b5.pdf |archivedate=27 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[25 сакавіка (1936)]] — часопіс студэнцкай моладзі Універсітэта Стэфана Баторыя. Выдаваўся ў 1936—1939 гг. у Вільні на беларускай мове. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., падрыхт. тэксту, уступ. арт., камент., пер., паказ. [[Сяргей Шупа|С. Шупы]]|выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1998|том = 1, кн. 1|старонкі = |старонак = 850|серыя = |isbn = 9986-9219-2-9|тыраж = |ref=Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі Т.1,кн.1}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі |арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад., падрыхт. тэксту, уступ. арт., камент., пер., паказ. [[Сяргей Шупа|С. Шупы]]|выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1998|том = 1, кн. 2|старонкі = |старонак = 851—1721|серыя = |isbn = 9986-9219-3-7|тыраж = |ref=Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі Т.1,кн.2}} * {{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)}} * {{артыкул|аўтар= Вашкевіч А., [[Андрэй Мікалаевіч Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]]|загаловак= 25 сакавіка: вытокі нацыянальнага сьвята|арыгінал= |спасылка= http://arche.bymedia.net/2008-03/vaskievic-carniakievic803.htm|аўтар выдання= |выданне= [[ARCHE Пачатак]]|тып= часопіс|месца= |выдавецтва= |год= 2008|выпуск= |том= |нумар= 3|старонкі= 62—85|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Вашкевіч А., Чарнякевіч А.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20120203150030/http://arche.bymedia.net/2008-03/vaskievic-carniakievic803.htm|archivedate= 3 лютага 2012}} * ''[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]]'' Беларусы ў ЗША / Пераклад С. Шупы. — Мн.: Беларусь, 1993. — 352 с., [16]л. укл. ISBN 5-338-00884-X * ''[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пратэсты ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:25 сакавіка]] ck3e77tel3kam2h3r9safmudbei3rf2 0 2777 5150147 5030096 2026-06-03T09:37:20Z ~2026-32782-68 169195 /* Біяграфія */ 5150147 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Аляксееў}} {{цёзкі2|Тарыч}} '''Юрый Віктаравіч Та́рыч'''{{sfn|БелЭн|2002}}, сапраўднае імя '''Юрый Віктаравіч Аляксееў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|24|1|1885|12}} — {{ДС|21|2|1967}}) — беларускі і расійскі савецкі дзеяч [[тэатр]]а і [[кіно]], {{кінарэжысёр|Беларусі|XX стагоддзя|СССР}}, {{сцэнарыст|Беларусі|XX стагоддзя|СССР}} заснавальнік беларускай [[Кінамастацтва|мастацкай кінематаграфіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Плоцк]]у<ref name="СБ">[https://www.sb.by/articles/byli-i-nebyli-yuriya-taricha.html ''Наталья Степуро'' Были и небыли Юрия Тарича]{{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]]</ref><ref name="БТ">[https://www.tvr.by/news/kultura/130_let_so_dnya_rozhdeniya_yuriya_taricha/ 130 лет со дня рождения Юрия Тарича]{{ref-ru}} // Тэлеканал «[[Беларусь 1]]»</ref><ref>У літаратуры месцам нараджэння пазначаны [[Полацк]]</ref>. Вучыўся на юрыдычным факультэце [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]] 1903—1905)<ref>[[Гісторыя кінамастацтва Беларусі|Гісторыя кінамастацтва Беларусі: У 4 т. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. (1924—1959 гг.). — 278 с.]]</ref>. У снежні 1905 года арыштаваны як член Варшаўскай ваенна-рэвалюцыйнай арганізацыі [[РСДРП]] і высланы ў вёску Тара [[Табольская губерня|Табольскай губерні]]. Акцёрскае імя, а пасля і псеўданім, атрымаў ад назвы месца высылкі. З 1907 года быў акцёрам у [[Табольск]]у, затым у [[Чыта|Чыце]], [[Ліпецк]]у, [[Тамбоў|Тамбове]], [[Вільня|Вільні]]. Пад час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў у дзеючай арміі, дзе атрымаў званне [[паручнік]]а. З 1917 года [[Масква|Маскве]], акцёр і рэжысёр шэрагу вядучых тэатраў (працаваў у тым ліку з [[Усевалад Эмільевіч Меерхольд|У. Меерхольдам]]). У 1920—1924 гадах — адзін з кіраўнікоў Курсанцкага тэатра [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]]. З кінематографам упершыню сутыкнуўся ў 1914 годзе, калі напісаў сцэнарый фільма «[[Трагедыя сям’і Набатавых]]» для кінафірмы Г. Лібкена з Яраслаўя. З 1923 года пераходзіць працаваць у кіно спачатку сцэнарыстам, пасля і рэжысёрам. У 1926 годзе зняў (сумесна з Яўгенам Івановым-Барковым) першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» па аповесці [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]] «Свінапас». Здымкі ў большасці праходзілі на тэрыторыі [[БССР]], у тым ліку ў [[Мінск]]у, але тэхнічна фільм дарабляўся ў [[Ленінград]]зе. У якасці акцёраў былі прыцягнуты [[Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін|У. Корш-Саблін]], [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякоў]], [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|В. Кнорын]] і інш. Дзень прэм’еры «Лясной былі» (26 снежня 1926 года) у мінскім кінатэатры «Культура» лічыцца пачаткам беларускага кіно. У 1928—1939 гадах працаваў на студыі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» у [[Ленінград]]зе. У 1930 годзе стварыў першую беларускую гукавую кінапраграму «Пераварот». У 1942 годзе Юрый Тарыч разам з [[Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін|У. Корш-Сабліным]] паставіў на Цэнтральнай аб’яднанай кінастудыі кінанавелу «На кліч маці» да зборніка «Беларускія навелы». У 1943—1945 гадах — дырэктар і мастацкі кіраўнік «Манголкіно» ([[Манголія]]). З 1945 года Юрый Тарыч працаваў пераважна на розных маскоўскіх кінастудыях, але таксама ўзначальваў студыю маладых беларускіх кінематаграфістаў «Апавяданні пра юнацтва» (1961—1967), супрацоўнічаў з [[Беларусьфільм]]ам. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР]] (1935). Узнагароджаны ордэнамі і медалямі. Памёр і пахаваны Юрый Тарыч у [[Масква|Маскве]]. == Памяць == 28 мая ў Полацку перад кінатэатрам «Радзіма» быў пастаўлены помнік Юрыю Тарычу.<ref>[http://news.tut.by/culture/170573.html TUT.BY День города в Полоцке: план мероприятий, час доступу: 15 студзеня 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022835/http://news.tut.by/culture/170573.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> == Фільмаграфія == * 1924 [[Банда бацькі Кныша]] — сцэнарыст (сумесна з [[Натан Айзіковіч|Н. Айзіковічам]]) * 1924 [[Ворагі (фільм)|Ворагі]] — сцэнарыст (сумесна з Н. Айзіковічам) * 1925 [[Ваўкі (фільм, 1925)|Ваўкі]] — сцэнарыст * 1925 [[Марока (фільм)|Марока]] — [[сцэнарыст]] і рэжысёр * 1925 [[Першыя агні]] — сцэнарыст і рэжысёр * 1926 [[Крылы халопа]] — сцэнарыст (сумесна з [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|В. Шклоўскім]] і [[Канстанцін Георгіевіч Шыльдкрэт|К. Шыльдкрэтам]]) і рэжысёр * 1926 [[Булат-Батыр]] — сцэнарыст (сумесна з [[Натан Абрамавіч Зархі|Н. Зархі]]) * 1926 [[Лясная быль]] — сцэнарыст (сумесна з [[Яўген Аляксеевіч Іваноў-Баркоў|Я. Івановым-Барковым]]) і рэжысёр * 1928 [[Свае і чужыя (фільм)|Свае і чужыя]] — сцэнарыст (сумесна з [[Хрысанф Мікалаевіч Херсонскі|Х. Херсонскім]] і [[Аляксандр Дуброўскі|А. Дуброўскім]]) і рэжысёр * 1928 [[Хабу (фільм)|Хабу]] — сцэнарыст (сумесна з [[Вячаслаў Казіміравіч Віскоўскі|В. Віскоўскім]] па аповеці [[Усевалад Вячаслававіч Іваноў|У. Іванова]]) * 1928 [[Капітанская дачка (фільм)|Капітанская дачка]] — рэжысёр (сцэнарый [[Віктар Барысавіч Шклоўскі|В. Шклоўскага]] па матывах аповесці [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]] «[[Капітанская дачка]]») * 1929 [[Да заўтра]] — сцэнарыст і рэжысёр (сумесна з І. Бахарам) * 1930 [[Нянавісць (фільм)|Нянавісць]] (другая назва — «Чорная кроў») сцэнарыст (сумесна з [[Леанід Леанідавіч Іерыхонаў|Л. Іерыхонавым]]) і рэжысёр * 1932 [[Уцекачы (фільм, 1932)|Уцекачы]] — рэжысёр * 1935 [[Шлях карабля]] — рэжысёр * 1938 [[Адзінаццатага ліпеня]] — сцэнарыст (сумесна з [[Аляксей Ціханавіч Зяновін|А. Зяновіным]]) і рэжысёр * 1940 [[Нябёсы (фільм)|Нябёсы]] — рэжысёр * 1942 [[Беларускія навелы]] — рэжысёр (сумесна з [[Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін|У. Корш-Сабліным]]) * 1942 [[Забойцы выходзяць на дарогу]] — рэжысёр (сумесна з [[Усевалад Іларыёнавіч Пудоўкін|У. Пудоўкіным]]) * 1945 [[Стэпавыя Віцязі]] — рэжысёр == Крыніцы і заўвагі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Та́рыч Юрый Віктаравіч|[[Вольга Фёдараўна Нячай|Нячай В. Ф.]]|447—448}} * {{ВСЭ3|Та́рич Юрий Викторович|25|278}} * {{Крыніцы/Кино. Энциклопедический словарь|Та́рич (наст. фам. Алексеев) Юрий Викторович|417|Красинский А. В.}} * {{крыніцы/ЭЛіМБел|5||247}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Та́рыч (сапр. Аляксееў) Юрый Віктаравіч|Калаткоў У.|507}} == Спасылкі == * [https://planetabelarus.by/publications/otets-belorusskogo-kino-i-neprimirimyy-protivnik-skuki-i-serosti/ Отец белорусского кино и непримиримый противник скуки и серости // Мы открываем Беларусь! — Planetabelarus.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240627044311/https://planetabelarus.by/publications/otets-belorusskogo-kino-i-neprimirimyy-protivnik-skuki-i-serosti/ |date=27 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}} * [https://www.sb.by/articles/byli-i-nebyli-yuriya-taricha.html ''Наталья Степуро'' Были и небыли Юрия Тарича]{{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/tarych-alyaksee-yuryj-viktaravich Тарыч (Аляксееў) Юрый Віктаравіч // Прыдзвінскі край: гсіторыя і сучаснасць] * [https://www.tvr.by/news/kultura/130_let_so_dnya_rozhdeniya_yuriya_taricha/ 130 лет со дня рождения Юрия Тарича]{{ref-ru}} // Тэлеканал «[[Беларусь 1]]» * [https://www.mosfilm.ru/cinema/persons/tarich-yuriy-viktorovich/ ''Юлия Лахвич'' Тарич Юрий Викторович]{{ref-ru}} // Сайт кінаканцэрна «[[Масфільм]]» {{Фільмы Юрыя Тарыча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тарыч Юрый Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Акцёры тэатра СССР]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] dk68roikin1f56tvhzymxubc2e01iw1 0 2824 5150085 5098235 2026-06-03T07:26:03Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ чляненне без патрэбы 5150085 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уздзенскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of arms of Uzda.svg |Сцяг = Flag of Uzda.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Узда]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[30 ліпеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 88,12 %, [[руская мова|руская]] 10,64 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 61,38 %, руская 35,93 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 23&nbsp;657 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 21 |Шчыльнасць = 20,03 |Месца па шчыльнасці = 15 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 93,24 %, <br /> [[рускія]] — 4,34 %, <br /> іншыя — 2,42 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;180,97<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 20 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Miensk province, Uzda district.svg |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.uzda.minsk-region.by/ |Заўвагі = }} '''У́здзенскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Плошча раёна складае 1,2 тыс. км². Насельніцтва — 25,2 тыс. чалавек ([[2007]]). Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Узда]]. == Адміністрацыйны падзел == Адміністрацыйна раён падзелены на 6 сельсаветаў: [[Азерскі сельсавет|Азерскі]], [[Дзешчанскі сельсавет|Дзешчанскі]], [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскі]], [[Слабадскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Слабадскі]], [[Уздзенскі сельсавет|Уздзенскі]], [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскі]]. == Геаграфія == Мяжуе з [[Капыльскі раён|Капыльскім]], [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]], [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім]], [[Слуцкі раён|Слуцкім]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] і [[Мінскі раён|Мінскім раёнамі]] Мінскай вобласці. [[Файл:Uzdzienski rajon, najvyšejšy punkt. Уздзенскі раён, найвышэйшы пункт (2022).jpg|міні|злева|Найвышэйшы пункт Уздзенскага раёна, 2022 г.]] Тэрыторыя раёна размешчаная ў межах [[Стаўбцоўская раўніна|Стаўбцоўскай раўніны]] і адгор’яў [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Рэльеф узгорыста-раўнінны. Пераважаюць вышыні 160—180 м над узроўнем мора, максімальная — 219 м (каля вёскі [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]]). Клімат [[умерана кантынентальны]]. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,5&nbsp;°C, ліпеня 17,8&nbsp;°C. Ападкаў 632 мм. [[Вегетацыйны перыяд]] — 190 дзён. Пад лясамі 39 % тэрыторыі раёна, найвялікшы масіў [[Лашанскае лецішча]]. Пад балотамі 1,6 % плошчы. Галоўныя рэкі — [[Нёман]] з прытокамі [[Уса (прыток Нёмана, Уздзенскі раён)|Уса]] і [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]], на ўсходзе — [[Шаць]] (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]). == Гісторыя == Уздзенскі раён утвораны 17 жніўня 1924 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]] з цэнтрам у мястэчку Узда. 20 жніўня 1924 года падзелены на 10 сельсаветаў: [[Зенькавіцкі сельсавет|Зенькавіцкі]], [[Каменскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Каменскі]], [[Камянкоўскі сельсавет|Камянкоўскі (Камяноцкі)]], [[Лашанскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Лашанскі]], [[Магільненскі сельсавет|Магільненскі]], [[Прысынкаўскі сельсавет|Прысынкаўскі (Прысынацкі)]], [[Слабада-Пырашаўскі сельсавет|Слабада-Пырашаўскі]], [[Стальбоўшчынскі сельсавет|Стальбоўшчынскі (Стальбоўскі)]], [[Сямёнавіцкі сельсавет|Сямёнавіцкі]], [[Цялякаўскі сельсавет|Цялякаўскі]]. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны [[Хатлянскі сельсавет]] скасаванага [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 18 студзеня 1931 года да раёна далучаны [[Цепленскі сельсавет]] скасаванага [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]], 15 снежня 1931 года — [[Гацукоўскі сельсавет]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]], які 12 мая 1935 года быў перададзены ў склад [[Грэскі раён|Грэскага раёна]]. 31 ліпеня 1937 года далучаны [[Азерскі сельсавет]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Узда набыла статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Зенькавіцкі, Прысынкаўскі, Слабада-Пырашаўскі, Стальбоўшчынскі сельсаветы, утвораны [[Уздзенскі сельсавет]]. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Гацукоўскі сельсавет Грэскага раёна, 20 студзеня 1960 года — [[Навапольскі сельсавет|Навапольскі]] і [[Шацкі сельсавет|Шацкі]] сельсаветы [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]]. 1 красавіка 1960 года Хатлянскі сельсавет перайменаваны ў [[Любяцкі сельсавет|Любяцкі]], Шацкі сельсавет перададзены [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкаму раёну]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Узда, Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі, Лашанскі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі сельсаветы перададзены [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскаму раёну]], Любяцкі і Навапольскі сельсаветы — Пухавіцкаму раёну, Гацукоўскі сельсавет — Слуцкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Узда і 10 сельсаветаў: Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі, Лашанскі, Любяцкі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі. 15 жніўня 1974 года Каменскі сельсавет перайменаваны ў [[Ліцвянскі сельсавет|Ліцвянскі]], 1 жніўня 1979 года Магільненскі сельсавет — у [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскі]]. 25 сакавіка 1991 года гарадскі пасёлак Узда і Уздзенскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 верасня 1996 года Любяцкі сельсавет перайменаваны ў [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскі]]. 22 чэрвеня 1999 года гарадскі пасёлак Узда аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны Цепленскі і Цялякаўскі сельсаветы, утвораны [[Дзешчанскі сельсавет]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3 |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны Камянкоўскі, Лашанскі, Ліцвянскі і Сямёнавіцкі сельсаветы, утвораны [[Слабадскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Слабадскі сельсавет]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=19 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == : 2001 — 27,6 тыс. чал. : 2007 — 25,2 тыс. чал. : 2016 — 23,1 тыс. чал. == Гаспадарчая дзейнасць == Малочна-мясная жывёлагадоўля. Вырошчваюць зерневыя і кармавыя культуры, бульбу. Прадпрыемствы харчовай, лёгкай, лясной прамысловасці. Па тэрыторыі раёна праходзяць аўтамабільныя дарогі [[Мінск]] — [[Слуцк]] — [[Мікашэвічы]], [[Мінск]] — [[Узда]] — [[Капыль]], [[Мар’іна Горка]] — [[Узда]] — [[Стоўбцы]]. == Інфармацыя для турыстаў == Захаваліся помнікі архітэктуры: * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Возера)|Свята-Петра-Паўлаўская царква (1838—1840)]] у аграгарадку [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]], * Свята-Пакроўская царква (ХІХ ст.) у в. [[Забалацце (Уздзенскі сельсавет)|Забалацце]], * [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Свята-Пакроўская царква]] ([[1897]]) у аграгарадку [[Хатляны]], * сядзіба ў в. [[Наднёман]] (ХІХ ст.), * касцёл (XVI ст.) і сядзіба ў в. [[Кухцічы]] (Першамайск) (1-я палова ХІХ ст.), * сядзіба (1-я палова ХІХ ст.) у в. [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічы]], * касцёл (ХІХ ст.) і царква ў пасёлку [[Узда]]. == Старшыні райвыканкама == * з 27 сакавіка 2023 — [[Дзмітрый Анатолевіч Колас]]<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/upraulentsy-mjastsovaj-vertykali-dyrektary-pradpryemstvau-i-namesniki-ministrau-kadravy-dzen-u-126324-2023/ Упраўленцы мясцовай вертыкалі, дырэктары прадпрыемстваў і намеснікі міністраў. Кадравы дзень у Прэзідэнта] // [[БелТА]]. 27 сакавіка 2023</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзія Арабей]] (1925, в. [[Нізок]] — 2015) — беларуская [[пісьменніца]] і [[літаратуразнавец]]. * [[Герман Мацвеевіч Бокун]] * [[Аляксей Георгіевіч Бондар]] * [[Сцяпан Герасімавіч Булат]] * [[Яўгеній Савельевіч Зак|Яўген Зак]] (1884, в. [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільна]] — 1926) — беларускі, французскі і польскі мастак. * [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар|Міхаіл Лазар]] (нар. 1924, в. [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]]) — беларускі краязнаўца. * [[Мечыслаў Мар’янавіч Марквардэ]] * [[Алесь Пальчэўскі]] — беларускі пісьменнік. * [[Паўлюк Трус]] (1904, в. [[Нізок]] — 1929) — беларускі [[паэт]], [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Сябра літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]». * [[Павел Іванавіч Шыдлоўскі]] — дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648с. ISBN 978-985-11-0384-9 == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Uzda District}} {{OSM relation|70561|Уздзенскі раён}} * [http://www.uzda.gov.by Уздзенскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251223090006/https://uzda.gov.by/ |date=23 снежня 2025 }} {{ref-ru}} * [http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/uzdenskij-rajon Уздзенскі раён на сайце Мінскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170722201236/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/uzdenskij-rajon |date=22 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}} * [http://radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&rajon_id1=meuz Партал Radzima.org — Уздзенскі раён] {{Уздзенскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Мінскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Уздзенскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Менская акруга|child|загаловак=Уздзенскі раён у [[Менская акруга|Менскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Уздзенскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (1938—1962, з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Уздзенскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] m4t7iyz1rdeksapxkklccj2dhslymp5 5150087 5150085 2026-06-03T07:26:51Z JerzyKundrat 174 5150087 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уздзенскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of arms of Uzda.svg |Сцяг = Flag of Uzda.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Узда]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[30 ліпеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 88,12 %, [[руская мова|руская]] 10,64 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 61,38 %, руская 35,93 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 23&nbsp;657 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 21 |Шчыльнасць = 20,03 |Месца па шчыльнасці = 15 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 93,24 %, <br /> [[рускія]] — 4,34 %, <br /> іншыя — 2,42 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;180,97<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 20 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Miensk province, Uzda district.svg |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.uzda.minsk-region.by/ |Заўвагі = }} '''У́здзенскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Плошча раёна складае 1,2 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Узда]]. Падзелены на 6 сельсаветаў: [[Азерскі сельсавет|Азерскі]], [[Дзешчанскі сельсавет|Дзешчанскі]], [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскі]], [[Слабадскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Слабадскі]], [[Уздзенскі сельсавет|Уздзенскі]], [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскі]]. == Геаграфія == Мяжуе з [[Капыльскі раён|Капыльскім]], [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]], [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім]], [[Слуцкі раён|Слуцкім]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] і [[Мінскі раён|Мінскім раёнамі]] Мінскай вобласці. [[Файл:Uzdzienski rajon, najvyšejšy punkt. Уздзенскі раён, найвышэйшы пункт (2022).jpg|міні|злева|Найвышэйшы пункт Уздзенскага раёна, 2022 г.]] Тэрыторыя раёна размешчаная ў межах [[Стаўбцоўская раўніна|Стаўбцоўскай раўніны]] і адгор’яў [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Рэльеф узгорыста-раўнінны. Пераважаюць вышыні 160—180 м над узроўнем мора, максімальная — 219 м (каля вёскі [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]]). Клімат [[умерана кантынентальны]]. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,5&nbsp;°C, ліпеня 17,8&nbsp;°C. Ападкаў 632 мм. [[Вегетацыйны перыяд]] — 190 дзён. Пад лясамі 39 % тэрыторыі раёна, найвялікшы масіў [[Лашанскае лецішча]]. Пад балотамі 1,6 % плошчы. Галоўныя рэкі — [[Нёман]] з прытокамі [[Уса (прыток Нёмана, Уздзенскі раён)|Уса]] і [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]], на ўсходзе — [[Шаць]] (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]). == Гісторыя == Уздзенскі раён утвораны 17 жніўня 1924 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]] з цэнтрам у мястэчку Узда. 20 жніўня 1924 года падзелены на 10 сельсаветаў: [[Зенькавіцкі сельсавет|Зенькавіцкі]], [[Каменскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Каменскі]], [[Камянкоўскі сельсавет|Камянкоўскі (Камяноцкі)]], [[Лашанскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Лашанскі]], [[Магільненскі сельсавет|Магільненскі]], [[Прысынкаўскі сельсавет|Прысынкаўскі (Прысынацкі)]], [[Слабада-Пырашаўскі сельсавет|Слабада-Пырашаўскі]], [[Стальбоўшчынскі сельсавет|Стальбоўшчынскі (Стальбоўскі)]], [[Сямёнавіцкі сельсавет|Сямёнавіцкі]], [[Цялякаўскі сельсавет|Цялякаўскі]]. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны [[Хатлянскі сельсавет]] скасаванага [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 18 студзеня 1931 года да раёна далучаны [[Цепленскі сельсавет]] скасаванага [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]], 15 снежня 1931 года — [[Гацукоўскі сельсавет]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]], які 12 мая 1935 года быў перададзены ў склад [[Грэскі раён|Грэскага раёна]]. 31 ліпеня 1937 года далучаны [[Азерскі сельсавет]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Узда набыла статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Зенькавіцкі, Прысынкаўскі, Слабада-Пырашаўскі, Стальбоўшчынскі сельсаветы, утвораны [[Уздзенскі сельсавет]]. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Гацукоўскі сельсавет Грэскага раёна, 20 студзеня 1960 года — [[Навапольскі сельсавет|Навапольскі]] і [[Шацкі сельсавет|Шацкі]] сельсаветы [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]]. 1 красавіка 1960 года Хатлянскі сельсавет перайменаваны ў [[Любяцкі сельсавет|Любяцкі]], Шацкі сельсавет перададзены [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкаму раёну]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Узда, Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі, Лашанскі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі сельсаветы перададзены [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскаму раёну]], Любяцкі і Навапольскі сельсаветы — Пухавіцкаму раёну, Гацукоўскі сельсавет — Слуцкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Узда і 10 сельсаветаў: Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі, Лашанскі, Любяцкі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі. 15 жніўня 1974 года Каменскі сельсавет перайменаваны ў [[Ліцвянскі сельсавет|Ліцвянскі]], 1 жніўня 1979 года Магільненскі сельсавет — у [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскі]]. 25 сакавіка 1991 года гарадскі пасёлак Узда і Уздзенскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 верасня 1996 года Любяцкі сельсавет перайменаваны ў [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскі]]. 22 чэрвеня 1999 года гарадскі пасёлак Узда аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны Цепленскі і Цялякаўскі сельсаветы, утвораны [[Дзешчанскі сельсавет]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3 |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны Камянкоўскі, Лашанскі, Ліцвянскі і Сямёнавіцкі сельсаветы, утвораны [[Слабадскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Слабадскі сельсавет]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=19 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == : 2001 — 27,6 тыс. чал. : 2007 — 25,2 тыс. чал. : 2016 — 23,1 тыс. чал. == Гаспадарчая дзейнасць == Малочна-мясная жывёлагадоўля. Вырошчваюць зерневыя і кармавыя культуры, бульбу. Прадпрыемствы харчовай, лёгкай, лясной прамысловасці. Па тэрыторыі раёна праходзяць аўтамабільныя дарогі [[Мінск]] — [[Слуцк]] — [[Мікашэвічы]], [[Мінск]] — [[Узда]] — [[Капыль]], [[Мар’іна Горка]] — [[Узда]] — [[Стоўбцы]]. == Інфармацыя для турыстаў == Захаваліся помнікі архітэктуры: * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Возера)|Свята-Петра-Паўлаўская царква (1838—1840)]] у аграгарадку [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]], * Свята-Пакроўская царква (ХІХ ст.) у в. [[Забалацце (Уздзенскі сельсавет)|Забалацце]], * [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Свята-Пакроўская царква]] ([[1897]]) у аграгарадку [[Хатляны]], * сядзіба ў в. [[Наднёман]] (ХІХ ст.), * касцёл (XVI ст.) і сядзіба ў в. [[Кухцічы]] (Першамайск) (1-я палова ХІХ ст.), * сядзіба (1-я палова ХІХ ст.) у в. [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічы]], * касцёл (ХІХ ст.) і царква ў пасёлку [[Узда]]. == Старшыні райвыканкама == * з 27 сакавіка 2023 — [[Дзмітрый Анатолевіч Колас]]<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/upraulentsy-mjastsovaj-vertykali-dyrektary-pradpryemstvau-i-namesniki-ministrau-kadravy-dzen-u-126324-2023/ Упраўленцы мясцовай вертыкалі, дырэктары прадпрыемстваў і намеснікі міністраў. Кадравы дзень у Прэзідэнта] // [[БелТА]]. 27 сакавіка 2023</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзія Арабей]] (1925, в. [[Нізок]] — 2015) — беларуская [[пісьменніца]] і [[літаратуразнавец]]. * [[Герман Мацвеевіч Бокун]] * [[Аляксей Георгіевіч Бондар]] * [[Сцяпан Герасімавіч Булат]] * [[Яўгеній Савельевіч Зак|Яўген Зак]] (1884, в. [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільна]] — 1926) — беларускі, французскі і польскі мастак. * [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар|Міхаіл Лазар]] (нар. 1924, в. [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]]) — беларускі краязнаўца. * [[Мечыслаў Мар’янавіч Марквардэ]] * [[Алесь Пальчэўскі]] — беларускі пісьменнік. * [[Паўлюк Трус]] (1904, в. [[Нізок]] — 1929) — беларускі [[паэт]], [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Сябра літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]». * [[Павел Іванавіч Шыдлоўскі]] — дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648с. ISBN 978-985-11-0384-9 == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Uzda District}} {{OSM relation|70561|Уздзенскі раён}} * [http://www.uzda.gov.by Уздзенскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251223090006/https://uzda.gov.by/ |date=23 снежня 2025 }} {{ref-ru}} * [http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/uzdenskij-rajon Уздзенскі раён на сайце Мінскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170722201236/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/uzdenskij-rajon |date=22 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}} * [http://radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&rajon_id1=meuz Партал Radzima.org — Уздзенскі раён] {{Уздзенскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Мінскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Уздзенскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Менская акруга|child|загаловак=Уздзенскі раён у [[Менская акруга|Менскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Уздзенскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (1938—1962, з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Уздзенскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] fqjebadx2lcvhfejuclxeu64uefmqp6 5150088 5150087 2026-06-03T07:27:45Z JerzyKundrat 174 /* Інфармацыя для турыстаў */ = Славутасці 5150088 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Уздзенскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of arms of Uzda.svg |Сцяг = Flag of Uzda.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Узда]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[30 ліпеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 88,12 %, [[руская мова|руская]] 10,64 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 61,38 %, руская 35,93 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 23&nbsp;657 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 21 |Шчыльнасць = 20,03 |Месца па шчыльнасці = 15 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 93,24 %, <br /> [[рускія]] — 4,34 %, <br /> іншыя — 2,42 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;180,97<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 20 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Miensk province, Uzda district.svg |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.uzda.minsk-region.by/ |Заўвагі = }} '''У́здзенскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Плошча раёна складае 1,2 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Узда]]. Падзелены на 6 сельсаветаў: [[Азерскі сельсавет|Азерскі]], [[Дзешчанскі сельсавет|Дзешчанскі]], [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскі]], [[Слабадскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Слабадскі]], [[Уздзенскі сельсавет|Уздзенскі]], [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскі]]. == Геаграфія == Мяжуе з [[Капыльскі раён|Капыльскім]], [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]], [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім]], [[Слуцкі раён|Слуцкім]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] і [[Мінскі раён|Мінскім раёнамі]] Мінскай вобласці. [[Файл:Uzdzienski rajon, najvyšejšy punkt. Уздзенскі раён, найвышэйшы пункт (2022).jpg|міні|злева|Найвышэйшы пункт Уздзенскага раёна, 2022 г.]] Тэрыторыя раёна размешчаная ў межах [[Стаўбцоўская раўніна|Стаўбцоўскай раўніны]] і адгор’яў [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Рэльеф узгорыста-раўнінны. Пераважаюць вышыні 160—180 м над узроўнем мора, максімальная — 219 м (каля вёскі [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]]). Клімат [[умерана кантынентальны]]. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,5&nbsp;°C, ліпеня 17,8&nbsp;°C. Ападкаў 632 мм. [[Вегетацыйны перыяд]] — 190 дзён. Пад лясамі 39 % тэрыторыі раёна, найвялікшы масіў [[Лашанскае лецішча]]. Пад балотамі 1,6 % плошчы. Галоўныя рэкі — [[Нёман]] з прытокамі [[Уса (прыток Нёмана, Уздзенскі раён)|Уса]] і [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]], на ўсходзе — [[Шаць]] (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]). == Гісторыя == Уздзенскі раён утвораны 17 жніўня 1924 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]] з цэнтрам у мястэчку Узда. 20 жніўня 1924 года падзелены на 10 сельсаветаў: [[Зенькавіцкі сельсавет|Зенькавіцкі]], [[Каменскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Каменскі]], [[Камянкоўскі сельсавет|Камянкоўскі (Камяноцкі)]], [[Лашанскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Лашанскі]], [[Магільненскі сельсавет|Магільненскі]], [[Прысынкаўскі сельсавет|Прысынкаўскі (Прысынацкі)]], [[Слабада-Пырашаўскі сельсавет|Слабада-Пырашаўскі]], [[Стальбоўшчынскі сельсавет|Стальбоўшчынскі (Стальбоўскі)]], [[Сямёнавіцкі сельсавет|Сямёнавіцкі]], [[Цялякаўскі сельсавет|Цялякаўскі]]. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны [[Хатлянскі сельсавет]] скасаванага [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 18 студзеня 1931 года да раёна далучаны [[Цепленскі сельсавет]] скасаванага [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]], 15 снежня 1931 года — [[Гацукоўскі сельсавет]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]], які 12 мая 1935 года быў перададзены ў склад [[Грэскі раён|Грэскага раёна]]. 31 ліпеня 1937 года далучаны [[Азерскі сельсавет]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Узда набыла статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Зенькавіцкі, Прысынкаўскі, Слабада-Пырашаўскі, Стальбоўшчынскі сельсаветы, утвораны [[Уздзенскі сельсавет]]. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Гацукоўскі сельсавет Грэскага раёна, 20 студзеня 1960 года — [[Навапольскі сельсавет|Навапольскі]] і [[Шацкі сельсавет|Шацкі]] сельсаветы [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]]. 1 красавіка 1960 года Хатлянскі сельсавет перайменаваны ў [[Любяцкі сельсавет|Любяцкі]], Шацкі сельсавет перададзены [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкаму раёну]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Узда, Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі, Лашанскі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі сельсаветы перададзены [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскаму раёну]], Любяцкі і Навапольскі сельсаветы — Пухавіцкаму раёну, Гацукоўскі сельсавет — Слуцкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Узда і 10 сельсаветаў: Азерскі, Каменскі, Камянкоўскі, Лашанскі, Любяцкі, Магільненскі, Сямёнавіцкі, Уздзенскі, Цепленскі, Цялякаўскі. 15 жніўня 1974 года Каменскі сельсавет перайменаваны ў [[Ліцвянскі сельсавет|Ліцвянскі]], 1 жніўня 1979 года Магільненскі сельсавет — у [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскі]]. 25 сакавіка 1991 года гарадскі пасёлак Узда і Уздзенскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 верасня 1996 года Любяцкі сельсавет перайменаваны ў [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскі]]. 22 чэрвеня 1999 года гарадскі пасёлак Узда аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны Цепленскі і Цялякаўскі сельсаветы, утвораны [[Дзешчанскі сельсавет]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3 |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны Камянкоўскі, Лашанскі, Ліцвянскі і Сямёнавіцкі сельсаветы, утвораны [[Слабадскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Слабадскі сельсавет]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919060259/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=19 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == : 2001 — 27,6 тыс. чал. : 2007 — 25,2 тыс. чал. : 2016 — 23,1 тыс. чал. == Гаспадарчая дзейнасць == Малочна-мясная жывёлагадоўля. Вырошчваюць зерневыя і кармавыя культуры, бульбу. Прадпрыемствы харчовай, лёгкай, лясной прамысловасці. Па тэрыторыі раёна праходзяць аўтамабільныя дарогі [[Мінск]] — [[Слуцк]] — [[Мікашэвічы]], [[Мінск]] — [[Узда]] — [[Капыль]], [[Мар’іна Горка]] — [[Узда]] — [[Стоўбцы]]. == Славутасці == Захаваліся помнікі архітэктуры: * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Возера)|Свята-Петра-Паўлаўская царква (1838—1840)]] у аграгарадку [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]], * Свята-Пакроўская царква (ХІХ ст.) у в. [[Забалацце (Уздзенскі сельсавет)|Забалацце]], * [[Свята-Пакроўская царква (Хатляны)|Свята-Пакроўская царква]] ([[1897]]) у аграгарадку [[Хатляны]], * сядзіба ў в. [[Наднёман]] (ХІХ ст.), * касцёл (XVI ст.) і сядзіба ў в. [[Кухцічы]] (Першамайск) (1-я палова ХІХ ст.), * сядзіба (1-я палова ХІХ ст.) у в. [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічы]], * касцёл (ХІХ ст.) і царква ў пасёлку [[Узда]]. == Старшыні райвыканкама == * з 27 сакавіка 2023 — [[Дзмітрый Анатолевіч Колас]]<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/upraulentsy-mjastsovaj-vertykali-dyrektary-pradpryemstvau-i-namesniki-ministrau-kadravy-dzen-u-126324-2023/ Упраўленцы мясцовай вертыкалі, дырэктары прадпрыемстваў і намеснікі міністраў. Кадравы дзень у Прэзідэнта] // [[БелТА]]. 27 сакавіка 2023</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзія Арабей]] (1925, в. [[Нізок]] — 2015) — беларуская [[пісьменніца]] і [[літаратуразнавец]]. * [[Герман Мацвеевіч Бокун]] * [[Аляксей Георгіевіч Бондар]] * [[Сцяпан Герасімавіч Булат]] * [[Яўгеній Савельевіч Зак|Яўген Зак]] (1884, в. [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільна]] — 1926) — беларускі, французскі і польскі мастак. * [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар|Міхаіл Лазар]] (нар. 1924, в. [[Даўгінава (Уздзенскі раён)|Даўгінава]]) — беларускі краязнаўца. * [[Мечыслаў Мар’янавіч Марквардэ]] * [[Алесь Пальчэўскі]] — беларускі пісьменнік. * [[Паўлюк Трус]] (1904, в. [[Нізок]] — 1929) — беларускі [[паэт]], [[Публіцыстыка|публіцыст]]. Сябра літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]». * [[Павел Іванавіч Шыдлоўскі]] — дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648с. ISBN 978-985-11-0384-9 == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Uzda District}} {{OSM relation|70561|Уздзенскі раён}} * [http://www.uzda.gov.by Уздзенскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251223090006/https://uzda.gov.by/ |date=23 снежня 2025 }} {{ref-ru}} * [http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/uzdenskij-rajon Уздзенскі раён на сайце Мінскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170722201236/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/uzdenskij-rajon |date=22 ліпеня 2017 }} {{ref-ru}} * [http://radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&rajon_id1=meuz Партал Radzima.org — Уздзенскі раён] {{Уздзенскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Мінскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Уздзенскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Менская акруга|child|загаловак=Уздзенскі раён у [[Менская акруга|Менскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Уздзенскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (1938—1962, з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Уздзенскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] 45rkj4e6sb6qglju7jk7g48n2wwmxd0 0 8782 5149938 4604227 2026-06-02T15:58:53Z JerzyKundrat 174 5149938 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[13 мая]]: Атрад [[Франсіска Пісара]] высадзіўся на ўзбярэжжы [[Перу]]. * [[16 мая]]: [[Томас Мор]] сыходзіць з пасады [[лорд-канцлер]]а Англіі. * [[25 чэрвеня]]: Асманскі султан [[Сулейман I]] пачынае ваенную экспедыцыю ў [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыю]]. * [[16 лістапада]]: [[Франсіска Пісара]] захапіў у палон вярхоўнага інку [[Атаўальпа|Атаўальпу]]. * [[21 лістапада]]: Каралеўскім указам закрыта судовая справа [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[17 лістапада]]: [[Туліа Ламбарда]], італьянскі [[скульптар]] эпохі [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]] (нар. у [[1455]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1532| ]] pom3bcn1pyqyqs1tbuo36l3gcycjdal 0 10101 5149922 5106468 2026-06-02T15:15:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149922 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Гірдзюшы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 30|lat_sec = 55 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 09|lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Ахрэмавецкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2153 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012414 }} '''Гірдзюшы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hirdziušy}}, {{lang-ru|Гирдюши}}) — вёска ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ахрэмавецкі сельсавет|Ахрэмавецкага сельсавета]]. == Назва == Бытавала прозвішча Гірдзь ([[Васілішкі]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-C7KL-4?i=209&cat=742037</ref>, ёсць літоўскі прозвішчны фармант -''uš''-<ref>P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 318.</ref>. Ёсць літоўскія ''Girdžius'', ''Girdžiūnas,'' звязваюцца з ''girdėti'' "чуць"<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 674.</ref>''.'' Аснова ''Gird-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 94.</ref>.'' == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. З 1939 года ў [[БССР]]. У 1941—1944 гадах акупавана нацыстамі. Перад вайной у вёсцы жыло 98 чалавек у 18 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/891 Гирдюши]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 18 дамоў, забіта 2 чалавекі<ref name="Бер" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 79 жыхароў, 14 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 52.</ref>. * 1931 год — 86 жыхароў, 16 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{SgKP|II|574|Girdziusze, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ахрэмавецкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ахрэмавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 6kstmedsvtcwqorv3hi534kdopsplw2 0 10104 5150044 5047991 2026-06-03T01:17:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150044 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Даўяты Вялікія |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 29|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 09|lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Ахрэмавецкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2153 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012420 }} '''Даўя́ты Вялі́кія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Daŭjaty Vialikija}}, {{lang-ru|Довьяты Великие}}) — вёска ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ахрэмавецкі сельсавет|Ахрэмавецкага сельсавета]]. == Назва == Назва мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені тыпу ''Dau-jotas''<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=183}}</ref>. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 99 жыхароў, 22 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 51.</ref>. * 1931 год — 111 жыхароў, 20 двароў<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938"/>. Перад вайной у 1941 у вёсцы жыло 158 чалавек у 21 двары<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/1230 Довьяты Большие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221128131849/http://db.narb.by/search/1230 |date=28 лістапада 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 18 дамоў, забіта 5 чалавек<ref name="Бер" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|434|Dowiaty, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ахрэмавецкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ахрэмавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 3aru51w47ts6ohfnph1iud4001ldiyi 0 10105 5150045 4878982 2026-06-03T01:20:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150045 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Даўяты Малыя |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 30|lat_sec = 0.4 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 8|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Ахрэмавецкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2153 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243012411 }} '''Даўя́ты Малы́я'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Daŭjaty Malyja}}, {{lang-ru|Довьяты Малые}}) — вёска ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ахрэмавецкі сельсавет|Ахрэмавецкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 47 жыхароў, 11 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 51.</ref>. * 1931 год — 44 жыхары, 10 двароў<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938"/>. Перад вайной у вёсцы жыло 89 чалавек у 17 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/1231 Довьяты Малые]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 17 дамоў, забіта 7 чалавек<ref name="Бер" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|434|Dowiaty, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ахрэмавецкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ахрэмавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 4daa6lsn6sj9m6yd86wkek7jn98zoaa 0 16241 5150157 5137283 2026-06-03T10:53:19Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае */ габрэі 5150157 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійская імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1898—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] odgvhou08n3w6q1f8pi8284ohe9sk7w 5150161 5150157 2026-06-03T11:03:25Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае */ дадаў пра касцёл кармэлітаў 5150161 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая. 16 ліпеня 1735 года асвечаны барочны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года пад кіраўніцтвам віленскага архітэктара Абрагама Вюрцнэра. Тады былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі віленскага барока<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійская імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1898—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] k8vcouuc8kp97glo39kgrhnlmxzapme 5150163 5150161 2026-06-03T11:05:46Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае */ касцёлы 5150163 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая. 16 ліпеня 1735 года асвечаны барочны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. У 1764-1782 гадах быў збудаваны, а ў 1783 годзе асвечаны мураваны парафіяльны касцёл Святой Тройцы. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійская імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1898—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 53zge4ralkibpdky5rf6jtz41lbse5g 5150164 5150163 2026-06-03T11:07:40Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 5150164 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая. 16 ліпеня 1735 года асвечаны барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. У 1764-1782 гадах быў збудаваны, а ў 1783 годзе асвечаны мураваны парафіяльны касцёл Святой Тройцы. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійская імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1898—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 153avbkzpml4a88gi5m6y7as83qt6oa 5150165 5150164 2026-06-03T11:08:58Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 5150165 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая. 16 ліпеня 1735 года асвечаны барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. У 1764-1782 гадах быў збудаваны, а ў 1783 годзе асвечаны мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійская імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1898—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ip282xq50jjygmrhcq84a5xbfs69pvq 5150173 5150165 2026-06-03T11:49:16Z K.shytal 58227 дату нараджэння Мастовіча 5150173 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая. 16 ліпеня 1735 года асвечаны барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. У 1764-1782 гадах быў збудаваны, а ў 1783 годзе асвечаны мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійская імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] by547csvqcbl7mp6sbr8aiciv5ruc0l 4 16411 5149896 5149260 2026-06-02T13:11:02Z JerzyKundrat 174 5149896 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 8hmlxs61hj3o1sfey6qt2nn5go0ew2q 5150079 5149896 2026-06-03T07:19:54Z DobryBrat 5701 /* Мікалай Міхайлавіч Зуеў */ вынік 5150079 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} lba1la292s2no0cvtr1dy61t4s9nw2v 0 17200 5150004 5054912 2026-06-02T21:40:45Z Siliyiw 169172 5150004 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Крыўча |арыгінальная назва = Крыўча |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 44|lat_sec = 21 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 25|lon_sec = 48 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = 25000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Брагінскі |сельсавет = Малажынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = XVI стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 107 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 2344 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044143 }} '''Кры́ўча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kryŭča}}, {{lang-ru|Кривча}}) — [[вёска]] ў [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Малажынскі сельсавет|Малажынскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === У 11 км на паўднёвы ўсход ад [[Брагін]]а, 39 км ад чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] (на галінцы [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] ад лініі [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 130 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сістэма == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[аўтамабільная дарога|аўтадарозе]] Камарын — Брагін. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, да якой з поўдня пад вострым кутом далучаецца кароткая просталінейная вуліца. Забудова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з [[XVI]] стагоддзя як сяло Крыўча ў валоданні князя Вішнявецкага, з 2-й паловы [[XVII]] стагоддзя — Канецпольскіх. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|2-га падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793 год]]) у складзе Расійскай імперыі. У 1811 годзе ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], валоданне Ракіцкіх. У 1897 годзе знаходзіўся хлебазапасны магазін, [[вятрак]]. У 1908 годзе ў Брагінскай воласці. З 8 снежня 1926 года цэнтр Крыўчанскага сельсавета Брагінскага раёна [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 года [[Гомельская акруга|Гомельскай]] (да 26 ліпеня 1930 года) акруг, з 20 лютага 1938 года [[Палеская вобласць|Палескай]], з 8 студзеня 1954 года [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцей. У 1931 годзе арганізаваны [[калгас]] «Пераможца», працавалі 2 ветракі (з 1907 года), конная крупарушка (з 1907 года), 3 гамарні. На ўскраіне ў 1930-40 гадах размяшчалася Крыўчанская МТС. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] у верасні 1943 года фашысты спалілі 115 двароў і забілі 11 жыхароў. У баях за вызваленне вёскі і яе наваколля загінулі 22 салдаты (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). Тут жа ўсталявана скульптура салдата, якая ўвекавечвае памяць 209 мясцовых жыхароў, якія загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе. У 1959 годзе цэнтр калгаса «XVIII партз’езд». Размяшчаліся сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы сад, амбулаторыя, аддзяленне сувязі, 2 крамы. Паблізу ёсць радовішчы жалезняку. Да 1998 года ў склад Крыўчанского сельсавета ўваходзіла цяпер не існая вёска [[Дуброва (Брагінскі раён)|Чырвоная Дуброва]]. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 40 гаспадарак, 107 жыхароў. === Дынаміка === * 1850 год — 18 двароў. * 1897 год — 45 двароў, 348 жыхароў (паводле перапісу). * 1908 год — вёска (47 двароў, 416 жыхароў) і фальварак (1 двор, 12 жыхароў). * 1940 год — 116 двароў, 402 жыхары. * 1959 год — 285 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 40 гаспадарак, 107 жыхароў. * 2006 год (01.01.2006) — 38 гаспадарак, 99 чалавек, з якіх 22 ва ўзросце да 16 гадоў, 42 — у працаздольным і 35 — старэйшым за працаздольны. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} {{Малажынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Малажынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брагінскага раёна]] 3c1fgyw8s8zjw3em9aom1ipa00g43uq 0 26700 5150062 5136895 2026-06-03T05:25:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150062 wikitext text/x-wiki {{Картка:Асоба |імя =Джэймс Кук |арыгінал_імя ={{lang-en|James Cook}} |партрэт =Captainjamescookportrait.jpg |памер = |подпіс = |апісанне =Партрэт Дж. Кука, 25 мая 1776 года. Мастак Натаніэл Дэнс |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = |дата нараджэння =27 кастрычніка |год нараджэння =1728 |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці =14 лютага |год смерці =1779 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{цёзкі2|Кук}} '''Джэймс Кук''' ({{lang-en|James Cook}}, [[27 кастрычніка]] [[1728]] — [[14 лютага]] [[1779]]) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] першаадкрывальнік і [[навігацыя|навігатар]]. Ён здзейсніў тры вандраванні ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] і стаў першым еўрапейцам, які даследаваў большую частку яго ўзбярэжжа. Кук адкрыў [[Гаваі]] і шматлікія іншыя астравы, акрамя таго, ён першым абыйшоў вакол [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. Кук таксама быў і картографам. У пошуках паўночнага марскога праходу з [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] ў [[Атлантычны акіян|Атлантычны]] ён даследаваў частку ўзбярэжжа [[Аляска|Аляскі]]. Ягоным імем названы [[заліў Кука]] на [[Аляска|Алясцы]], у горадзе [[Анкарыдж]] усталяваны помнік Куку. Дзякуючы асаблівай увазе, якую Кук надаваў [[Картаграфія|картаграфіі]], многія са складзеных ім [[мапа]]ў па сваёй дакладнасці і акуратнасці не былі перасягнутыя на працягу многіх дзесяцігоддзяў і служылі мараплаўцам аж да другой паловы XIX стагоддзя. Кук быў шырока вядомы сваім памяркоўным і сяброўскім стаўленнем да карэнных жыхароў наведаных ім тэрыторый. Ён здзейсніў своеасаблівую рэвалюцыю ў мараплаўстве, навучыўшыся паспяхова змагацца з такой небяспечнай і шырока распаўсюджанай у той час [[хвароба]]й, як [[цынга]]. Смяротнасць ад яе падчас яго плаванняў практычна была зведзена да нуля. У яго падарожжах прымала ўдзел цэлая плеяда знакамітых мараплаўцаў і даследчыкаў, як то [[Джозеф Бэнкс]], [[Вільям Блай]], [[Джордж Ванкувер]], [[Джордж Дыксан]], [[Іаган Рэйнгальд]] і [[Георг Форстэр]]. Кук быў забіты на [[Гаваі|Гаваях]] падчас свайго трэцяга падарожжа ў [[Ціхі акіян]] у 1779 годзе. Ён пакінуў пасля сябе спадчыну навуковых і геаграфічных ведаў, якія паўплывалі на яго пераемнікаў, аб чым сведчаць шматлікія помнікі, якія былі прысвечаныя яму. Тым не менш, яго роля ў адкрыцці раёнаў Ціхага акіяна, [[каланізацыя|каланізацыі]] і наступнага ўздзеяння на карэнныя народы была прадметам палітычнай і навуковай дыскусіі. == Біяграфія == Джэймс Кук нарадзіўся 27 кастрычніка 1728 года ў вёсцы Мартан (Паўднёвы [[Ёркшыр]]). У яго бацькі, беднага шатландскага парабка, акрамя Джэймса было чатыры дзіцяці. У 1736 годзе сям'я пераязджае ў вёску Грэйт Айтан, тут Кука аддаюць у мясцовую школу (ператвораную цяпер у музей). Пасля пяці гадоў вучобы Джэймс Кук пачынае працаваць на ферме пад наглядам свайго бацькі, які атрымаў на той час пасаду кіраўнічага. Ва ўзросце васемнаццаці гадоў ён наймаецца юнгай на вугальшчык «Геркулес». Так пачынаецца марское жыццё Джэймса Кука. === Пачатак кар'еры === Кук пачаў кар'еру марака простым [[юнга]]й на гандлёвым брыгу-вугальшчыку «Геркулес», які належаў суднаўладальнікам Джону і Генры Уокерам, на маршруце Лондан — Ньюкасл. Праз два гады быў пераведзены на іншае судна Уокераў — «Тры браты». Вядомае сведчанне сяброў Уокераў пра тое, як шмат часу Кук бавіў за кнігамі. Вольны ад працы час ён прысвячаў вывучэнню геаграфіі, навігацыі, матэматыкі, астраноміі, таксама яго цікавілі апісанні марскіх экспедыцый. Вядома, што Кук пакінуў Уокераў на два гады, якія правёў на Балтыцы і ля ўсходняга ўзбярэжжа Англіі, аднак вярнуўся па просьбе братоў памочнікам капітана на «Фрэндшып». Праз тры гады, у 1755 годзе, Уокеры прапанавалі яму прыняць камандаванне над «Фрэндшып», аднак Кук адмовіўся. Замест гэтага 17 чэрвеня 1755 года ён запісаўся [[матрос]]ам у [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|Каралеўскі ваенна-марскі флот]] і праз 8 дзён атрымаў прызначэнне на 60-гарматны карабель «Ігл». Гэты факт у яго біяграфіі прыводзіць у здзіўленне некаторых даследчыкаў — невядомыя прычыны, па якіх Кук аддаў перавагу цяжкай матроскай працы перад пасадай капітана ў гандлёвым флоце. Але ўжо праз месяц пасля паступлення Кук становіцца [[боцман]]ам. Неўзабаве пачалася Сямігадовая вайна (1756). «Ігл» удзельнічаў у блакадзе ўзбярэжжа Францыі. Вядома таксама, што ў траўні 1757 ля вострава Уэссан «Ігл» уступіў у бой з французскім караблём «Герцаг Аквітанскі» (водазмяшчэнне 1500 тон, 50 гармат). У ходзе пераследу і бою «Герцаг Аквітанскі» быў захоплены. «Ігл» у тым баі атрымаў пашкоджанні і быў вымушаны адправіцца на рамонт у [[Англія|Англію]]. Па двухгадовым стажы, у 1757 годзе, Джэймс Кук паспяхова вытрымаў экзамен на майстра ({{lang-en|Sailing Master}}), а 27 кастрычніка атрымаў прызначэнне на карабель «Салебей» пад камандаваннем капітана Крэйга. Куку было на гэты час дваццаць дзевяць гадоў. З пачаткам Сямігадовай вайны ён прызначаецца на 60-гарматны карабель «Пембрак». «Пембрак» удзельнічаў у блакадзе [[Біскайскі заліў|Біскайскага заліва]], затым у лютым 1758 года быў адпраўлены да паўночнаамерыканскага ўзбярэжжа (Канада). Перад Кукам была пастаўлена найважнейшая задача, якая мела ключавое значэнне для ўзяцця [[Квебек]]а, — абставіць фарватэр участка [[Рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]], каб брытанскія караблі маглі прайсці да Квебека. Дадзеная задача ўлучала ў сябе не толькі нанясенне фарватэру на карту, але і пазначэнне суднаходных участкаў ракі буямі. З аднаго боку, з-за надзвычайнай складанасці фарватэру, аб'ём працы быў вельмі вялікі, з другога — працаваць прыходзілася па начах, пад абстрэлам французскай артылерыі, адбіваючы начныя контратакі, аднаўляючы буі, якія французы паспявалі знішчыць. Паспяхова выкананая праца ўзбагаціла Кука картаграфічным вопытам, а таксама стала адной з асноўных прычын, па якіх Адміралцейства ў канчатковым выніку спыніла свой гістарычны выбар менавіта на ім. Квебек быў абложаны, потым узяты. Кук непасрэдна ў баявых дзеяннях удзелу не прымаў. Пасля ўзяцця Квебека Кук быў пераведзены майстрам на флагманскі карабель «Нартумберленд», што можна расцаніць як прафесійнае заахвочванне. Па загадзе адмірала Колвіла Кук працягваў картаграфаванне ракі Святога Лаўрэнція да 1762 года. Карты Кука былі рэкамендаваныя адміралам Колвілам да публікацыі і былі апублікаваныя ў Паўночнаамерыканскай лоцыі 1765 года. У Англію Кук вярнуўся ў лістападзе 1762 года. Неўзабаве пасля вяртання з Канады, 21 снежня 1762 года, Кук ажаніўся з Элізабэт Батс. У іх было шасцёра дзяцей: Джэймс (1763-1794), Натаніэль (1764-1781), Элізабэт (1767-1771), Джозэф (1768-1768), Джордж (1772-1772) і Х'ю (1776-1793). Сям'я пражывала ў лонданскім Іст-Эндзе. Пра жыццё Элізабэт пасля смерці Кука вядома мала. Яна пражыла пасля яго смерці яшчэ 56 гадоў і памерла ў снежні 1835 года ва ўзросце 93 гадоў. == Першае кругасветнае падарожжа (1767-1771) == === Мэты экспедыцыі === Афіцыйнай мэтай экспедыцыі было даследаванне праходжання [[Планета Венера|Венеры]] праз дыск [[Сонца]]<ref name="источник1">[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Reisen/XVIII/1760-1780/Kuk_2/frametext11.htm ''Кук, Джеймс''. Глава 1-3 // Плавание на «Индеворе» в 1768—1771 годах]</ref>. Аднак у сакрэтных загадах, атрыманых Кукам, яму прадпісвалася неадкладна пасля завяршэння астранамічных назіранняў адпраўляцца ў паўднёвыя шыроты на пошукі так званага [[Паўднёвы мацерык|Паўднёвага мацерыка]]<ref name="источник1" /> (таксама вядомага як Terra Incognita). Калі ўлічыць, што паміж сусветнымі дзяржавамі ішла жорсткая барацьба за новыя калоніі, вельмі верагодным з’яўляецца наступнае меркаванне: астранамічныя назіранні служылі для Адміралцейства шырмай, якая прыкрывала пошук новых калоній. Таксама мэтай экспедыцыі было вызначыць берагі Аўстраліі, асабліва яе ўсходняе ўзбярэжжа, якое зусім не было даследавана. === Склад экспедыцыі === Можна вылучыць наступныя прычыны, якія паўплывалі на выбар Адміралцейства на карысць Кука: * Кук быў мараком і, такім чынам, падпарадкоўваўся Адміралцейству, якому ў якасці кіраўніка экспедыцыі патрэбен быў свой чалавек. Менавіта з гэтай прычыны Аляксандр Далрымпл, які таксама прэтэндаваў на гэтае званне, быў няўгодны Адміралцейству. * Кук быў не проста мараком, а мараком дасведчаным. * Нават сярод дасведчаных маракоў Кук вылучаўся шырокімі ведамі ў картаграфіі і навігацыі, пра што сведчыла паспяхова праведзеная праца па вымярэнні фарватэру ракі Св. Лаўрэнція. Досвед гэты быў пацверджаны непасрэдна дзеючым адміралам (Колвілам), які, рэкамендуючы працы Кука да публікацыі, ахарактарызаваў яго наступным чынам: «Ведаючы з практыкі адоранасць містэра Кука і яго здольнасці, я лічу яго досыць кваліфікаваным для працы, якую ён выканаў, і для найбуйнейшых прадпрыемстваў таго ж роду»<ref name="alister">''Маклин А.'' [http://lib.aldebaran.ru/author/maklin_alister/maklin_alister_kapitan_kuk_istoriya_geograficheskih_otkrytii/ Капитан Кук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080803095519/http://lib.aldebaran.ru/author/maklin_alister/maklin_alister_kapitan_kuk_istoriya_geograficheskih_otkrytii/|date=3 жніўня 2008}} — М.: Центрполиграф, 2001. ISBN 5-227-01197-4</ref>. Экспедыцыі быў выдзелены «Індэвар» — невялікае судна, якое належала да класа так званых «вугальшчыкаў» (названых так з-за таго, што караблі дадзенага класа ў асноўным выкарыстоўваліся для перавозкі вугалю), з характэрна малым асяданнем, пераабсталяванае адмыслова для экспедыцыі. Батанікамі былі Карл Соландэр і Джозаф Банкс, член Каралеўскага таварыства і будучы яго прэзідэнт, які быў да таго ж вельмі заможным чалавекам. Мастакі — Аляксандр Б'юк і Сідні Паркінсан. Астраном Грын павінен быў разам з Кукам праводзіць назіранні. Суднавым лекарам быў доктар Манкгаўз. === Ход экспедыцыі === 26 жніўня 1768 года «Індэвар» выйшаў з [[Плімут (Англія)|Плімута]] і 10 красавіка 1769 года дасягнуў берагоў [[Востраў Таіці|Таіці]]. Выконваючы загады Адміралцейства, якія прадпісваюць «усімі сродкамі падтрымліваць сяброўства з тубыльцамі»<ref name="источник1" />, Кук усталяваў строгую дысцыпліну ў зносінах членаў экспедыцыі і каманды карабля з абарыгенамі. Катэгарычна забаранялася распачынаць канфлікты з мясцовымі жыхарамі, ужываць гвалт. Выпадкі парушэння гэтага загаду строга караліся. Свежыя прадукты для экспедыцыі здабываліся шляхам абмену на еўрапейскія тавары. Падобныя паводзіны англічан, няхай і прадыктаваныя асабліва прагматычнымі меркаваннямі (узбуджаць залішнюю нянавісць да сябе было проста нявыгадна), з’яўляліся па тых часах вельмі незвычайнымі — еўрапейцы, як правіла, дасягалі сваіх мэтаў з ужываннем гвалту, рабуючы і забіваючы абарыгенаў (былі таксама выпадкі беспадстаўных забойстваў). Напрыклад, Уоліс, суайчыннік Кука, які пабываў на Таіці незадоўга да яго, у адказ на адмову бясплатна забяспечваць яго карабель прадуктамі абстраляў таіцянскія вёскі з карабельнай артылерыі. Але міралюбная палітыка дала плён — з астравянінамі атрымалася ўсталяваць добрыя адносіны, без чаго назіранне за Венерай было б складаным. З мэтай забеспячэння кантролю над узбярэжжам, дзе павінны былі праводзіцца назіранні, быў збудаваны форт, які быў акружаны з трох бакоў валам, месцамі — частаколам і ровам, абаронены дзвюма гарматамі і шасцю фальканетамі, з гарнізонам з 45 чалавек. Раніцай 2 мая выявілася, што адзіны квадрант, без якога правядзенне эксперыменту было немагчыма, быў скрадзены. Да вечара таго ж дня квадрант удалося знайсці. З 7 па 9 чэрвеня каманда была занятая крэнгаваннем карабля. 9 ліпеня, незадоўга да адплыцця, дэзертыравалі салдаты марской пяхоты Клемент Уэб і Сэмюэл Гібсан. Натыкнуўшыся на нежаданне астравянінаў паспрыяць спайманню дэзертыраў, Кук захапіў у закладнікі ўсіх найбольш значных правадыроў акругі і выставіў у якасці ўмовы іх вызвалення вяртанне ўцекачоў. Правадыры былі адпушчаныя, калі пры дапамозе мясцовых жыхароў удалося вярнуць салдат на карабель. Пасля правядзення астранамічных назіранняў, Кук накіраваўся да берагоў Новай Зеландыі, узяўшы з сабой мясцовага правадыра па імю Тупія, які добра ведаў бліжэйшыя астравы і, акрамя таго, мог служыць перакладчыкам, і яго слугу Ціату. З першабытнікамі Новай Зеландыі, нягледзячы на падкрэсленую міралюбнасць англічан, не ўдалося ўсталяваць добрыя адносіны. Экспедыцыі давялося ўдзельнічаць у некалькіх сутычках, падчас якіх новазеландцы панеслі некаторыя страты. Працягваючы рухацца ўздоўж заходняга берага, Кук знайшоў бухту, вельмі зручную для якарнай стаянкі. У гэтай бухце, названай ім залівам Каралевы Шарлоты, «Індэвар» стаў на рамонт: карабель выцягнулі на бераг і зноўку праканапацілі. Тут жа, на беразе заліва Каралевы Шарлоты, было зроблена адкрыццё — падняўшыся на ўзвышша, Кук разглядзеў праліў, які падзяляе Новую Зеландыю на два востравы. Гэты праліў быў названы яго імем (праліў Кука). У красавіку 1770 года Кук падышоў да ўсходняга берага Аўстраліі. На беразе заліва, у водах якога спыніўся «Індэвар», экспедыцыі пашчасціла знайсці шмат невядомых раней відаў раслін, таму Кук назваў гэты заліў Батанічным. З Батанічнага заліва Кук накіраваўся на паўночны захад уздоўж усходняга ўзбярэжжа [[Аўстралія|Аўстраліі]]. 11 чэрвеня карабель сеў на мель, сур'ёзна пашкодзіўшы ашалёўку. Дзякуючы прыліву і прынятым мерам па аблягчэнні карабля (былі выкінутыя за борт запасныя часткі такелажу, баласт і гарматы) «Індэвар» атрымалася зняць з мялі. Аднак праз пашкоджаную бартавую ашалёўку карабель стала хутка заліваць вадой. З мэтай блакавання патоку вады пад прабоіну была падведзена парусіна, такім чынам паступленне забортнай вады ўдалося знізіць да прымальнага ўзроўню. Тым не менш «Індэвар» меў патрэбу ў сур'ёзным рамонце, паколькі ў цяперашнім становішчы для ўтрымання карабля ў плывучым стане патрабавалася бесперабойная праца помпавых установак, не кажучы ўжо пра тое, што працягваць плаванне з велізарнай дзіркай у борце, ледзь прыкрытай ветразем, было проста небяспечна. І Кук бярэцца за пошук месца, дзе можна было б бяспечна стаць на рамонт. Праз 6 дзён такое месца было знойдзена. «Індэвар» быў выцягнуты на бераг, прабоіны заладжаныя. Неўзабаве высветлілася, што карабель адрэзаны ад мора Вялікім Бар'ерным рыфам, такім чынам экспедыцыя апынулася замкнёнай у вузкай паласе вады паміж аўстралійскім берагам і рыфам, усланай мелямі і падводнымі скаламі. Агінаючы рыф, прыйшлося прайсці на поўнач 360 міль. Рухацца даводзілася марудна, пастаянна кідаючы лот, з трума прыходзілася без супынку адпампоўваць ваду. Да таго ж на караблі пачалася цынга. Але Кук працягваў ісці гэтым шляхам, не зважаючы на праломы, якія час ад часу ўзнікалі ў суцэльнай сцяне рыфа. Справа ў тым, што ўзбярэжжа, якое паступова аддаляецца ад Вялікага Бар'ернага рыфа, у нейкі момант магло зрабіцца недаступным для назірання з адкрытага мора, што зусім не задавальняла Кука, які жадаў трымаць аўстралійскі бераг перад вачыма. Гэтая настойлівасць прынесла плён — працягваючы рухацца паміж рыфам і берагам, Кук натрапіў на праліў паміж [[Востраў Новая Гвінея|Новай Гвінеяй]] і Аўстраліяй (у той час не ведалі, з’яўляецца Новая Гвінея востравам ці часткай аўстралійскага мацерыка). Кук накіраваў карабель праз гэты праліў у Батавію (старую назву Джакарты). У Інданэзіі на карабель пранікла малярыя. У [[Батавія|Батавіі]], куды «Індэвар» прыйшоў у пачатку студзеня, хвароба набыла характар эпідэміі. Ахвярамі [[Малярыя|малярыі]] сталі таксама Тупія і Ціату. Карабель быў неадкладна пастаўлены на рамонт, адразу ж пасля заканчэння якога Кук пакінуў Батавію з яе нездаровым кліматам. Аднак людзі працягвалі паміраць. На востраве [[Панаітан]] да малярыі дадалася дызентэрыя, якая стала з гэтага моманту асноўнай прычынай смяротных зыходаў. Калі 14 сакавіка «Індэвар» уваходзіў у порт Кейптаўна, на караблі заставалася 12 чалавек, здольных працаваць. Страты ў асабовым складзе былі надзвычай вялікія, толькі на шляху з Батавіі да Кейптаўна загінула 22 члены каманды (галоўным чынам ад дызентэрыі), а таксама некалькі цывільных, у ліку якіх быў і астраном Грын. Каб зрабіць магчымым далейшае плаванне, каманда была дакамплектаваная. 12 ліпеня 1771 года экспедыцыя вярнулася ў Англію. === Вынікі першай экспедыцыі === Асноўная заяўленая мэта — назіранне праходжання Венеры праз дыск Сонца — была выкананая, і вынікі эксперыменту, нягледзячы на недакладнасці вымераў з прычыны недасканаласці абсталявання таго часу, былі выкарыстаныя пазней (у сукупнасці з яшчэ чатырма падобнымі назіраннямі з іншых пунктаў планеты) для цалкам дакладнага разліку адлегласці ад Зямлі да Сонца. Другая задача — адкрыццё Паўднёвага мацерыка — не была выкананая, і, як цяпер вядома, не магла быць выкананай Кукам падчас першага плавання. Паўднёвы мацярык быў адкрыты рускімі маракамі Фадэеем Белінсгаўзенам і Міхаілам Лазаравым у 1820 годзе. Экспедыцыя Кука таксама даказала, што Новая Зеландыя — гэта два самастойныя востравы, падзеленыя вузкім пралівам (пралівам Кука), а не частка невядомага мацерыка, як было прынята лічыць раней. Атрымалася нанесці на карту некалькі сотняў міль ўсходняга ўзбярэжжа Аўстраліі, да таго часу цалкам не даследаванага. Быў адкрыты праліў паміж Аўстраліяй і Новай Гвінеяй. Батанікі сабралі вялікую калекцыю ўзораў раслін. == Другое кругасветнае плаванне (1772-1775) == У 1772 годзе Адміралцейства пачало падрыхтоўку да другой экспедыцыі ў Ціхі акіян. === Мэты экспедыцыі === Канкрэтныя мэты, якія паставіла Адміралцейства перад другой экспедыцыяй Кука, невядомыя. Вядома толькі, што ў задачы экспедыцыі ўваходзіў працяг даследавання паўднёвых мораў. Дакладна вядома, што настойлівыя спробы Кука прасунуцца як мага далей на поўдзень мелі мэтай знайсці Паўднёвы мацярык. Наўрад ці Кук дзейнічаў падобным чынам зыходзячы толькі з асабістай ініцыятывы, таму ўяўляецца вельмі верагодным, што адкрыццё Паўднёвага мацерыка было адной з мэтаў экспедыцыі, хоць аб падобных планах Адміралцейства нічога і не вядома. Другая экспедыцыя Кука (1772-1775) была звязана з геаграфічнымі і палітычнымі праблемамі, пастаўленымі на парадак дня на пачатковым этапе еўрапейскай экспансіі ў моры [[Паўднёвае паўшар’е|паўднёвага паўшар'я]]. Арганізацыя другой экспедыцыі Кука, які пасля вяртання на радзіму стаў капітанам, была звязаная з вялікай актыўнасцю, якую французы ў гэты час праявілі ў паўднёвых морах. Прынамсі, чатыры французскія экспедыцыі былі пасланыя ў канцы шасцідзесятых гадоў на пошукі Паўднёвага мацерыка. Яны звязаныя з імёнамі Бугенвіля, Сюрвіля, Марыёна дзю Фрэна, Кергелена. У французаў пошукі Паўднёвага мацерыка таксама не былі выкліканыя навуковымі інтарэсамі. Ініцыятыва зыходзіла ад купецкай французскай [[Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніі]], якая клапацілася, вядома, толькі пра свае ўзбагачэнні; менавіта яна падрыхтавала экспедыцыю Сюрвіля гэтак жа, як у першай палове XVIII стагоддзя — экспедыцыю Буве, пра якую згадвае Кук. Пра вынікі гэтых французскіх экспедыцый (акрамя экспедыцыі Бугенвіля) у [[Лондан]]е яшчэ не ведалі і таму яшчэ больш турбаваліся. Вырашана было паслаць два караблі (французы пасылалі па 2-3 караблі разам) і паставіць на чале новай экспедыцыі капітана Кука, поспехі якога зрабілі велізарнае ўражанне ў Англіі. Адміралцейства так спяшалася з гэтай справай, што Куку далі пасля складання ім падрабязнай справаздачы аб першым падарожжы толькі тры тыдні адпачынку (у снежні 1771 года) — пасля трохгадовага плавання. Безумоўна, Каралеўскае таварыства прыклала да гэтага сваю руку — яно лічылася напаўурадавай арганізацыяй і ўяўляла сабой магутную сілу ў грамадстве. Несумненна, пазіцыя самога Кука не была пасіўная ў гэтым пытанні: падобна ўсім вялікім першапраходцам, варта было яму спазнаць радасці і задавальненні ад пранікнення ў невядомае, і ён ніколі б не супакоіўся, пакуль зноў не ўступіў бы на гэты шлях. Несумненна, што вядучыя географы таго часу, у асаблівасці Аляксандр Далрымпл, які працягваў верыць у сваю ідэю Паўднёвага мацерыка, сталі б прыспешваць арганізацыю другой экспедыцыі. Але зразумела, што рэальна прымалі рашэнні толькі лорды Адміралцейства. Яны думалі пра магчымасць таго, што Кук і на самай справе натрапіць на міфічны Паўднёвы мацярык, або на якую-небудзь іншую краіну або востраў, не адкрытыя да гэтага часу, і далучыць іх з яго звычайнай аператыўнасцю да Брытанскай кароны; інтрыгоўная, прыемная і цалкам магчымая думка, паколькі паўднёвыя моры заставаліся ў сваёй большасці нязведанымі. Больш верагодна, што яны сказалі Куку, што не важна, у якім кірунку ён рушыць, але ён павінен адправіцца ў іншае гераічнае падарожжа дзеля адкрыццяў, якія прынясуць новыя ўшанаванні, гонар і славу яму і яго краіне, а заадно і ім, лордам Адміралцейства. У пацверджанне падобнага пункту гледжання варта заўважыць, што да другога падарожжа, самага страшнага, Кук не атрымаў спецыяльных інструкцый. Можна між іншым адзначыць, што ніхто ніколі б не распачаў такое падарожжа яшчэ раз, таму што, калі Кук скончыў яго, у высокіх шыротах паўднёвага акіяна мала што засталося адкрываць. Няма сумневу ў тым, што Кук атрымаў карт-бланш адносна таго, куды ён павінен быў плыць і што ён павінен быў рабіць. === Склад экспедыцыі === Галоўнымі кандыдатамі на пасаду начальніка экспедыцыі былі Джэймс Кук і Джозаф Банкс. Вядома, што ў ходзе падрыхтоўкі да экспедыцыі паміж Адміралцействам і Банксам паўсталі рознагалоссі, у выніку чаго Банкс адмовіўся ад удзелу ў экспедыцыі. Кіраўніком экспедыцыі зноў стаў Джэймс Кук. Для экспедыцыі вылучылі два караблі — «Рэзалюшн» водазмяшчэннем 462 тоны, якому адводзілася роля флагмана, і «Эдвэнчур», які меў водазмяшчэнне 350 тон. Капітанам на «Рэзалюшн» быў сам Кук, на «Эдвэнчуры» — Тобіяс Фюрно. Лейтэнантамі на «Рэзалюшн» былі: Джон Купер, Рычард Пікерсгіл і Чарлз Клерк. У экспедыцыі прымалі ўдзел натуралісты Ёган Рэйнхольд і Георг Форстэр (бацька і сын), астраномы Уільям Уэлс і Уільям Бэйлі, мастак Уільям Ходжас. 13 ліпеня 1772 года караблі выйшлі з Плімута. У Кейптаўне, куды прыбылі 30 кастрычніка 1772 года, да экспедыцыі далучыўся батанік Андэрс Спарман. 22 лістапада караблі пакінулі Кейптаўн, узяўшы курс на поўдзень. На працягу двух тыдняў Кук шукаў так званы востраў Абразання, — зямлю, якую ўбачыў упершыню Буве, аднак не змог дакладна вызначыць яе каардынаты. Меркавалася, што востраў знаходзіцца прыблізна ў 1700 мілях на поўдзень ад мыса Добрай Надзеі. Пошукі нічога не далі, і Кук адправіўся далей на поўдзень. 17 студзеня 1773 года караблі перасеклі (упершыню ў гісторыі) Паўднёвы палярны круг. 8 лютага 1773 года, падчас шторму, караблі апынуліся па-за межамі прамой бачнасці і страцілі адзін аднаго. Дзеянні капітанаў пасля гэтага былі наступнымі. Кук на працягу трох дзён курсіраваў, спрабуючы знайсці «Эдвэнчур». Пошукі сталіся безвыніковымі, і Кук павёў «Рэзалюшн» курсам на паўднёвы ўсход да 60-й паралелі, затым павярнуў на ўсход і заставаўся на гэтым курсе аж да 17 сакавіка. Пасля гэтага Кук узяў курс на Новую Зеландыю. 6 тыдняў экспедыцыя правяла на якарнай стаянцы ў [[Заліў Туманны|заліве Туманны]], займаючыся даследаваннямі гэтага заліва і аднаўляючы сілы, пасля чаго рушыла ў заліў Шарлоты — загадзя абмеркаваны на выпадак страты месца сустрэчы. Фюрно рушыў да ўсходняга ўзбярэжжа вострава Тасманія з мэтай вызначыць, з’яўляецца Тасманія часткай аўстралійскага мацерыка або самастойным востравам, аднак ў гэтым ён не меў поспеху, памылкова вырашыўшы, што Тасманія — частка Аўстраліі. Затым Фюрно павёў «Эдвэнчур» да месца сустрэчы ў заліў Шарлоты. 7 чэрвеня 1773 года караблі выйшлі з заліва Шарлоты і накіраваліся на захад. Падчас зімовых месяцаў Кук хацеў заняцца даследаваннем малавывучаных раёнаў Ціхага акіяна, што прылягаюць да Новай Зеландыі. Аднак з-за абвастрэння цынгі на «Эдвэнчуры», якое было выклікана парушэннямі ўстаноўленага рэжыму харчавання, прыйшлося наведаць Таіці. На Таіці ў рацыён каманд было ўключана вялікая колькасць садавіны, такім чынам атрымалася вылечыць усіх цынготных хворых. Пасля Таіці Кук наведаў востраў Хуахіне, на якім яму ўдалося набыць каля 300 свіней. Нягледзячы на тое, што з астравянінамі і іх правадыром былі ўсталяваныя выдатныя адносіны, на гэтым востраве некаторыя члены экспедыцыі пацярпелі ад нападаў зламыснікаў. Так, 6 верасня Спарман быў абрабаваны і збіты, пагрозе нападу падвергнуўся і сам Кук. 7 верасня, перад самым адплыццём, да экспедыцыі далучыўся Омай, жыхар найбліжэйшага вострава Ульетэа, куды Кук збіраўся адразу пасля Хуахіне. Ульетэа ўбачылі ўвечары таго ж дня. На гэтым востраве было набыта столькі свіней, што іх агульная колькасць, паводле ацэнак Кука, дасягнула 400 галоў. На Ульетэа Кук узяў з сабой яшчэ аднаго астравяніна па імю Эдзідэй. Наступнымі астравамі, дзе пабываў Кук, былі Эўа і Тонгатабу, жыхары якіх настолькі ўразілі Кука сваёй прыязнасцю і даверам, што Кук назваў гэтыя астравы разам з трэцім востравам, які знаходзіцца непадалёк, астравамі Дружбы. Гэтая назва, якая страціла пасля статус афіцыйнай, ужываецца да гэтага часу. Ля берагоў Новай Зеландыі, куды Кук адправіўся пасля астравоў Дружбы, караблі трапілі ў шторм і зноў разышліся. Перачакаўшы шторм у праліве Кука, «Рэзалюшн» вярнуўся ў заліў Шарлоты, умоўленае месца сустрэчы, аднак «Эдвэнчура» тут яшчэ не было. Падчас трохтыднёвага чакання англічане сталі сведкамі сцэн канібалізму сярод мясцовых жыхароў. Так і не дачакаўшыся «Эдвэнчура», Кук рушыў на поўдзень, пакінуўшы на беразе запіску для капітана Фюрно. У ёй Кук пазначыў месцы, якія збіраўся наведаць пасля вяртання з палярных мораў, і прапанаваў Фюрно альбо паспрабаваць сустрэцца, альбо вярнуцца ў Англію. «Эдвэнчур» прыйшоў у заліў Шарлоты праз тыдзень пасля адплыцця Кука. 17 снежня 1773 года адбылося надзвычайнае здарэнне — восем матросаў на чале з двума боцманамі, накіраваныя на бераг за свежай гароднінай, былі забітыя і з'едзеныя новазеландцамі. Капітан Фюрно прымае рашэнне (магчыма, пад уражаннем ад таго, што адбылося напярэдадні) вяртацца ў Англію. На наступны ж дзень (18 снежня) Фюрно пакідае Новую Зеландыю і накіроўваецца ў Кейптаўн. Папоўніўшы запас прадуктаў харчавання і пакінуўшы Куку запіску, Фюрно вяртаецца ў Англію. З заліва Шарлоты, так і не дачакаўшыся Фюрно, Кук адпраўляецца ў палярныя воды і 21 снежня 1773 года другі раз перасякае Паўднёвы палярны круг. 30 студзеня 1774 года, калі «Рэзалюшн» дасягнуў 71° 10 'пд.ш., шлях быў перапынены суцэльным полем пакавага лёду. Гэта была самая паўднёвая кропка, якую ўдалося дасягнуць Куку за ўвесь час яго падарожжаў. Наведаўшы востраў Пасхі (12 сакавіка 1774 года), Маркізскія астравы (7 красавіка 1774 года) «Рэзалюшн» 22 красавіка 1774 года зноў падыходзіць да берагоў Таіці. Тут Кук становіцца сведкам падрыхтоўкі таіцян да вайны з жыхарамі суседняга вострава Муры. Асаблівае ўражанне на экспедыцыю зрабіў таіцянскі ваенны флот. Пасля Таіці Кук наведаў астравы Хуахінэ і Раіятэа, астравы Дружбы. На астравах Фіджы экспедыцыя вытрымала некалькі сутычак з абарыгенамі. На востраве Тана (а-вы Фіджы) былі папоўненыя запасы харчавання. 3 верасня 1774 была адкрыта Новая Каледонія. 18 кастрычніка 1774 года Кук трэці раз стаў на якар у заліве Шарлоты і прабыў там да 10 лістапада. 10 лістапада 1774 года экспедыцыя накіравалася на ўсход праз Ціхі акіян, дасягнуўшы Магеланавага праліва 17 снежня. Ужо ў Атлантычным акіяне была адкрыта Паўднёвая Георгія, але і на гэты раз дасягнуць Антарктыды не ўдалося. 21 сакавіка 1775 года Кук вяртаецца ў Кейптаўн для рамонту, там жа ён атрымлівае запіску, пакінутую яму капітанам Фюрно. З Кейптаўна «Рэзалюшн» накіроўваецца наўпрост у Англію і 30 ліпеня 1775 года ўваходзіць у Спітхэд. == Трэцяе кругасветнае плаванне (1776-1779) == === Мэты экспедыцыі === Асноўная мэта, пастаўленая Адміралцействам перад трэцяй экспедыцыяй Кука, — адкрыццё так званага Паўночна-Заходняга праходу — воднага шляху, які перасякае паўночнаамерыканскі кантынент і злучае Атлантычны і Ціхі акіяны. === Склад экспедыцыі === Экспедыцыі, як і раней, было выдзелена два караблі — флагманскі «Рэзалюшн» (водазмяшчэнне 462 тоны, 32 гарматы), на якім Кук здзейсніў другое падарожжа, і «Дыскаверы» водазмяшчэннем 350 тон, які меў 26 гармат. Капітанам на «Рэзалюшн» быў сам Кук, на «Дыскаверы» — Чарлз Клерк, які ўдзельнічаў у першых двух экспедыцыях Кука. Джон Гор, Джэймс Кінг, Джон Уільямсан былі на «Рэзалюшн» адпаведна першым, другім і трэцім памочнікамі капітана. На «Дыскаверы» першым памочнікам быў Джэймс Берн, другім - Джон Рыкмен. У якасці мастака ў экспедыцыі працаваў Джон Уэбер. === Ход экспедыцыі === Англію караблі пакінулі паасобку: «Рэзалюшн» выйшаў з Плімута 12 ліпеня 1776 года, «Дыскаверы» — 1 жніўня. Па дарозе ў Кейптаўн Кук наведаў востраў [[Востраў Тэнэрыфэ|Тэнэрыфэ]]. У [[Кейптаўн]]е, куды Кук прыбыў 17 кастрычніка, «Рэзалюшн» быў пастаўлены на рамонт па прычыне нездавальняючага стану бартавой ашалёўкі. «Дыскаверы», які прыбыў у Кейптаўн 1 лістапада, быў таксама адрамантаваны. 1 снежня караблі выйшлі з Кейптаўна. 25 снежня наведалі востраў Кергелен. 26 студзеня 1777 года караблі падышлі да [[Тасманія|Тасманіі]], дзе папоўнілі запасы вады і дроў. З [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] караблі адправіліся на Таіці, аднак з-за сустрэчных вятроў Кук быў вымушаны змяніць курс і наведаць спачатку астравы Дружбы. На Таіці Кук прыбыў 12 жніўня 1777 года. 7 снежня 1777 года караблі рушылі ў [[Паўночнае паўшар’е]], [[экватар]] перасеклі 22 снежня. Праз два дні, 24 снежня, быў адкрыты [[востраў Раства]]. Знаходзячыся на гэтым востраве, экспедыцыя назірала сонечнае зацьменне. 18 студзеня 1778 года былі адкрытыя [[Гавайскія астравы]], названыя Кукам Сандвічавымі (Сэндвічавымі) астравамі па імю аднаго з лордаў Адміралцейства. Гэтая назва не прыжылася, але ўжывалася да сярэдзіны XX стагоддзя<ref>[https://www.facebook.com/rushawaii/photos/a.255375277866483.59448.255372647866746/780996321971040/?type=1&theater Гавайи (Сандвичевы острова)] // Карта Тихого океана (Масштаб 1 : 30 млн). Атлас командира РККА. М.: Изд. 7 отдела Генерального штаба РККА, 1938. Лист. 8.</ref>. На Гаваях экспедыцыя прабыла да 2 лютага, аднаўляючы сілы і рыхтуючыся да плавання ў паўночных шыротах, затым рушыла на паўночны ўсход, да заходняга ўзбярэжжа [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. На гэтым шляху караблі трапілі ў шторм і атрымалі частковыя пашкоджанні («Рэзалюшн», у прыватнасці, страціў бізань-мачту). 30 сакавіка 1778 года караблі сталі на рамонт у працяглым і вузкім заліве [[Нутка, заліў|Нутка]] ({{lang-en|Nootka Sound}}), які ўдаецца з боку Ціхага акіяна ў востраў Ванкувер. 26 красавіка, скончыўшы рамонт, яны выйшлі з заліва Нутка і накіраваліся ўздоўж паўночнаамерыканскага ўзбярэжжа на поўнач. Ля берагоў [[Аляска|Аляскі]], аднак, зноў прыйшлося зрабіць прыпынак для рамонту, бо «Рэзалюшн» моцна працякаў. У пачатку жніўня караблі прайшлі праз [[Берынгаў праліў]], перасеклі [[Паўночны палярны круг]] і ўвайшлі ў [[Чукоцкае мора]]. Тут яны натыкнуліся на суцэльнае ледзяное поле. Працягваць дарогу на поўнач было немагчыма, набліжалася зіма, таму Кук развярнуў караблі, маючы намер правесці зіму ў больш паўднёвых шыротах. 2 кастрычніка 1778 года Кук дасягнуў [[Алеуцкія астравы|Алеўцкіх астравоў]], тут ён сустрэў рускіх прамыслоўцаў, якія далі яму сваю карту для вывучэння. Руская карта выглядала значна паўнейшай за карту Кука, яна ўтрымоўвала невядомыя Куку астравы, а абрысы многіх зямель, нанесеныя ў Кука толькі прыблізна, былі адлюстраваныя на ёй з высокай ступенню дэталізацыі і дакладнасці. Вядома, што Кук перамаляваў гэтую карту і назваў праліў, які падзяляе Азію і Амерыку, імем Берынга. 24 кастрычнік 1778 караблі пакінулі Алеўцкія астравы і 26 лістапада дасягнулі Гавайскіх астравоў, аднак прыдатная стаянка для караблёў была знойдзеная толькі 16 студзеня 1779 года. Жыхары астравоў — гавайцы — сабраліся вакол караблёў у вялікай колькасці; Кук у сваіх запісах ацэньваў іх колькасць у некалькі тысяч. Пазней стала вядома, што вялікая цікавасць і асаблівае стаўленне астравянінаў да экспедыцыі тлумачыліся тым, што яны прынялі Кука за аднаго са сваіх багоў. Добрыя адносіны, якія ўсталяваліся спачатку паміж членамі экспедыцыі і гавайцамі, пачалі, аднак, хутка псавацца; з кожным днём колькасць крадзяжоў, якія здзяйсняліся гавайцамі, ўзрастала, а сутычкі, якія ўзнікалі з-за спробаў вярнуць скрадзенае, станавіліся ўсё гарачэй. Адчуваючы, што сітуацыя робіцца крытычнай, Кук 4 лютага пакінуў заліў, аднак шторм, які распачаўся неўзабаве, нанёс сур'ёзную шкоду такелажу «Рэзалюшн», і 10 лютага караблі былі вымушаныя вярнуцца дзеля рамонту (іншай якарнай стаянкі паблізу не было). Ветразі і часткі такелажу звезлі на бераг, каб рамантаваць. Стаўленне гавайцаў да экспедыцыі стала тым часам адкрыта варожым. У акрузе з’явілася шмат узброеных людзей. Колькасць крадзяжоў павялічылася. 13 лютага з палубы «Рэзалюшн» былі скрадзеныя абцугі. Спроба іх вярнуць сталася няўдалай і скончылася адкрытым сутыкненнем. На наступны дзень, 14 лютага, быў скрадзены баркас з «Рэзалюшн». Каб вярнуць скрадзеную маёмасць, Кук вырашыў узяць на борт у якасці закладніка Каланіёпу, аднаго з мясцовых правадыроў. Высадзіўшыся на бераг з групай узброеных людзей, якая складалася з дзесяці марскіх пяхотнікаў на чале з лейтэнантам Філіпсам, ён прайшоў да жытла правадыра і запрасіў яго на карабель. Прыняўшы прапанову, Каланіёпа рушыў услед за англічанамі, аднак каля самага берага адмовіўся ісці далей, як мяркуецца, паддаўшыся на ўгаворы жонкі. Тым часам на беразе сабралася некалькі тысяч гавайцаў, якія акружылі Кука і яго людзей, адціснуўшы іх да самай вады. Сярод іх разнёсся слых, што англічане забілі некалькіх гавайцаў (у дзённіках капітана Клерка згаданы адзін тубылец, забіты людзьмі лейтэнанта Рыкмена незадоўга да апісваных падзей), і гэтыя чуткі, а таксама не цалкам адназначныя паводзіны Кука, падштурхнулі натоўп да пачатку варожых дзеянняў. У распачатай сутычцы сам Кук і чацвёра матросаў загінулі, астатнім удалося адступіць на карабель. Ёсць некалькі супярэчлівых сведчанняў відавочцаў тых падзей, і па іх складана судзіць аб тым, што ж адбылося на самай справе. З дастатковай ступенню дакладнасці можна толькі сказаць, што сярод англічан пачалася паніка, каманда стала бязладна адступаць да шлюпкі, і ў гэтай мітусні Кук быў забіты гавайцамі (меркавана ударам дзіды ў патыліцу). Такім чынам, вечарам 14 лютага 1779 г 50-гадовы капітан Джэймс Кук быў забіты жыхарамі Гавайскіх астравоў. Капітан Клерк у сваіх дзённіках падкрэслівае: калі б Кук адмовіўся ад правакацыйных паводзінаў перад тварам шматтысячнага натоўпу і не пачаткаў расстрэльваць гавайцаў, няшчаснага выпадку можна было б пазбегнуць. Па словах лейтэнанта Філіпса, гавайцы не збіраліся перашкаджаць вяртанню англічан на карабель і тым больш нападаць, а шматлікасць натоўпу тлумачылася іх хваляваннем за лёс караля (небеспадстаўна, калі мець на ўвазе тую мэту, з якой Кук запрашаў Каланіёпу на карабель). Пасля смерці Кука пасада начальніка экспедыцыі перайшла да капітана «Дыскаверы» Чарлза Клерка. Клерк спрабаваў дамагчыся выдачы цела Кука мірным шляхам. Пацярпеўшы няўдачу, ён распарадзіўся правесці ваенную аперацыю, падчас якой высадзіўся пад прыкрыццём гармат дэсант захапіў і спаліў дашчэнту прыбярэжныя паселішчы і адкінуў гавайцаў у горы. Пасля гэтага гавайцы даставілі на «Рэзалюшн» кошык з дзесяццю фунтам мяса і чалавечую галаву без ніжняй сківіцы. 22 лютага 1779 года рэшткі Кука былі пахаваныя ў моры. Капітан Клерк памёр ад сухотаў, якімі быў хворы на працягу ўсяго плавання. У Англію караблі вярнуліся 7 кастрычніка 1780 года === Вынікі экспедыцыі === Асноўная мэта экспедыцыі — адкрыццё Паўночна-Заходняга праходу — не была дасягнутая. Былі адкрытыя Гавайскія астравы, востраў Раства і некаторыя іншыя астравы. == Цікавыя факты == У гонар [[Індэвар, карабель|Індэвара]], першага карабля, якім камандаваў Джэймс Кук, быў названы камандны модуль [[касмічны карабель|касмічнага карабля]] [[Апалон-15]]. Падчас яго палёту была ажыццёўлена чацвёртая высадка людзей на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. == Гл. таксама == * [[Гісторыя Гаваяў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite book|last=Beaglehole|first=John Cawte|title=The Life of Captain James Cook| author-link=John Cawte Beaglehole |publisher=[[A & C Black]]|year=1974 | isbn = 0-7136-1382-3 }} * {{cite book|last=Collingridge|first=Vanessa|author-link=Vanessa Collingridge|title=Captain Cook: The Life, Death and Legacy of History's Greatest Explorer|url=https://archive.org/details/captaincooklifed0000coll|date=February 2003|publisher=Ebury Press | isbn = 0-09-188898-0 }} * {{cite book |last= Fernandez-Armesto |first= Felipe |title= Pathfinders: A Global History of Exploration |year= 2006 |publisher= W.W. Norton & Company |isbn= 0-393-06259-7 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern }} * {{cite book |last=Fisher|first=Robin|title=Captain James Cook and his times|url=http://books.google.com/books?id=dhsOAAAAQAAJ|year=1979 | isbn = 978-0-7099-0050-4|publisher=Taylor & Francis }} * {{cite book|last= Hayes |first= Derek |title= Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of exploration and Discovery |year= 1999 |publisher= Sasquatch Books | isbn = 1-57061-215-3 |url= http://books.google.com/?id=sl57oHrVXGoC }} * {{cite book|last=Horwitz|first=Tony|author-link=Tony Horwitz|title=Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before|url=https://archive.org/details/intoblueboldlygo0000horw|date=October 2003|publisher=Bloomsbury | isbn = 0-7475-6455-8 }} * {{cite book|title =Captain James Cook | first =Richard | last =Hough | year =1994 | publisher =Hodder and Stoughton|author-link=Richard Hough| isbn =0-340-82556-1 }} * {{cite book|title=The Oxford Companion to Ships and the Sea|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_t9u3|last=Kemp|first=Peter|author2=I. C. B. Dear|year=2005|publisher=OUP | isbn = 978-0-19-860616-1 }} * {{cite book|title=Narrative of the voyages round the world, performed by Captain James Cook; with an account of his life during the previous and intervening periods|first=Andrew|last=Kippis|year=1788|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77n/|access-date=19 студзеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426035955/http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77n/|archive-date=26 красавіка 2012|url-status=dead}} * {{cite book |author-link=Frank McLynn|last=McLynn|first=Frank|year=2011|title=Captain Cook: Master of the Seas|url=https://archive.org/details/captaincookmaste0000mcly|publisher=Yale University Press | isbn = 978-0-300-11421-8 }} * {{cite book |last=Moorhead |first=Alan |year=1966|title=Fatal Impact: An Account of the Invasion of the South Pacific, 1767–1840|publisher=H Hamilton | isbn = 0-241-90757-8 }} * {{cite book |author-link=Gananath Obeyesekere|last = Obeyesekere |first = Gananath |year =1992 | title =The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific|publisher = Princeton University Press. | isbn = 0-691-05752-4 }} * {{cite book | title=The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific | url=https://archive.org/details/isbn_9789982012584 | publisher=Princeton University Press | author-link=Gananath Obeyesekere|last =Obeyesekere|first= Gananath | year=1997 | isbn = 978-0-691-05752-1|quote=With new preface and afterword replying to criticism from Sahlins. }} * {{cite book|title =Captain Cook in the Pacific | first =Nigel| last =Rigby| last2=van der Merwe |first2=Pieter | year =2002 | publisher =National Maritime Museum, London UK | url =https://archive.org/details/captaincookinpac0000rigb| isbn =0-948065-43-5 }} * {{cite book|last=Robson|first=John |year=2004 |title= The Captain Cook Encyclopædia|publisher= Random House Australia | isbn = 0-7593-1011-4 }} * {{cite book|last=Robson|first=John |year=2009 |title= Captain Cook's War & Peace: The Royal Navy Years 1755–1768, Barnsley (South Yorkshire), Seaforth Books and Sydney, University of New South Wales Press, 2009. ISBN 978-1-84832-033-8 and 978 1 742231099|url=https://archive.org/details/captaincookswarp0000robs}} * {{cite book | title=Islands of history | publisher=University of Chicago Press | first=Marshall David | last=Sahlins | author-link=Marshall David Sahlins | year=1985 | isbn=978-0-226-73358-6 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/islandsofhistory00sahl }} * {{cite book | title=How "Natives" Think: About Captain Cook, for example | url=https://archive.org/details/hownativesthinka0000sahl | publisher=University of Chicago Press | last=Sahlins |first= Marshall David| author-link= Marshall David Sahlins | year=1995 | isbn = 978-0-226-73368-5}} * {{cite book|title=The Australian Language: An Examination of the English Language and English Speech as Used in Australia, from Convict Days to the Present|url=https://archive.org/details/australianlangua0000bake|last=Sidney |first=John Baker|location=Melbourne|publisher=Sun Books|year=1981 | isbn = 978-0-7251-0382-8 }} * {{cite book | title=James Cook Maritime Scientist | url=https://archive.org/details/jamescookmaritim0000stam | publisher=Caedmon of Whitby Press | last=Stamp|first= Tom and Cordelia | year=1978 | location=Whitby | isbn = 0-905355-04-0 }} * {{cite book|last=Sykes|first=Bryan|title=[[The Seven Daughters of Eve]]|publisher=Norton Publishing: New York City, NY and London, England | isbn = 0-393-02018-5|year=2001 }} * {{cite book|last=Wagner|first=A.R.|title=Historic Heraldry of Britain|url=https://archive.org/details/historicheraldry0000wagn|year=1972|publisher=Phillimore & Co Ltd|location=London | isbn = 978-0-85033-022-9 }} * {{cite book|title=Captain Cook's Journal during his first voyage round the world made in H.M. Bark "Endeavour" 1768-71|first=W. J. L.|last=Wharton|year=[1893]|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77j/|access-date=19 студзеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322055659/http://ebooks.adelaide.edu.au/c/cook/james/c77j/|archive-date=22 сакавіка 2012|url-status=dead}} == Спасылкі == {{Commons|Category:James Cook}} * [http://www.captaincooksociety.com/ccsu1.htm Таварыства капітана Кука] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120419090058/http://www.captaincooksociety.com/ccsu1.htm |date=19 красавіка 2012 }} * [http://www.teara.govt.nz/en/biographies/1C25 Біяграфія Джэймса Кука] * [http://collections.lib.uwm.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=all&CISOBOX1=james%20cook&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOOP2=exact&CISOBOX2=&CISOFIELD2=CISOSEARCHALL&CISOOP3=any&CISOBOX3=&CISOFIELD3=CISOSEARCHALL&CISOOP4=none&CISOBOX4=&CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/agdm&t=a Сканы карт Кука] {{Бібліяінфармацыя}} {{Даследчыкі Амерыкі}} {{DEFAULTSORT:Кук Джэймс}} [[Катэгорыя:Падарожнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Картографы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Аўстраліі і Акіяніі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 7wlbmf3x0gu7ehqvp8kp84x8pa2svkk 0 29651 5150117 5075063 2026-06-03T07:53:04Z JerzyKundrat 174 5150117 wikitext text/x-wiki {{Тэорыя імавернасцей}} '''Тэо́рыя імаве́рнасцей''' — раздзел [[матэматыка|матэматыкі]], які вывучае заканамернасці, якім падпарадкоўваюцца [[Выпадковасць|выпадковыя]] масавыя з’явы<ref name=elemienty>''Звяровіч Э. І.'', ''Радына А. Я.'' Элементы тэорыі імавернасцей. — Мінск: Беларусь, 2013. — ISBN 978-985-01-1043-5.</ref>{{rp|4}}. Будуецца на аснове [[тэорыя мностваў|тэорыі мностваў]] і [[тэорыя меры|тэорыі меры]]. Асноўны аб’ект вывучэння — паслядоўнасці і сем’і выпадковых велічынь. Выпадковымі з’явамі называюцца сістэмы такіх [[Выпадковая падзея|падзей]], якія пры выкананні пэўных умоў могуць як адбыцца, так і не адбыцца. Прыклад выпадковай падзеі — выпадзенне арла (ці рэшкі) пры падкіданні сіметрычнай [[Манета|манеты]]<ref name=elemienty/>{{rp|4}}. Масавымі называюцца такія падзеі, для якіх комплекс умоў, што іх параджае, можна ўзнавіць дастаткова многа разоў. Напрыклад кіданне манеты можна паўтараць неаднойчы, таму выпадзенне арла — масавая падзея. А выпадзенне снегу ў [[Мінск]]у 31 снежня 2050 года — падзея адзіночная, бо акурат такая дата ніколі не паўторыцца зноў<ref name=elemienty/>{{rp|4-5}}. Адна з асноўных задач тэорыі імавернасцей — распрацоўка метадаў [[Вылічэнне|вылічэння]] [[Імавернасць|імавернасцей]] складаных падзей на аснове вядомых імавернасцей больш простых падзей<ref name=elemienty/>{{rp|5}}. == Устойлівасць адносных частот == Тэорыя імавернасцей разглядае толькі такія выпадковыя падзеі, для якіх характэрна ўстойлівасць адносных [[Частата (статыстыка)|частот]]<ref name=elemienty/>{{rp|5}}. Дапусцім, што некаторае [[Эксперымент|выпрабаванне]] паўтараецца <math>N</math> разоў і спараджае выпадковую падзею <math>A</math> (якая можа як адбыцца, так і не адбыцца ў выніку выпрабавання). Частатой <math>N(A)</math> называецца колькасць паўтарэнняў выпрабавання, пры якіх падзея адбылася. Лік <math>N(A)/N \in [0, 1]</math> завецца адноснай частатой з’яўлення падзеі <math>A</math> пры дадзеных <math>N</math> выпрабаваннях. Кажуць, што падзея <math>A</math> мае ўласцівасць устойлівасці адносных частот тады, калі для некалькіх серый выпрабаванняў <math>N_1, N_2, \ldots, N_s</math> выконваюцца набліжаныя роўнасці <math>\frac{N_1(A)}{N_1} \approx \frac{N_2(A)}{N_2} \approx \ldots \approx \frac{N_s(A)}{N_s} \approx p</math>, дзе <math>p \in [0, 1]</math> называецца [[Імавернасць|імавернасцю]] падзеі <math>A</math>. == Гісторыя == {{Галоўны артыкул|Гісторыя тэорыі імавернасцей}} Тэорыя імавернасцей пачала фармавацца ў другой палове XVII ст. для мадэлявання [[Азартная гульня|азартных гульняў]], пакрысе пашыраючы абсяг прымянення. На гэтым этапе найбольшы ўнёсак у тэорыю зрабілі матэматыкі [[Блез Паскаль|Паскаль]], [[П’ер дэ Ферма|Ферма]] і [[Хрысціян Гюйгенс|Гюйгенс]]. У XX ст. [[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|Калмагораў]] прапанаваў [[Аксіяматыка Калмагорава|аксіяматыку тэорыі імавернасцей]], якая стала класічнай і дагэтуль застаецца найбольш распаўсюджанай {{нп5|Аксіяматыка|аксіяматыкай|en|Axiomatic system}} у сучаснай тэорыі імавернасцей. == Гл. таксама == * [[Элементарная падзея]] * [[Тэарэма Баеса]] * [[Імавернасць]] * [[Гісторыя тэорыі імавернасцей]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''[[Эдмунд Іванавіч Звяровіч|Звяровіч Э. І.]]'', ''Радына А. Я.'' Элементы тэорыі імавернасцей. — Мінск: Беларусь, 2013. 206 с. * ''Ермаліцкі А. А.'', ''Лугоўскі С. А.'', ''Лукін К. Д.'', ''Шылінец У. А.'' Зборнік заданняў па тэорыі імавернасцяў. Мн. 2001, 50 с. {{Раздзелы матэматыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэорыя імавернасцей| ]] [[Катэгорыя:Навуковыя тэорыі]] 3gv731pwnasv424sitsj0ppr2vt4mrw 0 29860 5150035 4645596 2026-06-02T23:11:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150035 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Дардонь| Дэпартамент-Фр=Dordogne| нумар= 24| рэгіён=[[Аквітанія (гістарычная вобласць Францыі)|Аквітанія]]| Прэфектура=[[Перыге]]| Супрэфектуры=[[Бержэрак]]<br>[[Нантрон]]<br>[[Сарла-ла-Канеда]]| насельніцтва= 388,3 тыс.| год=1999| месца= 58| шчыльнасць= 43| плошча=9060 | акругі=4 | кантоны= 50| камуны= 557| pres_party= | img_coa=Blason département fr Dordogne.svg }} '''Дардонь''' ({{lang-fr|Dordogne}}) — дэпартамент на паўднёвым захадзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Аквітанія (гістарычная вобласць Францыі)|Аквітанія]]. Парадкавы нумар — 24. Адміністрацыйны цэнтр — [[Перыге]]. Насельніцтва — 388,3 тыс. чалавек (58-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). == Геаграфія == Плошча тэрыторыі 9060 км². Праз дэпартамент працякае рака [[Дардонь (рака)|Дардонь]]. Дэпартамент уключае 2 акруга, 54 кантон і 293 камун. == Гісторыя == Дардонь — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утворанных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку [[1790]] г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі [[Перыгор]]. == Гл. таксама == * [[Пячора Руфіньяк]] * [[Пячора Кра-Маньён]] == Спасылкі == * [http://www.dordogne.pref.gouv.fr/ Prefecture website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514053432/http://www.dordogne.pref.gouv.fr/ |date=14 мая 2011 }} (in French) * [http://www.cg24.fr/ Conseil General website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120511035922/http://www.cg24.fr/ |date=11 мая 2012 }} (in French) {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Дэпартаменты Францыі]] [[Катэгорыя:Дардонь (дэпартамент)| ]] r8qwbbeb6xn0me5dz52ewiyigrgx0a2 0 41590 5150023 4655866 2026-06-02T22:20:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніца */ 5150023 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Маразоўскі}} {{Цёзкі2|Гурын}} '''Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі''' (падпольныя псеўданімы: ''Стах; Ян;'' {{ДН|19|11|1891}}, в. [[Ярэмічы]] Навагрудскага павета Мінскай губерні, цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі палітычны дзеяч, журналіст. == Біяграфія == У [[1912]] скончыў [[Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]; настаўнічаў. У [[Першая сусветная вайна|1-ю сусветную вайну]] мабілізаваны ў царскую армію; прапаршчык кавалерыі. Далучыўся да [[эсэры|эсэраў]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў Чырвонай Арміі; вучыўся ў [[Акадэмія Генштаба|Акадэміі Генштаба]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1||спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}}</ref>. З 1920 у Беларусі. Уваходзіў у [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускую камуністычную арганізацыю]], якая ў жніўні 1920 ўлілася ў [[КП(б)Б]]. З 1921 рэдактар газеты «[[Белорусская деревня]]» і «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]». У верасні 1921 за крытыку [[Галоўпалітасветы БССР]] [[Бюро ЦК КП(б)Б]] пазбавіла яго на 6 месяцаў права абірацца на кіраўнічыя пасады. [[28.2]].[[1924]] пасланы на падпольную работу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. Узяў курс на падрыхтоўку ў Заходняй Беларусі ўзброенага паўстання і далучэння да [[БССР]]. Гэта выклікала раскол у [[КПЗБ]] ("Сэцэсія"). 7.1.1925 на закрытым пасяджэнні Бюро ЦК КП(б)Б ліквідавала Замежнае бюро ЦК КП(б)Б і прапанавала Гурыну-Маразоўскаму вярнуцца ў [[БССР]]. але ён адмовіўся гэта зрабіць; выйшаў з КПЗБ і разам з [[Л. Родзевіч]]ам арганізаваў у [[Вільня|Вільні]] падпольную друкарню, пачаў выпускаць газету «[[Чырвоны сцяг (газета)|Чырвоны сцяг]]»<ref name=":0" />. Быў арыштованы польскімі ўладамі. На "[[Працэс 56-і|працэсе 56-і]]" над лідарамі [[БСРГ]] ён даў паказанні супраць [[Б. Тарашкевіч]]а і [[С. Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]]. У канцы [[1927]] у газеце «Беларускі дзень» пачаў друкаваць успаміны «З недалёкага мінулага». Але скончыць іх не паспеў, бо быў застрэлены [[С. Клінцэвіч]]ам і [[А. Капуцкі]]м. Рашэнне аб ліквідацыі М. Гурына-Маразоўскага прыняло ЦК КПЗБ<ref name=":0" />. == Крыніца == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1||спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2028g/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%9C._%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0.html Успаміны М. Гурына] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын-Маразоўскі Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] hnf3vtcfoz6y9u0mqkxdjfbtnuaap83 5150024 5150023 2026-06-02T22:26:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150024 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурын}} {{цёзкі2|Маразоўскі}} {{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба |імя = Міхаіл Гурын |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Міхаіл Іванавіч Ханевіч |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Журналіст|журналіст]], [[Настаўнік|настаўнік]] |дата нараджэння = {{ДН|19|11|1891}} |месца нараджэння = [[Ярэмічы (Карэліцкі раён)|Ярэмічы]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Другая Рэч Паспалітая}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|3|1928}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Міхаі́л Іва́навіч Гу́рын''' (вядомы таксама як '''Гурын-Маразоўскі''', сапраўднае прозвішча '''Хане́віч'''; падпольныя псеўданімы: ''Стах'', ''Стасько'', ''Ян''; {{ДН|19|11|1891}}, в. [[Ярэмічы]] Навагрудскага павета Мінскай губерні, цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Журналіст|журналіст]], [[Настаўнік|настаўнік]]. == Біяграфія == Паводле адукацыі быў настаўнікам, у 1912 годзе скончыў [[Пскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]. Пасля працаваў у школе. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў мабілізаваны ў царскую армію, служыў прапаршчыкам кавалерыі. У палітычным плане далучыўся да [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў)]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Акадэміі Генштаба]]<ref name="marakou">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1||спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}}</ref>. З 1920 года знаходзіўся ў Беларусі. Уваходзіў у [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускую камуністычную арганізацыю]], якая ў жніўні 1920 года ўлілася ў [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю (бальшавікоў) Беларусі]]. З 1921 года працаваў у [[Мінск]]у, з'яўляўся рэдактарам газет «[[Белорусская деревня]]» і «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У верасні 1921 года за крытыку [[Галоўны палітычна-асветніцкі камітэт БССР|Галоўпалітасветы БССР]] рашэннем [[Бюро ЦК КП(б)Б]] быў пазбаўлены на 6 месяцаў права абірацца на кіраўнічыя пасады<ref name="marakou"/>. 28 лютага 1924 года быў пасланы на падпольную працу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]], якая знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Далучыўся да [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), неўзабаве заняўшы пасаду скарбніка [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Цэнтральнага камітэта партыі]]. Узяў курс на падрыхтоўку ў Заходняй Беларусі ўзброенага паўстання і далучэння гэтых тэрыторый да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Гэта выклікала канфлікт з кіраўніцтвам [[Камуністычная рабочая партыя Польшчы|Камуністычнай партыі Польшчы]] (КПП) і прывяло да расколу ў КПЗБ. Напрыканцы 1924 года разам з [[Эрнест Паліпенка|Эрнестам Паліпенкам]] (партыйны псеўданім «Стары») ён стаў адным з лідараў так званай «[[Сэцэсія|сэцэсіі]]» — апазіцыйнай групоўкі, якая стварыла ўласны незалежны ЦК КПЗБ. Пры гэтым Гурын забраў з сабой значныя фінансавыя сродкі партыі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. 7 студзеня 1925 года на закрытым пасяджэнні [[Бюро ЦК КП(б)Б]] ліквідавала [[Замежнае бюро ЦК КП(б)Б]] і прапанавала Гурыну-Маразоўскаму вярнуцца ў БССР. Ён адмовіўся гэта зрабіць, выйшаў з КПЗБ і разам з [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольдам Родзевічам]] арганізаваў у Вільні падпольную друкарню, дзе пачаў выпускаць нелегальныя газеты «[[Чырвоны сцяг (газета, 1920)|Чырвоны сцяг]]» і «[[Бальшавік (газета, 1924)|Большевик]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У жніўні 1925 года падчас маштабнай аперацыі [[Дэфензіва|польскай палітычнай паліцыі]] па ліквідацыі камуністычных структур у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]] Міхал Гурын быў арыштаваны разам з іншымі лідарамі «сэцэсіі»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=225}}. Знаходзячыся ў турме ў 1925—1926 гадах, ён пайшоў на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі і даў падрабязныя паказанні пра падпольны рух. Пасля выхаду на волю Гурын адкрыта выказваўся за супрацоўніцтва з урадам Польшчы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У ліпені 1926 года кіраўніцтва [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] беспаспяхова спрабавала прыцягнуць Гурына да сваёй дзейнасці для процідзеяння [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадзе]] (БСРГ){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=279}}. У верасні 1926 года разам з [[Язэп Мамонька|Язэпам Мамонькам]] ён удзельнічаў у тайных нарадах з [[Ігнат Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Макар Касцевіч|Макарам Касцевічам]], [[Яўген Міткевіч|Яўгенам Міткевічам]] і [[Янка Маразовіч|Янам Маразовічам]] з мэтай стварэння [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянальнай сацыялістычнай партыі]]. Гэтая арганізацыя павінна была аб'яднаць пад сваім уплывам рабочых і сялян на аснове праграмы [[Інтэрнацыянал]]а і пачаць барацьбу з БСРГ. Аднак гэты палітычны праект не быў рэалізаваны{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=320}}. У канцы 1927 года ў газеце «[[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]» ён пачаў друкаваць успаміны «З недалёкага мінулага»<ref name="marakou"/>. Міхал Гурын збіраўся даваць паказанні на буйным судовым працэсе супраць лідараў БСРГ («[[Працэс 56-ці]]») і выступіць сведкам супраць [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымона Рак-Міхайлоўскага]]. Аднак 16 сакавіка [[1928]] года ён быў застрэлены ў Вільні актывістамі КПЗБ [[Сямён Клінцэвіч|Сямёнам Клінцэвічам]] і [[А. Капуцкі|А. Капуцкім]], якія выканалі смяротны прысуд партыі над правакатарам паводле рашэння ЦК КПЗБ<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222, 325}}. == Бібліяграфія == * ''Гурын М.'' З недалёкага мінулага // [[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]. — 1927. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2028g/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%9C._%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0.html Успаміны М. Гурына] // pawet.net == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1||спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}} * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карэліцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Пскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Асобы:Мінск]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены КПБ]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] tuafuccutbtx6mgpqs1pnw41hzeog2l 5150026 5150024 2026-06-02T22:27:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Выпускнікі Пскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]; −[[Катэгорыя:Асобы:Мінск]]; −[[Катэгорыя:Члены КПБ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5150026 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурын}} {{цёзкі2|Маразоўскі}} {{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба |імя = Міхаіл Гурын |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Міхаіл Іванавіч Ханевіч |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Журналіст|журналіст]], [[Настаўнік|настаўнік]] |дата нараджэння = {{ДН|19|11|1891}} |месца нараджэння = [[Ярэмічы (Карэліцкі раён)|Ярэмічы]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Другая Рэч Паспалітая}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|3|1928}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Міхаі́л Іва́навіч Гу́рын''' (вядомы таксама як '''Гурын-Маразоўскі''', сапраўднае прозвішча '''Хане́віч'''; падпольныя псеўданімы: ''Стах'', ''Стасько'', ''Ян''; {{ДН|19|11|1891}}, в. [[Ярэмічы]] Навагрудскага павета Мінскай губерні, цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Журналіст|журналіст]], [[Настаўнік|настаўнік]]. == Біяграфія == Паводле адукацыі быў настаўнікам, у 1912 годзе скончыў [[Пскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]. Пасля працаваў у школе. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў мабілізаваны ў царскую армію, служыў прапаршчыкам кавалерыі. У палітычным плане далучыўся да [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў)]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Акадэміі Генштаба]]<ref name="marakou">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1||спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}}</ref>. З 1920 года знаходзіўся ў Беларусі. Уваходзіў у [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускую камуністычную арганізацыю]], якая ў жніўні 1920 года ўлілася ў [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю (бальшавікоў) Беларусі]]. З 1921 года працаваў у [[Мінск]]у, з'яўляўся рэдактарам газет «[[Белорусская деревня]]» і «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У верасні 1921 года за крытыку [[Галоўны палітычна-асветніцкі камітэт БССР|Галоўпалітасветы БССР]] рашэннем [[Бюро ЦК КП(б)Б]] быў пазбаўлены на 6 месяцаў права абірацца на кіраўнічыя пасады<ref name="marakou"/>. 28 лютага 1924 года быў пасланы на падпольную працу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]], якая знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Далучыўся да [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), неўзабаве заняўшы пасаду скарбніка [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Цэнтральнага камітэта партыі]]. Узяў курс на падрыхтоўку ў Заходняй Беларусі ўзброенага паўстання і далучэння гэтых тэрыторый да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Гэта выклікала канфлікт з кіраўніцтвам [[Камуністычная рабочая партыя Польшчы|Камуністычнай партыі Польшчы]] (КПП) і прывяло да расколу ў КПЗБ. Напрыканцы 1924 года разам з [[Эрнест Паліпенка|Эрнестам Паліпенкам]] (партыйны псеўданім «Стары») ён стаў адным з лідараў так званай «[[Сэцэсія|сэцэсіі]]» — апазіцыйнай групоўкі, якая стварыла ўласны незалежны ЦК КПЗБ. Пры гэтым Гурын забраў з сабой значныя фінансавыя сродкі партыі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. 7 студзеня 1925 года на закрытым пасяджэнні [[Бюро ЦК КП(б)Б]] ліквідавала [[Замежнае бюро ЦК КП(б)Б]] і прапанавала Гурыну-Маразоўскаму вярнуцца ў БССР. Ён адмовіўся гэта зрабіць, выйшаў з КПЗБ і разам з [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольдам Родзевічам]] арганізаваў у Вільні падпольную друкарню, дзе пачаў выпускаць нелегальныя газеты «[[Чырвоны сцяг (газета, 1920)|Чырвоны сцяг]]» і «[[Бальшавік (газета, 1924)|Большевик]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У жніўні 1925 года падчас маштабнай аперацыі [[Дэфензіва|польскай палітычнай паліцыі]] па ліквідацыі камуністычных структур у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]] Міхал Гурын быў арыштаваны разам з іншымі лідарамі «сэцэсіі»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=225}}. Знаходзячыся ў турме ў 1925—1926 гадах, ён пайшоў на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі і даў падрабязныя паказанні пра падпольны рух. Пасля выхаду на волю Гурын адкрыта выказваўся за супрацоўніцтва з урадам Польшчы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У ліпені 1926 года кіраўніцтва [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] беспаспяхова спрабавала прыцягнуць Гурына да сваёй дзейнасці для процідзеяння [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадзе]] (БСРГ){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=279}}. У верасні 1926 года разам з [[Язэп Мамонька|Язэпам Мамонькам]] ён удзельнічаў у тайных нарадах з [[Ігнат Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Макар Касцевіч|Макарам Касцевічам]], [[Яўген Міткевіч|Яўгенам Міткевічам]] і [[Янка Маразовіч|Янам Маразовічам]] з мэтай стварэння [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянальнай сацыялістычнай партыі]]. Гэтая арганізацыя павінна была аб'яднаць пад сваім уплывам рабочых і сялян на аснове праграмы [[Інтэрнацыянал]]а і пачаць барацьбу з БСРГ. Аднак гэты палітычны праект не быў рэалізаваны{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=320}}. У канцы 1927 года ў газеце «[[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]» ён пачаў друкаваць успаміны «З недалёкага мінулага»<ref name="marakou"/>. Міхал Гурын збіраўся даваць паказанні на буйным судовым працэсе супраць лідараў БСРГ («[[Працэс 56-ці]]») і выступіць сведкам супраць [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымона Рак-Міхайлоўскага]]. Аднак 16 сакавіка [[1928]] года ён быў застрэлены ў Вільні актывістамі КПЗБ [[Сямён Клінцэвіч|Сямёнам Клінцэвічам]] і [[А. Капуцкі|А. Капуцкім]], якія выканалі смяротны прысуд партыі над правакатарам паводле рашэння ЦК КПЗБ<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222, 325}}. == Бібліяграфія == * ''Гурын М.'' З недалёкага мінулага // [[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]. — 1927. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2028g/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%9C._%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0.html Успаміны М. Гурына] // pawet.net == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1||спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}} * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карэліцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] l2l6kc7lnnucqynugojvarylan14otu 5150027 5150026 2026-06-02T22:28:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5150027 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурын}} {{цёзкі2|Маразоўскі}} {{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба |імя = Міхаіл Гурын |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Міхаіл Іванавіч Ханевіч |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Журналіст|журналіст]], [[Настаўнік|настаўнік]] |дата нараджэння = {{ДН|19|11|1891}} |месца нараджэння = [[Ярэмічы (Карэліцкі раён)|Ярэмічы]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Другая Рэч Паспалітая}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|3|1928}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Міхаі́л Іва́навіч Гу́рын''' (вядомы таксама як '''Гурын-Маразоўскі''', сапраўднае прозвішча '''Хане́віч'''; падпольныя псеўданімы: ''Стах'', ''Стасько'', ''Ян''; {{ДН|19|11|1891}}, в. [[Ярэмічы]] Навагрудскага павета Мінскай губерні, цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Журналіст|журналіст]], [[Настаўнік|настаўнік]]. == Біяграфія == Паводле адукацыі быў настаўнікам, у 1912 годзе скончыў [[Пскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]. Пасля працаваў у школе. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў мабілізаваны ў царскую армію, служыў прапаршчыкам кавалерыі. У палітычным плане далучыўся да [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў)]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Акадэміі Генштаба]]<ref name="marakou">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ГУРЫН-МАРАЗОЎСКІ Міхаіл Іванавіч|спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}}</ref>. З 1920 года знаходзіўся ў Беларусі. Уваходзіў у [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускую камуністычную арганізацыю]], якая ў жніўні 1920 года ўлілася ў [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю (бальшавікоў) Беларусі]]. З 1921 года працаваў у [[Мінск]]у, з'яўляўся рэдактарам газет «[[Белорусская деревня]]» і «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У верасні 1921 года за крытыку [[Галоўны палітычна-асветніцкі камітэт БССР|Галоўпалітасветы БССР]] рашэннем [[Бюро ЦК КП(б)Б]] быў пазбаўлены на 6 месяцаў права абірацца на кіраўнічыя пасады<ref name="marakou"/>. 28 лютага 1924 года быў пасланы на падпольную працу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]], якая знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Далучыўся да [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), неўзабаве заняўшы пасаду скарбніка [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Цэнтральнага камітэта партыі]]. Узяў курс на падрыхтоўку ў Заходняй Беларусі ўзброенага паўстання і далучэння гэтых тэрыторый да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Гэта выклікала канфлікт з кіраўніцтвам [[Камуністычная рабочая партыя Польшчы|Камуністычнай партыі Польшчы]] (КПП) і прывяло да расколу ў КПЗБ. Напрыканцы 1924 года разам з [[Эрнест Паліпенка|Эрнестам Паліпенкам]] (партыйны псеўданім «Стары») ён стаў адным з лідараў так званай «[[Сэцэсія|сэцэсіі]]» — апазіцыйнай групоўкі, якая стварыла ўласны незалежны ЦК КПЗБ. Пры гэтым Гурын забраў з сабой значныя фінансавыя сродкі партыі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. 7 студзеня 1925 года на закрытым пасяджэнні [[Бюро ЦК КП(б)Б]] ліквідавала [[Замежнае бюро ЦК КП(б)Б]] і прапанавала Гурыну-Маразоўскаму вярнуцца ў БССР. Ён адмовіўся гэта зрабіць, выйшаў з КПЗБ і разам з [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольдам Родзевічам]] арганізаваў у Вільні падпольную друкарню, дзе пачаў выпускаць нелегальныя газеты «[[Чырвоны сцяг (газета, 1920)|Чырвоны сцяг]]» і «[[Бальшавік (газета, 1924)|Большевик]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У жніўні 1925 года падчас маштабнай аперацыі [[Дэфензіва|польскай палітычнай паліцыі]] па ліквідацыі камуністычных структур у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]] Міхал Гурын быў арыштаваны разам з іншымі лідарамі «сэцэсіі»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=225}}. Знаходзячыся ў турме ў 1925—1926 гадах, ён пайшоў на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі і даў падрабязныя паказанні пра падпольны рух. Пасля выхаду на волю Гурын адкрыта выказваўся за супрацоўніцтва з урадам Польшчы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У ліпені 1926 года кіраўніцтва [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] беспаспяхова спрабавала прыцягнуць Гурына да сваёй дзейнасці для процідзеяння [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадзе]] (БСРГ){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=279}}. У верасні 1926 года разам з [[Язэп Мамонька|Язэпам Мамонькам]] ён удзельнічаў у тайных нарадах з [[Ігнат Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Макар Касцевіч|Макарам Касцевічам]], [[Яўген Міткевіч|Яўгенам Міткевічам]] і [[Янка Маразовіч|Янам Маразовічам]] з мэтай стварэння [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянальнай сацыялістычнай партыі]]. Гэтая арганізацыя павінна была аб'яднаць пад сваім уплывам рабочых і сялян на аснове праграмы [[Інтэрнацыянал]]а і пачаць барацьбу з БСРГ. Аднак гэты палітычны праект не быў рэалізаваны{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=320}}. У канцы 1927 года ў газеце «[[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]» ён пачаў друкаваць успаміны «З недалёкага мінулага»<ref name="marakou"/>. Міхал Гурын збіраўся даваць паказанні на буйным судовым працэсе супраць лідараў БСРГ («[[Працэс 56-ці]]») і выступіць сведкам супраць [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымона Рак-Міхайлоўскага]]. Аднак 16 сакавіка [[1928]] года ён быў застрэлены ў Вільні актывістамі КПЗБ [[Сямён Клінцэвіч|Сямёнам Клінцэвічам]] і [[А. Капуцкі|А. Капуцкім]], якія выканалі смяротны прысуд партыі над правакатарам паводле рашэння ЦК КПЗБ<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222, 325}}. == Бібліяграфія == * ''Гурын М.'' З недалёкага мінулага // [[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]. — 1927. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2028g/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%9C._%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0.html Успаміны М. Гурына] // pawet.net == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ГУРЫН-МАРАЗОЎСКІ Міхаіл Іванавіч|спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}} * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карэліцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] 0isyjv5goei7jmy80dg075owblof3em 5150107 5150027 2026-06-03T07:38:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150107 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурын}} {{цёзкі2|Маразоўскі}} {{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба}} '''Міхаі́л Іва́навіч Гу́рын''' (вядомы таксама як '''Гурын-Маразоўскі''', сапраўднае прозвішча '''Хане́віч'''; падпольныя псеўданімы: ''Стах'', ''Стасько'', ''Ян''; {{ДН|19|11|1891}}, в. [[Ярэмічы]] Навагрудскага павета Мінскай губерні, цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Журналіст|журналіст]], [[Настаўнік|настаўнік]]. == Біяграфія == Паводле адукацыі быў настаўнікам, у 1912 годзе скончыў [[Пскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]. Пасля працаваў у школе. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў мабілізаваны ў царскую армію, служыў прапаршчыкам кавалерыі. У палітычным плане далучыўся да [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэраў)]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], вучыўся ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Акадэміі Генштаба]]<ref name="marakou">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ГУРЫН-МАРАЗОЎСКІ Міхаіл Іванавіч|спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}}</ref>. З 1920 года знаходзіўся ў Беларусі. Уваходзіў у [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускую камуністычную арганізацыю]], якая ў жніўні 1920 года ўлілася ў [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю (бальшавікоў) Беларусі]]. З 1921 года працаваў у [[Мінск]]у, з'яўляўся рэдактарам газет «[[Белорусская деревня]]» і «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У верасні 1921 года за крытыку [[Галоўны палітычна-асветніцкі камітэт БССР|Галоўпалітасветы БССР]] рашэннем [[Бюро ЦК КП(б)Б]] быў пазбаўлены на 6 месяцаў права абірацца на кіраўнічыя пасады<ref name="marakou"/>. 28 лютага 1924 года быў пасланы на падпольную працу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]], якая знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Далучыўся да [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), неўзабаве заняўшы пасаду скарбніка [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Цэнтральнага камітэта партыі]]. Узяў курс на падрыхтоўку ў Заходняй Беларусі ўзброенага паўстання і далучэння гэтых тэрыторый да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Гэта выклікала канфлікт з кіраўніцтвам [[Камуністычная рабочая партыя Польшчы|Камуністычнай партыі Польшчы]] (КПП) і прывяло да расколу ў КПЗБ. Напрыканцы 1924 года разам з [[Эрнест Паліпенка|Эрнестам Паліпенкам]] (партыйны псеўданім «Стары») ён стаў адным з лідараў так званай «[[Сэцэсія|сэцэсіі]]» — апазіцыйнай групоўкі, якая стварыла ўласны незалежны ЦК КПЗБ. Пры гэтым Гурын забраў з сабой значныя фінансавыя сродкі партыі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. 7 студзеня 1925 года на закрытым пасяджэнні [[Бюро ЦК КП(б)Б]] ліквідавала [[Замежнае бюро ЦК КП(б)Б]] і прапанавала Гурыну-Маразоўскаму вярнуцца ў БССР. Ён адмовіўся гэта зрабіць, выйшаў з КПЗБ і разам з [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольдам Родзевічам]] арганізаваў у Вільні падпольную друкарню, дзе пачаў выпускаць нелегальныя газеты «[[Чырвоны сцяг (газета, 1920)|Чырвоны сцяг]]» і «[[Бальшавік (газета, 1924)|Большевик]]»<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У жніўні 1925 года падчас маштабнай аперацыі [[Дэфензіва|польскай палітычнай паліцыі]] па ліквідацыі камуністычных структур у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]] Міхал Гурын быў арыштаваны разам з іншымі лідарамі «сэцэсіі»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=225}}. Знаходзячыся ў турме ў 1925—1926 гадах, ён пайшоў на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі і даў падрабязныя паказанні пра падпольны рух. Пасля выхаду на волю Гурын адкрыта выказваўся за супрацоўніцтва з урадам Польшчы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У ліпені 1926 года кіраўніцтва [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] беспаспяхова спрабавала прыцягнуць Гурына да сваёй дзейнасці для процідзеяння [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадзе]] (БСРГ){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=279}}. У верасні 1926 года разам з [[Язэп Мамонька|Язэпам Мамонькам]] ён удзельнічаў у тайных нарадах з [[Ігнат Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Макар Касцевіч|Макарам Касцевічам]], [[Яўген Міткевіч|Яўгенам Міткевічам]] і [[Янка Маразовіч|Янам Маразовічам]] з мэтай стварэння [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянальнай сацыялістычнай партыі]]. Гэтая арганізацыя павінна была аб'яднаць пад сваім уплывам рабочых і сялян на аснове праграмы [[Інтэрнацыянал]]а і пачаць барацьбу з БСРГ. Аднак гэты палітычны праект не быў рэалізаваны{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=320}}. У канцы 1927 года ў газеце «[[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]» ён пачаў друкаваць успаміны «З недалёкага мінулага»<ref name="marakou"/>. Міхал Гурын збіраўся даваць паказанні на буйным судовым працэсе супраць лідараў БСРГ («[[Працэс 56-ці]]») і выступіць сведкам супраць [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымона Рак-Міхайлоўскага]]. Аднак 16 сакавіка [[1928]] года ён быў застрэлены ў Вільні актывістамі КПЗБ [[Сямён Клінцэвіч|Сямёнам Клінцэвічам]] і [[А. Капуцкі|А. Капуцкім]], якія выканалі смяротны прысуд партыі над правакатарам паводле рашэння ЦК КПЗБ<ref name="marakou"/>{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222, 325}}. == Бібліяграфія == * ''Гурын М.'' З недалёкага мінулага // [[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]. — 1927. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2028g/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%9C._%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0.html Успаміны М. Гурына] // pawet.net == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|ГУРЫН-МАРАЗОЎСКІ Міхаіл Іванавіч|спасылка=https://web.archive.org/web/20211202163354/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19403}} * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Карэліцкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] iyrjc12igy0ndij5gnojxwqplcbezni 0 45305 5149994 5134888 2026-06-02T20:07:04Z CMBGAMER 2018 169180 /* Васьмідзесятыя гады */ 5149994 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія|месцамі нявычытаны машынны пераклад}} {{Цёзкі2|Джэксан}} {{Музыкант | Лэйблы = * [[Motown Records]] * [[Epic Records]] * [[Sony Records]] * [[The Michael Jackson Company Inc.]] }} '''Майкл Джозеф Джэксан''' ({{lang-en|Michael Joseph Jackson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] спявак, танцор і аўтар песень, які дасягнуў міжнароднай вядомасці ва ўзросце 11 гадоў у якасці вакаліста дзіцячага гурта «[[Jackson 5]]», а пазней зрабіўся самым камерцыйна паспяховым сольным артыстам у гісторыі і быў абвешчаны «Каралём [[поп-музыка|поп-музыкі]]». Найвялікім прызнаннем карыстаюцца тры альбомы, запісаныя ім пад кіраўніцтвам прадзюсара [[Куінсі Джонс]]а, — «Off the Wall» (1979), «[[Thriller]]» (1982) і «Bad» (1987), прычым «[[Thriller]]» занесены ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] як дыск-лідар па продажу ў свеце. У актыве Джэксана 19 прэмій «[[Грэмі]]»; 13 раз ён уздымаўся са сваімі [[сінгл]]амі на першы радок [[Billboard Hot 100|амерыканскіх чартаў продажаў]]. Яго імя двойчы занесена ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-рола]] — у якасці сольнага выканаўцы і ўдзельніка Jackson 5. == Jackson 5 == {{main|Jackson 5}} Нарадзіўся ў сям’і Джозефа і Кэтрын у горадзе [[Гэры (Індыяна)|Гэры]] (штат [[Індыяна]]). Ён быў сёмым з дзесяці дзяцей. Джозеф арганізаваў сямейны гурт [[Jackson 5]], спачатку яны выступалі ў мясцовых барах і клубах і нават запісалі два сінглы на незалежнай фірме гуказапісу Steeltown Records, а затым у [[1969]] годзе пры садзейнічанні [[Бобі Тэйлар]]а падпісалі кантракт з гуказапісвальным гігантам [[Motown Records]]. Неўзабаве Джэксаны ўзвысіліся да агульнанацыянальнага ўзроўня, у [[1970]] годзе іх першыя чатыры сінглы пабывалі на першым радку амерыканскага чарта [[Billboard Hot 100]]. Паступова Майкл вылучыўся ў якасці франтмена дзіцячага квінтэта, фактычна менавіта яму даставаліся галоўныя сольныя партыі. Ён звяртаў на сябе ўвагу і дзіўнымі танцамі, і манерай паводзін на сцэне, якую ён капіраваў са сваіх куміраў — [[Джэймс Браўн|Джэймса Браўна]], [[Джэкі Уілсан]]а і інш. == Пачатак сольнай кар’еры == У [[1973]] годзе поспех сямейнага праекта пачаў падаць, рэкордынгавая кампанія абмяжоўвала іх фінансавыя магчымасці, і ў [[1976]] годзе яны падпісалі кантракт з іншай фірмай, у выніку чаго ім прыйшлося змяніць імя на The Jacksons. З 1976 па 1984 гады яны выдаюць яшчэ 6 альбомаў, раз’язджаючы па краіне ў турнэ. Тым часам Джэксан выпусціў чатыры сольных альбомы і шэраг паспяховых сольных сінглаў, сярод якіх «Got to Be There», «Rockin' Robin» і «Ben» (балада, прысвечаная яго свойскаму пацуку), што дасягнуў у [[1972]] годзе першага месца ў чартах. У [[1978]] годзе Майкл зняўся разам з Даянай Рос у экранізацыі брадвейскага мюзіклу «[[:en:The Wiz, film|The Wiz]]» («[[Дзіўны Чараўнік з Краіны Оз]]»). На здымках ён пазнаёміўся з музычным рэжысёрам [[Куінсі Джонс]]ам, які стане прадзюсарам яго самых вядомых альбомаў. Першы з іх, «[[Off the Wall]]» ([[1979]]), прадставіў Майкла Джэксана свету як яскравага, таленавітага маладога чалавека і моднага танцора. На вяршыню чартаў патрапілі дыскахіт «Don’t Stop 'Til You Get Enough» і больш павольная кампазіцыя «Rock With You», а сам альбом разыйшоўся тыражом больш 20 млн. Шматлікія музычныя аглядальнікі лічаць «Off the Wall» апошняй вяршыняй мімалётнай эпохі музыкі [[дыска]]. == «Thriller» == {{main|Thriller}} Альбом «[[Thriller, альбом|Thriller]]» увайшоў у гісторыю як лідар па продажу ва ўсім свеце. Ён назаўжды змяніў аблічча музычнага бізнесу. З нагоды гэтага альбома прадзюсар Квінсі Джонс заявіў у інтэрв’ю часопісу «[[Time|Тайм]]»: [[рытм-энд-блюз|«Чорная» музыка]] павінна была гуляць другую скрыпку на працягу доўгага часу, але яе дух — цэлая рухальная сіла ў поп-музыцы, якую Майкл злучыў з кожнай душой у свеце. Выпушчаны ў лістападзе [[1982]], «Thriller» даў Амерыцы сем [[сінгл]]аў: * «The Girl Is Mine» (№ 2, дуэт з [[Пол Макартні|Полам Макартні]]), * «Billie Jean» (№ 1, прэмія «Грэмі», самы буйны хіт за ўсю кар’еру Джэксана і адзін з найбольш [[сэмпліраванне|сэмпліруемых]] трэкаў [[фанк]]-музыкі), * «Beat It» (№ 1, яшчэ адна «Грэмі»), * «Wanna Be Startin' Somethin'» (№ 5), * «Human Nature» (№ 7), * «P.Y.T. (Pretty Young Thing)» (№ 10), * «Thriller» (№ 4). «Thriller» узначальваў [[Billboard 200]] на працягу дзевяці месяцаў (37 тыдняў) і не пакідаў меж гэтага чарта больш за два гады (122 тыдні). За гэты альбом Джэксан атрымаў восем прэмій «[[Грэмі]]» (у тым ліку ў самай прэстыжнай намінацыі, «лепшы альбом года») і сем [[American Music Awards]] (Амерыканскія музычныя прэміі). У [[1985]] альбом быў абвешчаны [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігай рэкордаў Гінэса]] «найбольш прадаваным альбомам за ўсю гісторыю». Па дадзеных на ліпень [[2001]], прададзена 26 мільёнаў копій альбома ў ЗША<ref>[http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html Michael Jackson — History 1980s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090703143634/http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html |date=3 ліпеня 2009 }}</ref>, што зрабіла яго другім альбомам па продажах у гісторыі Амерыкі, ззаду «The Greatest Hits» групы [[The Eagles]] (27 мільёнаў). Ва ўсім свеце, «Thriller» быў рэалізаваны рэкордным тыражом у 104 мільёны копій. Джэксан і яго прадзюсары спрытна выкарыстоўвалі ў сваіх інтарэсах музычнае тэлебачанне: яго рэвалюцыйныя відэаролікі сталі асновай для [[MTV]], якому выканаўся толькі год падчас выпуску альбома. Папулярнасці дыска спрыяла, апроч шматлікіх іншых прычын, выступ Джэксана ў маі [[1983]] года на 25-й гадавіне Motown, дзе ён прадставіў свету 14-хвілінны [[відэакліп]], зняты да песні «Thriller» і вытрыманы ў стылістыцы [[фільм жахаў|фільма жахаў]]. На гэтым жа канцэрце падчас выканання «Billie Jean» Джэксан упершыню прадэманстраваў сваю знакамітую «[[месяцавая хада|месяцавую хаду]]»<ref>[http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html Michael Jackson — History 1980s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090703143634/http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html |date=3 ліпеня 2009 }} May 16, 1983: Michael performs the moonwalk for the first time</ref>. == Васьмідзесятыя гады == [[Файл:Michael Jackson receives the Presidential Public Safety Commendation at the White House (C21788-18).tif|thumb|Сустрэча Майкла Джэксана з [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональдам Рэйганам]] і з яго жонкай Нэнсі.]] Па меры таго як узмацнялася ўвага прэсы да персоны Джэксана, спявак і яго асяроддзе выкарыстоўвалі гэту шуміху для вымання нечуванай патуль фінансавай выгады. У 1983 ён склаў кантракт з «[[Пепсі|Пепсі-колай]]», у рамках якога павінен быць зняцца ў іх рэкламным роліку. Падчас здымак адбыўся няшчасны выпадак, з-за якога Джэксан атрымаў апёкі ўсяго твару.<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/27/newsid_4046000/4046605.stm BBC.co.uk — On This Day 1984: Michael Jackson burned in Pepsi ad]</ref> Нягледзячы на гэту непрыемнасць, у [[1984]] годзе ён зноў лідыраваў у амерыканскіх чартах, гэтым разам з запісанай у дуэце з [[Пол Макартні|Полам Макартні]] кампазіцыяй «Say Say Say». На наступны год Майкл павыкупляў вялікую частку акцый кампаніі ATV Music Publishing, якая валодала правамі на большасць песень [[The Beatles]], што прычынілася спрэчкамі з Макартні, які сам марыў выкупіць гэтыя акцыі. Майкл Джэксан таксама працаваў разам з [[Фрэдзі Мерк'юры]], зрабіўшы з ім некалькі выпрабавальных запісаў, паведаміў гітарыст Queen Браян Гаральд Мей.<ref>[http://ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22980 Гітарыст Queen: Майкл Джэксан і Фрэдзі Мерк’юры запісалі пару трэкаў ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090704222345/http://ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22980 |date=4 ліпеня 2009 }}</ref>. Тым не менш па невядомых прычынах супрацоўніцтва так і не адбылося. Афіцыйна гаварылася пра занятасць абодвух музыкантаў. Падчас падрыхтоўкі новага альбома Джэксан упершыню заняўся дабрачынным праектам, якіх у яго кар’еры будзе яшчэ нямала. Разам з [[Лаянел Рычы|Лаянелам Рычы]] ён напісаў «We Are the World» (Мы — гэты Свет) — дабрачынны [[сінгл]], выкананы пры ўдзеле велізарнага россыпу зорак першай велічыні для дапамозе бяздольным дзецям Афрыкі. У [[1986]] годзе гэта песня была пераспявана на нямецкай мове («Wir sind die Welt») вядомай панк-рок выканаўцай [[Ніна Хаген|Нінай Хаген]]. Трэці (і апошні) альбом тандэму Джэксан-Квінсі, «Bad», займаў першы радок [[Billboard 200]] на працягу шасці тыдняў і даў свету яшчэ сем хітоў, з якіх пяць узнесліся на вяршыню [[Billboard Hot 100]]: «Bad», «I Just Can’t Stop Loving You», «The Way You Make Me Feel», «Man in the Mirror» і «Dirty Diana». У альбоме «Bad» Джэксан і Квінсі імкнуліся прытрымлівацца рэцэпту поспеху папярэдняга дыска (выкарыстанне стыльнага біта, гладкага фанк-джаза і электрагітары), але зрабіць усё значна маштабней. Альбом быў рэалізаваны вельмі самавітым тыражом у 29 млн копій. Далей Майкл быў заняты сваім першым турнэ ў якасці сольнага выканаўцы, у падтрымку альбома «Bad». Гэта была паездка па 15 краінах, якая заняла большую частку [[1988]] года, на ўвесь час якой яму былі прадстаўлены ў поўнае распараджэнне аўтобус, самалёт і верталёт.<ref>[http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html Michael Jackson — History 1980s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090703143634/http://michaeljackson.com/lofi/history-main-1980s.html |date=3 ліпеня 2009 }} September 12, 1987: Michael launches his Bad Tour on which he spends over a year visiting 15 countries</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/jackson/story/0,15819,1506780,00.html] Bad Fortune — The Guardian Newspaper, UK — Wednesday June 15, 2005</ref> У 1987 Джэксан зняўся ў трохмерным фільме «Captain EO». Апошні, з бюджэтам ад $17 да 30 млн, доўжыўся ўсяго 17 хвілін і на той час быў самым высокавыдатковым фільмам адносна працягласці. Гэта было першае з’яўленне Джэксана на вялікім экране. У 18-хвілінным [[кліп]]е да загалоўнай песні альбома «Bad» было нескладана заўважыць змены ў знешнасці спевака.<ref>[http://anomalies-unlimited.com/Jackson.html Anomalies Unlimited — The HisTory of Michael Jackson’s face] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130905225746/http://www.anomalies-unlimited.com/Jackson.html |date=5 верасня 2013 }} 1987 age 29: people and the press are '''really''' talking now</ref> Нягледзячы на тое, што колер яго скуры быў чорным на працягу ўсяго дзяцінства, з [[1982]] ён пачаў святлець, і стаў светла-смуглым. Гэта стала так прыкметна, што пра гэта стала пісаць уся прэса, і не толькі [[Жоўтая прэса|жоўтая]]. Джэксан растлумачыў гэта рэдкай хваробай [[вітыліга]] і развеяў чуткі пра тое, што гэта вынік наўмысных дзеянняў.<ref>[http://jetzis-mjvideo.com/int/int1f.html Oprah interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060512055032/http://jetzis-mjvideo.com/int/int1f.html |date=12 мая 2006 }} Jackson: «I have a rare skin disorder called [[Vitiligo]]»</ref> Апроч святлення скуры, іншай прычынай змены знешнасці спевака была [[пластычная хірургія]]. Нягледзячы на заявы некалькіх хірургаў пра тое, што Джэксан падвергся некалькім аперацыям на насавой паражніне, а таксама па ўзніманню лба, патанчэнню вуснаў, аперацыі на шчоках<ref>[http://abcnews.go.com/Health/Cosmetic/story?id=131910&page=1 ABC News — Surgeon: Michael Jackson A 'Nasal Cripple'] Feb. 8, 2003 by ABC news</ref>, Джэксан у аўтабіяграфіі 1988 года ''Moonwalker'' піша толькі пра дзвюх [[рынапластыка|пластычных хірургіях носа]] і стварэнні ямачкі на падбародку, а ў астатніх зменах знешнасці вінаваціць палавую сталасць і дыету.<ref>[http://www.mjshouse.com/moonwalk.html Moonwalk by Michael Jackson, 1988] «I have had my nose altered twice and I recently added a cleft to my chin»</ref>. == Дзевяностыя гады == Кожны крок Джэксана асвятляўся і аналізаваўся сродкамі масавай інфармацыі, а яго дзівацтвы гадамі шырока абмяркоўваліся ў прэсе. Вялікую частку часу Майкл быў змушаны праводзіць у адзіноце на сваім строга ахоўваным ад старонніх ранчы [[Нэверлэнд|Neverland]] ([[Нэверлэнд]]). Там яго наведвалі нешматлікія сябры, уключаючы суперзорку [[Элізабет Тэйлар]]. На ранчы таксама жылі дзеці, да якіх спявак быў заўсёды неабыякавы. У [[1993]] годзе яму былі прад’яўлены абвінавачванні ў разбэшчванні малалетняга хлопчыка, аднак на той момант справу атрымалася замяць: па здагадках прэсы, Джэксан проста адкупіўся ад яго бацькоў. Насамрэч, праз некалькі дзён пасля смерці спевака, першая «ахвяра» сексуальных дамаганняў Джордан Чэндлер, не вытрымаўшы пакут сумлення, прызнаўся, што абвінавачванне было сфальсіфікавана<ref>http://www.makli.com/jordan-chandler-admits-he-lied-about-michael-jackson/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090807150900/http://www.makli.com/jordan-chandler-admits-he-lied-about-michael-jackson/ |date=7 жніўня 2009 }}</ref> па патрабаванні яго бацькі ў мэтах атрымання грашовага кампенсавання і апынулася не чым іншым, як паклёпам, які паўплываў на ўсё наступнае жыццё спевака. Гэты сексуальны скандал разгарэўся праз два гады пасля выхаду альбома «Dangerous», рэлізу якога папярэднічала прэм’ера маштабнага відэакліпа да сінгла «Black or White» («Чорны ці белы»). Паказ кліпа на MTV быў дазволены толькі пасля выключэння з яго сцэн, у якіх Джэксан разбівае вокны і імітуе [[мастурбацыя|мастурбацыю]]. На працягу пяці тыдняў «Black or White» займаў верхні радок чартаў і стаў самым вялікім хітом Джэксана пасля «Billie Jean». Як і з папярэдніх, з гэтага альбома было выпушчана сем сінглаў. Апроч «Black or White» (№ 1) яны ўключалі «Remember the Time» (№ 3), «In the Closet» (№ 6) і «Will You Be There» (№ 7). Для «Remember the Time» быў зняты шматмільённы кліп з камп’ютарнымі спецэфектамі, прычым [[фараон]]а Егіпту і яго жонку адлюстравалі [[Эдзі Мёрфі]] і [[Іман (мадэль)|топ-мадэль Іман]]. У [[1995]] годзе быў выпушчаны ў свет вельмі амбіцыйны «[[HIStory: Past, Present and Future - Book I]]» — падвойны альбом, які злучыў дыск з 15 новых песень з дыскам самых вялікіх хітоў. Меркавалася, што гэта будзе першая частка трылогіі. У мэтах вяртання папулярнасці першым сінглам быў выпушчаны «Scream» — дуэт спевака з сястрой, [[Джэнет Джэксан]], якая стала да таго часу мегазоркай маштабу, супастаўнага з Майклам. Песня суправаджалася футурыстычным відэакліпам, на здымкі якога было выдаткавана звыш сямі мільёнаў долараў — рэкорд, не пабіты і дагэтуль. Альбом дэбютаваў пад нумарам адзін у [[Billboard 200]] і быў распрададзены тыражом у 7 мільёнаў копій у ЗША (15 мільёнаў па ўсім свеце).<!--, захоўваючы традыцыі мультыплацінавага «Bad» (8 мільёнаў у ЗША, 25 мільёнаў па ўсім свеце) і «Dangerous» (7 мільёнаў у ЗША, 27 мільёнаў па ўсім свеце) — лікі хоць і вялікія, але бледныя побач з гістарычнымі і непераможнымі лікамі «Трылера».--> Шматлікія новыя песні з яго былі выпушчаны сінгламі, сярод іх балада пра [[Масква|Маскву]] («Stranger in Moscow»; запісаць песню пра расійскую сталіцу Джэксан паабяцаў, упершыню пабываўшы тут у 1993 годзе), эпічная кампазіцыя на экалагічную тэму «Earth Song» (пяць тыдняў на першым месцы ў Вялікабрытаніі) і ўзор сучаснага [[рытм-энд-блюз]]а «You Are Not Alone» (яго трынаццаты «нумар адзін» у [[Billboard Hot 100]]), напісаны і спрадзюсіраваны для яго [[Ар Келі]]. У кліпе на «You Are Not Alone» Майкл з’явіўся напаўаголеным разам са сваёй тагачаснай жонкай — [[Ліза Марыя Прэслі|Лізай Марыяй Прэслі]], дачкой вялікага [[Элвіс Прэслі|Элвіса]]. Наступнага альбома з новымі песнямі прыхільнікам спевака прыйшлося чакаць цэлых шэсць гадоў. Праўда, у [[1997]] годзе ў крамах з’явіўся альбом танцавальных [[рэмікс]]аў на трэкі з «HIStory» — «[[Blood on the Dancefloor]]». Водгукі на гэты дыск былі галоўным чынам станоўчымі, а загалоўная кампазіцыя ўзначаліла чарты продажаў у шматлікіх краінах, у тым ліку ў Вялікабрытаніі. У ЗША альбом прайшоў практычна незаўважаным і не дасягнуў першага радка ў чартах. Выпуск наступнага альбома не раз адкладаўся, паколькі Джэксан імкнуўся вырабіць ідэальна вывераны, бездакорны запіс, які паправіць яго камерцыйны дабрабыт. Яго лэйбл «[[Sony]]» неахвотна згаджаўся ўкладваць мільёны долараў бясконцы працэс запісу, перазапісу і наступнай раскруткі альбома, што ў рэшце рэшт прывяло да сыходу спевака на лэйбл [[Epic Records]]. «Invincible» (Непераможны), выпушчаны ў кастрычніку 2001 года, утрымоўваў 16 трэкаў, уключаючы сінгл «You Rock My World», у кліпе да якога зняўся легендарны [[Марлан Бранда]]. Альбом быў неадназначна сустрэты крытыкамі, а лічбы яго продажаў былі ў два разы сціплей, чым у «HIStory». == Падзеі 2003—2004 гадоў == У лістападзе [[2003]] года Джэксан выпусціў зборнік найвялікіх хітоў «Number Ones». У яго ўвайшлі 18 трэкаў, сярод якіх 16 раней выдадзеных хітоў, жывое выкананне песні «Ben» і новы сінгл «One More Chance». Да канца [[2004]] года, продажы «Number Ones» па ўсім свеце перавысілі 6 мільёнаў копій. 18 снежня 2003 года паліцыя правяла пяротрусы ў Джэксанавам маёнтку «[[Нэверлэнд]]». Спеваку былі прад’яўлены абвінавачванні ў спакушэнні малалетняга хлопчыка, якому папярэднічала прывядзенне яго ў стан ап’янення. У агульнай складанасці гаворка ішла пра сем выпадкаў палавых зносін з малалетнімі. Суд над спеваком працягваўся з лютага па май 2005 года. Больш 2.200 сродкаў масавай інфармацыі з усяго свету акрэдытавалі сваіх журналістаў для асвятлення скандальнага працэсу. Вердыкт прысяжных быў такі: Джэксан невінаваты. 16 лістапада 2004 Майкл Джэксан выпусціў «[[Michael Jackson: The Ultimate Collection' Box Set]]». Гэты раскошны набор з 5 дыскаў — змяшчае 57 трэкаў і 13 раней нявыпушчаных запісаў, ахоплівае перыяд з 1969 па 2004 гады, плюс нявыдадзены раней жывы канцэрт 1992 года на DVD — дае, мабыць, самае поўнае ўяўленне пра артыстызм і талент Майкла Джэксана ў яго лепшыя гады. Пасля суда Майкл Джэксан адасобіўся ад журналістаў у [[Бахрэйн]]е і прыступіў да падрыхтоўкі запісу дабрачыннага сінгла памяці ахвяр [[Катрына, ураган|урагану «Катрына»]]. Неўзабаве высвятлілася, што далёка не ўсе запрошаныя музыкі захацелі ўдзельнічаць у праекце, які ўзначальваецца Джэксанам. Хоць песня «I Have This Dream» была запісана, сінглам яна так і не выйшла, па смутных акалічнасцях. == Падзеі 2008—2009 гадоў == Улетку 2008 года кампанія [[Sony BMG]] запусціла глабальную акцыю, у рамках якой жыхары больш за 20 краін свету галасуюць за свае любімыя песні Майкла Джэксана, і такім чынам бяруць удзел у складанні зборніка хітоў «караля поп-музыкі» ў сваёй краіне. На суд фанатаў прадстаўлена 122 трэкі. У альбом, які ў кожнай краіне будзе ўнікальным, увойдзе каля 17-18 трэкаў на кожным дыску (усяго іх можа быць 1 ці 2, у залежнасці ад краіны). Акрамя таго, Майкл Джэксан запісаў свой новы сольны альбом, выпуск якога планаваўся на 2009 год. У запісы альбома ўдзельнічалі рэперы [[will.i.am]], [[Эйкан]] і [[Канье Уэст]]. У лістападзе 2008 года сын караля [[Бахрэйн]]а, шэйх Абдула бін Хамад аль-Халіфа, па запрашэнню якога спявак знаходзіўся ў гэтай краіне, падаў на Майкла Джэксана ў суд за невыкананне кантрактных абавязанняў. Шэйх патрабуе выплаты яму сямі мільёнаў долараў.<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/leute/0,1518,590983,00.html Scheich verklagt Michael Jackson]{{ref-de}}</ref> У сакавіку 2009 года Майкл абвясціў пра тое, што збіраецца даць апошнюю ў Лондане серыю канцэртаў пад назвай «This is it Tour». Канцэрты павінны былі пачацца 13 ліпеня 2009 і завяршыцца 6 сакавіка 2010. Калі 5 сакавіка 2009 на адмысловай прэс-канферэнцыі Джэксан абвясціў пра вяртанне на сцэну, гаворка ішла пра 10 канцэртаў на стадыёне [[The O2 arena, London|The O₂ arena]], які змяшчае 20 тысяч чалавек. Аднак попыт на квіткі быў настолькі высокі, што прыйшлося запланаваць дзесяткі дадатковых выступаў. Больш за мільён фанатаў Джэксана маглі б убачыць выступы артыста. [[21 лістапада]] 2008 года таблоід ''[[The Sun]]'' паведаміў, што Джэксан прыняў [[іслам]] і змяніў імя на Мікаэль, калі быў у Лос-Анджэлесе ў кампазітара [[Стыў Поркара|Стыва Поркары]]<ref name=thesunislam>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/article1954666.ece |title=Michael Jackson has become Muslim changing his name to 'Mikaeel' |publisher=[[The Sun]] |date=2008-11-21 |accessdate=2009-06-26 |lang=en}}</ref>. Гэта інфармацыя ніколі не была пацверджана самім Джэксанам. Адвакат Джэксана Лондэл Макмілан аспрэчыў гэтае паведамленне, сказаўшы пра яго, што «гэта глупства. Гэта поўная няпраўда»<ref>{{lang-en|That's rubbish. It's completely untrue}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nydailynews.com/gossip/2008/11/24/2008-11-24_michael_jackson_and_prince_of_bahrain_se.html |title=Michael Jackson and Prince of Bahrain settled lawsuit 'amicably,' say lawyers |author=Ellen Tumposky |lang=en |publisher=[[Daily News]] |datepublished=2008-11-24 |accessdate=3 ліпеня 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65EhsOP3G?url=http://www.nydailynews.com/gossip/michael-jackson-prince-bahrain-settled-lawsuit-amicably-lawyers-article-1.334844 |archivedate=5 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Тым не менш, былая няня дзяцей Майкла Джэксана 29 чэрвеня заявіла, што на Майкла аказвала моцны ўплыў арганізацыя «Нацыя ісламу» <ref>[http://ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22912 Няня дзяцей Майкла Джэксана: На Майкла аказвала моцны ўплыў арганізацыя «Нацыя ісламу» ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306020639/http://www.ctv.by/news/~group__m11=212~page__n16=1~news__n16=22912 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref> У красавіку 2009 года таблоіды паведамілі, што пры чарговым аглядзе доктары выявілі ў Майкла рак скуры. Афіцыйны прадстаўнік спевака доктар Томэ Томэ аспрэчыў гэту інфармацыю, заявіўшы ў інтэрв’ю New York Daily News, што «Майкл выдатна сябе адчувае. Ён у цудоўным стане, і ў яго няма ніякіх хвароб».<ref>[http://www.nydailynews.com/gossip/2009/05/16/2009-05-16_michael_jackson_diagnosed_with_skin_cancer_but_comeback_concerts_still_on_says_r.html=NewYork Daily News — Michael Jackson denies skin cancer report]{{Недаступная спасылка}} May 16, 2009</ref> <!-- == Асабістае жыццё == Майкл Джэксан быў двойчы жанаты. З 1994 па 1996 гады ён быў жанаты з [[Прэслі, Ліза Марыя|Лізе-Марыі Прэслі]], дачкі [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]]. У лістападзе [[1996]] года, пасля разводу з ёй, Джэксан жаніўся на Дэбі Роў (былая медсястра), ад якой у яго двое дзяцей: сын — Прынц Майкл Джозеф Джэксан старэйшы (нар. [[1997]]) і дачка — Пэрыс-Майкл Катрын Джэксан (нар. [[1998]]). У [[1999]] Дэбі Роў і Майкл Джэксан развяліся. Другі сын — Прынц Майкл Джозеф Джэксан малодшы (нар. [[2002]]), меркавана яго маці таксама з’яўляецца Дэбі Роў.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_2211000/2211082.stm Майкл Джэксан «ізноў стаў бацькам»]</ref> == Смерць == {{main|Смерць Майкла Джэксана}} Раніцай [[25 чэрвеня]] 2009 года Майкл знепрытомнеў і зваліўся, знаходзячыся ў хаце, якую ён наймаў у {{не перакладзена|трэба=Холмбі-Хіллз|ёсць=:en:Holmby Hills, Los Angeles, California}}, на захадзе [[Лос-Анджэлес]]а. У 12:21 па мясцовым [[UTC-8|ціхаакіянскаму часе]] быў зарэгістраваны званок на нумар [[Нумары тэлефонаў экстраных службаў|911]]<ref>{{cite web |title=Michael Jackson, pop music legend, dead at 50 |publisher=[[CNN]] |datepublished=2009-06-25 |accessdate=2009-06-25 |lang=en |url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Music/06/25/jackson/index.html}}</ref>. Якія прыехалі праз 3 хвіліны і 17 секунд медыкі выявілі, што Джэксан ужо не дыхае. У яго [[Прыпынак сэрца|спынілася сэрца]]<ref name="MSNBC" />. Медыкі адразу пачалі [[Сардэчна-лёгачная рэанімацыя|сардэчна-лёгачную рэанімацыю]]<ref name="MSNBC">{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/31552029?gt1=43001|title=Singer Michael Jackson dead at 50-Legendary pop star had been preparing for London comeback tour|datepublished=2009-06-25|publisher=MSNBC|accessdate=2009-06-25 |lang=en }}</ref>. Спробы вярнуць Джэксана да жыцця прадоўжваліся па дарозе і на працягу гадзіны пасля прыезду ў Медыцынскі цэнтр [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе|Каліфарнійскага ўніверсітэта]] ў 13:14<ref name="Times6580897">{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article6580897.ece|title=Fans mourn artist for whom it didn’t matter if you were black or white|datepublished=26-06-2009|accessdate=2009-06-26 |publisher=[[The Times]] |author=Michael Harvey}}</ref>. Гэтыя спробы аказаліся беспаспяховымі<ref>{{cite web | author=Andrew Blankstein, Phil Willon |title=Michael Jackson is dead (Updated) |datepublished=2009-06-25 | publisher=[[The Los Angeles Times]] |lang=en | url =http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2009/06/pop-star-michael-jackson-was-rushed-to-a-hospital-this-afternoon-by-los-angeles-fire-department-paramedics--capt-steve-ruda.html | lang =en }}</ref>. <!-- У некаторых людзей былі здагадкі што смерць М. Джэксана адбылася ад [[Карцынома|рака скуры]]. Але Майкл Джэксан перастаў дыхаць пасля чарговай ін’екцыі абязбольвальнага прэпарата — [[Петыдын|Дэмерол]]<ref>[http://www.dni.ru/showbiz/2009/6/26/169327.html Новыя падрабязнасці смерці Майкла Джэксана] Дні. Ру 26.06.2009 </ref>, паведамляе ў пятніцу брытанскі таблоід The Sun са спасылкай на крыніцу ў аддзяленні хуткай дапамогі медцэнтра Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Лос-Анджэлесе.--> Смерць была канстатавана ў 14:26 па мясцовым часе<ref name = "reuters2">{{cite web |title=King of pop Michael Jackson is dead |lang=en |publisher=[[Guardian]] |date=2009-06-25 |accessdate=2009-06-27 |url=http://www.guardian.co.uk/uk/feedarticle/8577696}}</ref>. Цырымонія развітання з Майклам адбудзецца 7 ліпеня 2009 гады ў Лос-Анджэлесе. == Дыскаграфія == {{main|Дыскаграфія Майкла Джэксана}} === Студыйныя альбомы === # [[1971]] — [[Got to Be There]] # [[1972]] — [[Ben]] # [[1973]] — [[Music & Me]] # [[1975]] — [[Forever,Michael]] # [[1979]] — [[Off The Wall]] # [[1982]] — [[Thriller]] # [[1987]] — [[Bad]] # [[1991]] — [[Dangerous]] # [[1995]] — [[HIStory]] # [[2001]] — [[Invincible]] == Узнагароды і прэміі == * [[2000]] — [[Монтэ Карла]], цырымонія World Music Awards 2000, Чалавек Тысячагоддзя (Millennium) == Майкл Джэксан у [[Філатэлія|філатэліі]] == {{main|Майкл Джэксан у філатэліі}} Майклу Джэксану прысвечаны [[Паштовая марка|паштовыя маркі]] і іншыя [[філатэлістычныя матэрыялы]] [[Брытанскія Віргінскія Астравы|Брытанскіх Віргінскіх Астравоў]], астравы [[Сент-Вінсент]], [[Ангола|Анголы]], [[Бурундзі]], [[Буркіна-Фасо]], [[Гвінея|Гвінеі]] і іншых краін. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Michael Jackson}} * [http://www.michaeljackson.com/us Афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} * {{youtube user|michaeljackson}} * {{facebook|michaeljackson}} * {{myspace|michaeljackson}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джэксан Майкл}} [[Катэгорыя:Постаці музыкі]] dhbgjrevytvpt5jw0a0kmgerlvp2b1g 0 46324 5149892 4877024 2026-06-02T12:25:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149892 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Малер}} {{Музыкант}} '''Густа́ў Ма́лер''' ({{lang-de|Gustav Mahler}}; [[7 ліпеня]] [[1860]], [[Каліштэ (Чэхія)|Каліштэ]], [[Багемія]] — [[18 мая]] [[1911]], [[Вена]]) — [[Аўстрыя|аўстрыйскі]] кампазітар, [[Опера|оперны]] і [[Сімфанічная музыка|сімфанічны]] [[дырыжор]]. Пры жыцці Густаў Малер быў знакаміты перш за ўсё як адзін з найбуйнейшых дырыжораў свайго часу, прадстаўнік так званай «паслявагнераўскай пяцёркі». Хоць мастацтву кіравання аркестрам Малер ніколі не вучыўся сам і ніколі не навучаў іншых, уплыў, аказаны ім на малодшых калег, дазваляе музыкаведам казаць о «малераўскай школе», прылічаючы да яе і такіх выбітных дырыжораў, як [[Вілем Менгельберг]], [[Бруна Вальтэр]] і [[Ота Клемперэр]]. Малер-кампазітар меў пры жыцці толькі адносна вузкае кола верных прыхільнікаў, і толькі праз паўстагоддзя пасля смерці ён атрымаў сапраўднае прызнанне — як адзін з найбуйнейшых сімфаністаў XX стагоддзя. Творчасць Малера, што стала свайго роду мостам паміж позным аўстра-германскім [[Музыка перыяду рамантызму|рамантызмам]] XIX стагоддзі і [[Мадэрнізм у музыцы|мадэрнізмам]] пачатку XX, зрабіў уплыў на многіх кампазітараў, у тым ліку і такіх розных, як прадстаўнікі [[Новая венская школа|Новай венскай школы]], з аднаго боку, [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дзмітрый Шастаковіч]] і [[Бенджамін Брытан]] — з іншага. Спадчына Малера-кампазітара, якая адносна невялікая і амаль цалкам складаецца з [[Вакальны цыкл|песень]] і [[Сімфонія|сімфоній]], за апошнія паўстагоддзя трывала ўвайшло ў канцэртны рэпертуар, і вось ужо некалькі дзесяцігоддзяў ён з'яўляецца адным з самых выкананых кампазітараў. == Біяграфія == === Дзяцінства ў Іглаве === [[Файл:Gustav mahler as child.jpg|180px|thumb|Густаў Малер, каля 1865 года.]] Густаў Малер нарадзіўся ў [[Багемія|багемскай]] вёсцы Каліштэ (цяпер у [[Край Высачына|краі Высачына]] ў [[Чэхія|Чэхіі]]) у небагатай яўрэйскай сям'і{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=13|name=bars}}. Бацька, Бернхард Малер (1827—1889), быў карчмаром і дробным гандляром, карчмаром быў і дзед па бацькаўскай лініі{{sfn|Danuser|1987|с=683|name=danu}}. Маці, Марыя Герман (1837—1889), родам з {{нп3|Ледэч (Чэхія)|Ледэча|cs|Ledeč nad Sázavou}}, была дачкой дробнага фабрыканта, вытворцы мыла<ref name="danu" />. Па сведчанні [[Наталі Баўэр-Лехнер]], сужэнцы Малер падыходзілі адзін да аднаго «як агонь і вада»: «Ён быў — упартасць, яна — сама пакорнасць»<ref>Цыт. паводле: {{sfn0|Барсова. Густав Малер|1968|с=13}}</ref>. З іх 14 дзяцей (Густаў быў другім) восем памерлі ў раннім узросце<ref name="danu" />. Нішто ў гэтай сям'і не спрыяла заняццям музыкай, але неўзабаве пасля нараджэння Густава сям'я перасялілася ў [[Іглава|Іглаву]] — старажытны [[Маравія|мараўскі]] горад, у другой палове XIX стагоддзя ўжо населены пераважна немцамі, горад са сваімі культурнымі традыцыямі, з тэатрам, у якім апроч [[Драматычны тэатр|драматычных]] спектакляў часам ставіліся і [[Опера|оперы]], з кірмашамі і ваенным [[Духавы аркестр|духавым аркестрам]]{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=14}}{{sfn|Franklin|1997|с=9, 20}}. Народныя песні і [[Марш (музыка)|маршы]] сталі той першай музыкай, якую пачуў Малер і ўжо ў чатыры гады найграваў на [[Губны гармонік|губному гармоніку]], — абодва жанры зоймуць важнае месца ў яго кампазітарскай творчасці{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=14}}{{sfn|Franklin|1997|с=11—12}}. Музычныя здольнасці, якія рана адкрыліся, не засталіся незаўважанымі: з 6 гадоў Малера навучалі ігры на [[фартэпіяна]], у 10 гадоў, увосень 1870 года, ён упершыню выступіў у публічным канцэрце ў Іглаве, да гэтага ж часу ставяцца і яго першыя кампазітарскія доследы<ref name="danu" />. Пра гэтыя іглаўскія доследы не вядома нічога, апроч таго, што ў 1874 годзе, калі пасля цяжкай хваробы на 13-м годзе памёр яго малодшы брат Эрнст, Малер разам з сябрам, Іозафам Штайнерам, у памяць пра брата пачаў складаць оперу «Герцаг Эрнст Швабскі» ({{lang-de|Herzog Ernst von Schwaben}}), але ні [[лібрэта]], ні ноты оперы не захаваліся{{sfn|Franklin|1997|с=23}}{{sfn|Blaukopf|1969|с=21—23}}. У гімназічныя гады зацікаўленасці Малера цалкам засяродзіліся на музыцы і літаратуры, вучыўся ён сярэдне, пераклад у іншую гімназію, [[Прага|пражскую]], не дапамог павялічыць паспяховасць, і Бернхард урэшце замірыўся з тым, што старэйшы сын не стане памагатым у яго бізнесе, — у 1875 годзе ён адвёз Густава ў [[Вена|Вену]] да вядомага педагога [[Юліус Эпштэйн|Юліуса Эпштэйна]]{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=15}}<ref name="danu" />. === Юнацтва ў Вене === Пераканаўшыся ў выдатных музычных здольнасцях Малера, прафесар Эпштэйн скіраваў юнага правінцыяла ў [[Венскі ўніверсітэт музыкі і выканальніцкага мастацтва|Венскую кансерваторыю]], дзе стаў яго настаўнікам па класе фартэпіяна; гармонію Малер вывучаў у [[Роберт Фукс|Роберта Фукса]], кампазіцыю — у [[Франц Крэн|Франца Крэна]]{{sfn|Franklin|1997|с=31|name=frank}}. Ён слухаў лекцыі [[Антон Брукнер|Антона Брукнера]], якога пазней лічыў адным з галоўных сваіх настаўнікаў, хоць афіцыйна сярод яго вучняў не лічыўся<ref name="danu" />. Вена ўжо на працягу стагоддзя была адной з музычных сталіц Еўропы, тут лунаў дух [[Людвіг ван Бетховен|Л. Бетховена]] і [[Франц Шуберт|Ф. Шуберта]], у 70-х гадах, апроч А. Брукнера, тут жыў [[Іаганес Брамс|І. Брамс]], у канцэртах [[Венскі філарманічны аркестр|Таварыства аматараў музыкі]] выступалі лепшыя дырыжоры на чале з [[Ханс Рыхтэр (дырыжор)|Хансам Рыхтэрам]], у [[Венская дзяржаўная опера|Прыдворнай оперы]] спявалі [[Адэліна Паці]] і [[Пааліна Лука]], а народныя песні і танцы, у якіх Малер чэрпаў натхненне як у юныя, гэтак і ў спелыя гады, гучалі на вуліцах шматнацыйнай Вены ўвесь час{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=15—16|name=brs}}{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=22—25}}. Восенню 1875 года сталіцу Аўстрыі ўскалыхнуў прыезд [[Рыхард Вагнер|Р. Вагнера]], — за шэсць тыдняў, што ён правёў у Веню, кіруючы пастаноўкамі сваіх опер, усе розумы, па сведчанні сучасніка, «звар'яцелі» на ім{{sfn|Franklin|1997|с=33}}. Малер стаў сведкам жарснай, якая даходзіла да адкрытых скандалаў палемікі паміж прыхільнікамі Вагнера і прыхільнікамі Брамса, і калі ў раннім складанні венскага перыяду, фартэпіянным [[квартэт|квартэце]] [[ля-мінор]] (1876), бачна перайманне Брамсу, то ў напісанай чатырма гадамі пазней на ўласны тэкст [[кантата|кантаце]] «Жаласная песня» ужо адчуваўся ўплыў Вагнера і Брукнера{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=16—17, 40—41}}{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=44}}. Быўшы студэнтам кансерваторыі, Малер адначасна скончыў [[Экстэрнат|экстэрнам]] гімназію ў Іглаве; у 1878—1880 гадах слухаў лекцыі па гісторыі і філасофіі ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]], на жыццё зарабляў урокамі ігры на фартэпіяна<ref name="danu" />. У тыя гады ў Малеры бачылі бліскучага піяніста, яму праракалі вялікую будучыню, кампазітарскія яго доследы не знаходзілі разуменні ў прафесараў; толькі за першую частку фартэпіяннага квінтэта ён атрымаў у 1876 годзе першую прэмію{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=16—17}}<ref name="frank" />. У кансерваторыі, якую ён скончыў у 1878 годзе, Малер зблізіўся з такімі ж непрызнанымі юнымі кампазітарамі — [[Хуга Вольф]]ам і [[Ханс Рот|Хансам Ротам]]; апошні быў яму асабліва блізкі, і шмат гадоў пазней Малер пісаў Н. Баўэр-Лехнер: «Што страціла музыка ў ім, немагчыма памераць: яго геній дасягае такіх вышынь нават у Першай сімфоніі, напісанай у 20 гадоў і якая робіць яго — без перабольшання — заснавальнікам новай сімфоніі, як я яе разумею»<ref>{{cite web|author=Leibnitz T.|title=«Lachen Sie nicht, meine Herren…»|url=http://www.hans-rott.de/leibnitz.htm|publisher=Internationale Hans Rott Gesellschaft Wien|access-date=2015-09-20}}</ref>. Выяўны ўплыў, аказаны Ротам на Малера (асабліва заўважны ў [[Сімфонія № 1 (Малер)|Першай сімфоніі]]), даў нагоду сучаснаму даследчыку назваць яго патрэбным звяном паміж Брукнерам і Малерам<ref name=tess>{{cite web|author=Tess James|title=Hans Rott (1858-1884) — the missing link between Bruckner and Mahler|url=http://www.mtosmt.org/issues/mto.99.5.1/mto.99.5.1.james.html|date=1 January, 1999|publisher=The Online Journal of the Society for Music Theory|access-date=2015-09-21}}</ref>. Вена стала для Малера другой радзімай, прылучыла яго да шэдэўраў музычнай класікі і да новай музыкі, вызначыла кола яго духоўных зацікаўленасцей, навучыла цярпець патрэбу і перажываць страты{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=15}}. У 1881 годзе ён прадставіў на Бетховенскі конкурс сваю «Жаласную песню» — [[Рамантызм|рамантычную]] легенду пра тое, як костка забітага старэйшым братам [[рыцар]]а ў руках шпільмана загучала, нібы [[флейта]], і выкрыла забойцу{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=40—41}}{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=43—46}}. Праз пятнаццаць гадоў кампазітар менавіта «Жаласную песню» назваў першым творам, у якім ён «знайшоў сябе як „Малера“», і прысвоіў яму опус першы{{sfn|Малер. Письма|1968|с=185|name=mal}}. Але прэмію ў 600 [[гульдэн]]аў журы, у склад якога ўваходзілі І. Брамс, яго галоўны венскі прыхільнік [[Эдуард Ганслік|Э. Ганслік]] і Г. Рыхтэр, прысудзіла іншаму{{sfn|La Grange I|1979|с=|name=grange}}<ref name="bauer">{{кніга|аўтар=Бауэр-Лехнер Н.|частка=Воспоминания о Густаве Малере |загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М. |выдавецтва=Музыка |год=1968|старонкі=479}}</ref>. Па сведчанні Н. Баўэр-Лехнер, Малер цяжка перажываў паразу, праз шмат гадоў казаў, што ўсё яго жыццё склалася б інакш і, можа, ён ніколі не звязаў бы сябе з оперным тэатрам, калі б выйграў конкурс<ref name="bauer" /><ref name="grange" />. Летась паразу ў тым жа конкурсе пацярпеў і яго сябар Рот — нягледзячы на падтрымку Брукнера, чыім любым вучнем ён быў; кепікі членаў журы надламалі яго псіхіку, і праз 4 гады 25-гадовы кампазітар скончыў свае дні ў лякарні для вар'ятаў<ref name="tess" /><ref>{{cite web|author=Van den Hoogen E.|title=Hans Rott|url=http://www.hans-rott.de/vdhd.htm|publisher=Internationale Hans Rott Gesellschaft Wien|access-date=2015-09-20}}</ref>. Малер сваё няшчасце перажыў; адмовіўшыся ад кампазіцыі (у 1881 годзе ён працаваў над операй-казкай «{{comment|Рубецаль|Rübezahl}}», але гэтак і не скончыў яе), ён стаў шукаць сябе на іншай ніве і ў тым жа годзе прыняў свой першы дырыжорскі ангажэмент — у Лайбахе, сучаснай [[Любляна|Любляне]]<ref name="grange" />{{sfn|Danuser|1987|с=684|name=danu1}}. === Пачатак дырыжорскай кар'еры === {{нп3|Курт Блаукопф||de|Kurt Blaukopf}} заве Малера «дырыжорам без настаўніка»: мастацтву кіравання аркестрам ён ніколі не навучаўся; за пульт упершыню ўстаў, відаць, у кансерваторыі, а ў летні сезон 1880 года дырыжаваў [[аперэта]]мі ў курортным тэатры [[Бад-Халь|Бад-Хале]]{{sfn|Blaukopf|1969|с=37}}<ref name="danu1" />. У Вене месцы дырыжора для яго не знайшлося, і ў першыя гады ён здавольваўся часовымі ангажэментамі ў розных гарадах, за 30 гульдэнаў у месяц, перыядычна апынаючыся беспрацоўным: у 1881 годзе Малер быў першым [[капельмайстар|капельмайстрам]] у Лайбахе, у 1883-м нядоўгі час працаваў у [[Оламаўц|Ольмюцы]]<ref name="danu1" /><ref name="mal" />. Вагнерыянец Малер спрабаваў у сваёй працы знаходзіцца крэда Вагнера-дырыжора, у тыя часы для шмат каго яшчэ арыгінальнае: [[Дырыжор|дырыжаванне]] — гэта мастацтва, а не рамяство{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=21—22}}. «З таго моманту, калі я пераступіў парог ольмюцкага тэатра, — пісаў ён свайму венскаму сябру, — адчуваю сябе, як чалавек, які чакаў суда нябеснага. Калі ў адну фурманку з валом запрагаюць высакароднага каня, яму нічога не застаецца рабіць, як толькі цягнуцца побач, абліваючыся потам. […] Адно толькі пачуццё, што я пакутую дзеля маіх вялікіх майстроў, што, можа быць, я ўсё-ткі змагу закінуць хаця б іскру іх агню ў душы гэтых бедных людзей, загартоўвае маю мужнасць. У лепшыя часы я даю сабе зарок захаваць каханне і ўсё перанесці — нават насуперак іх насмешцы»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=100—101|name=mahler}}. «Бедныя людзі» — тыповыя для правінцыйных тэатраў таго часу аркестранты-руцінёры; па сведчанні Малера, яго ольмюцкі аркестр калі часам і ставіўся да сваёй справы сур'ёзна, то вылучна са спачування да дырыжора — «да гэтага ідэаліста»<ref name="mahler" />. З задавальненнем ён паведамляў, што дырыжуе амаль вылучна операмі [[Джакома Меербер|Дж. Меербера]] і [[Джузэпэ Вердзі|Дж. Вердзі]], але выняў з рэпертуару, «шляхам любых інтрыг», Моцарта і Вагнера: «адмахаць» з такім аркестрам «[[Дон Жуан (опера)|Дон Жуана]]» ці «[[Лаэнгрын (опера)|Лаэнгрына]]» для яго было б невыносна<ref name="mahler" />. [[Файл:Hans von buelow.jpg|180px|thumb|left|Ганс фон Бюлаў.]] Пасля Ольмюца Малер нядоўгі час быў [[хормайстар|хормайстрам]] італьянскай опернай трупы ў венскім [[Карл-тэатр]]ы{{sfn|Малер. Письма|1968|с=119 (примечание)}}, а ў жніўні 1883 года атрымаў месца другога дырыжора і [[хормайстар]]а ў Каралеўскім тэатры [[Касель|Каселя]], дзе затрымаўся на два гады<ref name="danu1" />. Нешчаслівае каханне да спявачкі Іаханы Рыхтэр заахвоціла Малера вярнуцца да кампазіцыі; ні опер, ні кантат ён больш не пісаў — для сваёй умілаванай Малер у 1884 годзе склаў на ўласны тэкст «[[Песні вандроўнага чалядніка]]» ({{lang-de|Lieder eines fahrenden Gesellen}}), самае рамантычнае сваё складанне, у выточнай версіі — для голасу і фартэпіяна, пазней перапрацаванае ў вакальны цыкл для голасу і аркестра{{sfn|Fischer|2011|с=122}}<ref name="werke">{{cite web|url=http://www.gustav-mahler.org/|title=Werke|author=Michalek Andreas |work=Gustav Mahler |publisher=Internationale Gustav Mahler Gesellschaft|access-date=2015-09-21}}</ref>. Але на публіцы гэта складанне ўпершыню было выканана толькі ў 1896 годзе<ref name="werke" />. У Каселі, у студзені 1884 года, Малер упершыню пачуў знакамітага дырыжора [[Ганс фон Бюлаў|Ганса фон Бюлава]], што здзяйсняў турнэ па Германіі з Мейнінгенскай капэлай{{sfn|Fischer|2011|с=118—119}}; не атрымаўшы да яго доступу, напісаў ліст: «…Я — музыкант, які блукае ў пустэльнай ночы сучаснага музычнага рамяства без пуцяводнай зоркі і трапляе ў небяспеку ўва ўсім усумніцца ці збіцца са шляху. Калі ва ўчорашнім канцэрце я ўбачыў, што дасягнута ўсё самае выдатнае, о чым я марыў і што толькі смутна адгадваў, — мне адразу стала ясна: вось твая айчына, вось твой настаўнік; твае падарожжы павінны скончыцца тут ці нідзе»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=103}}. Малер прасіў Бюлава ўзяць яго з сабой — у якой дагодна якасці{{sfn|Малер. Письма|1968|с=104}}{{sfn|Blaukopf|1969|с=69}}. Адказ ён атрымаў некалькі дзён апасля: Бюлаў пісаў, што месяцаў праз васямнаццаць, магчыма, даў бы яму рэкамендацыю, калі б меў дастатковыя довады яго здольнасцей — як піяніста і як дырыжора; сам жа ён, аднак, не ў стане падаць Малеру магчымасць прадэманстраваць свае здольнасці{{sfn|Fischer|2011|с=119}}. Можа, з лепшых падахвочванняў ліст Малера з бесстароннім водгукам пра касельскі тэатр Бюлаў перадаў першаму дырыжору тэатра, а той, у сваю чаргу, дырэктару{{sfn|Fischer|2011|с=120}}{{sfn|Малер. Письма|1968|с=104 (примечание)|name=mahler1}}. Як кіраўнік Мейнінгенскай капэлы, Бюлаў, падшукваючы сабе ў 1884—1885 гадах намесніка, аддаў перавагу [[Рыхард Штраус|Рыхарду Штраусу]]<ref name="mahler1" />. Нязгоды з кіраўніцтвам тэатра прымусілі Малера ў 1885 годзе пакінуць Касель; ён прапанаваў свае паслугі дырэктару Нямецкай оперы ў [[Прага|Празе]] [[Анджэла Нойман]]у і атрымаў ангажэмент на сезон 1885/86{{sfn|Малер. Письма|1968|с=109 и 110 (примечание)}}. Сталіца Чэхіі, з яе музычнымі традыцыямі, азначала для Малера пераход на больш высокі ўзровень, «дурная мастацкая дзейнасць дзеля грошай», як зваў ён сваю працу, тут знаходзіла рысы творчай дзейнасці{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=21, 24}}, ён працаваў з аркестрам іншай якасці і ўпершыню дырыжаваў операмі [[Вольфганг Амадэй Моцарт|В. А. Моцарта]], [[Крыстоф Вілібальд Глюк|К. В. Глюка]] і [[Рыхард Вагнер|Р. Вагнера]]<ref name="danu1" />. Як дырыжор ён меў поспех і даў нагоду Нойману ганарыцца перад публікай сваім уменнем адкрываць таленты{{sfn|Fischer|2011|с=145}}. У Празе Малер быў цалкам задаволены сваім жыццём; але яшчэ летам 1885 года ён прайшоў месячнае выпрабаванне ў [[лейпцыг]]скім Новым тэатры і паспяшаўся скласці кантракт на сезон 1886/87, — вызваліцца ад абавязанняў перад Лейпцыгам яму не ўдалося{{sfn|Малер. Письма|1968|с=114 (примечание)}}<ref name="mahler2" />. === Лейпцыг і Будапешт. Першая сімфонія === Лейпцыг быў для Малера жаданым пасля Каселя, але не пасля Прагі: «Тут, — пісаў ён венскаму сябру, — мае справы ідуць вельмі добра, і я, так бы мовіць, граю першую скрыпку, а ў Лейпцыгу ў мяне будзе ў асобе Нікіша раўнівы і магутны сапернік»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=118}}. [[Файл:Nicola Perscheid Portrait of Arthur Nikisch.jpeg|180px|thumb|left|Артур Нікіш.]] [[Артур Нікіш]], малады, але ўжо знакаміты, адкрыты ў свой час тым жа Нойманам, быў у Новым тэатры першым дырыжорам, Малеру давялося стаць другім{{sfn|Fischer|2011|с=145, 158}}. Тым часам Лейпцыг, з яго знакамітай [[Лейпцыгская вышэйшая школа музыкі і тэатра|кансерваторыяй]] і не менш знакамітым аркестрам «[[Лейпцыгскі аркестр Гевандхауза|Гевандхауз]]», быў у тыя часы цытадэллю музычнага прафесіяналізму, і Прага ў гэтым дачыненні наўрад ці магла з ім сапернічаць{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=25|name=bars1}}{{sfn|Fischer|2011|с=157—158}}. З Нікішам, якія сустрэлі амбіцыйнага калегу насцярожана, адносіны ўрэшце склаліся, і ўжо ў студзені 1887 года яны былі, як паведамляў Малер у Вену, «добрымі таварышамі»<ref name="mahler2" />. Аб Нікішы-дырыжоры Малер пісаў, што спектаклі пад яго кіраваннем глядзіць гэтак жа спакойна, як калі б дырыжаваў сам{{sfn|Малер. Письма|1968|с=121}}. Сапраўднай праблемай для яго стала слабое здароўе галоўнага дырыжора: хвароба Нікіша, якая зацягнулася на чатыры месяцы, прымусіла Малера працаваць за дваіх{{sfn|Малер. Письма|1968|с=124 (примечание)|name=mahler2}}. Дырыжаваць даводзілася амаль кожны вечар: «Можаш сабе ўявіць, — пісаў ён сябру, — як гэта знясільваюча для чалавека, які ставіцца да мастацтва сур'ёзна, і якая напруга патрабуецца, каб годна выканаць такія вялікія заданні з магчыма меншай падрыхтоўкай»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=123}}. Але гэта знясільваючая праца значна ўмацавала яго становішча ў тэатры<ref name="bars1" />. Унук [[Карл Марыя фон Вебер|К. М. Вэбера]] Карл фон Вебер папрасіў Малера дапісаць па захаваных накідах незавершаную оперу яго дзеда «Тры Пінта» ({{lang-de|Die drei Pintos}}); у свой час удава кампазітара звярталася з гэтай просьбай да [[Джакома Меербер|Дж. Меербера]], а сын Макс — да В. Лахнеру, у абодвух выпадках беспаспяхова{{sfn|Fischer|2011|с=162}}. 20 студзеня 1888 года адбылася прэм'ера оперы, што абыйшла потым многія сцэны Германіі, стала першым трыумфам Малера-кампазітара<ref name="danu1" />{{sfn|Fischer|2011|с=165}}. [[Файл:Leipzig GustavMahler Wohnhaus.jpg|240px|thumb|Дом, у якім жыў Малер у Лейпцыгу.]] Праца над операй мела для яго і іншыя наступствы: жонка Вебера-ўнука, Марыян, маці чацвярых дзяцей, стала новым безнадзейным каханнем Малера{{sfn|Fischer|2011|с=148—149}}. І зноў, як гэта ўжо было ў Каселі, каханне абудзіла ў ім творчую энергію — «як быццам… адкрыліся ўсе шлюзы», па сведчанні самога кампазітара, у сакавіку 1888 года «нястрымна, як горны струмень» выплюхнулася [[Сімфонія № 1 (Малер)|Першая сімфонія]], якой праз многія дзесяцігоддзі наканавана было стаць самым выкананым з яго складанняў{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=49}}<ref name="disc">{{cite web|url=http://gustavmahler.net.free.fr/symph1.html#envoi vers disco|title=Symphonie № 1|work=Une discographie de Gustav Mahler|publisher=Vincent Moure|access-date=2015-09-26}}</ref>. Але першае выкананне сімфоніі (у яе выточнай рэдакцыі) адбылося ўжо ў [[Будапешт|Будапешце]]{{sfn|Fischer|2011|с=149}}. Прапрацаваўшы ў Лейпцыгу два сезоны, Малер пакінуў яго ў маі 1888 года — з-за нязгод з кіраўніцтвам тэатра. Непарэднай нагодай стаў востры канфлікт з памагатым рэжысёра, які ў тыя часы ў тэатральнай табелі пра рангі знаходзіўся вышэй другога дырыжора; нямецкі даследнік {{нп3|Енс Мальтэ Фішэр|Е. М. Фішэр|de|Jens Malte Fischer}} лічыць, што Малер шукаў нагоды, праўдзівай жа прычынай сыходу магло быць як нешчаслівае каханне да Марыян фон Вебер, гэтак і тая акалічнасць, што ў наяўнасці Нікіша ён у Лейпцыгу не мог стаць першым дырыжорам{{sfn|Fischer|2011|с=166}}. У [[Венгерскі дзяржаўны оперны тэатр|Каралеўскай оперы]] Будапешта Малеру прапанавалі пост дырэктары і пенсіён у дзесяць тысяч гульдэнаў у год{{sfn|Карпат|1968|с=306}}. Створаны ўсяго за некалькі гадоў да гэтага тэатр знаходзіўся ў крызісе — нёс страты з-за нізкай наведвальнасці, губляў артыстаў. Першы яго дырэктар, [[Ферэнц Эркель]], спрабаваў пакрыць страты шматлікімі гастралёрамі, з якіх кожны прывозіў у Будапешт родную мову, і парою ў адным спектаклі, апроч венгерскай, можна было цешыцца італьянскай і французскай гаворкай{{sfn|Карпат|1968|с=306—307|name=karpat}}. Малеру, які ўзначаліў калектыў восенню 1888 года, мела быць ператварыць Будапешцкую оперу ў праўдзіва нацыянальны тэатр: рэзка скараціўшы лік гастралёраў, ён дамогся таго, што ў тэатры спявалі толькі па-венгерску, — хоць самому дырэктару авалодаць мовай гэтак і не атрымалася; ён шукаў і знаходзіў таленты сярод вугорскіх спевакоў і на працягу года пераламаў сітуацыю, стварыўшы дзеяздольны ансамбль, з якім можна было выконваць нават оперы Вагнера<ref name="karpat" />{{sfn|Danuser|1987|с=685|name=danu2}}. Што ж тычыцца гастралёраў, то Малеру атрымалася прыцягнуць у Будапешт лепшае драматычнае [[сапрана]] канца стагоддзя — {{нп3|Лілі Леман||de|Lilli Lehmann}}, якая выканала шэраг партый у яго спектаклях, у тым ліку донну Ганну ў пастаноўцы «[[Дон Жуан (опера)|Дон Жуана]]», якая выклікала захапленне І. Брамса{{sfn|Fischer|2011|с=186—187}}. Бацька Малера, які пакутаваў ад цяжкай хваробы сэрца, павольна згасаў на працягу некалькіх гадоў і памёр у 1889 годзе; праз некалькі месяцаў, у кастрычніку, памерла маці, пад канец таго ж года — і старэйшая з сясцёр, 26-гадовая Леапальдына; на Малера ляглі клопаты пра малодшага брата, 16-гадовага Ота (гэтага музычна адоранага юнака ён вызначыў у Венскую кансерваторыю), і дзвюх сясцёр — сталую, але яшчэ незамужнюю Юстыну і 14-гадовую Эму{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=20}}{{sfn|Малер. Письма|1968|с=130 (примечания), 581}}. У 1891 годзе ён пісаў венскаму сябру: «Я ад шчырай душы жадаў бы, каб хоць Ота хуткім часам разабраўся са сваімі экзаменамі і з ваярскай павіннасцю: тады для мяне стаў бы прасцей гэты бясконца складаны працэс здабывання грошай. Я зусім звяў і толькі мару пра той час, калі мне не трэба будзе столькі зарабляць. Да таго ж, вялікае пытанне, ці доўга я буду яшчэ ў сілах рабіць гэта»<ref name="mal2" />. 20 лістапада 1889 года ў Будапешце адбылася, пад кіраваннем аўтара, прэм'ера Першай сімфоніі, у той час яшчэ «Сімфанічнай паэмы ў дзвюх частках» ({{lang-de|Symphonisches Gedicht in zwei Theilen}})<ref name="werke" />. Здарылася гэта пасля беспаспяховых спроб арганізаваць выкананне сімфоніі ў Празе, [[Мюнхен]]е, [[Дрэздэн]]е і Лейпцыгу, і ў самым Будапешце Малеру атрымалася правесці прэм'еру толькі таму, што ён ужо заваяваў прызнанне як дырэктар Оперы<ref name="grange" />. Так смела, піша Е. М. Фішэр, у гісторыі музыкі яшчэ не пачынаў ніводны сімфаніст{{sfn|Fischer|2011|с=148}}; наіўна перакананы ў тым, што яго складанне не можа не спадабацца, Малер тут жа паплаціўся за сваю адвагу: не толькі будапешцкую публіку і крытыку, але нават яго блізкіх сяброў сімфонія зрынула ў неўразуменне, і, хутчэй да шчасця для кампазітара, гэта першае выкананне колькі-небудзь шырокага рэзанансу не мела<ref name="grange" />. Слава Малера-дырыжора тым часам расла: пасля трох паспяховых сезонаў, пад ціскам новага інтэнданта тэатра, графа Зічы (нацыяналісту, якому, калі верыць нямецкім газетам, не падабаўся дырэктар-немец), ён пакінуў тэатр у сакавіку 1891 года і тут жа атрымаў куды больш пахвальнае запрашэнне — у [[Гамбург]]{{sfn|Fischer|2011|с=190|name=fish}}{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=26}}. Прыхільнікі праводзілі яго годна: калі ў дзень аб'явы пра адстаўку Малера Шандар Эркель (сын Феранца) дырыжаваў «[[Лаэнгрын]]ам», апошняй пастаноўкай ужо былога дырэктара, яго раз-пораз перапынялі вымогамі вярнуць Малера, і толькі паліцыя змагла супакоіць [[Галёрка|галёрку]]<ref name="fish" />. === Гамбург === [[Файл:Hamburg Stadttheater um 1890.jpg|220px|thumb|Гарадскі тэатр Гамбурга ў 1890 годзе.]] Гарадскі тэатр Гамбурга быў у тыя гады адной з галоўных оперных сцэн Германіі, саступаючы па значэнні толькі прыдворным операм [[Берлінская дзяржаўная опера|Берліна]] і [[Баварская дзяржаўная опера|Мюнхена]]{{sfn|Fischer|2011|с=249|name=fish1}}; Малер заняў пост 1-га капельмайстра з вельмі высокім па тых часах пенсіёнам — чатырнаццаць тысяч [[Марка (грашовая адзінка Германіі)|марак]] у год{{sfn|Карпат|1968|с=310}}. Тут лёс ізноў звёў яго з Бюлавам, якія кіравалі ў вольным горадзе абанементнымі канцэртамі<ref name="danu2" />. Толькі зараз Бюлаў ацаніў Малера, дэманстратыўна раскланьваўся з ім нават з канцэртнай эстрады, ахвотна саступаў яму месца за пультам — у Гамбургу Малер дырыжаваў і сімфанічнымі канцэртамі, — урэшце паднёс яму [[лаўровы вянок]] з надпісам: «[[Пігмаліён]]у Гамбургскай Оперы — Ганс фон Бюлаў» — як дырыжору, які здолеў удыхнуць новае жыццё ў Гарадскі тэатр{{sfn|Fischer|2011|с=209}}{{sfn|Blaukopf|1969|с=111—112}}. Але Малер-дырыжор ужо знайшоў свой шлях, і Бюлаў больш не быў для яго боскасцю; зараз у прызнанні значна больш меў патрэбу Малер-кампазітар, але менавіта ў гэтым Бюлаў яму адмаўляў: складанняў малодшага калегі ён не выконваў{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=24}}{{sfn|Малер. Письма|1968|с=135—136|name=mal2}}. Першая частка [[Сімфонія № 2 (Малер)|Другой сімфоніі]] («Трызна») выклікала ля маэстра, па сведчанні аўтара, «прыпадак нярвовага жаху»; у параўнанні з гэтым складаннем «[[Трыстан і Ізольда (опера)|Трыстан]]» Вагнера здаваўся яму [[Іозеф Гайдн|гайднаўскай]] сімфоніяй<ref name="mal2" />. У студзені 1892 года Малер, капельмайстар і рэжысёр у адным твары, як пісалі мясцовыя крытыкі, ставіў у сваім тэатры «[[Яўген Анегін (опера)|Яўгенія Анегіна]]»<ref name=borch>{{cite web|author=Georg Borchardt|title=Sehr unberühmt und sehr unaufgeführt — Gustav Mahlers hamburger Jahre|url=http://www.gustav-mahler-vereinigung.de/1891-1897.htm|work=1891-1897|publisher=Gustav Mahler Vereinigung e.V., Hamburg|access-date=2015-10-05}}</ref>; [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскі]] прыбыў у Гамбург, выкананы рашучасці асабіста падырыжаваць прэм'ерай, але хутка адмовіўся ад гэтага намеру: «…Тут капельмайстар, — пісаў ён у Маскву, — не якой сярэдняй рукі, а проста геніяльны… Учора я чуў пад яго кіраваннем ''найдзіўнейшае'' выкананне „[[Тангейзер]]а“»<ref>Цыт. па: {{sfn0|Соллертинский|1963|с=320—321}}</ref>. У тым жа годзе на чале опернай трупы тэатра, з тэтралогіяй Вагнера «[[Пярсцёнак нібелунга]]» і бетховенскім «[[Фідэліа]]», Малер правёў больш чым паспяховыя гастролі ў [[Лондан]]е, якія суправаджаліся ў тым ліку і хвалебнымі рэцэнзіямі [[Джордж Бернард Шоу|Бернарда Шоу]]<ref name=borch />{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=539—546}}. Калі ў лютым 1894 года памёр Бюлаў, кіраўніцтва абанементнымі канцэртамі падалі Малеру<ref name="danu2" />. Малер-дырыжор ужо не меў патрэбу ў прызнанні, але ў гады тулянняў па оперных тэатрах яго пераследавала выява [[Антоній Падуянскі|Антонія Падуянскага]], які навучаў рыб; і ў Гамбургу гэты сумны вобраз, упершыню памянёны ў адным з лістоў лейпцыгскага перыяду, знайшоў сваё ўвасабленне і ў вакальным цыкле «[[Чароўны рог хлопчыка (Малер)|Чароўны рог хлопчыка]]», і ў Другой сімфоніі{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=27—28|name=bars4}}. У пачатку 1895 года Малер пісаў, што марыць зараз толькі пра адзін — «працаваць у маленькім мястэчку, дзе няма ні „традыцый“, ні захоўнікаў „вечных законаў выдатнага“, сярод наіўных простых людзей…»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=148—149|name=mahl2}}. Людзям, якія працавалі з ім, прыходзілі на памяць «Музычныя пакуты капельмайстра Іаганеса Крэйслера» [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Э. Т. А. Гофмана]]<ref>{{кніга|аўтар=Штейницер М.|частка=Малер в Лейпциге|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=300}}</ref>. Уся яго пакутлівая праца ў оперных тэатрах, бясплоднае, як уяўлялася яму самому, змаганне з [[філістар]]ствам, здавалася новым выданнем складання Гофмана і наклала адбітак на яго характар, па апісаннях сучаснікаў — цвёрды і няроўны, з рэзкімі перападамі настрою, з нежаданнем стрымліваць свае эмоцыі і няўменнем літаваць чужое самалюбства{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=420—421}}<ref name="bars4" />. [[Бруна Вальтэр]], у той час пачынаючы дырыжор, які пазнаёміўся з Малерам у Гамбургу ў 1894 годзе, абсікаў яго як чалавека «бледнага, хударлявага, невысокага ўзросту, з падоўжаным тварам, збаразнёным маршчынамі, што гаварылі пра яго пакуты і яго гумар», чалавека, на твары якога адзін выраз змяняўся іншым з дзіўнай шпаркасцю{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=392|name=walter}}. «І ўвесь ён, — пісаў Бруна Вальтэр, — дакладнае ўвасабленне капельмайстра Крэйслера, настолькі ж прывабнае, дэманічнае і пужалае, наколькі можа яго ўявіць сабе юны чытач гофманаўскіх фантазій»<ref name="walter" />. І не толькі «музычныя пакуты» Малера прымушалі ўспомніць нямецкага рамантыка — Бруна Вальтэр, апроч іншага, адзначаў дзіўную няроўнасць яго хады, з нечаканымі прыпынкамі і гэтак жа раптоўнымі хапкамі наперад: «…Я, пэўна што, не здзівіўся б, калі б, развітаўшыся са мной і ўсё хутчэй крочачы прэч, ён раптам паляцеў ад мяне, ператварыўшыся ў каршуна, як архіварыус Ліндгорст на вачах студэнта Ансельма ў „[[Залаты збан|Залатым збане]]“ Гофмана»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=394}}. ==== Першая і Другая сімфоніі ==== [[Файл:Gustav-Mahler-Kohut.jpg|180px|thumb|left|Густаў Малер у 1892 годзе.]] У кастрычніку 1893 года ў Гамбургу Малер у чарговым канцэрце, убору з бетховенскім «[[Эгмант (Бетховен)|Эгмантам]]» і «Гебрыдамі» [[Фелікс Мендэльсон|Ф. Мендэльсона]], выканаў сваю [[Сімфонія № 1 (Малер)|Першую сімфонію]], зараз ужо як [[Праграмная музыка|праграмнае]] складанне пад назвай «Тытан: Паэма ў форме сімфоніі»{{sfn|Fischer|2011|с=150—151}}<ref name=konzert>{{cite web|title=Alle Mahler-Konzerte anzeigen|url=http://www.gustav-mahler.org/mahler/dirigate-f.cfm|work=Gustav Mahlers Konzertrepetoire|publisher=Internationale Gustav Mahler Gesellschaft|access-date=2015-10-07|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306094402/http://www.gustav-mahler.org/mahler/dirigate-f.cfm|archive-date=6 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Прыём ёй быў аказаны трохі цяплейшы, чым у Будапешце, хоць у крытыцы і кепіках таксама нястачы не было<ref name="grange" />, і праз дзевяць месяцаў у [[Веймар]]ы Малер распачаў новую спробу даць канцэртнае жыццё свайму складанню, гэтым разам дамогшыся прынамсі сапраўднага рэзанансу: «У чэрвені 1894 года, — успамінаў Бруна Вальтэр, — па ўсёй музычнай прэсе праехаўся ўскрык абурэння — водгук Першай сімфоніі, якая выконвалася ў Веймары на фестывалі „Усеагульнага нямецкага музычнага саюза“…»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=391|name=walter1}}. Але злапомная сімфонія валодала здольнасцю не толькі абураць і раздражняць, але і вербаваць маладому кампазітару шчырых прыхільнікаў; адным з іх — на ўсё астатняе жыццё — і стаў Бруна Вальтэр: «Мяркуючы па крытычных водгуках, гэты твор сваёй пустэчай, банальнасцю і нагрувашчваннем несоразмерностей выклікала справядлівае абурэнне; асабліва раздражнёна і кпліва адклікаліся пра „Жалобны марш у манеры Кало“. Помню, з якім хваляваннем я праглынаў газетныя справаздачы пра гэты канцэрт; я захапляўся невядомым мне адважным аўтарам такога дзіўнага [[Жалобны марш|жалобнага марша]] і жарсна жадаў пазнаёміцца з гэтым незвычайным чалавекам і з яго незвычайным складаннем»<ref name="walter1" />. У Гамбургу вырашыўся нарэшце творчы крызіс, што доўжыўся чатыры гады (пасля Першай сімфоніі Малер напісаў толькі [[Чароўны рог хлопчыка (Малер)|цыкл песень]] для голасу і фартэпіяна)<ref name="borch" />. Спачатку з'явіўся вакальны цыкл «[[Чароўны рог хлопчыка (Малер)|Чароўны рог хлопчыка]]», для голасу і аркестра, а ў 1894 годзе была скончана Другая сімфонія, у першай частцы якой («Трызне») кампазітар, па ўласным прызнанні, «пахаваў» героя Першай, наіўнага ідэаліста і летуценніка{{sfn|Малер. Письма|1968|с=173—174|name=mahl3}}{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=23—24}}. Гэта было развітанне з ілюзіямі маладосці{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=48|name=bars6}}. «У той жа час, — пісаў Малер музычнаму крытыку Максу Маршальку, — гэта частка — вялікае пытанне: Чаму ты жыў? чаму ты пакутаваў? няўжо ўсё гэта — толькі велізарны страшны жарт?»<ref name="mahl3" /><ref name="bars6" />. Як сказаў [[Іаганес Брамс]] у адным з лістоў да Малера, «[[брэмен]]цы немузычныя, а гамбуржцы антымузычныя», — для прастаўлення сваёй Другой сімфоніі Малер выбраў [[Берлін]]: у сакавіку 1895 года ён выканаў яе першыя тры часткі ў канцэрце, які зусім праходзіў пад кіраваннем [[Рыхард Штраус|Рыхарда Штрауса]]<ref name="fish1" />. І хоць у цэлым прыём больш быў падобным на правал, чым на трыумф, Малер упершыню знайшоў разуменне нават у дваіх крытыкаў<ref name=borch />. Натхнёны іх падтрымкай, у снежні таго ж года ён выканаў сімфонію цаліком — з [[Берлінскі філарманічны аркестр|Берлінскім філарманічным аркестрам]]<ref name="werke" />. Квіткі на канцэрт прадаваліся так дрэнна, што залу ўрэшце запоўнілі студэнтамі кансерваторыі; але ля гэтай аўдыторыі складанне Малера мела поспех; тое «узрушальнае», па сведчанні Бруна Вальтару, уражанне, якое вырабіла на публіку апошняя частка сімфоніі, здзівіла нават самага кампазітара<ref name="fish1" />{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=403|name=bruno}}. І хоць ён яшчэ доўга лічыў сябе і сапраўды заставаўся «вельмі невядомым і вельмі невыканальным» ({{lang-de|sehr unberühmt und sehr unaufgeführt}}), з гэтага берлінскага вечара, нягледзячы на непрыманне і кепікі большай часткі крытыкі, пачалося паступовае заваяванне публікі<ref name=borch /><ref name="bruno" />. ==== Заклік у Вену ==== Гамбургскія поспехі Малера-дырыжора не засталіся незаўважанымі ў Веню: з канца 1894 года да яго прыязджалі агенты — пасланцы [[Венская дзяржаўная опера|Прыдворнай оперы]] для папярэдніх перамоў, да якіх ён, зрэшты, ставіўся скептычна: «Пры цяперашнім становішчы спраў на Свеце, — пісаў ён аднаму з сяброў, — маё яўрэйскае паходжанне заступае мне шлях у кожны прыдворны тэатр. І Вена, і Берлін, і [[Дрэздэн]], і Мюнхен для мяне зачынены. Усюды дзьме той жа самы вецер»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=148|name=mahl4}}. Спачатку гэта акалічнасць як быццам не вельмі моцна яго засмучала: «Што чакала б у Вене мяне з маёй звычайнай манерай брацца за справу? Каштавала б мне хоць аднойчы паспрабаваць выклікаць маё разуменне якой бетховенскай сімфоніі знакамітаму [[Венскі філарманічны аркестр|аркестру Венскай філармоніі]], выхаванаму прыстойным Хансам{{заўвага|Маецца на ўвазе Ханс Рыхтэр, у той час першы капельмайстар Прыдворнай оперы і галоўны дырыжор Венскага філарманічнага аркестра<ref>{{артыкул|аўтар= Fuchs I.|загаловак= Richter Hans |спасылка= http://www.biographien.ac.at/oebl_9/125.pdf|мова=de |выданне= Österreichisches Biographisches Lexikon 1815—1950|месца= Wien|выдавецтва= Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften|год= 1988 |том= 9|старонкі= 125|isbn= 3-7001-1483-4}}</ref>.}}, — і я адразу натыкнуўся б на самы бязлітасны супраціў»<ref name="mahl4" />. Усё гэта Малер ужо перажываў, нават у Гамбургу, дзе яго становішча было трывалым, як ніколі і нідзе колішне; і ў той жа час ён увесь час жаліўся на нуду па «радзіме», якой для яго ўжо даўно стала Вена<ref name="borch" />{{sfn|Fischer|2011|с=246}}. 23 лютага 1897 года Малер [[Хрышчэнне|хрысціўся]], і мала хто з яго біёграфаў сумняваўся ў тым, што рашэнне гэты было непасрэдна злучана з чаканнем запрашэння ў Прыдворную оперу: Вена для яго каштавала [[Літургія|абедні]]{{sfn|Fischer|2011|с=250}}. Разам з тым зварот Малера ў [[каталіцызм]] не супярэчыў ні яго культурнай прыналежнасці — Пітэр Франклін у сваёй кнізе паказвае, што яшчэ ў Ілгаве (не кажучы ўжо пра Вену) ён быў цясней злучаны з каталіцкай культурай, чым з [[Іўдаізм|іўдзейскай]], хоць і наведваў з бацькамі [[Сінагога|сінагогу]]{{sfn|Franklin|1997|с=20}}, — ні яго духоўным шуканням гамбургскага перыяду: пасля [[Пантэізм|пантэістычнай]] Першай сімфоніі, у Другі, з яе ідэяй усеагульнага ускрысення і выявай [[Страшны суд|Страшнага суда]], перамагло хрысціянскае светасузіранне; наўрад ці, піша {{нп3|Георг Борхарт||de|Georg Borchardt}}, жаданне стаць першым прыдворным капельмайстрам у Вене было адзінай прычынай хрышчэння<ref name="borch" />. У сакавіку 1897 года Малер як сімфанічны дырыжор здзейсніў невялікае турнэ — даў канцэрты ў [[Масква|Маскве]], Мюнхене і Будапешце; у красавіку ён падпісаў кантракт з Прыдворнай операй<ref name=konzert />{{sfn|Fischer|2011|с=252|name=fischer}}. «Антымузычныя» гамбуржцы ўсё-такі разумелі, каго губляюць, — аўстрыйскі музычны крытык Людвіг Карпат у сваіх успамінах прывёў газетнае паведамленне пра «развітальны бенефіс» Малера, што адбыўся 16 красавіка: «Пры яго з'яўленні ў аркестры — трохразовы туш. […] Перш Малер бліскуча, пышна падырыжаваў „[[Сімфонія № 3 (Бетховен)|Гераічнай сімфоніяй]]“. Несканчоная авацыя, несканчоны струмень колераў, вянкі, лаўры… Амбасадару гэтага — „Фідэліа“. […] Ізноў несканчоная авацыя, вянкі ад дырэкцыі, ад таварышаў па аркестры, ад публікі. Цэлыя горы колераў. Пасля фіналу публіка не хацела разыходзіцца і выклікала Малера не менш шасцідзесяці разоў»{{sfn|Карпат|1968|с=312}}. У Прыдворную оперу Малера запрасілі трэцім дырыжорам, але, як сцвярджаў яго гамбургскі сябар [[Іозеф Багуслаў Фёрстэр|І. Б. Фёрстэр]], ён адпраўляўся ў Вену з цвёрдым намерам стаць першым{{sfn|Фёрстер|1968|с=347}}. === Вена. Прыдворная опера === [[Файл:Staatsoper (ca.1898).jpg|240px|thumb|Прыдворная опера ў 1898 годзе.]] Вена канца 90-х гадоў была ўжо не той Венай, якую Малер ведаў у дні сваёй юнацкасці: сталіца імперыі [[Габсбургі|Габсбургаў]] стала менш за ліберальную, больш за кансерватыўную і якраз у гэтыя гады ператваралася, па словах Е. М. Фішэра, у нерасцілішча для [[антысемітызм]]у ў нямецкамоўным свеце{{sfn|Franklin|1997|с=97, 105}}<ref name="fischer" />. 14 красавіка 1897 года «Reichspost» паведаміла сваім чытачам пра вынікі праведзенага расследавання: яўрэйства новага дырыжора пацвердзілася, і якія б панегірыкі ні складала свайму стоду яўрэйская прэса, рэчаіснасць іх аспрэчыць, «як толькі гер Малер пачне вывяргаць з подыума свае [[ідыш]]скія інтэрпрэтацыі»<ref name="fischer" />. Не на карысць Малеру аказалася і яго даўняе сяброўства з [[Віктар Адлер|Віктарам Адлерам]], адным з лідараў аўстрыйскай [[сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратыі]]{{sfn|Franklin|1997|с=105}}{{sfn|La Grange III (Oxford)|2000|с=168}}. Змянілася і ўласна культурная атмасфера, і шмат што ў ёй было Малеру глыбока чужое, як характэрнае для [[fin de siècle]] захапленне [[містыцызм]]ам і «[[акультызм]]ам»{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=25—30}}{{sfn|Fischer|2011|с=340}}. Ужо не было ў жывых ні [[Антон Брукнер|Брукнера]], ні [[Іаганес Брамс|Брамса]], з якім ён паспеў пасябраваць у свой гамбургскі перыяд; у «новай музыцы», менавіта для Вены, галоўнай фігурай стаў [[Рыхард Штраус]], у многіх адносінах — антыпод Малера{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=31}}{{sfn|Малер. Письма|1968|с=197}}. Можа, гэта было злучана з газетнымі публікацыямі, але персанал Прыдворнай оперы сустрэў новага дырыжора холадна{{sfn|Карпат|1968|с=313|name=karpat1}}. 11 мая 1897 года Малер упершыню паўстаў перад венскай публікай, — выкананне вагнераўскага «[[Лаэнгрын]]а» падзейнічала на яе, па сведчанні Бруна Вальтэра, «падобна буры і землятрусу»{{sfn|Franklin|1997|с=106}}{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=410}}. У жніўні Малеру ў даслоўным сэнсе слова давялося працаваць за траіх: адзін іх дырыжораў, [[Іаган Непамук Фукс]], знаходзіўся ў водпуску, іншы, [[Ханс Рыхтэр (дырыжор)|Ханс Рыхтэр]], з-за паводкі не паспеў у час вярнуцца з водпуску, — як некалі ў Лейпцыгу, дырыжаваць даводзілася ледзь не кожны вечар і ледзь не з ліста<ref name="karpat1" />. Пры гэтым Малер яшчэ знайшоў у сабе сілы падрыхтаваць новую пастаноўку камічнай оперы [[Альберт Лорцынг|А. Лорцынга]] «[[Цар і цясляр]]»<ref name="karpat1" />. Яго бурная дзейнасць не магла не зрабіць уражанне — як на публіку, гэтак і на калектыў тэатра. Калі ў верасні таго ж года, нягледзячы на актыўны супраціў уплывовай [[Казіма Вагнер|Казімы Вагнер]] (якую рухаў не толькі антысемітызм, але і жаданне бачыць на гэтым пасту [[Фелікс Мотль|Фелікса Мотля]]), Малер змяніў ужо немаладога {{нп3|Вільгельм Ян|Вільгельма Яна|de|Wilhelm Jahn (Musiker)}} на пасту дырэктара Прыдворнай оперы, прызначэнне гэта ні для каго не стала нечаканасцю{{sfn|Fischer|2011|с=248}}{{sfn|Карпат|1968|с=313—314}}. У тыя часы для аўстрыйскіх і нямецкіх оперных дырыжораў гэты пост быў вянком кар'еры, не ў апошнюю чаргу і таму, што аўстрыйская сталіца на оперу сродкаў не шкадавала, і нідзе колішне Малер не меў такіх шырокіх магчымасцей для ўвасаблення свайго ідэалу — сапраўднай «музычнай драмы» на опернай сцэне{{sfn|Franklin|1997|с=104}}{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=63—64|name=bars7}}. [[Файл:Emil Orlik Gustav Mahler 1902.jpg|180px|thumb|left|Малер у 1902 годзе, партрэт працы [[Эміль Орлік|Эміля Орліка]].]] Шмат што ў гэтым кірунку яму падказваў [[драматычны тэатр]], дзе, як і ў оперы, у другой палове XIX стагоддзя яшчэ панавалі прэм'еры і [[Прымадонна|прымадонны]] — дэманстрацыя іх майстэрства ператваралася ў самамэту, пад іх фармаваўся рэпертуар, вакол іх будаваўся спектакль, пры гэтым розныя п'есы (оперы) маглі разыгрывацца ў адных і тых жа ўмоўных дэкарацыях: антураж значэння не меў<ref name="danu2" /><ref name="te">{{артыкул|загаловак= Мейнингенский театр |выданне= Театральная энциклопедия (под ред. П. А. Маркова)|месца= М.|выдавецтва= Советская энциклопедия|год= 1963|том= 3}}</ref>. [[Мейнінгенскі тэатр|Мейнінгенцы]], кіраваныя [[Людвіг Кронек|Людвігам Кронекам]], упершыню высунулі прынцыпы ансамблевасці, падначалення ўсіх кампанентаў спектакля адзінай задуме, давялі патрэбу арганізоўчай і скіравальнай рукі [[Тэатральны рэжысёр|рэжысёра]], што ў оперным тэатры азначала ў першую чаргу — [[дырыжор]]а<ref name="bars7" />. У паслядоўніка Кронека [[Ота Брам]]а Малер пазычаў нават некаторыя вонкавыя прыёмы: прыглушанае святло, паўзы і нерухомыя [[Мізансцэна|мізансцэны]]<ref name="bars7" />. Ён знайшоў сапраўднага аднадумца, чулага да яго задум, у асобе [[Альфрэд Ролер|Альфрэда Ролера]]. Ніколі колішне не працавалы ў тэатры, прызначаны Малерам у 1903 годзе галоўным мастаком Прыдворнай оперы, Ролер, што валодаў вострым пачуццём каларыту, апынуўся прыроджаным тэатральным мастаком — разам яны стварылі шэраг шэдэўраў, што склалі цэлую эпоху ў гісторыі аўстрыйскага тэатра<ref name="danu2" />{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=64—65}}. У горадзе, апантаным музыкай і тэатрам, Малер хутка стаў адной з самых папулярных фігур; імператар [[Франц Іосіф I|Франц-Іосіф]] ужо ў першы сезон ганараваў яго асабістай аўдыенцыі, обер-гофмайстар князь {{нп3|Рудольф фон Ліхтэнштэйн||de|Rudolf von Liechtenstein (Obersthofmeister)}} ад душы віншаваў з заваяваннем сталіцы{{sfn|Franklin|1997|с=108}}. Ён не стаў, піша Бруна Вальтэр, «улюбёнцам Вены», для гэтага ў ім было занадта мала лагоднасці, але абвостраная цікавасць выклікала ва ўсіх: «Калі ён ішоў па вуліцы, з капелюшом у руцэ… нават фурманы, паварочваючыся яму ўслед, узбуджана і спалохана шапталі: „Малер!..“»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=413}}. Дырэктар, які знішчыў у тэатры [[Клакёр|клаку]], які забараніў упускаць спазнелых падчас уверцюры ці першага акта — што было для таго часу вычынам [[Геракл]]а, які нязвыкла сурова абыходзіўся з опернымі «зоркамі», улюбёнцамі публікі, уяўляўся вянкам чалавекам вылучным; яго абмяркоўвалі паўсюль, з'едлівыя досціпы Малера ў момант разыходзіліся па горадзе{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=414}}{{sfn|Карпат|1968|с=314—316}}. З вуха на вуха перадавалася фраза, якой Малер адказаў на папрок у парушэнні традыцый: «То, што ваша тэатральная публіка заве „традыцыяй“, не што іншае, як яе камфорт і расхлябанасць»<ref name="danu2" />{{sfn|Карпат|1968|с=320}}. За гады працы ў Прыдворнай оперу Малер асвоіў незвычайна размаіты рэпертуар — ад [[Крыстоф Вілібальд Глюк|К. В. Глюка]] і [[Вольфганг Амадэй Моцарт|В. А. Моцарта]] да [[Гюстаў Шарпанцье|Г. Шарпанцье]] і [[Ганс Пфіцнер|Г. Пфіцнера]]; ён наноў адкрываў для публікі і такія складанні, якія ніколі колішне поспехам не карысталіся, улучаючы «[[Жыдоўка (опера)|Жыдоўку]]» [[Фраманталь Галеві|Ф. Галеві]] і «Белую даму» [[Франсуа-Адрыен Буальдзьё|Ф.-А. Буальдзьё]]{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=417}}. Пры гэтым, піша Л. Карпат, Малеру цікавей было чысціць ад руцінных напластаванняў старыя оперы, «навіны», сярод якіх апынулася і «[[Аіда]]» [[Джузэпэ Вердзі|Дж. Вердзі]], у цэлым захаплялі яго заўважна менш{{sfn|Карпат|1968|с=323—324}}. Хоць і тут былі выняткі, у тым ліку «Яўген Анегін», якога Малер з поспехам ставіў і ў Вене{{sfn|Фёрстер|1968|с=348}}. Ён прыцягнуў у Прыдворную оперу і новых дырыжораў: [[Франц Шальк|Франца Шалька]], Бруна Вальтэра, пазней — [[Аляксандр фон Цямлінскі|Аляксандра фон Цямлінскага]]<ref name="hofop" />. З лістапада 1898 года Малер рэгулярна выступаў і з [[Венскі філарманічны аркестр|Венскім філарманічным аркестрам]]: «філармонікі» абралі яго сваім галоўным (так званым «абанементным») дырыжорам<ref name=konzert /><ref name="hist1">{{cite web|author=Dr. Clemens Hellsberg|title=Der Anfang des 20. Jahrhunderts|url=http://www.wienerphilharmoniker.at/language/de-AT/Homepage/Orchester/Geschichte/Der-Anfang-des-20-Jahrhunderts|work=Die Geschichte der Wiener Philharmoniker|publisher=Wiener Philharmoniker (официальный сайт)|access-date=2015-10-16|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151026182950/http://www.wienerphilharmoniker.at/language/de-AT/Homepage/Orchester/Geschichte/Der-Anfang-des-20-Jahrhunderts|archive-date=26 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. Пад яго кіраваннем у лютым 1899 года адбылася запозненая прэм'ера [[Сімфонія № 6 (Брукнер)|Шостай сімфоніі]] ўжо памерлага [[Антон Брукнер|А. Брукнера]], з ім у 1900 годзе знакаміты аркестр упершыню выступіў за мяжой — на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы ў Парыжы]]<ref name="hist1" />. Пры гэтым яго [[Інтэрпрэтацыя (музыка)|інтэрпрэтацыі]] многіх складанняў і асабліва рэтушы, якія ён уносіў у інструментоўку [[Сімфонія № 5 (Бетховен)|Пятай]] і [[Сімфонія № 9 (Бетховен)|Дзявятай]] сімфоній Бетховена, ля значнай часткі публікі выклікалі незадаволенасць, і ўвосень 1901 года Венскі філарманічны аркестр адмовіўся абраць яго галоўным дырыжорам на новы трохгадовы тэрмін{{sfn|Фёрстер|1968|с=351}}<ref name="danu2" />. ==== Альма ==== [[Файл:Anna von Mildenburg.jpg|180px|thumb|right|Ганна фон Мільдэнбург.]] У сярэдзіне 90-х гадоў Малер зблізіўся з маладой спявачкай [[Ганна фон Мільдэнбург|Ганнай фон Мільдэнбург]], якая ўжо ў гамбургскі перыяд дамаглася пад яго настаўніцтвам немалых поспехаў, у тым ліку ў складаным для вакалістаў вагнераўскім рэпертуары{{sfn|Fischer|2011|с=233, 236}}. Шмат гадоў пазней яна ўспамінала, як калегі па тэатры ўяўлялі ёй тырана Малера: «Ж вы яшчэ думаеце, што чвартковая нота і ёсць чвартковая нота! Не, у кожнага чалавека чвэрць — гэта адно, а ў Малера — зусім іншае!»<ref>{{кніга|аўтар=Мильденбург А.|частка=Воспоминания|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=360}}</ref>. Як і Лілі Леман, піша Е. М. Фішэр, Мільдэнбург была адной з тых драматычных акторак на опернай сцэне (па-сапраўднаму запатрабаваных толькі ў другой палове XX стагоддзя), для якіх спеў — толькі адно са многіх выразных сродкаў, пры гэтым яна валодала рэдкім дарункам трагічнай актрысы{{sfn|Fischer|2011|с=233, 243}}. Некаторы час Мільдэнбург была нявестай Малера; крызіс у гэтых вельмі эмацыйных адносінах наступіў, відаць, увесну 1897 года — ва ўсякім разе, улетку Малер ужо не хацеў, каб Ганна рушыла ўслед за ім у Вену, і настойліва рэкамендаваў ёй працягнуць кар'еру ў Берліне{{sfn|Fischer|2011|с=239, 241—242}}{{sfn|Franklin|1997|с=108—110}}. Тым не менш у 1898 годзе яна падпісала кантракт з Венскай Прыдворнай операй, грала важную ролю ў распачатых Малерам рэформах, спявала галоўныя жаночыя партыі ў яго пастаноўках «[[Трыстан і Ізольда (опера)|Трыстана і Ізольды]]», «Фідэліа», «Дон Жуана», «Іфігеніі ў Аўлідзе» [[Крыстоф Вілібальд Глюк|К. В. Глюка]], але ранейшыя адносіны ўжо не адрадзіліся{{sfn|Fischer|2011|с=235, 243}}. Гэта не замінала Ганне пра свайго былога жаніха ўспамінаць з падзякай: «Малер паўплываў на мяне ўсёй моцай сваёй натуры, для якой, як здаецца, няма ніякіх меж, нічога немагчымага; ён усюды падае самыя высокія вымогі і не дапушчае брыдотнага прыстасавання, якое прымушае лёгка скарацца звычаю, руціне… Бачачы яго непрымірымасць да ўсяго банальнага, я знаходзіла мужнасць у сваім мастацтве…»<ref>{{кніга|аўтар=Мильденбург А.|частка=Воспоминания|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=359}}</ref>. У пачатку лістапада 1901 года Малер пазнаёміўся з [[Альма Малер-Верфель|Альмай Шындлер]]. Як стала вядома з яе апублікаванага пасмяротна дзённіка, першая сустрэча, што не вылілася ў знаёмства, адбылася яшчэ летам 1899 года; тады яна запісала ў дзённіку: «Я люблю і паважаю яго як мастака, але як мужчына ён не цікавіць мяне зусім»{{sfn|Fischer|2011|с=360}}. Дачка мастака [[Эміль Якаб Шындлер|Эміля Якаба Шындлера]], [[пасербка]] яго вучня [[Карл Моль|Карла Моля]], Альма вырасла ў атачэнні людзей мастацтва, была, як лічылі яе сябры, адоранай мастачкай і адначасна шукала сябе на музычнай ніве: навучалася гульні на фартэпіяна, брала ўрокі кампазіцыі, у тым ліку ў [[Аляксандр фон Цямлінскі|Аляксандра фон Цямлінскага]], які лічыў яе захапленне недастаткова грунтоўным, не прымаў сур'езна яе кампазітарскія доследы (песні на вершы нямецкіх паэтаў) і раіў пакінуць гэты занятак{{sfn|Fischer|2011|с=363, 366}}<ref name="hilm">{{кніга|аўтар=Hilmes O.|загаловак=Witwe im Wahn|месца=München|выдавецтва=Siedler|год=2004|старонкі=47|isbn=3-88680-797-5}}</ref>. Яна ўжо ледзь не выйшла замуж за [[Густаў Клімт|Густава Клімта]], а сустрэчы з дырэктарам Прыдворнай оперы ў лістападзе 1901-га шукала, каб заступнічаць за свайго новага ўмілаванага — Цямлінскага, чый балет не быў прыняты да пастаноўкі{{sfn|Fischer|2011|с=359, 365}}. Альма, «прыгожая, вытанчаная жанчына, увасабленне паэзіі», па словах Фёрстэра{{sfn|Фёрстер|1968|с=349|name=fors}}, ува ўсім была процілегласцю Ганны; яна была і прыгажэй, і жаночней, і ўзростам Малеру падыходзіла больш, чым Мільдэнбург, па сведчаннях сучаснікаў вельмі высокая{{sfn|Fischer|2011|с=240}}. Але пры гэтым Ганна была пэўна разумней, і разумела Малера нашмат лепш, і лепш ведала яму цану, о чым, піша Е. М. Фішэр, красамоўна сведчаць хоць бы ўспаміны пра яго, пакінутыя кожнай з жанчын{{sfn|Fischer|2011|с=237, 240}}<ref>{{cite web|author=Saltzwedel, Johannes|title=Witwe im Wahn|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-22702558.html|date=27.05.2002|work=Legenden|publisher=Der Spiegel|access-date=2015-10-13|language=de}}</ref>. Апублікаваныя параўнальна нядаўна дзённікі Альмы і яе ліста далі даследнікам новыя падставы для непахвальных ацэнак яе інтэлекту і складу думак<ref name="hilm" />{{sfn|Fischer|2011|с=361—362}}. І калі Мільдэнбург свае творчыя амбіцыі рэалізавала, ідучы за Малерам, то амбіцыі Альмы рана ці позна павінны былі прыйсці ў супярэчнасць з патрэбамі Малера, з яго паглынутасцю ўласнай творчасцю<ref name="fors" /><ref name="fish4" />. Малер быў старэй Альмы на 19 гадоў, але ёй і раней здаралася захапляцца мужчынамі, якія цалкам ці амаль падыходзілі ёй у бацькі{{sfn|Fischer|2011|с=362—363}}{{sfn|La Grange III (Oxford)|2000|с=87|name=gran_3}}. Як і Цямлінскі, Малер не бачыў у ёй кампазітара і яшчэ задаўга да вяселля пісаў Альме — ліст гэты ўжо шмат гадоў выклікае абурэнне ў [[Фемінізм|феміністак]], — што ёй давядзецца ўтаймаваць свае амбіцыі, калі яны пажэняцца{{sfn|Fischer|2011|с=366|name=fish4}}. У снежні 1901 года адбыліся змовіны, а 9 сакавіка наступнага года яны абвянчаліся — нягледзячы на пратэсты маці і айчыма Альмы і перасцярогі сяброў сям'і: цалкам падзяляючы іх антысемітызм, Альма, па ўласным яе прызнанні, ніколі не магла выстаяць перад геніямі{{sfn|Franklin|1997|с=130}}{{sfn|Fischer|2011|с=364—365, 370}}. І ў першыя часы іх супольнае жыццё, прынамсі звонку, цалкам была падобным на ідылію, асабліва ў летнія месяцы ў Маерніге, дзе ўзрослы матэрыяльны дабрабыт дазволіў Малеру пабудаваць вілу{{sfn|La Grange II|1983|с=|name=grange_2}}{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=67}}. У пачатку лістапада 1902 года нарадзілася іх старэйшая дачка, Марыя Ганна, у чэрвені 1904-га — малодшая, Ганна Юстына{{sfn|Fischer|2011|с=410, 434}}<ref name="gran_3" />. ==== Складанні венскага перыяду ==== Праца ў Прыдворнай оперы не пакідала часу для ўласных складанняў. Ужо ў свой гамбургскі перыяд складаў Малер пераважна летам, пакідаючы на зіму толькі аркестроўку і дапрацоўку<ref name="danu2" />. У месцах яго сталага адпачынку — з 1893 года гэта быў [[Штайнбах-ам-Атэрзее]], а з 1901-га Маерніг на [[Вёртэр-Зе]] — для яго майстраваліся маленькія працоўныя хаткі («Komponierhäuschen») у самотным месцы на ўлонні прыроды<ref name="danu2" />. [[Файл:Mahlers Komponierhäuschen.jpg|220px|thumb|left|Рабочы дамок Малера ў Штайнбах-ам-Атэрзее.]] Яшчэ ў Гамбургу Малер напісаў [[Сімфонія № 3 (Малер)|Трэцюю сімфонію]], у якой, як паведамляў ён Бруна Вальтэру, начытаўшыся крытыкі з нагоды першых двух, у чарговы раз павінна была паўстаць ва ўсёй сваёй непрывабнай галізне «пустэча і грубіянства» яго натуры, як і яго «схільнасць да пустога шуму». Ён быў да сябе яшчэ спагадны ў параўнанні з крытыкам, якія напісалі: «Парою можна падумаць, што знаходзішся ў карчме ці ў стайні»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=405}}. Вядомую падтрымку ў калег-дырыжораў Малер усё-такі знаходзіў, і прытым у дырыжораў з ліку самых лепшых: першую частку сімфоніі яшчэ пад канец 1896 года некалькі раз выканаў [[Артур Нікіш]] — у Берліне і ў іншых гарадах; у сакавіку 1897 года [[Фелікс Вейнгартнер]] у Берліне выканаў 3 часткі з 6<ref name="grange" />. Частка публікі апладыравала, частка свістала — сам Малер, ва ўсякім разе, расцаніў гэта выкананне як «правал»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=197}}, — а крытыкі спаборнічалі ў досціпе: нехта пісаў пра «трагікамедыю» кампазітара без уяўлення і таленту, нехта зваў яго жартаўніком і камедыянтам, а адзін з суддзяў параўнаў сімфонію з «бясформавым стужкавым чарвяком»<ref name="grange" />. Абнародаванне ўсіх шасці частак Малер адклаў надоўга<ref name="bruno3" />. [[Сімфонія № 4 (Малер)|Чацвёртая сімфонія]], як і Трэцяя, нараджалася адначасна з вакальным цыклам «[[Чароўны рог хлопчыка (Малер)|Чароўны рог хлопчыка]]» і тэматычна была злучана з ім. Па сведчанні [[Наталі Баўэр-Лехнер]], Малер першыя чатыры сімфоніі зваў «[[тэтралогія]]й», і, як антычная тэтралогія завяршалася [[Сатыраўская драма|сатыраўскай драмай]], канфлікт яго сімфанічнага цыкла знайшоў сваё вырашэнне ў «гумары асаблівага роду»{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=22}}. Уладар дум маладога Малера [[Жан Поль]] разглядаў гумар як адзінае выратаванне ад роспачы, ад супярэчнасцей, вырашыць якія чалавек не ў сілах, і трагедыі, вымінуць якую не ў яго ўладзе{{sfn|Fischer|2011|с=336}}. З іншага боку, [[Артур Шапенгаўэр|А. Шапенгаўэр]], якім Малер, па сведчанні Бруна Вальтэра, зачытваўся ў Гамбургу, крыніца гумару бачыла ў канфлікце ўзнёслага настрою думак з брыдотным навакольным светам; з гэтай неадпаведнасці і нараджаецца ўражанне наўмысна смешнага, за якім хаваецца самая глыбокая сур'ёзнасць<ref name="borch" />. Чацвёртую сімфонію Малер скончыў у студзені 1901 года і ўжо пад канец лістапада неабачліва выканаў яе ў [[Мюнхен]]е. Публіка гумар не ацаніла; знарочыстая прастадушнасць, «старамоднасць» гэтай сімфоніі, апошняя частка на тэкст дзіцячай песенькі «Мы смакуем нябесныя радасці» ({{lang-de|Wir geniessen die himmlischen Freuden}}), якая захавала дзіцячыя ўяўленні пра Рай, шмат каго навялі на думку: ужо ці не здзекуецца ён?<ref name="grange_2" /> Як мюнхенская прэм'ера, гэтак і першыя выкананні ва [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце]], пад кіраваннем Вейнгартнера, і ў Берліне суправаджаліся свістам; крытыкі характарызавалі музыку сімфоніі як плоскую, без стылю, без мелодыі, штучную і нават істэрычную<ref name="grange_2" />{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=199—200 }}. Уражанне, вырабленае Чацвёртай сімфоніяй, нечакана згладзіла Трэцяя, якая ўпершыню выкананая цаліком у чэрвені 1902 года на музычным фестывалі ў [[Крэфельд]]зе і атрымала перамогу{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=423|name=bruno3}}. Пасля фестываля, пісаў Бруна Вальтэр, складаннямі Малера сур'езна зацікавіліся іншыя дырыжоры, ён стаў нарэшце выкананым кампазітарам<ref name="bruno3" />. Сярод гэтых дырыжораў былі [[Юліус Бутс]] і [[Вальтэр Дамрош]], пад чыім кіраваннем музыка Малера ўпершыню загучала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]]<ref name="gesch1">{{cite web|url=http://www.gustav-mahler.org/mahler/chrono-f.cfm|title=Zeittafel|work=Gustav Mahler|publisher=Internationale Gustav Mahler Gesellschaft|access-date=2015-07-26}}</ref>; адзін з лепшых маладых дырыжораў, [[Вілем Менгельберг]], у 1904 годзе ў [[Амстэрдам]]е прысвяціў яго творчасці цыкл канцэртаў{{sfn|Малер. Письма|1968|с=232 (примечание)}}. Пры гэтым самым выкананым складаннем аказаўся «усімі пераследаваны пасерб», як зваў Малер сваю Чвартую сімфонію{{sfn|Малер. Письма|1968|с=224}}. [[Файл:Mahler Composition Hut Klagenfurt.jpg|220px|thumb|Рабочы дамок Малера ў Маерніге.]] Гэты адносны поспех не абараніў ад крытыкі [[Сімфонія № 5 (Малер)|Пятую сімфонію]], якую ўшанаваў сваёй увагай нават [[Рамэн Ралан]]: «Ува ўсім творы — сумесь педантычнай строгасці і няскладнасці, урыўкавасці, разарванасці, раптоўных прыпынкаў, што перапыняюць распрацоўку, якія паразітуюць музычных думак, што перарэзваюць без дастатковай падставы жыццёвую нітку»<ref>Цыт. паводле: {{sfn0|Барсова. Симфонии|1975|с=10}}</ref>{{sfn|La Grange III (Oxford)|2000|с=205—206}}. І гэтай сімфоніі, якая праз паўстагоддзя стала адным з самых выкананых складанняў Малера, пасля прэм'еры ў [[Кёльн]]е ў 1904 годзе, як заўсёды, спадарожнічалі папрокі ў вульгарнасці, банальнасці, несмачы, бясформавасці і рыхласці, у [[эклектызм]]е — нагрувашчванні музыкі ўсіх родаў, спробах злучыць незлучальнае: грубіянства і вытанчанасць, вучонасць і варварства{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=10}}. Пасля першага выканання ў Вене, што адбылося годам пазней, не схільны да Малера крытык Роберт Хіршфельд, адзначыўшы, што публіка апладыравала, выказаў шкадаванне з нагоды кепскага густу венцаў, якія цікавасць да «анамалій прыроды» дапаўняюць гэтак жа нездаровай цікавасцю да «анамалій розуму»<ref name="grange_2" />. Але ў гэты раз і сам кампазітар не быў здаволены сваім складаннем, галоўным чынам аркестроўкай{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=170}}. У венскі перыяд Малер напісаў [[Сімфонія № 6 (Малер)|Шостую]], [[Сімфонія № 7 (Малер)|Сёмую]] і [[Сімфонія № 8 (Малер)|Восьмую сімфоніі]], але пасля няўдачы Пятай не спяшаўся ім абнародаваць і да ад'езду ў Амерыку паспеў выканаць — у [[Эсэн]]е ў 1906-м — толькі трагічную Шостую, якой, як і «Песнямі пра памерлых дзяцей» на вершы [[Фрыдрых Рукерт|Ф. Рукерта]], нібы наклікаў няшчасці, што абваліліся на яго ў наступным годзе<ref name="werke" />. ==== Фатальны 1907-ы. Развітанне з Венай ==== Дзесяць гадоў дырэктарства Малера ўвайшлі ў гісторыю Венскай оперы як адзін з лепшых яе перыядаў; але кожная рэвалюцыя мае сваю цану<ref name="danu2" />{{sfn|Штефан|1968|с=447|name=stef}}. Як некалі [[Крыстоф Вілібальд Глюк|К. В. Глюк]] сваімі рэфарматарскімі операмі, Малер спрабаваў разбурыць усё яшчэ панавалае ў Вене ўяўленне пра оперны спектакль як пра пышнае забаўляльнае гледзішча<ref name="bars7" />. Ува ўсім, што тычылася навядзенні парадку, яго падтрымліваў імператар, але без ценю разумення, — князю Ліхтэнштэйна Франц Іосіф аднойчы сказаў: «Божа мой, але ж тэатр створаны, урэшце, для задавальнення! Не разумею ўсіх гэтых строгасцей!»{{sfn|Карпат|1968|с=315—316|name=karpat3}} Тым не менш ён нават [[эрцгерцаг]]ам забараніў умешвацца ў дырэктывы новага дырэктара; у выніку адной толькі забаронай уваходзіць у залу, калі заманецца, Малер наладзіў супраць сябе ўвесь двор і значную частку венскай арыстакратыі<ref name="karpat3" />. [[Файл:Mahler conducting caricature.jpg|180px|thumb|left|Малер дырыжыруе ў Венскай оперы. Карыкатура 1901 года.]] «Ніколі яшчэ, — успамінаў Бруна Вальтэр, — я не бачыў такога моцнага, валявога чалавека, ніколі не думаў, што трапнае слова, загадны жэст, мэтлівая воля могуць да такой ступені зрынуць іншых людзей у страх і трапятанне, прымусіць іх да сляпога падпарадкавання»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=393}}. Уладны, цвёрды, Малер умеў дамагацца падначалення, але не мог і не нажываць сабе ворагаў; забаронай трымаць клаку ён наладзіў супраць сябе многіх спевакоў<ref name="karpat3" />. Ён не мог пазбыцца ад клакёраў інакш, як узяўшы з усіх артыстаў пісьмовыя абяцанні не звяртацца да іх паслуг; але звыкнутыя да бурных авацый спевакі пачуваліся ўсё больш няўтульна па меры таго, як апладысменты слабелі, — не прайшло і паўгода, як клакёры ў тэатр вярнуліся, да вялікай прыкрасці ўжо нямоглага дырэктара<ref name="karpat3" />. У кансерватыўнай часткі публікі да Малера было шмат прэтэнзій: яго ўпікалі ў «эксцэнтрычным» падборы спевакоў — у тым, што ён аддаваў перавагу драматычнаму майстэрству перад вакальным, — і ў тым, што ён занадта шмат раз'язджае па Еўропе, прапагандуючы ўласныя складанні; жаліліся на тое, што было занадта мала заўважных прэм'ер; далёка не ўсім падабалася і [[сцэнаграфія]] Ролера<ref name=alex>{{cite web|author=Alex Ross|title=The Biggest Rockets|url=http://www.lrb.co.uk/v22/n16/alex-ross/the-biggest-rockets|date=August 24, 2000|publisher=London Review of Books, Vol. 22, No 16, pages 15-16|access-date=2015-10-18|language=en}}</ref>. Незадаволенасць яго паводзінамі, незадаволенасць «эксперыментамі» у Оперы, нарастальны антысемітызм — усё, пісаў [[Паўль Штэфан]], злівалася «у агульны паток антымалераўскіх настрояў»<ref name="stef" />. Рашэнне пакінуць Прыдворную оперу Малер прыняў, відаць, яшчэ ў пачатку мая 1907 года і, апавясціўшы пра сваё рашэнне наўпростага куратара, князя Монтэнуова, адправіўся на летні адпачынак у Маерніг{{sfn|Blaukopf|1969|с=257|name=blau}}{{sfn|Fischer|2011|с=537}}. У маі малодшая дачка Малера, Ганна, захварэла [[шкарлятына]]й, ачуньвала павольна і каб пазбегнуць інфекцыі, была пакінута на апеку Молей; але ў пачатку ліпеня захварэла старэйшая дачка, чатырохгадовая Марыя. Малер у адным з лістоў назваў яе хваробу «шкарлятынай — [[дыфтэрыя]]й»: у тыя часы яшчэ многія па падабенстве сімптомаў лічылі дыфтэрыю магчымым ускладненнем пасля шкарлятыны. Малер вінаваціў цесця і цешчу ў тым, што яны зарана прывезлі Ганну ў Маерніг, але, як лічаць сучасныя даследчыкі, яе шкарлятына тут была ні пры чым{{sfn|Fischer|2011|с=550}}. Ганна акрыяла, а Марыя 12 ліпеня памерла{{sfn|Franklin|1997|с=164}}{{sfn|Fischer|2011|с=551}}. Засталося нявысветленым, што менавіта заахвоціла Малера неўзабаве пасля гэтага прайсці медычнае абследаванне, — тры лекары выявілі ў яго праблемы з сэрцам, але разышліся ў ацэнцы сур'ёзнасці гэтых праблем. Ва ўсякім разе, самы жорсткі з дыягназаў, якая меркавала забарону на любыя фізічныя нагрузкі, не пацвердзіўся: Малер працягваў працаваць, і аж да восені 1910 года колькі-небудзь заўважных пагаршэнняў у яго стане не назіралася. І ўсё ж з восені 1907-га ён пачуваўся прысуджаным{{sfn|Fischer|2011|с=323—324}}. Па вяртанні ў Вену Малер яшчэ дырыжаваў вагнераўскай «[[Валькірыя (опера)|Валькірыяй]]» і «Іфігеніяй у Аўлідзе» К. В. Глюка; бо знойдзены наступнік, [[Фелікс Вейнгартнер]], не мог прыбыць у Вену раней 1 студзеня, толькі ў пачатку кастрычніка 1907 года загад пра яго адстаўку быў нарэшце падпісаны{{sfn|Fischer|2011|с=542}}{{sfn|La Grange III (Oxford)|2000|с=712, 732}}. Хоць у адстаўку Малер падаў сам, атмасфера, што склалася вакол яго ў Веню, ні ў каго не пакідала сумневаў у тым, што з Прыдворнай оперы яго выжылі{{sfn|Штефан|1968|с=452—453}}. Многія лічылі і лічаць, што да адстаўкі яго вымусілі інтрыгі і сталыя нападкі антысеміцкай прэсы, якая ўсё, што ёй не падабалася ў дзеяннях Малера-дырыжора ці Малера — дырэктара Оперы і асабліва ў складаннях Малера-кампазітара, нязменна тлумачыла яго яўрэйствам<ref name="danu2" />{{sfn|Fischer|2011|с=254}}. Па думцы [[Анры-Луі дэ Ла Гранж|А.-Л. дэ Ла Гранжа]], антысемітызм гуляў хутчэй дапаможную ролю ў гэтай варожасці, якая ўзмацнялася з гадамі. Урэшце, напамінае даследчык, да Малера з Прыдворнай оперы выжылі [[Ханс Рыхтэр (дырыжор)|Ханса Рыхтэра]], з яго бездакорным паходжаннем, а пасля Малера тая ж доля спасцігла Фелікса Вейнгартнера, [[Рыхард Штраус|Рыхарда Штрауса]] і гэтак далей аж да [[Герберт фон Караян|Герберта фон Караяна]]<ref name="alex" />. Дзівіцца трэба хутчэй таму, што Малер пратрымаўся на пасту дырэктара дзесяць гадоў — для Венскай оперы гэта цэлая вечнасць<ref name="alex" />. 15 кастрычніка Малер у апошні раз устаў за пульт Прыдворнай оперы; у Веню, як і ў Гамбургу, яго апошнім спектаклем стаў бетховенскі «[[Фідэліа]]»<ref name="hofop">{{cite web|title=Die Ära Gustav Mahler an der Hofoper Wien|url=http://www.gustav-mahler.org/mahler/hofoper-f.cfm|work=Gustav Mahler. Hofopernspielplan |publisher=Internationale Gustav Mahler Gesellschaft|access-date=2015-10-19|language=de}}</ref>. Пры гэтым, па сведчанні Фёрстэра, ні на сцэне, ні ў глядзельнай зале ніхто не ведаў, што дырэктар развітваецца з тэатрам; ні ў канцэртных праграмах, ні ў прэсе пра гэта не было сказана ні слова: фармальна ён яшчэ працягваў выконваць абавязкі дырэктара{{sfn|Фёрстер|1968|с=355}}{{sfn|Fischer|2011|с=543}}. Толькі 7 снежня калектыў тэатра атрымаў ад яго развітальны ліст{{sfn|Малер. Письма|1968|с=253 (примечание)}}. {{цытата|Замест скончанага цэлага, о якім я марыў, — пісаў Малер, — я пакідаю за сабой незавершаную, напалову зробленую справу… Не мне судзіць, чым стала мая дзейнасць для тых, каму яна была прысвечана. […] У мітусні змагання, у запалу імгнення ні вы, ні я не былі пазбыты ад ран і памылак. Але ледзь завяршалася поспехам наша праца, ледзь бывала вырашана заданне — мы забывалі пра ўсе нягоды і клопаты і пачуваліся шчодра ўзнагароджанымі, нават без вонкавых прыкмет поспеху{{sfn|Малер. Письма|1968|с=252}}.}} Ён дзякаваў калектыў тэатра за шматгадовую падтрымку, за тое, што дапамагалі яму і змагаліся разам з ім, і жадаў далейшага росквіту Прыдворнай оперы<ref name="mahler5" />. У той жа дзень ён напісаў асобны ліст Ганне фон Мільдэнбург: «Я буду з ранейшым удзелам і сімпатыяй сачыць за кожным Вашым крокам; спадзяюся, спакайнейшыя часы зноў звядуць нас разам. У кожным выпадку ведайце, што і ўдалечыні я застаюся Вашым сябрам…»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=253|name=mahler5}}. Венскай моладзі, перш за ўсё маладым музыкантам і музычным крытыкам, імпанавалі шуканні Малера, вакол яго ўжо ў першыя гады ўтварылася група жарсных прыхільнікаў: «…Мы, моладзь, — успамінаў Паўль Штэфан, — ведалі, што Густаў Малер — наша надзея і ў той жа час яе выкананне; мы былі шчаслівыя, што нам дадзена жыць з ім побач і разумець яго»{{sfn|Штефан|1968|с=448}}. Калі 9 снежня Малер пакідаў Вену, сотні людзей прыйшлі на вакзал развітацца з ім{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=429}}. === Нью-Ёрк. Метраполітэн-опера === Інтэнданцтва Прыдворнай оперы прызначыла Малеру пенсію — з той умовай, што ён не будзе ні ў якой якасці працаваць у оперных тэатрах Вены, каб не ствараць канкурэнцыю; жыць на гэту пенсію давялося б вельмі сціпла, і ўжо ў пачатку лета 1907 года Малер вёў перамовы з патэнцыяльнымі працадаўцамі{{sfn|Franklin|1997|с=163}}<ref name="blau" />. Выбар быў небагаты: прыняць пост дырыжора, хоць бы і першага, пад чужым [[генеральмузікдырэктар]]ствам Малер ужо не мог — і таму, што гэта было б выяўным зніжэннем (як і пост дырэктара ў правінцыяльным тэатры), і таму, што прайшлі тыя часы, калі ён яшчэ мог падначальвацца чужой волі{{sfn|Fischer|2011|с=543 }}. Ён зусім аддаў перавагу б узначаліць сімфанічны аркестр, але з двух лепшых аркестраў Еўропы з адным, [[Венскі філарманічны аркестр|Венскім філарманічным]], адносіны ў Малера не склаліся, а іншы, [[Берлінскі філарманічны аркестр|Берлінскі філарманічны]], ужо шмат гадоў узначальваў [[Артур Нікіш]] і пакідаць яго не збіраўся{{sfn|Fischer|2011|с=544}}. З усяго, что ён меў, найболей прывабным, перш за ўсё ў фінансавым дачыненні, апынулася прапанова [[Генрых Конрыд|Генрыха Конрыда]], дырэктары нью-ёркскай [[Метраполітэн-опера|Метраполітэн-оперы]], і ў верасні Малер падпісаў кантракт, які, як піша Е. М. Фішэр, дазваляў яму працаваць утройчы менш, чым у Венскай оперы, зарабляючы пры гэтым удвая больш{{sfn|Fischer|2011|с=549}}{{sfn|Blaukopf|1969|с=263}}. [[Файл:Metropolitan opera 1905.jpg|240px|thumb|Метраполітэн-опера ў пачатку XX стагоддзя.]] У [[Нью-Ёрк]]ё, дзе ён разлічваў за чатыры гады забяспечыць будучыню сваёй сям'і, Малер дэбютаваў з новай пастаноўкай «[[Трыстан і Ізольда (опера)|Трыстана і Ізольды]]» — адной з тых опер, у якіх ён заўсёды і ўсюды меў безумоўны поспех; і ў гэты раз прыём быў захоплены{{sfn|Fischer|2011|с=569—570|name=fish6}}. У тыя гады ў Метраполітэн спявалі [[Энрыка Каруза]], [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], [[Марчэла Зембрых]], [[Леа Слезак]] і многія іншыя выдатныя спевакі{{sfn|Blaukopf|1969|с=263—266}}<ref name="fish6" />, і першыя ўражанні ад нью-ёркскай публікі таксама былі самыя спрыяльныя: людзі тут, пісаў Малер у Вену, «не перасычаны, прагныя да новага і ў найвышэйшай ступені дапытлівыя»{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=79}}. Але зачараванне доўжылася нядоўга; у Нью-Ёрку ён сутыкнуўся з той жа з'явай, з якой пакутліва, хоць і паспяхова, змагаўся ў Вене: у тэатры, які рабіў стаўку на гастралёраў з сусветнымі імёнамі, ні пра якую ансамблевасць, ні пра якую «адзіную задуму» — і падначаленні яму ўсіх кампанентаў спектакля — казаць не даводзілася{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=80|name=bars9}}. І сілы былі ўжо не тыя, што ў Вене: хвароба сэрца нагадала пра сябе шэрагам прыступаў ужо ў 1908 годзе<ref name="bars9" />. Фёдар Шаляпін, вялікі драматычны актор на опернай сцэне, у сваіх лістах зваў новага дырыжора «Малёрам», што рабіла яго прозвішча сугучнай французскаму «malheur» (няшчасце). «Прыехаў, — пісаў ён, — знакаміты венскі дырыжор Малёр, пачалі рэпетаваць „[[Дон Жуан (опера)|Дон-Жуана]]“. Бедны Малёр! Ён на першай жа рэпетыцыі прыйшоў у поўную роспач, не сустрэўшы ні ў камяк таго кахання, якую ён сам нязменна ўкладаў у справу. Усё і ўся рабілі спехам, як-небудзь, бо ўсе разумелі, што публіцы абыякава, як ідзе спектакль, бо прыходзілі слухаць галасы і толькі»<ref>Цыт. паводле: {{sfn0|Барсова. Густав Малер|1968|с=80}}</ref>. Зараз Малер ішоў на кампрамісы, неймаверныя для яго ў венскі перыяд, згаджаўся, у прыватнасці, на скарачэнні опер Вагнера{{sfn|Danuser|1987|с=686|name=danu3}}. Тым не менш ён ужыццявіў у Метраполітэн шэраг заўважных пастановак, у тым ліку першую ў Злучаных Штатах пастаноўку «[[Пікавая дама (опера)|Пікавай дамы]]» П. І. Чайкоўскага, — на нью-ёркскую публіку опера не вырабіла ўражання і аж да 1965 года на сцэне Метраполітэн не ставілася{{sfn|Franklin|1997|с=187}}{{sfn|Fischer|2011|с=610}}. [[Гвіда Адлер]]у Малер пісаў, што заўсёды марыў дырыжаваць сімфанічным аркестрам і нават лічыць, што недахопы ў аркестроўцы яго складанняў адбываюцца менавіта таму, што ён абвык чуць аркестр «у зусім іншых акустычных умовах тэатра»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=284}}<ref name="bars9" />. У 1909 годзе багатыя прыхільніцы падалі ў яго дырэктыву рэарганізаваны [[Нью-Ёркскі філарманічны аркестр]], які стаў для Малера, які ўжо цалкам расчараваўся ў Метраполітэн-оперы, адзінай прымальнай альтэрнатывай{{sfn|Fischer|2011|с=580—581, 602}}. Але і тут ён сутыкнуўся, з аднаго боку, з адноснай абыякавасцю публікі: у Нью-Ёрку, як паведамляў ён Вілему Менгельбергу, у цэнтры ўвагі быў тэатр, а сімфанічнымі канцэртамі цікавіліся вельмі нешматлікія{{sfn|Малер. Письма|1968|с=258}}, — а з іншай, з невысокім узроўнем аркестравага выканальніцтва. «Мый аркестр тут, — пісаў ён, — сапраўдны амерыканскі аркестр. Бясталентны і флегматычны. Даводзіцца губляць вельмі шмат сіл»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=281}}<ref name="bars9" />. З лістапада 1909 па люты 1911 года Малер даў з гэтым аркестрам у агульнай складанасці 95 канцэртаў, у тым ліку і за межамі Нью-Ёрка, вельмі рэдка ўлучаючы ў праграму ўласныя складанні, пераважна песні: у Злучаных Штатах Малер-кампазітар мог вылічваць на разуменне яшчэ менш, чым у Еўропе{{sfn|Fischer|2011|с=572, 581, 592, 603}}<ref name="konzert" />. Хворае сэрца змушала Малера змяняць лад жыцця, што давалася яму нялёгка: «За шмат гадоў, — пісаў ён [[Бруна Вальтэр]]у ўлетку 1908 года, — я абвык да бесперастаннага энергічнага руху. Я абвык блукаць па горах і лясах і прыносіць адтуль мае накіды, як свайго роду здабычу. Да пісьмовага стала я падыходзіў так, як селянін уваходзіць у свіран: мне трэба было толькі афармляць мае эскізы. […] А зараз я павінен унікаць любой напругі, увесь час правяраць сябе, не хадзіць шмат. […] Я — як марфініст ці п'яніца, якому раптам адразу забаранілі аддавацца яго загане»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=262—263}}{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=81}}. Па сведчанні [[Ота Клемперэр]]а, Малер, у ранейшыя часы за дырыжорскім пультам амаль апантаны, у гэтыя апошнія гады і дырыжаваць стаў вельмі эканомна<ref>{{кніга|аўтар=[[Ота Клемперэр|Клемперер О.]]|частка=Мои воспоминания о Густаве Малере|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=512}}</ref>. Уласныя складанні, як і раней, даводзілася адкладаць на летнія месяцы. Вярнуцца ў Маерніг пасля смерці дачкі Малеры не маглі і з 1908 года летні водпуск праводзілі ў Альтшульдэрбахе, у трох кіламетрах ад [[Даб’яка|Тоблаха]]<ref name="danu2" />. Тут у жніўні 1909 года Малер скончыў працу над «[[Песня аб зямлі|песняй аб зямлі]]», з яе заключнай часткай «Развітанне» ({{lang-de|Der Abschied}}), і напісаў [[Сімфонія № 9 (Малер)|Дзявятую сімфонію]]; для шматлікіх прыхільнікаў кампазітара гэтыя дзве сімфоніі — лепшае з усяго створанага ім<ref name="danu3" />{{sfn|Fischer|2011|с=520, 612}}. «…Свет ляжаў перад ім, — пісаў Бруна Вальтэр, — у мяккім святле развітання…„Мілая зямля“, песню пра якую ён напісаў, здавалася яму такой выдатнай, што ўсе яго думкі і словы былі таямніча поўныя нейкім здзіўленнем перад новым хараством старога жыцця»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=433}}. === Апошні год === [[Файл:Mahler 8 Rehearsal.png|300px|left|thumb|Генеральная рэпетыцыя Восьмай сімфоніі. [[Мюнхен]], верасень 1910 года.]] Летам 1910 года ў Альтшульдэрбахе Малер прыступіў да працы над [[Сімфонія № 10 (Малер)|Дзясятай сімфоніяй]], якая засталася незавершанай. Большую частку лета кампазітар быў заняты падрыхтоўкай першага выканання [[Сімфонія № 8 (Малер)|Восьмай сімфоніі]], з яе беспрэцэдэнтным складам, што меркаваў, апроч вялікага аркестра і васьмі салістаў, удзел трох хароў{{sfn|Fischer|2011|с=520, 630—632, 662—664}}. Пагружаны ў сваю працу, Малер, які, па водгуках сяброў, быў, у сутнасці, вялікім дзіцем, ці то не заўважаў, ці то стараўся не заўважаць, як год ад года назапашваліся праблемы, першапачаткова закладзеныя ў яго сямейнае жыццё{{sfn|Fischer|2011|с=628, 640}}{{sfn|La Grange III (Oxford)|2000|с=88|name=lagr}}. Музыку яго Альма ніколі па-сапраўднаму не любіла і не разумела — свабодныя ці мімавольныя прызнанні ў гэтым даследчыкі знаходзяць у яе дзённіку, — таму яшчэ менш апраўданымі ў яе вачах былі ахвяры, якіх патрабаваў ад яе Малер{{sfn|Fischer|2011|с=626—627}}. Пратэст супраць прыгнечання яе творчых амбіцый (калі гэта было галоўным, у чым Альма вінаваціла свайго мужа) летам 1910 года набыў форму шлюбнай здрады{{sfn|Fischer|2011|с=626—627, 629—631, 641—642}}<ref name="lagr" />. Пад канец ліпеня яе новы ўмілаваны, малады архітэктар [[Вальтэр Гропіус]], свой жарсны ліст кахання, адрасаваны Альме, па памылцы, як сцвярджаў ён сам, ці наўмысна, як падазраюць біёграфы і Малера, і самога Гропіуса, адправіў яе мужу, а пазней, прыехаўшы ў Тоблах, пераконваў Малера даць Альме развод{{sfn|Fischer|2011|с=634—638}}{{sfn|Franklin|1997|с=189—191}}. Альма ад Малера не пайшла — лісты Гропіусу з подпісам «Твая жонка» наводзяць даследчыкаў на думку, чаму кіраваў ёю голы разлік, але выказала мужу ўсё, што назапасілася за гады супольнага жыцця{{sfn|Fischer|2011|с=638, 643}}{{sfn|La Grange III|1984|с=|name=grange_3}}{{заўвага|Калі Малер з непадробнай шчырасцю чалавека, гатовага зрабіць усё, каб вярнуць каханне жонкі, абвясціў, што ўсе яго сімфоніі не стаяць нічога ў параўнанні з яе 14 песнямі, Альма, да здзіўлення біёграфаў кампазітара, прыняла гэтыя словы зусім сур’ёзна і цалкам памірылася з мужам{{sfn|Fischer|2011|с=641—643}}.}}. Цяжкі псіхалагічны крызіс знайшоў сваё адлюстраванне ў рукапісы Дзясятай сімфоніі і ў рэшце рэшт прымусіў Малера ў жніўні звярнуцца па дапамогу да [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]]{{sfn|Franklin|1997|с=193, 195—197}}{{sfn|Blaukopf|1969|с=8, 11}}. Прэм'ера Восьмы сімфоніі, якую сам кампазітар лічыў галоўным сваім творам, адбылася ў [[Мюнхен]]е 12 верасня 1910 года, у велізарным выставачнай зале, у прысутнасці [[Луітпольд Баварскі|прынца-рэгента]] і яго сямейства і шматлікіх знакамітасцей, у тым ліку даўніх прыхільнікаў Малера — [[Томас Ман|Томаса Манна]], [[Герхарт Гаўптман|Герхарта Гаўптмана]], [[Агюст Радэн|Агюста Радэна]], [[Макс Рэйнхарт|Макса Рэйнгарта]], [[Каміль Сен-Санс|Каміля Сен-Санса]]{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=290}}<ref name="grange_3" />. Гэта быў першы сапраўдны трыумф Малера-кампазітара — публіка не дзялілася больш на пляскаючых у далоні і свісцячых, авацыя працягвалася 20 хвілін. Толькі сам кампазітар, па сведчаннях відавочцаў, не выглядаў трыўмфатарам: твар яго быў падобным на васковую маску{{sfn|Fischer|2011|с=658}}<ref name="grange_3" />. Паабяцаўшы прыехаць у Мюнхен праз год для першага выканання «Песні аб зямлі», Малер вярнуўся ў Злучаныя Штаты, дзе працаваць прыйшлося нашмат больш, чым ён меркаваў, падпісваючы кантракт з Нью-Ёркскім філарманічным: у сезоне 1909/10 камітэт, які кіраваў аркестрам, абавязаў яго даць 43 канцэрты, на справе атрымалася 47; на наступны сезон лік канцэртаў быў павялічаны да 65{{sfn|Fischer|2011|с=603}}{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=86|name=bars10}}. Пры гэтым Малер працягваў працаваць у Метраполітэн-оперы, кантракт з якой дзейнічаў да заканчэння сезона ў 1910/11. З Вены тым часам выжывалі Вейнгартнера, газеты пісалі, быццам князь Монтэнуова вядзе перамовы з Малерам, — сам Малер гэта адмаўляў і ў любым выпадку вяртацца ў Прыдворную оперу не збіраўся{{sfn|Fischer|2011|с=660}}. Па заканчэнні амерыканскага кантракта ён хацеў пасяліцца ў Еўропе для свабоднага і спакойнага жыцця; на гэты конт жонкі Малер на працягу многіх месяцаў будавалі планы — зараз ужо не злучаныя ні з якімі абавязаннямі, у якіх фігуравалі [[Парыж]], [[Фларэнцыя]], [[Швейцарыя]], пакуль Малер не выбраў, нягледзячы ні на якія крыўды, наваколле [[Вена|Вены]]{{sfn|Fischer|2011|с=607}}. Але гэтым марам не наканавана было спраўдзіцца: увосень 1910 года перанапружанне абярнулася серыяй [[Ангіна|ангін]], якім аслаблены арганізм Малера ўжо не мог супраціўляцца; ангіны, у сваю чаргу, далі ўскладненне на сэрца{{sfn|Fischer|2011|с=322}}<ref name="bars10" />. Ён працягваў працаваць і ў апошні раз, ужо з высокай тэмпературай, устаў за пульт 21 лютага 1911 года. Фатальнай для Малера стала [[Стрэптакокі|стрэптакокавая інфекцыя]], якая выклікала падвостры бактэрыйны [[эндакардыт]]{{sfn|Fischer|2011|с=321, 675—676}}{{sfn|Franklin|1997|с=200}}. [[Файл:Grinzinger Friedhof - Gustav Mahler.jpg|280px|thumb|Магіла Густава Малера на Грынцынгскіх могілках.]] Амерыканскія лекары аказаліся нямоглымі; у красавіку Малера прывезлі ў Парыж для лячэння сыроваткай у [[Інстытут Пастэра|Інстытуце Пастэра]]; але ўсё, што смог зрабіць {{нп3|Андрэ Шантэмес||fr|André Chantemesse}}, гэта пацвердзіць дыягназ: медыцына ў той час дзейсных сродкаў лячэння яго хваробы не мела{{sfn|Franklin|1997|с=201—202|name=frank3}}. Стан Малера працягваў пагаршацца, і, калі стаў безнадзейным, ён захацеў вярнуцца ў Вену<ref name="frank3" />. 12 мая Малера прывезлі ў сталіцу Аўстрыі, і на працягу 6 дзён яго імя не сыходзіла са старонак венскай прэсы, якая штодня друкавала бюлетэні пра стан яго здароўя і змагалася ва ўсхваленні паміраючага кампазітара — які і для Вены, і для іншых сталіц, якія не засталіся абыякавымі, па-ранейшаму быў галоўным чынам дырыжорам{{sfn|Fischer|2011|с=682—683}}. Ён паміраў у клініцы, аточаны кошыкамі колераў, у тым ліку ад Венскай філармоніі — гэта было апошняе, што ён паспеў ацаніць. 18 мая незадоўга да поўначы Малера не стала. 22-га ён быў пахаваны на Грынцынгскіх могілках, побач з любімай дачкой{{sfn|Fischer|2011|с=684, 688}}. Малер хацеў, каб пахаванне прайшло без прамоў і спеваў, і сябры выканалі яго волю: развітанне было нямым{{sfn|Фёрстер|1968|с=358}}. Прэм'еры яго апошніх завершаных складанняў — «Песні аб Зямлі» і Дзявятай сімфоніі — адбыліся ўжо пад кіраваннем Бруна Вальтэра{{sfn|Danuser|1987|с=687|name=danu4}}. == Творчасць == === Малер-дырыжор === {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F5DC |salign=center |width=240px |align=right | quote = …Для цэлага пакалення Малер быў больш, чым проста музыкант, маэстра, дырыжор, больш, чым проста мастак: ён быў самым незабыўным з таго, што перажыта ў юнацкасці.| source = <small>''Стефан Цвейг</small><ref>{{кніга|аўтар=[[Стэфан Цвейг|Цвейг С.]]|частка=Возвращение Густава Малера|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=526}}</ref> }} Разам з [[Ханс Рыхтэр (дырыжор)|Хансам Рыхтэрам]], [[Фелікс Мотль|Феліксам Мотлем]], [[Артур Нікіш|Артурам Нікішам]] і [[Фелікс Вейнгартнер|Феліксам Вейнгартнерам]] Малер склаў так званую «паслявагнераўскую пяцёрку», што забяспечыла — разам з цэлым шэрагам іншых першакласных дырыжораў — дамінаванне ў Еўропе нямецка-аўстрыйскай школы дырыжавання і [[Інтэрпрэтацыя (музыка)|інтэрпрэтацыі]]<ref name="raz">{{артыкул|аўтар= Рацер E. Я.|загаловак= Дирижирование|выданне= Музыкальная энциклопедия (под ред. Ю. В. Келдыша)|месца= М.|выдавецтва = Советская энциклопедия |год= 1975|том= 2|старонкі =254 }}</ref>. Гэта дамінаванне надалей, нароўні з [[Вільгельм Фуртвенглер|Вільгельмам Фуртвенглерам]] і [[Эрых Кляйбер|Эрыхам Кляйберам]], замацавалі так званыя «дырыжоры малераўскай школы» — [[Бруна Вальтэр]], [[Ота Клемперэр]], [[Оскар Фрыд]] і галандзец [[Вілем Менгельберг]]<ref name="raz" /><ref name="dash">{{артыкул|аўтар=Дашунин А.|загаловак=Дирижёры «малеровской школы». Оскар Фрид.|спасылка=http://dashunin.ru/?page_id=435|выданне=Густав Малер и Россия / Ред.-сост. Д. Петров|месца=М.|выдавецтва=Научно-издательский центр «Московская консерватория»|год=2010|старонкі=37–40|ref=Дашунин. Дирижёры «малеровской школы»|archive-date=27 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227034419/http://dashunin.ru/?page_id=435}}</ref>. Малер ніколі не даваў урокаў дырыжавання і, паводле сведчання Бруна Вальтэра, зусім не быў педагогам па пакліканні: «…Для гэтага ён быў занадта пагружаны ў сябе, у сваю працу, у сваё напружанае ўнутранае жыццё, занадта мала заўважаў атачальных і атачальнае»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=397}}. Вучнямі звалі сябе тыя, хто хацеў у яго вучыцца; пры гэтым уплыў асобы Малера часта аказваўся важней любых урокаў. «Свядома, — успамінаў Бруна Вальтэр, — ён амаль ніколі не даваў мне навучанняў, затое невымерна вялікую ролю ў маім выхаванні і навучанні згулялі перажыванні, падораныя мне гэтай натурай, ненаўмысна, якая ад унутранага лішку вылівалася ў слове і ў музыцы. […] Ён ствараў вакол сябе атмасферу высокай напругі…»{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=398}}. Малер, які ніколі не вучыўся на дырыжора, відаць, ім нарадзіўся; у яго кіраванні аркестрам было нямала такога, чаго ні навучыць, ні навучыцца немагчыма, у тым ліку, як пісаў старэйшы з яго вучняў, Оскар Фрыд, «велізарная, амаль дэманічная сіла, што выпраменьвалася з кожнага яго руху, з кожнай рысачкі яго твару»<ref>{{кніга|аўтар=Фрид О.|частка=Из воспоминаний дирижёра|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=442}}</ref>. Бруна Вальтэр дадаў да гэтага «душэўны жар, які надаваў яго выкананню непасрэднасць асабістага прызнання: тую непасрэднасць, якая прымушала забыцца… аб дбайным развучванні»<ref>Цыт. паводле {{sfn0|Барсова. Густав Малер|1968|с=66}}</ref>. Гэта было дадзена не кожнаму; але вучыцца ў Малера-дырыжора можна было і многаму іншаму: і Бруна Вальтэр, і Оскар Фрыд адзначалі яго вылучна высокую патрабавальнасць да сябе і да ўсіх, хто з ім працаваў, яго скрупулёзную папярэднюю працу над [[партытура]]й, а падчас рэпетыцый — гэтак жа старанную адпрацоўку драбнюткіх дэталей; ні музыкантам аркестра, ні спевакам ён не дараваў нават найменшай нядбайнасці<ref name="frid">{{кніга|аўтар=Фрид О.|частка=Из воспоминаний дирижёра|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=441}}</ref>{{sfn|Бруно Вальтер|1968|с=421}}. Сцвярджэнне, што Малер ніколі не вучыўся дырыжаванню, патрабуе абмоўкі: у маладыя гады лёс часам зводзіў яго з буйнымі дырыжорамі. [[Анджэла Нойман]] успамінаў, як у Празе, прысутнічаючы на рэпетыцыі [[Антон Зайдль|Антона Зайдля]], Малер выклікнуў: «Госпадзі, божа мой! Я і не думаў, што можна так рэпетаваць!»<ref>{{кніга|аўтар=[[Анджэла Нойман|Нойман А.]] |частка=Малер в Праге|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=296}}</ref> Па сведчаннях сучаснікаў, Малеру-дырыжору асабліва ўдаваліся складанні гераічнага і трагічнага характару, сугучныя і Малеру-кампазітару: ён лічыўся выбітным інтэрпрэтатарам сімфоній і оперы Бетховена, опер Вагнера і Глюка{{sfn|Барсова. МЭ|1976|с=417—418|name=bme}}. Пры гэтым ён меў рэдкае пачуццё стылю, што дазваляла яму дасягаць поспеху і ў працах іншага плану, у тым ліку ў операх Моцарта, якога ён, па словах [[Іван Іванавіч Салярцінскі|І. Салярцінскага]], адкрываў зноўку, вызваляючы ад «салоннага [[ракако]] і манернай грацыі», і Чайкоўскага<ref name="frid" />{{sfn|Соллертинский|1963|с=316—317}}. [[Файл:Gustav Mahler silhouette Otto Böhler.jpg|220px|thumb|left|Густаў Малер за дырыжорскім пультам. Сілуэты Ота Бёлера.]] Працуючы ў оперных тэатрах, злучаючы функцыі дырыжора — тлумачальніка музычнага твора з рэжысурай — падначаленнем свайму тлумачэнню ўсіх кампанентаў спектакля, Малер зрабіў набыткам сучаснікаў прынцыпова новы падыход да опернага спектакля<ref name="bars7" />. Як пісаў адзін з яго гамбургскіх рэцэнзентаў, Малер тлумачыў музыку сцэнічным увасабленнем оперы і тэатральную пастаноўку — з дапамогай музыкі<ref name="borch" />. «Ніколі больш, — пісаў [[Стэфан Цвейг]] пра працу Малера ў Вене, — не сустракаў я на сцэне такой цэласці, якая была ў гэтых спектаклях: па чысціні выраблянага ўражання іх можна параўнаць толькі з самаю прыродай… …Мы, маладыя людзі, навучыліся ў яго любіць дасканаласць»<ref>{{кніга|аўтар=Цвейг С.|частка=Возвращение Густава Малера|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=529}}</ref>. Малер памёр раней, чым з'явілася магчымасць больш-менш прыдатнай для праслухоўвання запісу аркестравай музыкі{{sfn|Гинзбург|1975|с=378—379}}. У лістападзе 1905 года ён запісаў на фірме «[[Вельтэ-Міньён]]» чатыры фрагменты са сваіх складанняў, але — як піяніст{{sfn|Fischer|2011|с=200}}{{заўвага|Малер запісаў песню «Ішоў сёння раніцай па полі» з цыклу «[[Песні вандроўнага чалядніка]]», песню «Ішоў з радасцю па зялёнаму лесе» з цыклу «[[Чароўны рог хлопчыка (Малер)|Чароўны рог хлопчыка]]», песню «Нябеснае жыццё» — фінал [[Сімфонія № 4 (Малер)|Чацвёртай сімфоніі]], з фартэпіянным акампанементам, і першую частку (Жалобны марш) [[Сімфонія № 5 (Малер)|Пятай сімфоніі]] — у транскрыпцыі для фартэпіяна.}}. І калі неадмысловец аб Малеры-інтэрпрэтатары вымушаны судзіць выключна па ўспамінах сучаснікаў, то адмыслоўцу пэўнае ўяўленне пра яго могуць даць і яго дырыжорскія рэтушы ў партытурах як уласных, так і чужых твораў{{sfn|Гинзбург|1975|с=378—379}}. Малер, пісаў [[Леа Морыцавіч Гінзбург|Леа Гінзбург]], адным з першых па-новаму паставіў пытанне рэтушы: у адрозненне ад большасці сучаснікаў, ён бачыў сваю задачу не ў выпраўленні «аўтарскіх памылак», а ў тым, каб забяспечыць магчымасць правільнага, з пункту гледжання намераў аўтара, успрымання сачынення, аддаючы перавагу духу перад літарай{{sfn|Гинзбург|1975|с=392—393}}. Рэтушы ў адных і тых жа партытурах разоў ад разу змяняліся, бо рабіліся, зазвычай, на рэпетыцыях, падчас парыхтоўкі да канцэрта і ўлічвалі колькасны і якасны склад пэўнага аркестра, ровень яго салістаў, акустыку залы і іншыя нюансы{{sfn|Гинзбург|1975|с=393—394}}. Рэтушы Малера, перш за ўсё ў партытурах [[Людвіг ван Бетховен|Л. ван Бетховена]], які займаў цэнтральнае месца ў яго канцэртных праграмах, нярэдка выкарыстоўвалі і іншыя дырыжоры, і не толькі ўласна вучні: Леа Гінзбург называе, у прыватнасці, Эрыха Кляйбера і [[Герман Абендрот|Германа Абендрота]]{{sfn|Гинзбург|1975|с=394}}. Увогуле, лічыў Стэфан Цвейг, вучняў у Малера-дырыжора было нашмат больш, чым прынята думаць: «У якім нямецкім горадзе, — пісаў ён у 1915 годзе, — дырыжор падымае кіёк. У яго жэстах, у яго манеры я адчуваю Малера, мне не трэба задаваць пытанняў, каб даведацца: гэта таксама яго вучань, і тут, за межамі яго зямнога існавання, па-ранейшаму апладняюча дзее магнетызм яго жыццёвага рытму»<ref>{{кніга|аўтар=Цвейг С.|частка=Возвращение Густава Малера|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=534}}</ref>. === Малер-кампазітар === Музыказнаўцы адзначаюць, што творчасць Малера-кампазітара, з аднаго боку, безумоўна ўбірала ў сябе дасягненні аўстра-нямецкай сімфанічнай музыкі XIX стагоддзя, ад Л. ван Бетховена да [[Антон Брукнер|А. Брукнера]]: будынак яго сімфоній, як і ўключэнне ў іх вакальных партый, — развіццё навацый [[Сімфонія № 9 (Бетховен)|Дзявятай сімфоніі]] Бетховена, яго «песенны» сімфанізм — ад [[Франц Шуберт|Ф. Шуберта]] і А. Брукнера, задоўга да Малера [[Ферэнц Ліст|Ф. Ліст]] (услед за [[Гектар Берліёз|Г. Берліёза]]) адмовіўся ад класічнага чатырохчастковай будовы сімфоніі і выкарыстоўваў [[Праграмная музыка|праграму]]; нарэшце, ад Вагнера і Брукнера Малер атрымаў у спадчыну так званую «бясконцую мелодыю»{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=19—20, 31, 38}}{{sfn|Adorno|1996|с=27, 32, 126}}. Малеру, без сумневу, былі блізкія і некаторыя рысы сімфанізму [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]], а патрэба гаварыць мовай сваёй радзімы збліжала яго з чэшскімі класікамі — [[Бедржых Сметана|Б. Сметанам]] і [[Антанін Дворжак|А. Дворжакам]]{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=10}}. З іншага боку, для даследчыкаў выяўна, што літаратурныя ўплывы адбіваліся ў яго творчасці мацней, чым уласна музычныя; гэта адзначаў ужо першы біёграф Малера, {{нп3|Рыхард Шпехт||de|Richard Specht}}{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=29}}. Хоць яшчэ раннія [[Музыка перыяду рамантызму|рамантыкі]] чэрпалі натхненне ў літаратуры і вуснамі Ліста абвяшчалі «абнаўленне музыкі праз сувязь з паэзіяй», вельмі нешматлікія кампазітары, піша Е. М. Фішэр, былі такімі жарснымі кніжнікамі, як Малер{{sfn|Fischer|2011|с=125}}. Сам кампазітар казаў, што многія кнігі выклікалі пералом у яго светапоглядзе і жыццеадчуванні ці, ва ўсякім разе, паскорылі іх развіццё{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=48}}; ён пісаў з Гамбурга венскаму сябру: «…Яны — мае адзіныя сябры, якія ўсюды са мной. І якія сябры! […] Яны робяцца для мяне ўсё бліжэй і ўсё больш прыносяць мне суцяшэнне, мае сапраўдныя браты і бацькі і ўмілаваныя»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=150—151}}. Круг чытання Малера распасціраўся ад [[Еўрыпід]] а да [[Герхарт гаўптман|Г. Гаўптмана]] і [[Франк Ведекінд|Ф. Ведекінда]], хоць у цэлым літаратура мяжы стагоддзяў выклікала ў яго толькі вельмі абмежаваную цікавасць{{sfn|Fischer|2011|с=126, 136}}. На яго творчасці самым непасрэдным чынам адбіваліся ў розны час захапленні [[Жан Поль|Жанам Полем]], у чыіх раманах арганічна спалучаліся ідылія і сатыра, сентыментальнасць і іронія, і [[Гайдэльбергскі рамантызм|гейдэльбергскімі рамантыкамі]]: са зборніка «[[чароўны рог хлопчыка]]» [[Ахім фон Арнім|А. фон Арніма]] і [[Клеменс Брэнтана|К. Брэнтана]] ён на працягу многіх гадоў чэрпаў тэксты для песень і асобных частак сімфоній{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=30—31}}{{sfn|The Mahler Companion|2002|с=30}}. Сярод яго ўлюбёных кніг былі складанні [[Фрыдрых Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]] і [[Артур Шапенгаўэр|А. Шапенгаўэра]], што таксама знайшло адлюстраванне ў яго творчасці{{sfn|Adorno|1996|с=70—71, 153}}{{sfn|Fischer|2011|с=77—80}}; адным з найболей блізкіх яму пісьменнікаў быў [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф. М. Дастаеўскі]], і ў 1909 годзе Малер гаварыў [[Арнольд Шонберг|Арнольду Шонбергу]] з нагоды яго вучняў: «Прымусьце гэтых людзей прачытаць Дастаеўскага! Гэта важней, чым [[кантрапункт]]»{{sfn|Adorno|1996|с=69}}{{sfn|Fischer|2011|с=126, 133, 136}}. Як для Дастаеўскага, гэтак і для Малера, піша [[Іна Аляксееўна Барсава|Іна Барсава]], характэрнае «збліжэнне ўзаемавынятковага ў жанравай эстэтыцы», сумяшчэнне несумяшчальнага, што стварае ўражанне неарганічнасці формы, і ў той жа час — сталыя, пакутлівыя пошукі гармоніі, здольнай дазволіць трагічныя канфлікты{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=30—32}}. Сталы перыяд творчасці кампазітара прайшоў галоўным чынам пад знакам [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|І. В. Гётэ]]{{sfn|Fischer|2011|с=133—134}}. ==== Сімфанічная эпапея Малера ==== {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F5DC |salign=center |width=220px |align=left | quote = …То, пра што кажа музыка, — гэта толькі чалавек ува ўсіх яго праявах (то бок адчуваючы, глыбакадумны, дыхаючы, пакутуючы)| source = <small>''Густаў Малер''</small><ref>Цыт. паводле: {{sfn0|Барсова. Густав Малер|1968|с=11}}</ref> }} Сімфанічную спадчыну Малера даследчыкі разглядаюць як адзіную інструментальную эпапею (І. Салерцінскі зваў яе «грандыёзнай філасофскай паэмай»{{sfn|Соллертинский|1963|с=321}}), у якой кожная частка выцякае з папярэдняй — як працяг ці адмаўленне; з ёй самым непасрэдным чынам злучаны і яго вакальныя цыклы, на яе абапіраецца і прынятая ў літаратуры перыядызацыя творчасці кампазітара{{sfn|Барсова. МЭ|1976|с=416—417}}{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=44}}. Адлік першага перыяду пачынаецца з «Жаласнай песні», напісанай у 1880 годзе, але перапрацаванай у 1888-м; у яго ўлучаюць два песенныя цыклы — «[[Песні вандроўнага чалядніка]]» і «[[Чароўны рог хлопчыка (Малер)|Чароўны рог хлопчыка]]» — і чатыры сімфоніі, апошняя з якіх напісана ў 1901 годзе{{sfn|Барсова. МЭ|1976|с=416|name=bme1}}. Хоць, па сведчанні [[Наталі Баўэр-Лехнер|Н. Баўэр-Лехнер]], сам Малер зваў першыя чатыры сімфоніі «тэтралогіяй», многія даследчыкі адлучаюць [[Сімфонія № 1 (Малер)|Першую]] ад наступных трох — і таму, што яна чыста інструментальная, тым часам як у астатніх Малер выкарыстоўвае вакал, і таму, што яна абапіраецца на музычны матэрыял і кола вобразаў «Песень вандроўнага чалядніка», а [[Сімфонія № 2 (Малер)|Другая]], [[Сімфонія № 3 (Малер)|Трэцяя]] і [[Сімфонія № 4 (Малер)|Чацвёртая]] — на «Чароўны рог хлопчыка»; у прыватнасці, Салерцінскі лічыў Першую сімфонію пралогам да ўсёй «філасофскай паэмы»{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=44}}{{sfn|Соллертинский|1963|с=321—322|name=soller}}. Для складанняў гэтага перыяду, піша І. А. Барсава, характэрнае «злучэнне эмацыйнай непасрэднасці і трагічнай іроніі, жанравай замалёўкі і сімволікі»<ref name="bme1" />. У гэтых сімфоніях выявіліся такія асаблівасці малераўскага стылю, як апора на жанры народнай і гарадской музыкі — тыя самыя жанры, якія спадарожнічалі яму яшчэ ў дзяцінстве: песню, танец, найчасцей грубаваты [[лендлер]], ваенны ці пахавальны марш<ref name="bme1" />. Стылістычныя вытокі яго музыкі, пісаў {{нп3|Герман Данузер||de|Hermann Danuser}}, падобныя шырока раскрытаму вееру{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=296}}. Другі перыяд, кароткі, але інтэнсіўны, ахапляе складанні, напісаныя ў 1901—1905 гадах: вакальна-сімфанічныя цыклы «Песні пра памерлых дзяцей» і «Песню на вершы Рукерта» і тэматычна злучаныя з імі, але ўжо чыста інструментальныя [[Сімфонія № 5 (Малер)|Пятую]], [[Сімфонія № 6 (Малер)|Шостую]] і Сёмую сімфоніі<ref name="bme1" />. Усе сімфоніі Малера былі [[Праграмная музыка|праграмнымі]] з грунту, ён лічыў, што пачынаючы прынамсі з Бетховена «няма такой новай музыкі, якая не мела б унутранай праграмы»{{sfn|Малер. Письма|1968|с=218|name=pisma}}; але калі ў першай тэтралогіі ён спрабаваў вытлумачыць сваю задуму з дапамогай праграмных назваў — сімфоніі ў цэлым ці асобных яе частак, — то пачынальна з Пятай сімфоніі ён ад гэтых спроб адмовіўся: яго праграмныя загалоўкі спараджалі толькі непаразуменні, і, урэшце, як пісаў Малер аднаму са сваіх карэспандэнтаў, «нічога не стаіць такая музыка, аб якой слухачу трэба перш паведаміць, якія пачуцці ў ёй складзены, і, адпаведна, што ён сам абавязаны адчуць»<ref name="pisma" />. Адмова ад ''дазваляльнага'' слова не магла не пацягнуць за сабой пошукі новага стылю: сэнсавая нагрузка на музычную тканіну ўзрасла, а новы стыль, як пісаў сам кампазітар, патрабаваў новай тэхнікі; І. А. Барсава адзначае «успышку [[Паліфонія|поліфанічнай]] актыўнасці фактуры, што нясе думку, эмансіпацыю асобных галасоў тканіны, якая як бы імкнецца да лімітава выразнага самавысказвання»{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=169—170}}. Агульналюдскія калізіі тэтралогіі ранняга перыяду, што абапіралася на тэксты філасофска-сімвалічнага характару, у гэтай трылогіі саступілі месца іншай тэме — трагічнай залежнасці чалавека ад лёсу; і калі канфлікт трагічнай Шостай сімфоніі не знаходзіў вырашэння, то ў Пятай і Сёмай Малер спрабаваў знайсці яго ў гармоніі [[Венская класічная школа|класічнага]] мастацтва<ref name="bme1" />. Сярод сімфоній Малера асабняком стаіць, як свайго роду кульмінацыя, [[Сімфонія № 8 (Малер)|Восьмая сімфонія]] — самае маштабнае яго складанне<ref name="soller " />. Тут кампазітар ізноў звяртаецца да слова, скарыстаючы тэксты сярэднявечнага каталіцкага гімна «[[Veni Creator Spiritus]]» і апошняй сцэны 2-й часткі «[[Фаўст (трагедыя)|Фаўста]]» І. В. Гётэ<ref name="bme1" />. Незвычайная форма гэтага складання, яго манументальнасць давалі даследчыкам падставы зваць яго [[араторыя]]й ці [[кантата]]й ці, прынамсі, вызначаць жанр Восьмай як сінтэз сімфоніі і [[Араторыя|араторыі]], сімфоніі і «музычнай драмы»{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=254, 292}}. І завяршаюць эпапею тры сімфоніі развітальнага характару, напісаныя ў 1909—1910 гадах: «[[Песня аб зямлі]]» («сімфонія ў песнях», як зваў яе Малер), [[Сімфонія № 9 (Малер)|Дзявятая]] і няскончаная Дзясятая. Гэтыя складанні адрозніваюць глыбока асабісты тон і экспрэсіўная лірыка{{sfn|Барсова. МЭ|1976|с=417|name=bme2}}. У сімфанічнай эпапеі Малера даследчыкі адзначаюць перш за ўсё шматстатнасць рашэнняў: у большасці выпадкаў ён адмаўляўся ад класічнай чатырохчасткавай формы на карысць пяці- ці шасцічасткавыых цыклаў; а самая працяглая, Восьмая сімфонія складаецца з дзвюх частак<ref name="bme1" />. З чыста інструментальнымі сімфоніямі суседнічаюць сінтэтычныя канструкцыі, пры гэтым у адных слова выкарыстоўваецца як выразны сродак толькі ў кульмінацыйныя моманты (у Другой, Трэцяй і Чацвёртай сімфоніях), іншыя пераважна ці цалкам заснаваны на вершаваным тэксце — Восьмая і «Песня аб зямлі». Нават у чатырохчасткавых цыклах звычайна змяняюцца традыцыйная паслядоўнасць частак і іх тэмпавыя суадносіны, ссоўваецца сэнсавы цэнтр: у Малера такім найчасцей апынаецца фінал<ref name="bme2" />. Істотную трансфармацыю ў яго сімфоніях зведала і форма асобных частак, у тым ліку першай: у пазнейшых творах [[санатная форма]] саступае месца скразнога развіццю, песеннай варыянтна-страфічнай арганізацыі. Нярэдка ў Малера ў адной частцы ўзаемадзейнічаюць розныя прынцыпы формаўтварэння: [[санатная форма|санатнай allegro]], [[ронда]], [[варыяцыйная форма|варыяцый]], куплетна ці 3-часткавай песні; Малер нярэдка выкарыстоўвае [[Поліфанія|паліфанію]] — імітацыйную, кантрасную і [[Гетэрафонія|паліфанію варыянтаў]]<ref name="bme2" />. Яшчэ адзін часта карыстаны Малерам прыём — змены [[Танальнасць|танальнасці]], што Т. Адорна расцэньваў як «крытыку» скразнога танальнага прыцягнення, якая натуральным чынам вяла да [[Атанальнасць|атанальнасці]] ці [[Пантанальнасць|пантанальнасці]]{{sfn|Adorno|1996|с=21—27}}. У аркестры Малера спалучаюцца дзве роўна характэрныя для пачатку XX стагоддзя тэндэнцыі: пашырэнне аркестравага складу, з аднаго боку, і зараджэнне [[Камерны аркестр|камернага аркестра]] (у дэталізацыі фактуры, у максімальным выяўленні магчымасцей інструментаў, злучаным з пошукамі падвышанай экспрэсіўнасці і маляўнічасці, часта гратэскавай) — з іншай: у яго партытурах інструменты аркестра нярэдка трактуюцца ў духу ансамбля салістаў<ref name="bme2" />. У складаннях Малера з'явіліся і элементы [[Стэрэафанія|стэрэафаніі]], бо партытуры яго ў шэрагу выпадкаў мяркуюць адначаснае гучанне аркестра на эстрадзе і групы інструментаў ці невялікага аркестра за эстрадай ці памяшканне выканаўцаў на розных вышынях<ref name="bme2" />. ==== Шлях да прызнання ==== Пры жыцці Малер-кампазітар меў толькі адносна вузкае кола перакананых прыхільнікаў: у пачатку XX стагоддзя яго музыка была яшчэ занадта новай. У сярэдзіне 20-х гадоў яна стала ахвярай антырамантычных, у тым ліку «[[неакласіцызм|неакласічнага]]», тэндэнцый — для прыхільнікаў новых плыняў музыка Малера ужо была «старамоднай»<ref name="danu4" />. Пасля [[Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходу нацыстаў да ўлады ў Германіі]] ў 1933 годзе спачатку ў самім [[Трэці рэйх|Рэйху]], а потым і на ўсіх акупаваных ім і далучаных тэрыторыях выкананне складанняў кампазітара-яўрэя было забаронена<ref name="danu4" />. Не шанцавала Малера і ў пасляваенныя гады: «Менавіта тая якасць, — пісаў [[Тэадор Адорна]], — з якой была звязана усеагульнасць музыкі, [[трансцэндэнтнасць|трансцэндуючы]] момант у ёй… тая якасць, якая пранізвае, напрыклад, усю творчасць Малера аж да дэталей яго выразных сродкаў — усё гэта трапляе пад падазрэнне як манія велічы, як разадзьмутая адзнака суб'ектам самога сябе. Што не адмаўляецца ад бясконцасці, то быццам бы праяўляе волю да панавання, уласцівую [[Параноя|параноікам]]…»<ref name="adorno">{{кніга|аўтар=[[Тэадор Адорна|Адорно Т. В.]]|загаловак=Избранное: Социология музыки |месца=М.-СПб.|выдавецтва=Университетская книга|год=1999|старонкі=150}}</ref>. Пры гэтым Малер ні ў які перыяд не быў забытым кампазітарам: прыхільнікі-дырыжоры — [[Бруна Вальтэр]], [[Ота Клемперэр]], [[Оскар Фрыд]], [[Карл Шурыхт]] і многія іншыя — увесь час улучалі яго складанні ў свае канцэртныя праграмы, пераадольваючы супраціў канцэртных арганізацый і кансерватыўнай крытыкі; [[Вілем Менгельберг]] у [[Амстэрдам]]е ў 1920 годзе нават правёў фестываль, прысвечаны яго творчасці<ref name="dash" /><ref name="danu4" />. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], выгнаная з Еўропы, музыка Малера знайшла сабе прыстанак у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]], куды эміграваў шмат нямецкіх і аўстрыйскіх дырыжораў; пасля сканчэння вайны разам з эмігрантамі яна вярнулася ў Еўропу<ref name="danu4" />. Да пачатку 50-х гадоў налічвалася ўжо паўтара дзясятка манаграфій, прысвечаных творчасці кампазітара{{sfn|Барсова. МЭ|1976|с=420}}; многімі дзясяткамі вылічаліся запісы яго складанняў: да даўніх прыхільнікаў ужо далучыліся дырыжоры наступнага пакалення<ref name="disc1">{{cite web|url=http://gustavmahler.net.free.fr/index.html|title=Une discographie de Gustav Mahler|publisher=Vincent Moure|access-date=2015-10-30}}</ref>. Нарэшце, у 1955 годзе для вывучэння і прапаганды яго творчасці ў Вене было створана [[Міжнароднае таварыства Густава Малера]], і ўжо ў наступныя некалькі гадоў утварыўся цэлы шэраг аналагічных таварыстваў, нацыянальных і рэгіянальных<ref name="gesch">{{cite web|url=http://www.gustav-mahler.org/|title=Geschichts-Splitter |author=Partsch Erich Wolfgang |work=Gesellschaft|publisher=Internationale Gustav Mahler Gesellschaft|access-date=2015-07-26}}</ref>. Стагоддзе з дня нараджэння Малера ў 1960 годзе было адзначана яшчэ досыць сціпла, тым не менш даследчыкі лічаць, што менавіта ў тым годзе наступіў пералом: Тэадор Адорна шмат каго прымусіў па-новаму зірнуць на творчасць кампазітара, калі, адпрэчыўшы традыцыйнае вызначэнне «позны рамантызм», аднёс яго да эпохі [[Мадэрнізм у музыцы|музычнага «мадэрну»]]{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=286, 303}}, давёў блізкасць Малера — нягледзячы на вонкавую непадобнасць — да так званай «[[Новая музыка|Новай музыкі]]», многія прадстаўнікі якой на працягу дзесяцігоддзяў лічылі яго сваім апанентам<ref name="danu4" />{{sfn|Adorno|1996|с=19—20}}. Ва ўсякім выпадку, усяго праз сем гадоў адзін з самых дбайных прапагандыстаў творчасці Малера, [[Леанард Бернстайн]], мог з задавальненнем канстатаваць: «Яго час прыйшоў»<ref name="bernst">{{артыкул|аўтар=Бернстайн Л.|загаловак=Малер — его время пришло (пер. с англ.)|выданне=Советская музыка|год=1968|нумар=3}}</ref>{{заўвага|З пачаткам «малераўскага буму» з артыкула ў артыкул, з манаграфіі ў манаграфію вандравалі «прароцкія» словы Малера: «Мой час прыйдзе». Насамрэч Малер казаў пра свайго шчаслівага саперніка [[Рыхард Штраус|Рыхарда Штрауса]]: «…Калі скончыцца яго час, надыдзе мой»{{sfn|Fischer|2011|с=691}}. Е. М. Фішэр па гэтай нагодзе піша, што слава Штрауса пацьмянела яшчэ ў перыяд паміж войнамі; Г. Данузер лічыць, што менавіта Малер, ужо ў 60-х, і адціснуў Штрауса<ref name="danuser" />.}}. [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дзмітрый Шастаковіч]] пад канец 60-х гадоў пісаў: «Радасна жыць у такі час, калі музыка вялікага Густава Малера заваёўвае сабе паўсюднае прызнанне»<ref>{{кніга|аўтар=[[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Шостакович Д. Д.]]|частка=О густаве Малере|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=7}}</ref>. Але ў 70-я гады даўнія прыхільнікі кампазітара цешыцца перасталі: папулярнасць Малера перасягнула ўсе мажлівыя межы, яго музыка запоўніла канцэртныя залы, запісы сыпаліся як з рога дастатку — якасць інтэрпрэтацый адышла на другі план; у Злучаных Штатах нарасхват шлі майкі з надпісам «Я люблю Малера»{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=287|name=danuser}}. На яго музыку ставіліся балеты<ref>{{cite web|title=Song of the Earth|url=http://www.rohcollections.org.uk/work.aspx?work=759|work=Collections online|publisher=Royal Opera House|access-date=2015-11-28|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208094351/http://www.rohcollections.org.uk/work.aspx?work=759|archive-date=8 снежня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=John Neumeier|url=http://www.hamburgballett.de/d/neumeier.htm|work=Ensemble|publisher=Hamburg Balett|access-date=2015-11-28|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20151209063350/http://www.hamburgballett.de/d/neumeier.htm|archive-date=9 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>; на хвалі папулярнасці распачыналіся спробы рэканструкцыі незавершанай [[Сімфонія № 10 (Малер)|Дзясятай сімфоніі]], якія асабліва абурылі старых малеразнаўцаў{{sfn|Барсова. Симфонии|1975|с=359—360}}. Сваё ўкладанне ў папулярызацыю не гэтак нават творчасці, як асобы кампазітара ўнёс кінематограф — фільмы «Малер» [[Кен Расел|Кена Расела]]<ref>{{cite web|author=Donner W.|title=Die Avantgarde vergreist|url=http://www.zeit.de/1974/22/die-avantgarde-vergreist/komplettansicht|date=24.05.1974|work=Filmfestspiele von Cannes|publisher=Die Zeit|access-date=2015-11-01|language=de}}</ref> і «[[Смерць у Венецыі (фільм)|Смерць у Венецыі]]» [[Лукіна Вісконці]], якія працятыя яго музыкай і выклікалі неадназначную рэакцыю ў спецыялістаў. У свой час [[Томас Ман]] напісаў, што на задуму яго знакамітай [[Смерць у Венецыі|навелы]] нямала паўплывала смерць Малера: «… Гэты спалены ўласнай энергіяй чалавек вырабіў на мяне моцнае ўражанне. […] Пазней гэтыя ўзрушэнні змяшаліся з тымі ўражаннямі і ідэямі, з якіх нарадзілася навела, і я не толькі даў майму загінуламу оргіястычнай смерцю герою імя вялікага музыканта, але і запазычыў для апісання яго знешнасці маску Малера»<ref>{{кніга|аўтар=[[Томас Ман|Манн Т.]]|частка=Предисловие к папке с иллюстрациями|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=525}}</ref>. У Вісконці пісьменнік Ашэнбах стаў кампазітарам, з'явіўся не агаданы аўтарам персанаж, музыкант Альфрыд — каб Ашэнбаху было з кім гаварыць пра музыку і прыгажосць, і цалкам аўтабіяграфічная навела Мана ператварылася ў фільм пра Малера{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=292}}. Музыка Малера вытрымала выпрабаванне папулярнасцю{{заўвага|У 2014 годзе агульны лік запісаў складанняў Малера ўжо пераваліў за 2500<ref name="disc1" />.}}; але прычыны нечаканага і па-свойму беспрэцэдэнтнага поспеху кампазітара сталі прадметам адмысловых даследаванняў<ref name="danuser" />. ==== «Сакрэт поспеху». Уплыў ==== {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F5DC |salign=center |width=220px |align=right | quote = …Што чаруе ў яго музыцы? Перадусім — глыбокая людскасць. Малер разумеў высокае этычнае значэнне музыкі. Ён пракрадаўся ў самыя патаемныя сховы чалавечай свядомасці… […] Шмат можна гаварыць пра Малера — вялікага майстра аркестра, на партытурах якога будуць вучыцца многія і многія пакаленні.| source = <small>''Дзмітрый Шастаковіч</small><ref>{{кніга|аўтар=Шостакович Д. Д.|частка=О Густаве Малере|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=7—8}}</ref> }} Даследаванні выявілі перш за ўсё незвычайна шырокі спектр успрымання{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=289|name=danuser1}}. Некалі знакаміты венскі крытык [[Эдуард Ганслік]] пісаў пра Вагнера: «Тот, хто рушыць услед за ім, скруціць сабе карак, і публіка будзе пазіраць на гэта няшчасце абыякава»<ref>Цыт. паводле: Alex Ross. Указ. соч.</ref>. Амерыканскі крытык [[Алекс Рос (музычны крытык)|Алекс Рос]] лічыць (ці лічыў у 2000 годзе), што роўна тое ж самае ставіцца і да Малера, бо яго сімфоніі, як і оперы Вагнера, прызнаюць толькі найвышэйшыя ступені, а яны, пісаў Ганслік, іста канец, а не пачатак<ref name="alex" />. Але як оперныя кампазітары — прыхільнікі Вагнера не ішлі за сваім кумірам у яго «найвышэйшых ступенях», гэтак і за Малерам ніхто не вынікаў гэтак даслоўна. Найранейшым яго прыхільнікам, кампазітарам [[Новая венская школа|Новай венскай школы]], здавалася, што Малер (разам з Брукнерам) вычарпаў жанр «вялікай» сімфоніі, менавіта ў іх коле нарадзілася сімфонія [[Камерная музыка|камерная]] — і таксама пад уплывам Малера: камерная сімфонія зараджалася ў нетрах яго маштабных складанняў, як і [[Экспрэсіянізм (музыка)|экспрэсіянізм]]<ref name="bme2" /><ref>{{артыкул|аўтар=[[Барыс Саламонавіч Штэйнпрэс|Штейнпресс Б. С.]]|загаловак= Симфония|выданне=Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1981|том=5|старонкі=24}}</ref>. [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дзмітрый Шастаковіч]] усёй сваёй творчасцю давёў, як даводзілі гэта і пасля яго, што вычарпаў Малер толькі рамантычную сімфонію, але ўплыў яго можа шырыцца і далёка за межы рамантызму{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=294|name=danuser2}}. Творчасць Шастаковіча, пісаў Данузер, працягвала малераўскую традыцыю «непасрэдна і бесперапынна»; уплыў Малера найболей адчувальны ў яго гратэскавых, нярэдка злавесных [[скерца]] і ў «малерыянскай» [[Сімфонія № 4 (Шастаковіч)|Чацвёртай сімфоніі]]<ref name="danuser1" />. Але Шастаковіч — як і [[Арцюр Онегер]], і [[Бенджамін Брытан]], — успрыняў ад свайго аўстрыйскага папярэдніка і драматычны сімфанізм вялікага стылю; у яго [[Сімфонія № 13 (Шастаковіч)|Трынаццатай]] і [[Сімфонія № 14 (Шастаковіч)|Чатырнаццатай]] сімфоніях (як і ў складаннях шэрага іншых кампазітараў) знайшла свой працяг і яшчэ адна навацыя Малера — «сімфонія ў песнях»<ref name="bme2" /><ref name="danuser1" />. Калі пры жыцці кампазітара пра яго музыку спрачаліся праціўнікі з прыхільнікамі, то ў апошнія дзесяцігоддзі дыскусія, і ані не менш вострая, разгортваецца ў коле шматлікіх сяброў<ref name="danuser1" />. Для [[Ханс Вернер Хенцэ|Ханса Вернера Хенцэ]], як і для Шастаковіча, Малер быў першым чынам рэалістам; тое, за што ён часцей за ўсё падвяргаўся нападкам крытыкаў-сучаснікаў — «сумяшчэнне несумяшчальнага», пастаяннае суседства ў яго музыцы «высокага» і «нізкага», — для Хенцэ не больш чым сумленнае адлюстраванне навакольнай рэчаіснасці. Выклік, які кідала сучаснікам «крытычная» і «самакрытычная» музыка Малера, паводле Хенцэ, «паходзіць ад яе любові да праўды і абумоўленага гэтай любоўю нежадання перабольшваць»{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=295|name=danuser3}}. Тую ж думку інакш выказаў [[Леанард Бернстайн]]: «Толькі праз пяцьдзясят, шэсцьдзесят, семдзесят гадоў міравых разбурэнняў… мы можам, урэшце, слухаць музыку Малера і разумець, што яна прадказвала ўсё гэта»<ref name="bernst" />. Малер даўно ўжо стаў сваім для [[Авангардная музыка|авангардыстаў]], якія лічаць, што толькі «праз дух Новай музыкі» і можна адкрыць для сябе праўдзівага Малера{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=296—300}}. Аб'ёмістасць гучання, расшчапленне простага і ўскоснага сэнсаў з дапамогай іроніі, здыманне табу з банальна-штодзённага гукавога матэрыялу, музычныя цытаты і [[Алюзія|алюзіі]] — усе гэтыя рысы малераўскага стылю, сцвярджаў [[Петэр Ружычка]], свой сапраўдны сэнс знайшлі менавіта ў [[Новая музыка|Новай музыцы]]{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=299|name=danuser6}}. [[Дзьёрдзь Лігеці]] зваў яго сваім папярэднікам у вобласці прасторавай кампазіцыі<ref name="danuser6" />. Як бы там ні было, воплеск цікавасці да Малера праклаў шлях у канцэртныя залы і складанням авангардыстаў{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=312}}. Для іх Малер — кампазітар, накіраванасць у будучыню, настальгуючыя [[Постмадэрнізм у музыцы|постмадэрністы]] чуюць у яго творах настальгію — і ў яго цытатах {{заўвага|Некаторыя даследчыкі лічаць, што так званыя цытаты, характэрныя для постмадэрну, у Малера былі у рэчаіснасці міжвольнымі запазычаннямі — звычайным для кампазітараў-дырыжораў вынікам сталых зносін з чужымі партытурамі, і пацверджанні таму можна знайсці ў лістах кампазітара{{sfn|Барсова. Густав Малер|1968|с=38}}.}}, і ў стылізацыях пад музыку класічнай эпохі ў Чацвёртай, Пятай і Сёмай сімфоніях<ref name="bme1" />{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=291}}. «Рамантызм Малера, — пісаў у свой час Адорна, — адмаўляе сябе праз расчараванне, жалобу, доўгі ўспамін»{{sfn|Adorno|1996|с=47}}. Але калі для Малера «залаты век» — гэта часы Гайдна, Моцарта і ранняга Бетховена, то ў 70-я гады XX стагоддзя ўжо і перадмадэрнісцкае мінулае здавалася «залатым векам»{{sfn|Danuser. Mahler und seine Zeit|1991|с=291}}. Па ўніверсальнасці, здольнасці задавальняць самыя размаітыя патрэбы і дагаджаць ледзь не процілеглым густам Малер, лічыць Г. Данузер, саступае хіба толькі [[Іаган Себасцьян Бах|І. С. Баху]], В. А. Моцарту і Л. ван Бетховену<ref name="danuser1" />. У цяперашняй «кансерватыўнай» часткі слухацкай аўдыторыі знаходзяцца свае прычыны кахаць Малера. Ужо перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]], як адзначаў Т. Адорна, публіка жалілася на адсутнасць у сучасных кампазітараў мелодыі: «Малер, які прытрымваўся традыцыйнага ўяўлення пра мелодыю ўчэпісцей астатніх кампазітараў, якраз з прычыны гэтага нажыў сабе ворагаў. Яму ставілі ў папрок як банальнасць вынаходстваў, гэтак і гвалтоўны характар яго доўгіх меладычных крывых…»<ref>{{кніга|аўтар=[[Тэадор Адорна|Адорно Т.]]|загаловак=Философия новой музыки|арыгінал=Philosophie der neuen Musik|выдавецтва=Логос|месца=М.|год=2001|старонак=352|старонкі=242 |issn =5-8163-0013-Х}}</ref>. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адэпты многіх музычных плыняў усё далей разыходзіліся ў гэтым пытанні са слухачамі, якія ў масе сваёй па-ранейшаму аддавалі перавагу «меладычным» класікам і рамантыкам<ref>{{кніга|аўтар=[[Тэадор Адорна|Адорно Т.]]|загаловак=Философия новой музыки|арыгінал=Philosophie der neuen Musik|выдавецтва=Логос|месца=М.|год=2001|старонак=352|старонкі=243 |issn =5-8163-0013-Х}}</ref>, — музыка Малера, пісаў Л. Бернстайн, «у сваім прадказанні… абрашала наш свет дажджом прыгажосці, роўнай якой не было з той пары»<ref name="bernst" />. == Бібліяграфія == * Theodor Adorno ([[Тэадор Адорна]]) (1996). ''Mahler: A Musical Physiognomy''. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-00769-3. * Blaukopf, Kurt. (1973). ''Gustav Mahler''. Harmondsworth: Allen Lane. ISBN 0-7139-0464-X. * De La Grange, Henry-Louis. (1995). ''Gustav Mahler: Vienna: The Years of Challenge (1897-1904) (Vol. 2)''. Oxford University Press. ISBN 0-19-315159-6. * De La Grange, Henry-Louis. (2000). ''Gustav Mahler: Vienna: Triumph and Disillusion (1904-1907) (Vol. 3)''. Oxford University Press. ISBN 0-19-315160-X. * Machlis, J. and Forney, K. (1999). ''The Enjoyment of Music: An Introduction to Perceptive Listening (Chronological Version)'' (8th ed.). New York: Norton. ISBN 0-393-97299-2. * Sadie, S. (Ed.). (1988). ''The Grove Concise Dictionary of Music''. London: Oxford University Press. ISBN 0-333-43236-3. * Барсова И. ''Симфонии Густава Малера''. М., 1975. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|ref=Малер. Письма}} * {{кніга|аўтар=Барсова И. А.|частка=Густав Малер. Личность, мировоззрение, творчество|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=9—88|ref=Барсова. Густав Малер}} * {{кніга|аўтар=Барсова И. А.|загаловак=Симфонии Густава Малера|выдавецтва=Советский композитор|месца=М.|год=1975|старонак=496|ref=Барсова. Симфонии}} * {{артыкул|аўтар=Барсова И. А.|загаловак= Малер Г.|выданне= Музыкальная энциклопедия (под ред. Ю. В. Келдыша)|месца= М.|выдавецтва = Советская энциклопедия|год= 1976|том= 3|старонкі =414—420|ref=Барсова. МЭ}} * {{кніга|аўтар=Гинзбург Л. М.|загаловак=Дирижерское исполнительство: Практика. История. Эстетика|выдавецтва=Музыка|месца=М.|год=1975|старонак=496|ref=Гинзбург}} * {{кніга|аўтар=Соллертинский И. И.|частка=Симфонии Малера|загаловак=И. И. Соллертинский. Исторические этюды|месца=Л.|выдавецтва=Музгиз|год=1963|старонкі=316—334|ref=Соллертинский}} * {{кніга|аўтар=Бруно Вальте]|частка=Густав Малер. Портрет|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=391—436|ref=Бруно Вальтер}} * {{кніга|аўтар=Карпат Л.|частка=Встреча с гением|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=304—324|ref=Карпат}} * {{кніга|аўтар=Фёрстер Й. Б.|частка=Странник|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М.|выдавецтва=Музыка|год=1968|старонкі=324—359|ref=Фёрстер}} * {{кніга|аўтар=Штефан П.|частка=Могила в Вене|загаловак=Густав Малер. Письма. Воспоминания|месца=М. |выдавецтва=Музыка |год=1968|старонкі=447—458|ref=Штефан}} * {{кніга|аўтар=Adorno T. W.|загаловак=Mahler: a musical physiognomy|арыгінал=Mahler: Eine musikalische Physiognomik|месца=Chicago, London|выдавецтва=The University of Chicago Press|год=1996|allpages=178|isbn=0-226-00769-3|ref=Adorno}} * {{кніга|аўтар=Blaukopf K.|загаловак=Der Zeitgenosse der Zukunft|месца=Wien|выдавецтва=Molden|год=1969|allpages=326|ref=Blaukopf}} * {{артыкул|аўтар=Danuser H. |загаловак=Mahler, Gustav|спасылка=http://www.deutsche-biographie.de/pnd118576291.html|мова=de|выданне=Neue Deutsche Biographie |год=1987|том=15|старонкі=683—687|ref=Danuser}} * {{кніга|аўтар=Danuser H.|загаловак=Gustav Mahler und seine Zeit|месца=Regensburg|выдавецтва=Laaber-Verlag|год=1991|allpages=380|isbn=978-3921518915|ref=Danuser. Mahler und seine Zeit}} * {{кніга|аўтар=Fischer J. M.|арыгінал=Gustav Mahler: Der fremde Vertraute|загаловак=Gustav Mahler|выдавецтва=Yale University Press|год=2011|allpages=766 |isbn=978–0–300–13444–5|ref=Fischer}} * {{кніга|аўтар=Franklin P.|загаловак=The Life of Mahler|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press |год=1997 |allpages=228 |isbn=9780521467612|ref=Franklin}} * {{кніга|аўтар=Henry-Louis de La Grange|загаловак=Gustav Mahler. Volume 1. Les chemins de la gloire (1860–1899). |спасылка=http://gustavmahler.net.free.fr/symph1.html|месца=Paris|выдавецтва=Fayard|год=1979|старонак=1149|isbn=978-2-213-00661-1|ref=La Grange I}} * {{кніга|аўтар=Henry-Louis de La Grange|загаловак=Gustav Mahler. Volume 2. L'âge d'or de Vienne (1900–1907). |спасылка=http://gustavmahler.net.free.fr/symph5.html#envoi|месца=Paris|выдавецтва=Fayard|год=1983|старонак=1278|isbn=978-2-213-01281-0|ref=La Grange II}} * {{кніга|аўтар=Henry-Louis de La Grange|загаловак=Gustav Mahler. Volume 3: Le génie foudroyé (1907–1911)|спасылка=http://gustavmahler.net.free.fr/symph8.html|месца=Paris|выдавецтва=Fayard|год=1984|старонак=1361|isbn=978-2-213-01468-5 |ref=La Grange III}} * {{кніга|аўтар=Henry-Louis de La Grange|загаловак=Gustav Mahler. Volume 3: Vienna: Triumph and Disillusion (1904–1907) |месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=2000|isbn=978-0-19-315160-4|ref=La Grange III (Oxford)}} * {{кніга|загаловак=The Mahler Companion|адказны=Donald Mitchell, Andrew Nicholson|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=2002|allpages=647|isbn=9780199249657|ref=The Mahler Companion}} == Спасылкі == {{commonscat|Gustav Mahler}} * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=1463 Густаў Малер. Лісты. Успаміны. 1964] * [http://www.chernova.de/ Густаў Малер — музычнае мастацтва XX-га стагоддзі] * [http://www.classical-composers.org/cgi-bin/ccd.cgi?comp=mahler Густаў Малер. Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423235930/http://www.classical-composers.org/cgi-bin/ccd.cgi?comp=mahler |date=23 красавіка 2015 }} на сайце «База даных па кампазітарах» * [http://www.mahlersociety.org/ Таварыства Густава Малера (Вялікабрытанія)] * [https://web.archive.org/web/20011221180701/http://www.geocities.com/Vienna/Choir/6196/ Таварыства Густава Малера] * [http://www.gustav-mahler.org/english/ Міжнароднае таварыства Густава Малера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120814202909/http://www.gustav-mahler.org/english/ |date=14 жніўня 2012 }} * [http://www.mahlerarchives.net/ Архівы Густава Малера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070608172735/http://www.mahlerarchives.net/ |date=8 чэрвеня 2007 }} * [http://www.bgm.org/ Médiathèque Musicale Mahler] * [http://cscs.umich.edu/~crshalizi/Thomas/mahlers-ninth.html Lewis Thomas: Слухаючы 9-ю сімфонію Малера] * [https://web.archive.org/web/20020314163210/http://www.echo.ucla.edu/volume3-issue2/knapp_draughon/knapp_draughon1.html Густаў Малер і крызіс яўрэйскай асобы] * [[Project Gutenberg Australia]] has a biography of Gustav Mahler by Gabriel Engel (1892—1952), ''[http://gutenberg.net.au/plusfifty.html#engel Gustav Mahler, Song Symphonist]'' * [http://www.gustav-mahler-vereinigung.de/ Густаў Малер у Гамбургу] {{ref-de}} * [http://www.mahlerfest.org/ Малераўскі фестываль у Каларада (Боулдэр, штат Каларада)] * [http://www.gustav-mahler.org/English/gedenkstaetten/grabmal.htm Магіла Малера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060622201146/http://www.gustav-mahler.org/English/gedenkstaetten/grabmal.htm |date=22 чэрвеня 2006 }} * {{IMSLP|id=Mahler%2C_Gustav|cname=Густаў Малер}} {{Галоўныя дырыжоры Нью-Ёркскага філарманічнага аркестра}} {{Сімфоніі Густава Малера}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Малер Густаў}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі кансерваторый]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]] dt80t49kvpdby7i3jyn2sck1eqwvo2b 0 46543 5150063 5097424 2026-06-03T05:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150063 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Максвел}} {{Вучоны}} {{Электрадынаміка}} {{Статыстычная фізіка}} '''Джэ́ймс Клерк Ма́ксвел''' ({{lang-en|James Clerk Maxwell}}; {{ДН|13|6|1831}}, {{МН|Эдынбург|ў Эдынбургу|Эдынбург}} — {{ДС|5|11|1879}}, {{МС|Кембрыдж|ў Кембрыджы|Кембрыдж}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[фізік]], [[матэматык]] і механік. [[Шатландцы|Шатландзец]] па паходжанні. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] ([[1861]]). Максвел заклаў асновы сучаснай [[Электрадынаміка|класічнай электрадынамікі]] ([[ураўненні Максвела]]), увёў у [[Фізіка|фізіку]] паняцці [[Ток зрушэння (электрадынаміка)|току зрушэння]] і [[электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]], атрымаў шэраг следстваў з сваёй тэорыі (прадказанне [[Электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітных хваль]], электрамагнітная прырода [[святло|святла]], [[ціск электрамагнітнага выпраменьвання|ціск святла]] і іншыя). Адзін з заснавальнікаў [[Кінетычная тэорыя газаў|кінетычнай тэорыі газаў]] (усталяваў [[Размеркаванне Максвела|размеркаванне малекул газу па скарасцях]]). Адным з першых увёў у фізіку статыстычныя прадстаўлення, паказаў статыстычную прыроду [[другі пачатак тэрмадынамікі|другога пачатку тэрмадынамікі]] («[[дэман Максвела]]»), атрымаў шэраг важных вынікаў у [[малекулярная фізіка|малекулярнай фізіцы]] і [[тэрмадынаміка|тэрмадынаміцы]] (тэрмадынамічныя суадносін Максвела, правіла Максвела для фазавага пераходу вадкасць-газ і іншыя). Піянер колькаснай тэорыі колераў; аўтар трохкаляровыя прынцыпу [[Каляровы фотаздымак|каляровай фатаграфіі]]. Сярод іншых работ Максвела — даследаванні па [[механіка|механіцы]] (тэарэма Максвела ў [[тэорыя пругкасці|тэорыі пругкасці]], працы ў галіне [[тэорыя ўстойлівасці|тэорыі ўстойлівасці руху]], аналіз ўстойлівасці [[Кольцы Сатурна|кольцаў Сатурна]]), оптыцы, матэматыцы. Ён падрыхтаваў да публікацыі рукапісы работ [[Генры Кавендыш]]а, шмат увагі надаваў [[Папулярызацыя навукі|папулярызацыі навукі]], сканструяваў шэраг навуковых прыбораў. == Агляд жыцця і творчасці == === Паходжанне і юнацкасць. Першая навуковая праца (1831—1847) === Джэймс Клерк Максвел прыналежаў да старажытнага шатландскага роду Клеркаў з {{нп3|Пеніквік|Пеніквіка||Penicuik}}. Яго бацька, Джон Клерк Максвел, быў уладальнікам фамільнага маёнтка Міддлбі ў Паўднёвай Шатландыі (другое прозвішча Максвел адлюстроўвае менавіта гэты факт). Ён скончыў [[Эдынбургскі ўніверсітэт]] і быў членам адвакацкай калегіі, але не меў прыхільнасці да [[юрыспрудэнцыя|юрыспрудэнцыі]], захапляючыся ў свабодны час навукай і тэхнікай (ён нават апублікаваў некалькі артыкулаў ужытковага характару) і рэгулярна наведваючы ў якасці гледача пасяджэнні [[Эдынбургскае каралеўскае таварыства|Эдынбургскага каралеўскага таварыства]]. У [[1826]] годзе ён жаніўся з Фрэнсіс Кэй (''Frances Cay''), дачкой суддзі Адміралцейскага суда, якая праз пяць гадоў нарадзіла яму сына<ref name="Карцев10">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |спасылка= http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Karcev1974ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Молодая гвардия |год= 1974 |старонкі= 10—13}}</ref>. Неўзабаве пасля нараджэння сына сям'я пераехала з [[Эдынбург]]а ў свой закінуты маёнтак Міддлбі, дзе быў пабудаваны новы дом, што атрымаў назву Гленлэр (''[[:en:Glenlair|Glenlair]]'', то бок «бярлог у вузкай лагчыне»). Тут Джэймс Клерк Максвел правёў свае дзіцячыя гады, апанураныя ранняй смерцю маці ад [[Карцынома|раку]]. Жыццё на прыродзе зрабіла яго цягавітым і цікаўным. З ранняга дзяцінства ён выяўляў цікавасць да навакольнага свету, быў аточаны рознымі «навуковымі цацкамі» (прыкладам, [[заатроп|«магічным дыскам»]] — папярэднікам кінематографа<ref name="Long1688">{{артыкул|аўтар= M. S. Longair. |загаловак= Maxwell and the science of colour |спасылка= http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1685.abstract |выданне= Philosophical Transactions of the Royal Society A |год= 2008 |volume= 366 |нумар= 1871 |pages= 1688—1689 }} У [[1861]] годзе Максвел стварыў удасканалены варыянт гэтай прылады, які захоўваецца ў Кавендышскай лабараторыі.</ref>, мадэллю [[Нябесная сфера|нябеснай сферы]], ваўчком-«д’яблам» і інш.), многае запазычыў з зносін са сваім бацькам, захапляўся паэзіяй і здзейсніў першыя ўласныя паэтычныя спробы. Толькі ў дзесяцігадовым узросце ў яго з'явіўся спецыяльна наняты хатні настаўнік, аднак такое навучанне аказалася неэфектыўным, і ў лістападзе [[1841]] года Максвел пераехаў да сваёй цёткі Ізабелы, сястры бацькі, у Эдынбург. Тут ён паступіў у новую школу — так званую {{нп3|Эдынбургская акадэмія|Эдынбургскую акадэмію|en|Edinburgh Academy}}, дзе робяць упор на класічную адукацыю — вывучэнне [[лацінская мова|лацінскай]], [[грэчаская мова|грэчаскай]] і [[англійская мова|англійскай моў]], [[Рымская літаратура|рымскай літаратуры]] і [[Біблія|Святога Пісання]]<ref name="Карцев13">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 13—16, 20—26, 32 }}</ref>. [[Файл:Edinburgh Academy frontage.jpg|thumb|right|Эдынбургская акадэмія (сучасны выгляд).]] Спачатку навучанне не прыцягвала Максвела, аднак паступова ён адчуў да яе густ і стаў лепшым вучнем класа. Тым часам ён захапіўся [[геаметрыя]]й, рабіў з кардону [[шматграннік]]і. Яго разуменне прыгажосці геаметрычных выяў узрасло пасля лекцыі мастака Дэвіда Рамзая Хея пра мастацтва [[Этрускі|этрускаў]]. Разважанні над гэтай тэмай прывялі Максвела да вынаходства спосабу малявання [[авал]]аў. Гэты метад, што ўзыходзіў да прац [[Рэнэ Дэкарт]]а, складаўся ў выкарыстанні шпілек-фокусаў, нітак і алоўка, што дазваляла будаваць акружнасці (адзін фокус), [[эліпс]]ы (два фокусы) і складанейшыя авальныя фігуры (большая колькасць фокусаў). Гэтыя вынікі былі дакладзены прафесарам [[Джэймс Дэвід Форбс|Джэймсам Форбсам]] на пасяджэнні Эдынбургскага каралеўскага таварыства і потым апублікаваны ў яго «Працах». За час навучання ў акадэміі Максвел блізка сышоўся з аднакласнікам {{нп3|Льюіс Кэмбэл|Льюісам Кэмбэлам||Lewis Campbell (classicist)}}, пазней вядомым філолагам-класіцыстам і біёграфам Максвела, і будучым вядомым матэматыкам [[Пітэр Гатры Тэт|Пітэрам Гатры Тэтам]], які вучыўся класам маладзей<ref name="Карцев46">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 46—51, 55 }}</ref>. === Эдынбургскі ўніверсітэт. Фотапругкасць (1847—1850) === [[Файл:Edinburgh University 1827.jpg|thumb|left|Эдынбургскі ўніверсітэт ў пачатку XIX стагоддзя.]] У [[1847]] годзе тэрмін навучання ў акадэміі скончыўся, і ў лістападзе Максвел паступіў у [[Эдынбургскі ўніверсітэт]], дзе слухаў лекцыі фізіка Форбса, матэматыка [[Філіп Келанд|Філіпа Келанда]], філосафа [[Уільям Гамільтан (філосаф)|Уільяма Гамільтана]]; вывучаў шматлікія працы па матэматыцы, фізіцы, філасофіі, ставіў вопыты па оптыцы, хіміі, магнетызме. За час навучання Максвел падрыхтаваў артыкул пра крывыя качэння, аднак асноўную ўвагу ён надаваў вывучэнню механічных уласцівасцей матэрыялаў з дапамогай [[Палярызаванае святло|палярызаванага святла]]. Ідэя гэтага даследавання ўзыходзіць да яго знаёмства вясной 1847 года з вядомым шатландскім фізікам {{нп3|Уільям Ніколь|Уільямам Ніколем||William Nicol (inventor)}}, які падарыў яму два палярызацыйныя прыборы сваёй канструкцыі ([[прызма Ніколя|прызмы Ніколя]]). Максвел зразумеў, што палярызаванае выпраменьванне можна выкарыстоўваць для вызначэння ўнутраных высілкаў нагружаных цвёрдых цел. Ён рабіў мадэлі цел розных форм з [[жэлацін]]а і, падвяргаючы іх дэфармацыям, назіраў ў палярызаваным святле каляровыя карціны, адпавядалыя крывым напрамкаў сціску і расцяжэння. Параўноўваючы вынікі сваіх доследаў з тэарэтычнымі разлікамі, Максвел праверыў многія старыя і вывеў новыя заканамернасці [[тэорыя пругкасці|тэорыі пругкасці]], у тым ліку ў тых выпадках, якія былі занадта складаныя для разліку. Усяго ён вырашыў 14 задач аб высілках ўнутры полых цыліндраў, стрыжняў, круглых дыскаў, полых сфер, плоскіх трохвугольнікаў, зрабіўшы, такім чынам, значны ўклад у развіццё метаду [[Фотапругкасць|фотапругкасці]]. Гэтыя вынікі таксама прадстаўлялі значную цікавасць для [[Будаўнічая механіка|будаўнічай механікі]]. Максвел далажыў іх у [[1850]] годзе на адным з пасяджэнняў Эдынбургскага каралеўскага таварыства, што стала сведчаннем першага сур'ёзнага прызнання яго прац<ref name="Карцев57">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 57, 62—68, 70—71 }}</ref><ref name="Кляус342">{{артыкул|аўтар= Е. М. Кляус. |загаловак= Джемс Клерк Максвелл |аўтар выдання= Дж. К. Максвелл. |выданне= Статьи и речи |спасылка= http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1968 |старонкі=342—343}}</ref>. === Кембрыдж (1850-1856) === ==== Вучоба ва ўніверсітэце ==== У 1850 годзе, нягледзячы на жаданне бацькі пакінуць сына бліжэй да сябе, было вырашана, што Максвел адправіцца ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт]] (усе яго сябры ўжо пакінулі Шатландыю для атрымання больш прэстыжнай адукацыі). Увосень ён прыбыў у [[Кембрыдж]], дзе паступіў у самы танны каледж {{нп3|Пітэрхаус|||Peterhouse, Cambridge}}, атрымаўшы пакой у будынку самога каледжа. Аднак ён не быў задаволены вучэбнай праграмай Пітэрхауса, да таго ж не было практычна ніякіх шанцаў застацца ў каледжы пасля заканчэння навучання. Многія яго сваякі і знаёмыя, у тым ліку прафесара Джэймс Форбс і [[Уільям Томсан (лорд Кельвін)|Уільям Томсан]] (будучы лорд Кельвін), раілі яму паступаць у [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледж]]; тут жа вучыліся некаторыя яго шатландскія сябры. У выніку пасля першага семестра ў Пітэрхаусе Джэймс пераканаў бацьку ў неабходнасці пераводу ў Трыніці<ref name="Карцев72">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 72—73, 76, 79—82 }}</ref>. [[Файл:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|thumb|right|Вялікія вароты (''Great Gate'') Трыніці-каледжа.]] У [[1852]] годзе Максвел стаў стыпендыятам каледжа і атрымаў пакой непасрэдна ў яго будынку. У гэты час ён мала займаўся навуковай дзейнасцю, затое шмат чытаў, наведваў лекцыі [[Джордж Габрыэль Стокс|Джорджа Стокса]] і семінары [[Уільям Хопкінс|Уільяма Хопкінса]], які рыхтаваў яго да здачы экзаменаў, заводзіў новых сяброў, пісаў дзеля забавы вершы (многія з іх былі пасля апублікаваныя Льюісам Кэмбэлам). Максвел прымаў актыўны ўдзел у інтэлектуальным жыцці ўніверсітэта. Ён быў абраны ў «клуб апосталаў», які аб'ядноўваў дванаццаць чалавек з самымі арыгінальнымі і глыбокімі ідэямі; там ён выступаў з дакладамі на самыя розныя тэмы. Зносіны з новымі людзьмі дазволіла яму кампенсаваць сарамлівасць і стрыманасць, якія выпрацаваліся ў яго за гады спакойнага жыцця на радзіме<ref name="Карцев37">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 37, 85, 87—92 }}</ref><ref name="Нивен17">{{артыкул |аўтар= У. Нивен. |загаловак= Жизнь и научная деятельность Дж. К. Максвелла |аўтар выдання= Дж. К. Максвелл. |выданне= Материя и движение |спасылка= http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |месца= М.—Ижевск |выдавецтва= РХД |год= 2001 |старонкі= 17—18 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111101134013/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |archivedate= 1 лістапада 2011 }}</ref>. Распарадак дня Джэймса таксама ўяўляўся незвычайным: з сямі раніцы да пяці вечара ён працаваў, потым клаўся спаць, ўставаў а палове дзесятай і прымаўся за чытанне, з двух да паловы трэцяй ночы ў якасці зарадкі бегаў па калідорах інтэрната, пасля чаго зноў спаў, ужо да самай раніцы<ref name="Карцев82">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 82—83 }}</ref>. Да гэтага часу канчаткова сфармаваліся яго філасофскія і рэлігійныя пагляды. Апошнія характарызаваліся значнай эклектычнасцю, што ўзыходзіла да гадоў яго дзяцінства, калі ён наведваў як [[Прэсвітарыянства|прэсвітарыянскую царкву]] бацькі, гэтак і [[Шатландская епіскапальная царква|епіскапальную царкву]] цёткі Ізабелы. У Кембрыджы Максвел стаў прыхільнікам тэорыі [[Хрысціянскі сацыялізм|хрысціянскага сацыялізму]], якая развіваецца тэолагам [[Фрыдэрык Дэнісан Морыс|Фрыдэрыкам Дэнісанам Морысам]], ідэолагам «шырокай царквы» (''[[:en:Broad church|broad church]]'') і адным з заснавальнікаў Працоўнага коледжа (''[[:en:Working Men's College|Working Men’s College]]''). Лічачы галоўным спосабам дасканалення грамадства адукацыю і развіццё культуры, Джэймс браў удзел у працы гэтай установы, чытаў там па вечарах папулярныя лекцыі. Разам з тым, нягледзячы на безумоўную веру ў Бога, ён не быў занадта рэлігійны, неаднаразова атрымваючы папярэджанні за пропускі царкоўных служб<ref name="Карцев37" />. У лісце свайму сябру Льюісу Кэмпбелу, які рашыў абраць тэалагічную кар'еру, Максвел наступным чынам рангаваў навукі: {{пачатак цытаты}} ''У кожнай вобласці ведаў прагрэс сумерны колькасці фактаў, на якіх яно пабудавана, і, такім чынам, злучаны з магчымасцю атрымання аб'ектыўных дадзеных. У матэматыцы гэта простае. <…> Хімія — далёка наперадзе ўсіх навук Прыродазнаўчай гісторыі; усе яны — наперадзе Медыцыны, Медыцына наперадзе Метафізікі, Заканазнаўства і Этыкі; і ўсе яны наперадзе Тэалогіі. …я лічу, што больш прыземленыя і матэрыяльныя навукі зусім не могуць быць пагарджаны ў параўнанні з узнёслым вывучэннем Розуму і Духу.''<ref name="Карцев83">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 83—84 }}</ref> {{канец цытаты}} У іншым сваім лісце ён так сфармуляваў прынцып сваёй навуковай працы і жыцця зусім: {{пачатак цытаты}} ''Вось мой вялікі план, які задуманы ўжо даўно, і які то памірае, то вяртаецца да жыцця і паступова робіцца ўсё больш дакучлівым… Асноўнае правіла гэтага плана — упарта не пакідаць нічога невывучаным. Нішто не павінна быць «святой зямлёй», святой Непарушнай Праўдай, пазітыўнай ці негатыўнай.''<ref name="Карцев94">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 94 }}</ref> {{канец цытаты}} У студзені [[1854]] года Максвел здаў выніковы трохступеністы экзамен па матэматыцы (''[[:en:Cambridge Mathematical Tripos|Mathematical Tripos]]'') і, заняўшы другое месца ў спісе студэнтаў (''Second Wrangler''), атрымаў ступень бакалаўра. У наступным выпрабаванні — пісьмовым матэматычным даследаванні на спашуканне традыцыйнай прэміі Сміта — ён вырашыў заданне, прапанаванае Стоксам, якое тычыла довады тэарэмы, якая цяпер завецца [[Тэарэма Стокса|тэарэмай Стокса]]. Па выніках гэтага выпрабавання ён падзяліў прэмію са сваім аднакурснікам [[Эдвард Джон Раус|Эдвардам Раусам]]<ref name="Карцев102">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 102—105 }}</ref>. ==== Тэорыя колераў ==== [[Файл:YoungJamesClerkMaxwell.jpg|thumb|right|24-гадовы Максвел з колеравым турком у руках.]] Пасля здачы экзамену Максвел вырашыў застацца ў Кембрыджы для падрыхтоўкі да прафесарскага звання. Ён займаўся з вучнямі, прымаў экзамены ў Чэлтэнхем-коледжы, заводзіў новых сяброў, працягваў супрацоўнічаць з Рабочым коледжам, па прапанове рэдактара Макмілана пачаў пісаць кнігу па оптыцы (яна гэтак і не была скончана), а ў свабодны час наведваў у Гленлэры бацьку, здароўе якога рэзка пагоршылася. Да гэтага ж часу ставіцца жартоўнае эксперыментальнае даследаванне па «катавярчэнні», якое ўвайшло ў кембрыджскі фальклор: яго мэтай было вызначэнне мінімальнай вышыні, падаючы з якой, котка ўстае на чатыры лапы<ref name="Карцев105">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 105—108, 112—113 }}</ref>. Аднак галоўнай навуковай цікавасцю Максвела тым часам была праца па тэорыі [[колер]]аў. Яна бярэ пачатак у творчасці [[Ісаак Ньютан|Ісаака Ньютана]], які прытрымліваўся ідэі пра сем [[Асноўныя колеры|асноўных колераў]]. Максвел выступіў як прадаўжальнік тэорыі [[Томас Юнг|Томаса Юнга]], які высунуў ідэю трох асноўных колераў і звязаў іх з фізіялагічнымі працэсамі ў арганізме чалавека. Важную інфармацыю ўтрымвалі сведчанні хворых [[Колеравая слепата|колеравай слепатой]], ці дальтанізмам. У эксперыментах па змешванні колераў, што шмат у чым незалежна паўтаралі доследы [[Герман Людвіг Фердынанд Гельмгольц|Германа Гельмгольца]], Максвел ужыў «колеравы турок», дыск якога быў падзелены на афарбаваныя ў розныя колеры сектары, а таксама «колеравую скрыню», распрацаваную ім самім аптычную сістэму, што дазваляла змешваць эталонныя колеры. Падобныя прылады выкарыстоўваліся і раней, аднак толькі Максвел пачаў атрымваць з іх дапамогай колькасныя вынікі і даволі дакладна прадказваць ўзнікаючыя ў выніку змешвання колеры. Так, ён прадэманстраваў, што змешванне сіняга і жоўтага колераў дае не зялёны, як часта меркавалі, а ружаватае адценне. Доследы Максвела паказалі, што белы колер не можа быць атрыманы змешваннем сіняга, чырвонага і жоўтага, як меркавалі [[Дэвід Брустэр]] і некаторыя іншыя навукоўцы, а [[Асноўныя колеры|асноўнымі колерамі]] з'яўляюцца чырвоны, зялёны і сіні<ref name="Погр">{{артыкул|аўтар= Е. И. Погребысская. |загаловак= Теория цветов в исследованиях Максвелла |аўтар выдання= Дж. К. Максвелл. |выданне= Статьи и речи |спасылка= http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1968 |старонкі=387—391}}</ref><ref name="Карцев113">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 113—118 }}</ref>. Для графічнага ўяўлення колераў Максвел, як і Юнг, выкарыстоўваў трохвугольнік, пункты ўсярэдзіне якога пазначаюць вынік змешвання асноўных колераў, размешчаных у вяршынях фігуры<ref name="Long1692">{{артыкул|аўтар= M. S. Longair. |загаловак= Maxwell and the science of colour |pages= 1692—1693 }}</ref>. ==== Першая праца па электрычнасці ==== [[Файл:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|thumb|left|Майкл Фарадэй (каля 1861 года).]] Да гадоў працы ў Кембрыджы ставіцца і першая сур'ёзная цікавасць Максвела да праблемы [[электрычнасць|электрычнасці]]. Неўзабаве пасля здачы экзамену, у лютым 1854 года, ён звярнуўся да Уільяма Томсана з просьбай парэкамендаваць літаратуру па гэтай тэматыцы і парадак яе чытання<ref name="Карцев119">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 119—120 }}</ref>. У той час, калі Максвел прыступіў да даследавання электрычнасці і [[магнетызм]]у, існавалі два пагляды на прыроду электрычных і магнітных эфектаў. Большасць кантынентальных навукоўцаў, такіх як [[Андрэ Мары Ампер]], [[Франц Эрнст Нейман|Франц Нейман]] і [[Вільгельм Эдуард Вебер|Вільгельм Вебер]], прытрымлівася канцэпцыі [[Прынцып далёкадзеяння|далёкадзеяння]], разглядаючы электрамагнітныя сілы як аналог [[Гравітацыя|гравітацыйнага]] прыцягнення паміж дзвюма масамі, якія імгненна ўзаемадзейнічаюць на адлегласці. Электрадынаміка, развітая гэтымі фізікамі, уяўляла сабою аформіленую і строгую навуку<ref name="Льоцци283">{{кніга |аўтар= М. Льоцци. |загаловак= История физики |спасылка= http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/liozzi2.djvu |месца= М. |выдавецтва= Мир |год= 1970 |старонкі= 283 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140305031946/http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/liozzi2.djvu |archivedate= 5 сакавіка 2014 }}</ref>. З іншага боку, [[Майкл Фарадэй]], першаадкрывальнік з'явы [[Электрамагнітная індукцыя|электрамагнітнай індукцыі]], высунуў ідэю сілавых ліній, якія злучаюць станоўчы і адмоўны [[Электрычны зарад|электрычныя зарады]] або паўночны і паўднёвы полюсы магніта. Згодна з Фарадэем, сілавыя лініі запаўняюць ўсё навакольную прастору, фарміруючы поле, і абумоўліваюць электрычныя і магнітныя ўзаемадзеяння. Максвел не мог прыняць канцэпцыю дзеяння на адлегласці, яна супярэчыла яго фізічнай інтуіцыі<ref name="Пай270">{{артыкул|аўтар= [[Рудольф Эрнст Паерлс|Р. Э. Пайерлс]]. |загаловак= Теория поля со времени Максвелла |аўтар выдання= Дж. К. Максвелл. |выданне= Статьи и речи |спасылка= http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1968 |старонкі=270}}</ref>, таму неўзабаве ён перайшоў на пазіцыі Фарадэя: {{Пачатак цытаты}} ''Калі мы назіраем, што адно цела дзейнічае на іншае на адлегласці, то, перш чым прыняць, што гэта дзеянне прамое і непасрэднае, мы звычайна даследуем, ці няма паміж целамі якой-небудзь матэрыяльнай сувязі… Каму ўласцівасці паветра не знаёмыя, таму перадача сілы з дапамогай гэтай нябачнай асяроддзя будзе здавацца гэтак жа незразумелай, як і любы іншы прыклад дзеянні на адлегласці… Не варта глядзець на гэтыя [сілавыя] лініі як на чыста матэматычныя абстракцыі. Гэта кірункі, у які сярод адчувае напружанне, падобнае нацяжэнню вяроўкі…''<ref name="Карцев123">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 123—124 }}</ref> {{канец цытаты}} Перад Максвелам устала пытанне пабудовы матэматычнай тэорыі, якая ўлучала б як фарадэееўскія ўяўленні, гэтак і слушныя вынікі, атрыманыя прыхільнікамі далёкадзеяння. Максвел вырашыў скарыстацца метадам аналогій, паспяхова ўжытым Уільямам Томсанам, які яшчэ ў [[1842]] годзе прымеціў аналогію паміж электрычным узаемадзеяннем і працэсамі [[Цеплаперадача|цеплаперадачы]] ў цвёрдым целе. Гэта дазволіла яму дастасаваць да электрычнасці вынікі, атрыманыя для цеплыні, і даць першае матэматычнае абгрунтаванне працэсам перадачы электрычнага дзеяння з дапамогай некаторага асяроддзя. У [[1846]] годзе Томсан вывучыў аналогію паміж электрычнасцю і пругкасцю<ref name="Уит288">{{кніга |аўтар= [[Эдмунд Тэйлар Уітэкер|Э. Уиттекер]]. |загаловак= История теории эфира и электричества |спасылка= http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |месца= М. — Ижевск |выдавецтва= РХД |год= 2001 |старонкі= 288—289 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110910013317/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |archivedate= 10 верасня 2011 }}</ref>. Максвел скарыстаўся іншай аналогіяй: ён распрацаваў [[гідрадынаміка|гідрадынамічную]] мадэль сілавых ліній, зраўнаўшы іх трубкам з ідэальнай несціскальнай вадкасцю (вектары [[Магнітная індукцыя|магнітнай]] і [[Электрычная індукцыя|электрычнай індукцый]] аналагічныя вектару хуткасці вадкасці), і ўпершыню выказаў заканамернасці палявой карціны Фарадэя на матэматычнай мове (дыферэнцыяльныя ўраўненні)<ref name="Уит290">{{кніга|аўтар= [[Эдмунд Тэйлар Уітэкер|Э. Уиттекер]]. |загаловак= История теории эфира и электричества |старонкі= 290—292}}</ref><ref name="Карцев127">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 127—129, 137—138 }}</ref>. Па вобразным выразе [[Роберт Эндрус Мілікен|Роберта Мілікена]], Максвел ''«увасобіў па-плебейску аголенае цела фарадэееўскіх уяўленняў у арыстакратычныя адзенні матэматыкі»''<ref name="Кляус353">{{артыкул|аўтар= Е. М. Кляус. |загаловак= Джемс Клерк Максвелл |старонкі=353}}</ref>. Аднак выкрыць сувязь паміж зарадамі ў стане спакою і «рухомай электрычнасцю» ([[Электрычны ток|токамі]]), адсутнасць якой, мабыць, была адной з асноўных яго матывацый у працы, яму ў той час не ўдалося<ref name="Шап328">{{артыкул|аўтар= И. С. Шапиро. |загаловак= К истории открытия уравнений Максвелла |спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1972/10/f/ |выданне= УФН |год= 1972 |том= 108 |выпуск= 10 |старонкі= 328, 331—332}}</ref>. У верасні [[1855]] года Максвел наведаў кангрэс Брытанскай асацыяцыі (''[[:en:British Science Association|British Science Association]]'') у [[Глазга]], заехаўшы па шляху наведаць хворага бацьку, а па вяртанні ў Кембрыдж з поспехам здаў экзамен на права стаць членам савета коледжа (гэта мела на ўвазе [[аброк бясшлюбнасці]]). У новым семестры Максвел пачаў чытаць лекцыі па [[Гідрастатыка|гідрастатыцы]] і оптыцы. Узімку [[1856]] года ён вярнуўся ў Шатландыю, перавёз бацьку ў Эдынбург і ў лютым вярнуўся ў Англію. Тым часам ён даведаўся пра з’яўленне вакансіі прафесара натуральнай філасофіі Марышаль-коледжа (''[[:en:Marischal College|Marischal College]]'') у [[Абердзін|Абердыне]] і вырашыў паспрабаваць атрымаць гэта месца, спадзеючыся быць бліжэй да бацькі і не бачачы ясных перспектыў у Кембрыджы. У сакавіку Максвел адвёз бацьку назад у Гленлэр, дзе таму, здавалася, стала лепш, аднак [[2 красавіка]] бацька сканаў. Пад канец красавіка Максвел атрымаў прызначэнне на пост прафесара ў Абердыне і, правядучы лета ў радавым маёнтку, у кастрычніку прыбыў на новае месца працы<ref name="Карцев130">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 130, 133—136, 139—140, 142—146 }}</ref>. === Абердын (1856—1860) === ==== Выкладніцкая праца. Жаніцьба ==== З першых дзён свайго знаходжання ў Абердыне Максвел прыступіў да наладжвання выкладання на кафедры натуральнай філасофіі, якая была ў закінутым стане. Ён шукаў дакладную методыку навучання, спрабаваў прызвычаіць студэнтаў да навуковай працы, аднак не вельмі атрымаў поспех у гэтым<ref name="Карцев154">{{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |старонкі= 154, 158—160 }}</ref>. Яго лекцыі, закрашаныя гумарам і гульнёй слоў, часта дакраналіся гэтак складаных рэчаў, што гэта шмат каго адпуджвала<ref name="Кляус347">{{артыкул|аўтар= Е. М. Кляус. |загаловак= Джемс Клерк Максвелл |старонкі=347}} Тым не менш, яго клас быў адным з самых наведвальных, гл.: {{артыкул |аўтар= J. S. Reid. |загаловак= James Clerk Maxwell's Scottish chair |спасылка= http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1661.abstract |выданне= Philosophical Transactions of the Royal Society A |год= 2008 |volume= 366 |нумар= 1871 |pages= 1677 |archive-date= 2 кастрычніка 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151002111213/http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1661.abstract }}</ref>. Яны адрозніваліся ад прынятага раней узору меншым упорам на папулярнасць выкладу і шырату тэматыкі, больш сціплай колькасцю дэманстрацый і вялікай увагай, якое надавалася матэматычнаму боку справы<ref name="Reid1672">{{артыкул|аўтар= J. S. Reid. |загаловак= James Clerk Maxwell's Scottish chair |pages= 1672 }}</ref>. Больш за тое, Максвел адным з першых стаў прыцягваць студэнтаў да практычных заняткаў, а таксама арганізаваў для студэнтаў апошняга года дадатковыя заняткі за рамкамі стандартнага курса<ref name="Reid1676">{{артыкул|аўтар= J. S. Reid. |загаловак= James Clerk Maxwell's Scottish chair |pages= 1676 }}</ref>. == Асноўныя працы == * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= On the stability of the motion of Saturn's rings |спасылка= https://archive.org/details/onstabilityofmot00maxw |месца= Cambridge, London |выдавецтва= Macmillan and Co. |год= 1859}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= Theory of heat |спасылка= https://archive.org/details/theoryheat02maxwgoog |месца= London |выдавецтва= Longmans, Green and Co. |год= 1871}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= Introductory lecture on experimental physics |спасылка= |месца= London |выдавецтва= |год= 1871}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= A treatise on electricity and magnetism |спасылка= https://archive.org/details/electricandmagne01maxwrich |месца= Oxford |выдавецтва= Clarendon Press |год= 1873|том= 1}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= A treatise on electricity and magnetism |спасылка= https://archive.org/details/electricandmagne02maxwrich |месца= Oxford |выдавецтва= Clarendon Press |год= 1873|том= 2}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= Matter and motion |спасылка= https://archive.org/details/2mattermotio00maxwuoft |месца= London |выдавецтва= |год= 1873}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= An elementary treatise on electricity |спасылка= https://archive.org/details/anelementarytre01maxwgoog |месца= Oxford |выдавецтва= Clarendon Press |год= 1881}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= The scientific papers |спасылка= https://archive.org/details/scientificpapers01maxwuoft |месца= Cambridge |выдавецтва= University Press |год= 1890|том= 1}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= The scientific papers |спасылка= https://archive.org/details/scientificpapers02maxwuoft |месца= Cambridge |выдавецтва= University Press |год= 1890|том= 2}} * {{кніга|аўтар= J. Clerk Maxwell. |загаловак= Ueber Faraday's kraftlinien |спасылка= https://archive.org/details/ueberfaradayskr00maxwgoog |адказны= ed. [[Людвіг Больцман|L. Boltzmann]] |месца= Leipzig |выдавецтва= W. Engelmann |год= 1895}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= The Scientific Letters and Papers of James Clerk Maxwell (1846—1862) |спасылка= https://books.google.com/books?id=zfM8AAAAIAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |адказны= ed. P. M. Harman |месца= Cambridge |выдавецтва= University Press |год= 1990 |том= 1}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= The Scientific Letters and Papers of James Clerk Maxwell (1862—1873) |спасылка= https://books.google.com/books?id=fe88AAAAIAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |адказны= ed. P. M. Harman |месца= Cambridge |выдавецтва= University Press |год= 1995 |том= 2}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= The Scientific Letters and Papers of James Clerk Maxwell (1874—1879) |спасылка= https://books.google.com/books?id=JbNK9lRLHPEC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |адказны= ed. P. M. Harman |месца= Cambridge |выдавецтва= University Press |год= 2002 |том= 3}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= В. П. Карцев. |загаловак= Максвелл |спасылка= http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Karcev1974ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Молодая гвардия |год= 1974}} (Серия «Жизнь замечательных людей») * Артыкулы з дадатку да складанкі: {{кніга|аўтар= Дж. К. Максвелл. |загаловак= Статьи и речи |спасылка= http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1968}} * {{артыкул |аўтар= У. Нивен. |загаловак= Жизнь и научная деятельность Дж. К. Максвелла (краткий очерк 1890 года) |аўтар выдання= Дж. К. Максвелл. |выданне= Материя и движение |спасылка= http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |месца= М.—Ижевск |выдавецтва= РХД |год= 2001 |старонкі= 14—39 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111101134013/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |archivedate= 1 лістапада 2011 }} * {{артыкул|аўтар= К. Коулсон. |загаловак= Межатомные силы — от Максвелла до Шрёдингера |спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1963/11/d/ |выданне= УФН |год= 1963 |том= 81 |выпуск= 11 |старонкі= 545—556}} * {{артыкул|аўтар= И. С. Шапиро. |загаловак= К истории открытия уравнений Максвелла |спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1972/10/f/ |выданне= УФН |год= 1972 |том= 108 |выпуск= 10 |старонкі= 319—333}} * {{артыкул|аўтар= Р. П. Поплавский. |загаловак= Демон Максвелла и соотношения между информацией и энтропией |спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1979/5/f/ |выданне= УФН |год= 1979 |том= 128 |выпуск= 5 |старонкі= 165—176}} * Артыкулы з нумара часопіса УФН, прысвечанага 150-годдзю з дня нараджэння Максвела: ** {{артыкул|аўтар= М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |загаловак= Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1981/11/c/ |выданне= УФН |год= 1981 |том= 135 |выпуск= 11 |старонкі= 381—423}} ** {{артыкул|аўтар= М. Л. Левин, М. А. Миллер. |загаловак= Максвелловский «Трактат об электричестве и магнетизме» |спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1981/11/d/ |выданне= УФН |год= 1981 |том= 135 |выпуск= 11 |старонкі= 425—440}} * {{кніга |аўтар= Э. Уиттекер. |загаловак= История теории эфира и электричества |спасылка= http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |месца= М. — Ижевск |выдавецтва= РХД |год= 2001 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110910013317/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |archivedate= 10 верасня 2011 }} * {{артыкул|аўтар= |загаловак= Специальный выпуск, посвящённый 150-летию назначения Максвелла на пост в Абердине |спасылка= http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871.toc |выданне= Philosophical Transactions of the Royal Society A |год= 2008 |volume= 366 |нумар= 1871}} * {{кніга|аўтар= L. Campbell, W. Garnett. |загаловак= The Life of James Clerk Maxwell |спасылка= http://www.sonnetusa.com/bio/maxbio.pdf |месца= London |выдавецтва= Macmillan & Co. |год= 1882}} * {{кніга|аўтар= P. M. Harman. |загаловак= The natural philosophy of James Clerk Maxwell |спасылка= https://books.google.com/books?id=v4xjVtszqssC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |месца= Cambridge |выдавецтва= University Press |год= 2001}} * Максвел // {{Крыніцы/БелЭн|9к}} С. 543—544. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{MacTutor Biography|id=Maxwell}} * {{gutenberg author|id=James_Clerk_Maxwell|name=James Clerk Maxwell}} * {{cite web|url=http://www.glenlair.org.uk/|title=The Maxwell at Glenlair Trust|accessdate=2010-08-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ef8xts?url=http://www.glenlair.org.uk/|archivedate=20 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.maxwellyear2006.org/|title=Maxwell Year 2006|accessdate=2010-08-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/611m04yQY?url=http://www.maxwellyear2006.org/|archivedate=18 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/|title=James Clerk Maxwell Foundation|accessdate=2010-08-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/611lzNlFg?url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/|archivedate=18 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite web|author=Chris Newman.|url=http://local.upmystreet.com/picture-of-james-clerk-maxwell-grave-id-366375.html|title=James Clerk Maxwell Grave|publisher=UpMyStreet|accessdate=2010-08-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/611m1JbRV?url=http://local.upmystreet.com/picture-of-james-clerk-maxwell-grave-id-366375.html|archivedate=18 жніўня 2011|url-status=live}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Уяўны эксперымент}} {{DEFAULTSORT:Максвел Джэймс Кларк}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] kqmfyfirtnnevv73r1j6mk1y2ldha8e 0 46640 5150091 5149714 2026-06-03T07:31:14Z M.L.Bot 261 афармленне 5150091 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} {{значэнні|Спасылка=Дзеяслоў (значэнні)}} '''Дзеяслоў''' — беларускі літаратурны [[часопіс]], які выходзіў з 2002 па 2023 год. Галоўны рэдактар — [[Барыс Пятровіч]]. == Гісторыя == З’яўленне часопіса «Дзеяслоў» шмат у чым сталася рэакцыяй на дзеянні Міністэрства інфармацыі РБ, якое ў 2002 годзе правяло рэарганізацыю літаратурна-мастацкіх выданняў, у выніку якой усе літаратурныя часопісы былі пазбаўленыя права на юрыдычную, эканамічную і творчую самастойнасць і аб’яднаныя ў так званы дзяржаўны літаратурны холдынг [[Літаратура і мастацтва (РВУ)|«Літаратура і мастацтва»]]. У знак пратэсту многія пісьменнікі — супрацоўнікі калектываў звольніліся з рэдакцый. Непасрэдны ўдзел у стварэнні новага выдання ўзялі [[Барыс Пятровіч|Барыс Пятровіч (Сачанка)]], [[Алесь Пашкевіч]], [[Міхась Скобла]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуард Акулін]]. Юрыдычным заснавальнікам стала ГА «Літаратурны-мастацкі фонд „Нёман“». Выходзіць часопіс пачаў з верасня 2002 года. Часопіс зарэгістраваны Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь і шмат гадоў выходзіў рэгулярна — раз на два месяцы, падпіска ажыццяўлялася праз дзяржаўнае аб’яднанне «Белпошта». Цікавай адметнасцю «Дзеяслова» было тое, што ад верасня 2002-га да канца 2009-га года часопіс выходзіў правапісам, вядомым пад назвай [[Дзеясловіца|«дзеясловіца»]]. У снежні 2023 года часопіс «Дзеяслоў» спыніў выхад. З яго закрыццём у Беларусі больш не засталося незалежных літаратурных выданняў, якія друкаваліся б на беларускай мове<ref>{{cite web|author=|date=2023-12-28|url=https://news.zerkalo.io/cellar/57434.html?c|title=Закрылся последний независимый литературный журнал, выходивший в стране на белорусском языке|publisher=[[Zerkalo.io]]|accessdate=2023-12-29}}</ref>. Усяго было выдадзена 127 нумароў анталогіі беларускай сучаснай літаратуры<ref>{{cite web|author=|date=2023-12-28|url=https://racyja.com/by/kultura/casopis-dzejaslou-spynjae-svoj-vychad/|title=Часопіс “Дзеяслоў” спыняе свой выхад|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|accessdate=2023-12-29}}</ref>. Пасля закрыцця часопіса ў Беластоку пачаў выходзіць альманах «[[Апостраф (альманах)|Апостраф]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33131223.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=«Мусім у цеснай клетцы біцца». Як «Дзеяслоў» ператварыўся ў «Апостраф»|website=Радыё Свабода|date=2024-09-25|access-date=2026-06-01|archive-date=2024-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240930215907/https://www.svaboda.org/a/33131223.html}}</ref>. == Змест і рубрыкі == Сярод аўтараў «Дзеяслова» — [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Алесь Сцяпанавіч Разанаў|Алесь Разанаў]], [[Леанід Дранько-Майсюк]], [[Сяргей Іванавіч Законнікаў|Сяргей Законнікаў]] і іншыя. Шмат увагі часопіс аддаваў публікацыі спадчыны вядомых беларускіх пісьменнікаў — [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысы Геніюш]], [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. Выданне надавала вялікую ўвагу новаму пакаленню таленавітых аўтараў. Творы пачаткоўцаў з’яўляюцца ў часопіснай рубрыцы «Дэбют». На старонках «Дзеяслова» дэбютавалі такія вядомыя аўтары, як [[Вольга Базылёва]], [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]], [[Глеб Лабадзенка]], [[Настасся Фёдараўна Кудасава|Наста Кудасава]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Усевалад Сцебурака]], [[Наталка Харытанюк]] і іншыя. У «Дзеяслове» друкаваліся таксама публіцыстыка, эсэістыка, артыкулы гістарычнай тэматыкі, літаратурная і мастацкая крытыка, мастацкія пераклады, асвятляліся праблемы тэатра, кіно, музыкі. Акрамя сталых раздзелаў — «Проза», «Паэзія», «Пераклад» і «Дэбют», з’яўляліся рубрыкі «Бліцкрыт», «Анкета», «Гутаркі з мастакамі», «Дзеяпіс», «Кнігапіс», «ПРАчытанне». == Найбольш значныя публікацыі == Упершыню на старонках часопіса пабачылі свет: [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Nekljaeu102ec.html?OpenDocument «Паланэз» Уладзімір Някляеў (№ 1, 2002)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Viadz402ec.html?OpenDocument «А хто пісаў паэму гэту» Францішак Вядзьмак Лысагорскі (№ 4, 2003)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/byk702ec.html?OpenDocument «Аўганец» Васіль Быкаў (№ 7, 2003)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/barys1002ec.html?OpenDocument «Пуціна» Барыс Пятровіч (№ 10, 2004)], [https://coollib.cc/b/270416-ales-pashkevich-krug/readp «Круг» Алесь Пашкевіч (№ 12, 2004)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/byk2402ec.html?OpenDocument «Бліндаж» Васіль Быкаў (№ 24, 2006)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/rub4702ec.html?OpenDocument «Сутарэнні Ромула» Людміла Рублеўская (№ 47, 2010)], [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/piatr5902ec.html?OpenDocument «Спачатку была цемра» Барыс Пятровіч (№ 59, 2012)], [http://dziejaslou.by/%E2%84%9661/ «Аўтамат з газіроўкай і без» Уладзімер Някляеў (№ 61, 2012)], [http://dziejaslou.by/%E2%84%9663-3/ «Час second-hand» Святлана Алексіевіч (№ 65, 2013)], [http://dziejaslou.by/%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E-%E2%84%9673/ «Рух» Алесь Пашкевіч (№ 73, 2014)]. == Прэмія «Залаты апостраф» == Рэдакцыя часопіса ў 2003 годзе заснавала ўласную літаратурную прэмію [[Залаты апостраф|«Залаты апостраф»]]. Штогод яна ўручаецца ў наступных намінацыях: паэзія, проза, дэбют. З 2009 года з’явілася новая намінацыя «За ўклад у сучасную беларускую літаратуру» (прэмія Алеся Усені). == Бібліятэчка часопіса «Дзеяслоў» == У 2006 годзе часопіс стварае сваю кніжную серыю — Бібліятэчка часопіса «Дзеяслоў». Першая кніга — «Вершнік» Анатоля Івашчанкі. Па стане на 2015 год у серыі выйшла 17 кніг беларускіх аўтараў. == Рэдакцыя == Першапачаткова склад рэдакцыі быў наступны: Барыс Пятровіч (Сачанка) — галоўны рэдактар, намесніцкія функцыі выконвалі Алесь Пашкевіч, Міхась Скобла, Эдуард Акулін. У 2004 годзе да складу далучаецца Анатоль Івашчанка (адказны сакратар). На 2015 год у склад рэдакцыі ўваходзілі: Барыс Пятровіч (Сачанка) — галоўны рэдактар, Алесь Пашкевіч — намеснік галоўнага рэдактара, Анатоль Івашчанка — адказны сакратар, [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] — стыльрэдактар. Дызайн часопіса забяспечваў мастак Генадзь Мацур. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://dziejaslou.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322194303/http://dziejaslou.by/|date=22 сакавіка 2019}} * {{cite web|url=https://novychas.by/kultura/dzejaslou-svjatkue-15-hoddze|title=«Дзеяслоў» адсвяткаваў 15-годдзе!|author=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А]]|date=2017-11-02|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|accessdate=2019-06-28}} * {{cite web|url=https://novychas.by/kultura/kab-vedac-czaho-vartaja-tvaja-tvorczasc-treba-na|title=Каб ведаць, чаго вартая твая творчасць, трэба надрукавацца ў «Дзеяслове»|author=Грушэцкі А|date=2019-06-26|publisher=Новы Час|accessdate=2019-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Беларусі]] i5b5z3wrsfdalx55m7bdlvha4arsstf 0 46785 5150060 4874848 2026-06-03T05:19:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150060 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ват}} {{Картка:Асоба |імя = Джэймс Ват |арыгінал імя = {{lang-en|James Watt}} |партрэт = James Watt by Henry Howard.jpg |памер = 250px |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 19.01.1736 |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = 19.08.1819 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Джэймс Ват''' ({{lang-en|James Watt}}, [[19 студзеня]] [[1736]], [[Грынак]], [[Шатландыя]] — [[19 жніўня]] [[1819]], Хітфілд) — шатландскі інжынер, вынаходнік-механік. Член [[Эдынбургскае каралеўскае таварыства|Эдынбургскага каралеўскага таварыства]] ([[1784]]), [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] ([[1785]]), Парыжскай акадэміі навук ([[1814]])<ref>[http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html Джеймс Уатт — Биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141127133910/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Watt.html |date=27 лістапада 2014 }}</ref>. . Даследуючы мадэлі паравых машын [[Дэні Папен|Д. Папена]] і І. Ньюкамена, зрабіў шэраг вынаходстваў, якія ўдасканалілі іх работу. Стваральнік універсальнай [[паравая машына|паравой машыны]] двайнога дзеяння. Вынаходніцтва ім [[паравы рухавік|паравога рухавіка]] распачало [[індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльную рэвалюцыю]]. Устанавіў склад вады, увёў першую адзінку магутнасці — [[Конская сіла|конскую сілу]], сканструяваў ртутны [[манометр]], вадамернае шкло ў паравых катлах і інш. Яго імем названая адзінка магутнасці — [[Ват (адзінка вымярэння)|Ват]]. == Біяграфія == {{цытата|аўтар=<small>Джэймс Ват.</small>|Большую частку свайго жыцця я цяжка працаваў на карысць грамадства і, спадзяюся, не марна.}} Прадзед Вата быў родам з [[Абердзіншыр]]а, займаўся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]]. У час [[Грамадзянская вайна ў Шатландыі|грамадзянскай вайны 1644—1647 гадоў]] ён загінуў, ваяваў на баку [[Кавенанцкі рух|кавенанцёраў]]. Яго зямля, маёмасць і дом былі канфіскаваны, і яго сыну Томасу, дзеду Вата, далі прытулак сваякі, якія жылі паблізу [[Грынак]]а, на беразе заліва [[Ферт-оф-Клайд]]. Томас Ват дасягнуў ганаровага стану ў грамадстве, займаўся выкладаннем [[матэматыка|матэматыкі]] і [[Марская навігацыя|марской навігацыі]], займаў пасады галоўнага акруговага суддзі, старшыні царкоўнага савета. Яго сын, Джэймс, бацька будучага вынаходніка, быў вельмі рознабаковым чалавекам: будаваў караблі, трымаў склад карабельнага рыштунку, вёў марскі гандаль, сам ствараў і наладжваў розныя прылады і механізмы. Для Грынокскай прыстані пабудаваў першы кран. Маці вынаходніка, Агнес Мюрхед, паходзіла з багатага роду, атрымала вельмі добрую адукацыю. Абодва бацькі былі [[Прэсвітарыянства|прэсвітарыянцамі]]. === Дзяцінства === Джэймс Ват-малодшы нарадзіўся 19 студзеня [[1736]] года ў Грынаку. Меў ад нараджэння далікатнае здароўе. Спачатку атрымаў [[Хатняе навучанне|хатнюю адукацыю]]: маці навучыла яго чытаць, а пісьму і арыфметыцы яго навучыў бацька. Хоць ён пачаў быў вучыцца ў сярэдняй школе Грынака, слабое яго здароўе, і сталыя недамаганні паклалі гэтаму канец. Бацькі не настойвалі на абавязковым навучанні ў школе, лічачы, што сын сам можа навучыцца ўсяму, што пажадае. Ват не меў магчымасці бавіць час у гульнях з аднагодкамі, адзіным яго заняткам па-за домам была [[рыбалка]]. Вялікую частку года ён быў абмежаваны сценамі свайго пакоя, дзе вучыўся самастойна. Сябар яго бацькі ўбачыўшы аднойчы, што хлопчык малюе на агмені мелам нейкія лініі і куты, спытаў: «Навошта Вы дазваляеце дзіцяці марнаваць марна час; чаму б не паслаць яго ў школу?» Джэймс Ват-старэйшы адказаў: «Не судзіце яго занадта хутка; перш разбярыцеся, чым ён заняты». Аказалася, што ён шукаў рашэнне задання [[Эўклід]]а. Падлеткам ён захапляўся [[астраномія]]й, [[Хімія|хімічнымі доследамі]], навучыўся ўсё рабіць сваімі рукамі, атрымаў ад атачальных званне «[[Майстар на ўсе рукі|майстры на ўсе рукі]]». Бацька падарыў яму набор сталярных прылад, і Джэймс вырабляў [[Мадэль|мадэлі]] механізмаў і прылад, што ствараюцца бацькам. Па дасягненні веку сканчэння пачатковай школы, Ват паступіў у гімназію. Там ён вывучаў лаціну, працягваў дасканаліць веды ў матэматыцы, дзе паказаў вялікія поспехі. Шмат чытаў, і яркай асаблівасцю яго характару было тое, што амаль усё з прачытанага ён спрабаваў праверыць на практыцы. === Адукацыя === Калі Вату было васямнаццаць гадоў, маці памерла. Справы бацькі, як і яго здароўе, пахіснуліся, і Ват быў змушаны паспрабаваць клапаціцца пра сябе сам. Было вырашана, што Джэймс зоймецца рамяством, злучаным з [[Вымяральная прылада|вымяральнымі прыладамі]]. Паколькі ў Шатландыі навучыцца такому занятку было праблематычна, Ват на год адпраўляецца ў Лондан. З вялікімі намаганнямі яму атрымоўваецца ўладкавацца да нейкага Моргана, фінансавыя магчымасці дазвалялі яму аплаціць толькі год навучання. Такім чынам, ён аказаўся ў Лондане на нелегальным становішчы, бо афіцыйна ў вучні яго не залічылі (сапраўднае вучнёўства патрабавала сямі гадоў навучання). Ват не шкадуючы сябе апускаецца ў працу, аддаючы ёй усе сілы. Пачаўшы з вырабу звычайных [[лінейка|лінеек]] і [[цыркуль|цыркуляў]], ён хутка пераходзіць усё да складанейшых прылад. Хутка ён у сілах вырабіць {{не перакладзена 2|Квадрант, прылада|квадрант||Quadrant (instrument)|Quadrant}}, {{не перакладзена 2|Сектар, прылада|сектар||Sector (instrument)|Sector}}, [[тэадаліт]]. Ён жыве надгаладзь і амаль не выходзіць з дома: для гэтага не было часу, бо ён увесь дзень працаваў на гаспадара, а па вечарах і раніцах яму даводзілася рабіць працу на заказ, каб неяк мець сродкі і на сябе. Апроч таго, бо ён не меў афіцыйнага статусу «вучня», ён мог быць сілком [[Прэс, Каралеўскі флот|залучаны]] у ваенны флот ці ў флот [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніі]]. Пасля сканчэння навучання, з саслабелым здароўем, ён вяртаецца ў Шатландыю, у Глазга, з намерам заснаваць уласную справу. Ён пасяляецца ў свайго дзядзькі, Мюрхеда, і пачынае займацца стварэннем і паправай {{не перакладзена 2|Актант, прылада|актантаў||Octant (instrument)}}, {{не перакладзена 2|Паралельныя лінейкі|паралельных лінеек||Parallel rulers}}, [[барометр]]аў, частак для [[тэлескоп]]аў і іншых прылад. Аднак [[Цэх|саюз рамеснікаў]] Глазга забараняе Вату займацца яго працай, бо ён у ісце не атрымаў адпаведнага {{не перакладзена 2|Працоўнае навучанне|навучання||Apprenticeship}} згодна цэхавым парадкам, і гэта нягледзячы на тое, што ён быў адзіным майстрам такой кваліфікацыі ў Шатландыі. З бязвыхаднага становішча Вата ратуе выпадак. Ва [[ўніверсітэт Глазга|універсітэт Глазга]] паступае партыя астранамічных прылад. Грунт будучай {{не перакладзена 2|Абсерваторыя Мак-Фарлейна|абсерваторыі Мак-Фарлейна||Macfarlane Observatory}}, гэтыя прылады патрабавалі чышчання, усталёўкі, налады. Праз свайго дзядзьку, прафесара ўсходніх моў і лаціны, Ват быў знаёмы з доктарам Дзікам, прафесарам прыродазнаўчых навук. Карыстаючыся яго заступніцтвам, Ват атрымвае працу па прывядзенні прылад у парадак. Для гэтага ён стварае пры ўніверсітэце маленькую майстэрню. Яго прызначаюць майстрам навуковых прылад пры ўніверсітэце, і з гэтага моманту ён, нарэшце, атрымвае магчымасць працаваць без аглядак на сярэднявечныя законы, што панавалі ў рамеснай сферы. Ва ўніверсітэце Ват пазнаёміўся з хімікам [[Джозеф Блэк|Джозефам Блэкам]]. Гэта сустрэча спрыяла распрацоўцы шэрага новых хімічных прыбораў, патрэбных у далейшых даследаваннях Блэка. {{цытата|аўтар=<small>Успаміны [[Джон Робісан|прафесара Робісана]], былога студэнтам у часы працы Вата ва ўніверсітэце.</small>|Калі я ўбачыў першым разам Джэймса Вата, я звярнуўся да яго, чакаючы сустрэць не больш як тэхніка, і, да здзіўлення свайго, знайшоў навукоўца, хоць такога ж маладога, як і я сам… Я меў прэтэнзію лічыць сябе спецыялістам у механіцы, але хутка цалкам расчараваўся ў гэтым, пераканаўшыся, што Ват далёка апярэдзіў мяне… У яго руках усё рабілася пачаткам навуковай працы, усё ператваралася ў навуку… Пры яго агульнапрызнанай разумовай перавазе над аднагодкамі, у характары Вата была нейкая дзіўная наіўная прастата і адкрытасць.}} У [[1759]] годзе Ват уступае ў партнёрства з архітэктарам і бізнесменам Джонам Крэйгам. Разам яны арганізоўваюць вытворчасць розных прылад, улучаючы музычныя і розныя цацкі. Справа хутка набрала звароты, і Ват упершыню пазбыўся ад патрэбы. Вялікі попыт даваў добры прыбытак, такі, што нават з'явілася магчымасць наймаць сабе памагатых. Парнёрства доўжылася шэсць гадоў да смерці Крэйга. У [[1763]] годзе Ват жэніцца на кузіне Маргарэт (Пэгі) Мілер. З ёй ён пражыў да яе смерці пры родах у 1772. У іх было пяць дзяцей, толькі двое з якіх дажылі да сталых гадоў: Джэймс-малодшы (1769—1848) і Маргарэт (1767—1796). У другі раз ён жаніўся ў [[1777]] годзе на Эн Макгрэгар, з якой у яго было двое дзяцей: Грэгары (1777—1804), які стаў геолагам і мінеролагам і Джэнет (1779—1794). Эн перажыла свайго мужа, яна сканала ў 1832 годзе. === Вынаходніцтва === {| align="right" | [[Файл:Newcomen6325.png|thumb|180px|Машына Ньюкамена.]] | [[Файл:Watt7783.png|thumb|175px|Машына Ньюкамена з кандэнсатарам Вата.]] |} Яшчэ ў [[1759]] годзе прыяцель Вата [[Джон Робісан]] зацікавіў яго пытаннем выкарыстання пары як крыніцы рухальнай энергіі. Паравая машына Ньюкамена існавала ўжо пяцьдзясят гадоў, выкарыстощвалася пераважна для адпампоўкі вады з шахтаў, аднак за ўвесь гэты час яна аніразу не была ўдасканалена, і мала хто разбіраўся ў прынцыпе яе працы. Ват пачаў даследаванні па выкарыстанні пары з нуля, бо да гэтага аніразу не саштурхваўся з гэтым пытаннем. Аднак спробы стварыць працоўную мадэль апарата нічым на сканчаюцца. Яму атрымваецца толькі збудаваць штосьці накшталт мадэлі паравой машыны [[Томас Северы|Северы]], выкарыстоўваючы кацёл [[Дэні Папен|Папена]]. Аднак мадэль мела вялікія недахопы, Ват кінууў распрацоўкі. Узімку [[1763]] года да яго звярнуўся прафесар фізікі ўніверсітэта Глазга Джон Андэрсан з просьбай адрамантаваць дзейны макет паравой машыны Ньюкамена. Макет быў абсталяваны 2-цалевым цыліндрам і меў працоўны ход поршня ў 6 цаляў. Ват правёў шэраг эксперыментаў, у прыватнасці, замяніў металічны цыліндр на драўляны, змазаны льняным маслам і высушаны ў печкі, зменшыў колькасць падыманай за адзін цыкл вады і макет, нарэшце, зарабіў. Пры гэтым Ват пераканаўся ў неэфектыўнасці машыны і ўнёс у канструкцыю шматлікія ўдасканаленні. Ват паказаў, што амаль тры чвэрці энергіі гарачай пары марнуюцца неэфектыўна: пры кожным цыкле пара павінна награваць цыліндр, бо перад гэтым у цыліндр паступала халодная вада, каб скандэнсаваць частку пары для змяншэння ціску. Такім чынам энергія пары марнавалася на сталае разаграванне цыліндра замест таго, каб быць ператворанай у механічную энергію. [[Файл:Watts First Condenser.jpg|thumb|180px|Першы кандэнсатар Вата. [[Музей навукі (Лондан)|Музей навукі]].]] Ват праводзіць шэраг доследаў над кіпеннем вады, вывучае пругкасць вадзяных пар пры розных тэмпературах. Тэарэтычныя і дасведчаныя пошукі прыводзяць да яго да разумення важнасці [[Утоеная цеплыня|ўтоенай цеплыні]]. Дасведчаным шляхам ён усталёўвае, што вада, пераўтвораная ў пару, можа нагрэць да кіпення ў шэсць разоў большая колькасць вады. Ват прыходзіць да высновы: «…Для таго, каб зрабіць дасканалую паравую машыну, трэба, каб цыліндр быў заўсёды гэтак жа гарачы, як і ўваходная ў яго пара; але, з іншага боку, згушчэнне пары для ўтварэння пустэчы павінна адбывацца пры тэмпературы не вышэй 30 градусаў Рэамюра». Вату застаецца зрабіць адзін крок да таго, каб адлучыць «згушчэнне пары» ад цыліндра і ўжыццяўляць яго ў асобнай пасудзіне. Аднак на гэты крок у яго сыходзіць вельмі шмат часу. У [[1765]] годзе яму, нарэшце, прыходзіць на розум здагадка і пачынаюцца спробы ўвасобіць яе ў жыццё. Першым значным удасканаленнем, якое Ват запатэнтаваў у [[1769]] годзе, была ізаляваная камера для кандэнсацыі. У гэты ж год яму атрымоўваецца пабудаваць дзейную мадэль, што працуе па гэтым прынцыпе. Аднак стварыць поўнапамерную машыну не атрымвалася. Вату патрабаваліся капіталаўкладанні. Некаторую дапамогу яму зрабіў [[Джозеф Блэк]], а асноўная падтрымка прыйшла ад {{не перакладзена 2|Джон Робак|Джона Робака||John Roebuck}}, заснавальніка легендарнай {{не перакладзена 2|Carron Company|||Carron Company|Carron Iron Works}}. Падчас працы над удасканаленнем машыны Ват жыў у маёнтак Робака, у {{не перакладзена 2|Кінейл Хаўс|Кінейл Хаўсе||Kinneil House}}, у {{не перакладзена 2|Банес|Банесе||Bo'ness}}. Асноўная складанасць палягала ў тым, каб прымусіць працаваць поршань і цыліндр. Металавытворчасць таго часу была не здольна забяспечыць патрэбную дакладнасць вырабу. Робак трывае банкруцтва, і новым фундатарам Вата робіцца [[Мэццю Болтан]], уладальнік {{не перакладзена 2|Soho Foundry|ліцейнага завода||Soho Foundry}} ў [[Бірмінгем]]е, дзе працавалі высокапрафесійныя ліцейнікі. Праблема вырабу цыліндра вялікага дыяметра і адпаведнага поршня з патрэбнай дакладнасцю была вырашана [[Джон Уілкінсан|Джонам Уілкінсанам]], які распрацаваў адпаведную тэхналогію на {{не перакладзена 2|Bersham Ironworks|заводзе, што выпускае гарматныя ядры||Bersham Ironworks}} ў {{не перакладзена 2|Рексэм|Рексэме||Wrexham}}, {{не перакладзена 2|Паўночны Ўэльс|||North Wales}}. Ват ізаляваў паравы цыліндр, а ў [[1782]] годзе вынайшаў машыну падвойнага дзеяння. Разам з драбнейшымі ўдасканаленнямі гэта вынаходства дазволіла павялічыць прадукцыйнасць паравой машыны ў чатыры і больш разоў<ref>[http://geum.ru/kurs/str65.htm Джеймс Уатт — создатель универсальной тепловой машины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150927090204/http://geum.ru/kurs/str65.htm |date=27 верасня 2015 }}</ref>. Апроч таго, сама машына стала лёгка кіраванай. Спробы Вата паставіць свае вынаходствы на камерцыйны грунт не мелі поспеху датуль, пакуль ён не ўступіў у дзелавыя адносіны з прадпрымальнікам Мэццю Болтанам. Супольная кампанія {{не перакладзена 2|Boulton and Watt|«Boulton and Watt»||Boulton and Watt}} паспяхова дзеяла на працягу дваццаці пяці гадоў, у выніку чаго Ват стаў вельмі заможным чалавекам. === Судовыя разборы па патэнтах === Пасля таго, як сталі ясныя ўсе перавагі новай машыны, з'явілася мноства падробак часцяком вельмі дрэннай якасці. Прыбытак ад продажаў мог быць вельмі вялікім, і таму кожны, хто меў хоць нейкае ўяўленне, нават вельмі малое, пра машыну Вата, спрабаваў зрабіць яе самастойна ў спробе зарабіць. Ват і Болтан былі змушаны пачаць змаганне з падробкамі, бо гэта псавала рэпутацыю іх фірме і, у дадатак, частка падробленых машын была проста небяспечная ў эксплуатацыі. Судовыя разборы адымалі шмат часу, выдаткі вылічаліся тысячамі, аднак усё іх Вату і Болтану атрымалася выйграць і знаходзіцца свае правы. === Расійская прапанова === [[Файл:James Watt - Heathfield.jpg|thumb|180px|Дом Джэймса Вата ў {{не перакладзена 2|Хэндсварт, Бірмінгем|Хэндсварце||Handsworth, West Midlands|Handsworth}}.]] Расійская акадэмія навук запрасіла Вата працаваць у Расіі. Расійскі ўрад прапанаваў англійскаму інжынеру «занятак, адпаведны з яго густам і спазнаннямі» і са штогадовым пенсіёнам у 1000 фунтаў стэрлінгаў<ref>[http://www.rusactive.ru/history/oneinvention/2008-10-28_4 Изобретение практически пригодного универсального теплового двигателя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130112074555/http://www.rusactive.ru/history/oneinvention/2008-10-28_4 |date=12 студзеня 2013 }}</ref>. Намер Вата з'ехаць у Расію выклікала перапалох. Паэт [[Эразм Дарвін]] напісаў: «О Божа, як я быў напалоханы, калі пачуў, што [[рускі мядзведзь]] зачапіў Вас сваёй велічэзнай лапай і цягне ў Расію! Малю не ездзіць, калі толькі гэта магчыма… Я спадзяюся, што Ваша агнявая машына пакіне Вас тут». Ват у Расію не паехаў. === Старасць === [[Файл:Watt James Chantrey.jpg|thumb|180px|Помнік Вату скульптара [[Фрэнсіс Легат Чантры|Фрэнсіса Легата Чантры]].]] [[Файл:James Watt Patent 1769 No 913.pdf|thumb|180px|Патэнт 1769 года.]] Ват быў рознабакова адораны, лёгка вывучаў мовы, шмат чытаў. [[Вальтэр Скот]] у прадмове да аднаго са сваіх раманаў выяўляе здзіўленне разнастайнасці спазнанняў Вата, якога ён ведаў у апошнія гады яго жыцця. На схіле гадоў Ват шмат займаўся прыдуманай ім машынай для капіявання скульптурных твораў. Сам вынаходнік зваў яе эйдографам. Гэты механічны прыстасаванне дазваляў капіяваць барэльефы, медальёны, статуі, бюсты, пасудзіны і іншыя рэчы самай складанай формы з высокай дакладнасцю. Працу над гэтай машынай Ват пачаў яшчэ ў канцы XVIII стагоддзя, але ўдасканаліць яе атрымалася ў яго толькі да канца жыцця. Сканаў ва ўзросце 83 гадоў і быў пахаваны ў {{не перакладзена 2|Царква Святой Марыі, Хэндсварт|прыходскай царквы||St Mary's Church, Handsworth|St Mary's Church}} ў {{не перакладзена 2|Хэндсварт, Бірмінгем|Хэндсварце||Handsworth, West Midlands|Handsworth}}. Неўзадаўжкі ў [[Вестмінстэрскае абацтва|Вестмінстэрскім абацтве]] быў узведзены велічны помнік Вату, выкананы таленавітым скульптарам [[Фрэнсіс Легат Чантры|Фрэнсісам Легатам Чантры]]. Пасля помнік быў перасунуты ў [[Сабор Святога Паўла]]. Імя Вата носіць коледж у Грынаку і мемарыяльная бібліятэка, падставе якой ён спрыяў. == Прызнанне заслуг == У 1784 годзе Ват быў абраны членам [[Каралеўскае таварыства Эдынбурга|Каралеўскага таварыства Эдынбурга]]. У 1787 годзе абіраецца членам {{не перакладзена 2|Батавіянскае таварыства эксперыментальнай філасофіі|філасофскага таварыства||Batavian Society for Experimental Philosophy|Batavian Society}} ў [[Ратэрдам]]е. У 1806 годзе стаў ганаровым доктарам права [[Універсітэт Глазга|ўніверсітэта Глазга]]. У 1814 годзе [[Французская акадэмія]] абірае яго членам-карэспандэнтам. За некалькі гадоў да смерці англійскі ўрад вырашыў адрозніць Вата за заслугі перад радзімай баронскім тытулам, аднак ён адхіліў гэту прапанову. З'яўляўся членам [[Месяцавае таварыства|Месяцавага таварыства]] — неафіцыйнага [[навуковае таварыства|навуковага таварыства]] бачных дзеячаў брытанскага [[Асветніцтва]], якое ўключала [[прамысловец|прамыслоўцаў]], [[натурфіласофія|натурфілосафаў]] і інтэлігенцыю, паседжанні якога праводзіліся паміж [[1765]] і [[1813]] у [[Бірмінгем]]е. У 1935 г. [[Міжнародны астранамічны саюз]] прысвоіў імя Вата [[Ват, месяцавы кратар|кратару]] на [[Бачны бок Месяца|бачнаму боку Месяца]]. 29 мая 2009 года [[Банк Англіі]] абвясціў, што будзе выпушчана банкнота ў 50 [[Фунт стэрлінгаў|£]] з выявай Вата і Болтана. На дадзены момант банкнота выпушчана і знаходзіцца ў абароце. == Ват == {{Main|Ват, адзінка вымярэння}} У якасці адзінкі магутнасці Ват у свой час прапанаваў такую адзінку, як «[[конская сіла]]». У [[1882]] годзе Брытанская асацыяцыя інжынераў вырашыла прысвоіць яго імя адзінцы магутнасці. Гэта быў першы ў гісторыі тэхнікі выпадак прысваення ўласнага імя адзінцы вымярэння. == Гл. таксама == * [[Намінальная магутнасць]] * [[Механізм паралельнага руху]] * [[Механізм Вата]] * {{не перакладзена 2|Гісторыя паравой машыны|||History of the steam engine}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Наумчик В. Н.|загаловак=Физика: словарь-справочник для школьников|адказны=В. Н. Наумчик, Э. М. Шпилевский|месца=Мн.|выдавецтва=Новое знание|год=2010|старонкі=511|старонак=592|isbn=978-985-475-397-3|тыраж=3010}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Cite web |url = http://supotnitskiy.webspecialist.ru/stat/stat23.htm |title = Патенты — на пути технического прогресса. |author = Супотницкий М. В. |accessdate = 2008-07-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120315200524/http://supotnitskiy.webspecialist.ru/stat/stat23.htm |archivedate = 15 сакавіка 2012 |url-status = dead }} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/transport_i_svyaz/UATT_DZHEMS.html Уатт, Джеймс]{{Недаступная спасылка}} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * {{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Уатт%20Джеймс/|title=Уатт Джеймс}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ватт, Джеймс|[[Фёдар Фаміч Петрушэўскі|Петрушевский Ф. Ф.]]}} * {{кніга |аўтар = |частка = Уатт |спасылка частка = |загаловак = Большая советская энциклопедия: В 65 томах |арыгінал = |спасылка = |адказны = гл. ред. [[Ота Юльевіч Шміт|О. Ю. Шмидт]] |выданне = 1-е изд |месца = {{М.}} |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1947 |том = 55 (Трихоцисты — Украинское искусство) |старонкі = 488 |старонак = 986 |серыя = |isbn = |тыраж = 45 000 }} * {{кніга |аўтар = |частка = Уатт |спасылка частка = http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030308&page=582&format=html |загаловак = Большая советская энциклопедия: в 51 томе |арыгінал = |спасылка = http://bse2.ru/index.jsp |адказны = [[Барыс Аляксеевіч Уведзенскі|Б. А. Введенский]] |выданне = 2-е изд |месца = {{М.}} |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1956 |том = 43 (Топсель — Уженье) |старонкі = 582—583 |старонак = 672 |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090208220623/http://bse2.ru/index.jsp |archivedate = 8 лютага 2009 }} * {{кніга |аўтар = Каменский А.В. |частка = Джеймс Уатт. Его жизнь и научно-практическая деятельность |спасылка частка = |загаловак = Гутенберг. Уатт. Стефенсон и Фултон. Дагер и Ньепс. Эдисон и Морзе: Биографические повествования. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Н.Ф. Болдырев |выданне = 2-е изд |месца = Челябинск |выдавецтва = Урал |год = 1995 |том = |старонкі = 101—182 |старонак = 438 |серыя = |isbn = 5-88294-066-4 |тыраж = 25000 }} * ''[[Уладзіслаў Жанавіч Келе|Келле В. Ж.]]'' {{БСЭ3|загаловак=Уатт, Джеймс}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ват Джэймс}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Каралеўскага таварыства Эдынбурга]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] dr6updonk2vl1uqqdjr9t3xe0cvayw6 10 48214 5149967 4796573 2026-06-02T17:37:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149967 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Катэгорыя:Асобы]]<!--{{#invoke:CategoryForProfession|mainFunction}}-->}}</includeonly> {{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:23em; |назва = |стыль_назвы = |клас_уверсе = fn |уверсе = {{картка/імя|{{{імя|}}}}} |стыль_уверсе = background:#eaecf0; |уверсе2 = {{картка/арыгінал імя|{{{арыгінал імя|}}}}} |стыль_уверсе2 = |клас_уверсе2 = nickname |выява = {{wikidata|p18|{{{выява|{{{партрэт|}}}}}}|size={{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня}}}|305px}}|caption={{{апісанне выявы|{{{подпіс|}}}}}}}} |стыль_выявы = |подпіс = |стыль_подпісу = |стыль_загалоўкаў = font-weight:normal; |стыль_метак = |стыль_тэксту = |выява2 = {{wikidata|p94|{{{герб|}}}|size={{#if:{{{шырыня герба|}}}|{{{шырыня герба}}}|100px}}|caption={{{подпіс герба|}}}}} |загаловак1 = {{{апісанне|}}} <!-- не зусім зразумела для чаго патрэбен гэты параметр --> |метка2 = Імя пры нараджэнні |тэкст2 = {{{імя пры нараджэнні|}}} |клас2 = nickname |вікідадзеныя2 = p1477 |метка3 = Род&nbsp;дзейнасці |тэкст3 = {{{род дзейнасці|}}} |вікідадзеныя3 = p106 |клас3 = note |метка4 = Дата нараджэння |тэкст4 = {{#if:{{{дата нараджэння|}}}|{{Асоба/Дата2|Нараджэння|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}|{{wikidata/p569|{{{дата нараджэння|}}}|{{{дата смерці|}}}}}}} |вікідадзеныя4 = p569 |метка5 = Месца&nbsp;нараджэння |тэкст5 = {{wikidata|p19|{{{месца нараджэння|}}}}} |метка6 = Дата смерці |тэкст6 = {{#if:{{{дата смерці|}}}|{{Асоба/Дата2|Смерці|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}|{{wikidata/p570|{{{дата смерці|}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}}} |вікідадзеныя6 = p570 |метка7 = Месца смерці |тэкст7 = {{wikidata|p20|{{{месца смерці|}}}}} |метка8 = Месца пахавання |тэкст8 = {{wikidata|p119|{{{Месца пахавання|}}}}} |метка9 = Грамадзянства |тэкст9 = {{{грамадзянства|}}} |вікідадзеныя9 = p27 |клас9 = adr |метка10 = Падданства |тэкст10 = {{{падданства|}}} |метка11 = Краіна |тэкст11 = {{#if:{{{грамадзянства|}}}{{{падданства|}}}}} |метка12 = Веравызнанне |тэкст12 = {{{веравызнанне|{{{рэлігія|}}}}}} |вікідадзеныя12 = p140 |метка13 = Бацька |тэкст13 = {{wikidata|P22|{{{бацька|}}}}} |метка14 = Маці |тэкст14 = {{wikidata|P25|{{{маці|}}}}} |метка15 = {{Wikidata gender switch||Муж|Жонка}} |тэкст15 = {{wikidata|p26|{{{муж|}}}{{{жонка|}}}|references=false}} |метка16 = |тэкст16 = |метка17 = Дзеці |тэкст17 = {{wikidata|p40|{{{дзеці|}}}|references=false}} |метка18 = Месца працы |тэкст18 = {{{Месца працы|}}} |клас18 = org |вікідадзеныя18 = p108 |метка19 = Альма-матар |тэкст19 = {{{Альма-матэр|{{{Альма-матар|}}}}}} |вікідадзеныя19 = p69 |метка20 = Партыя |тэкст20 = {{{Партыя|}}} |вікідадзеныя20 = p102 |метка21 = Член у |тэкст21 = {{{Член|{{{член|}}}}}} |клас21 = note |вікідадзеныя21 =P463 |метка22 = Прыналежнасць |тэкст22 = {{{allegiance|{{{прыналежнасць|}}}}}} |вікідадзеныя22 = p945 |метка23 = Бітвы/войны |тэкст23 = {{{battles|{{{бітвы|}}}}}} |вікідадзеныя23 = p607 |метка24 = Узнагароды і прэміі |тэкст24 = {{#if:{{{узнагароды і прэміі|}}}|<div> {{{узнагароды і прэміі}}} </div>}} |вікідадзеныя24 = p166 |метка25 = Аўтограф |тэкст25 = {{wikidata|p109|{{{аўтограф|}}}|size={{#if: {{{шырыня аўтографа|}}} | {{{шырыня аўтографа}}} | 150x150px }}}} |метка26 = Сайт |тэкст26 = {{{сайт|}}} |вікідадзеныя26 = p856 |метка27 = Рознае |тэкст27 = {{{рознае|}}} |стыль_унізе = background:#eaecf0; |унізе = {{картка/Вікісховішча|{{{вікісховішча|{{{Commons|}}}}}}|{{{імя|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікікрыніцы||Творы}} }}<includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->{{#if:{{{вікісховішча|{{{Commons|}}}}}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]}}<!-- -->{{#switch:{{wikidata|p18|{{{выява|{{{партрэт|}}}}}}|plain=1}}<!-- -->|=[[Катэгорыя:Артыкулы пра асоб без партрэтаў]]<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{месца нараджэння|}}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з ручной вікіфікацыяй месца нараджэння ў картцы]]}}<!-- -->{{#if:{{{месца смерці|}}}|[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з ручной вікіфікацыяй месца смерці ў картцы]]}}<!-- -->{{Асоба/Агульныя праверкі}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{doc}} <templatedata> { "params": { "імя": {}, "арыгінал імя": {}, "выява": {}, "шырыня": {}, "апісанне выявы": {}, "імя пры нараджэнні": {}, "род дзейнасці": {}, "дата нараджэння": {}, "дата смерці": {}, "месца нараджэння": {}, "грамадзянства": {}, "месца смерці": {}, "Месца пахавання": {}, "бацька": {}, "маці": {}, "муж": {}, "жонка": {}, "дзеці": {}, "Месца працы": {}, "Альма-матар": {}, "Партыя": {}, "Член": {}, "узнагароды і прэміі": {}, "аўтограф": {}, "шырыня аўтографа": {}, "сайт": {}, "рознае": {}, "Commons": {}, "вікікрыніца": {} }, "format": "block" } </templatedata></noinclude> jrj6c9ao1stf4wc4fapfiigxb7zjkad 0 48966 5150141 5131447 2026-06-03T09:05:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150141 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў''' ({{lang-ru|Дмитрий Иванович Менделеев}}; {{СС|8|лютага|1834|27|студзеня}}, [[Табольск]] — {{СС|2|лютага|1907|20|студзеня}}, [[Санкт-Пецярбург]]) — [[Расія|рускі]] [[Універсальны чалавек|навуковы энцыклапедыст]]: хімік, фізік і эканаміст Расійскай імперыі XIX і XX стагоддзяў, [[Фізічная хімія|фізіка-хімік]], [[Метралогія|метралог]], [[Тэхналогія|тэхнолаг]], [[Геалогія|геолаг]], [[Метэаралогія|метэаролаг]], [[Нафтаздабыча|нафтавік]], [[Педагогіка|педагог]], [[Паветраплаванне|паветраплавальнік]], [[Прыборабудаванне|прыборабудаўнік]]. [[Прафесар]] [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]; [[член-карэспандэнт]] па разрадзе «фізічны» [[Пецярбургская Акадэмія навук|Імператарскай Санкт-Пецярбургскай Акадэміі навук]]. Сярод найболей вядомых адкрыццяў — [[перыядычны закон]] [[Хімічны элемент|хімічных элементаў]], адзін з [[Фундаментальная навука|фундаментальных законаў]] [[Сусвет|светабудовы]], неадымны для ўсяго [[прыродазнаўства]]. Аўтар класічнай працы «[[Асновы хіміі]]». == Біяграфія == === Паходжанне === Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў нарадзіўся {{OldStyleDate|8|лютага|1834|27|студзеня}} года ў [[Табольск]]у ў сям'і [[Іван Паўлавіч Мендзялееў|Івана Паўлавіча Мендзялеева]] (1783—1847), які ў той час быў дырэктарам Табольскай [[Гімназія|гімназіі]] і вучылішчаў [[Табольская губерня|Табольскай акругі]]. Дзмітрый быў у сям'і апошні, сямнаццатым<ref>[https://books.google.ru/books?id=5mweAAAAMAAJ&q=менделеев+семнадцатый+ребенок Сторонкин А. В., Добротин Р. Б. Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. М.: 1984. С. 21]</ref> (паводле іншых дадзеных, чатырнаццатым<ref>[https://books.google.ru/books?id=B05TAAAAYAAJ&q=менделеев+четырнадцатый+ребенок Ходаков Ю. В. Общая и неорганическая химия: пособие для учителей. М.: 1959. С. 68]</ref>) дзіцём. З сямнаццаці дзяцей васьмёра памерлі яшчэ ў маленстве (траім з іх бацькі нават не паспелі даць імёнаў), а адна з дачок, Маша, памерла ва ўзросце 14 гадоў у сярэдзіне 1820-х гадоў у [[Саратаў|Саратаве]] ад [[Сухоты|сухотаў]]. Гісторыя захавала дакумент пра нараджэнне Дзмітрыя Мендзялеева — метрычную кнігу духоўнай кансісторыі за 1834 год, дзе на пажоўклай старонцы ў графе пра народжаных у табольскай Богаяўленскай царкве запісана: «27 студзеня Табольскай гімназіі дырэктара — надворнага саветніка Івана Паўлавіча Мендзялеева ад законнай яго жонкі Марыі Дзмітрыеўны нарадзіўся сын Дзмітрый». У адным з варыянтаў прысвячэння маці першай сваёй буйнай працы «Даследаванні водных раствораў па ўдзельнай вазе» Дзмітрый Іванавіч скажа<ref name="let">Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. Л.: Наука, 1984</ref>: {{quote|…Вашага паследка сямнаццатага з народжаных Вамі Вы паднялі на ногі, выгадавалі сваёй працай пасля смерці бацечкі, ведучы завадскую справу, Вы навучылі любіць прыроду з яе праўдаю, навуку з яе праўдай…, радзіму з усімі яе непадзельнымі багаццямі, дарункамі…, больш за ўсё праца з усімі яго нягодамі і радасцямі…, Вы прымусілі навучыцца працы і бачыць у ім адным усяму апору, Вы вывезлі з гэтымі намовамі і даверліва аддалі ў навуку, свядома адчуваючы, што гэта будзе апошняя Ваша справа. Вы, паміраючы, выклікалі каханне, праца і настойлівасць. Прыняўшы ад Вас… так шмат, хоць малым, быць можа апошнім, Вашу памяць шаную.}} [[Дзед]] яго па бацькаўскай лініі, Павел Максімавіч Сакалоў (1751—1808), быў [[святар]]ом сяла [[Ціхамандрыцы]] [[Вышневалоцкі павет|Вышневалоцкага павета]] [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]], які знаходзіўся ў двух кіламетрах ад паўночнага ўскрайку возера [[Возера Удомля|Удомля]]<ref>''Подушков Д. Л.'' [http://starina.tverlib.ru/us-35-1.htm Удомельские корни Дмитрия Ивановича Менделеева]. Удомельская старина. 2004. № 35</ref>. Толькі адзін з чатырох яго сыноў, Цімафей, захаваў прозвішча бацькі. Як было прынята ў той час у асяроддзі [[Духавенства|духавенствы]], па сканчэнню [[Духоўнае вучылішча|семінарыі]] тром сынам П. М. Сакалова былі дадзены розныя прозвішчы: Аляксандру — Ціхамандрыцкі (па назве сяла), Васілю — Пакроўскі (па [[прыход]]у, у якім служыў Павел Максімавіч), а Іван, [[бацька]] Дзмітрыя Іванавіча, у выглядзе [[Мянушка|мянушкі]] атрымаў прозвішча суседніх абшарнікаў Мендзялеевых (сам Дзмітрый Іванавіч так тлумачыў яго паходжанне: «…дано бацьку, калі ён штосьці вымяняў, як суседні памешчык Мендзялееў змяняў коней»)<ref name="let"/>. [[Файл:MendeleevIP.jpg|thumb|200px|Іван Паўлавіч Мендзялееў — бацька Д. І. Мендзялеева. Невядомы мастак 1-й паловы XIX стагоддзя. Алей.]] Скончыўшы ў [[1804]] годзе духоўная вучылішча, бацька Дзмітрыя Іванавіча Іван Паўлавіч Мендзялееў паступіў на філалагічнае аддзяленне [[СПбДУ|Галоўнага педагагічнага інстытута]]. Скончыўшы яго ў ліку лепшых студэнтаў у [[1807]] годзе, Іван Паўлавіч быў вызначаны «настаўнікам філасофіі, вытанчаных мастацтваў і палітычнай эканоміі» ў Табольск, дзе ў [[1809]] годзе жаніўся з Марыяй Дзмітрыеўнай Карнільевай. У снежні [[1818]] годзе ён быў прызначаны дырэктарам вучылішчаў Тамбоўскай губерні. З лета [[1823]]-га па лістапад [[1827]] года сям'я Мендзялеевых жыла ў Саратаве, а надалей — вярнулася ў Табольск, дзе Іван Паўлавіч атрымаў месца дырэктара Табольскай класічнай [[Гімназія|гімназіі]]. Яго выдатныя ўласцівасці розуму, высокая культура і творчы пачатак вызначалі педагагічныя прынцыпы, якімі ён паводзіўся ў выкладанні сваіх прадметаў. У год нараджэння Дзмітрыя Іван Паўлавіч аслеп, што вымусіла яго выйсці на пенсію. Для выдалення [[катаракта|катаракты]] ён у суправаджэнні дачкі Кацярыны адправіўся ў Маскву, дзе ў выніку ўдалай аперацыі доктара [[Пётр Фёдаравіч Бросе|Бросе]] яму быў вернуты зрок. Але вярнуцца да ранейшай працы ён ужо не мог, і сям'я жыла на яго невялікую пенсію<ref name="let"/>. [[Файл:MendeleevaMD.jpg|thumb|200px|left|Марыя Дзмітрыеўна Мендзялеева (народжаная Карнільева), маці Д. І. Мендзялеева]] Марыя Дзмітрыеўна, [[маці]] Дзмітрыя Іванавіча Мендзялеева, паходзіла са старажытнага роду сібірскіх [[Купецтва|купцоў]] і [[Прамысловасць|прамыслоўцаў]]. Гэта разумная і энергічная жанчына згуляла асаблівую ролю ў жыцці сям'і. Не маючы ніякай адукацыі, яна прайшла самастойна курс гімназіі са сваімі братамі. З прычыны якое склалася з-за хваробы Івана Паўлавіча сціснутага матэрыяльнага становішча Мендзялееў пераехалі ў сяло [[Арэмзянскае]], дзе знаходзілася невялікая шкляная фабрыка брата Марыі Дзмітрыеўны Васіля Дзмітрыевіча Карнільева, які жыў у Маскве. Маці Дзмітрыя Мендзялеева атрымала права на кіраванне фабрыкай і пасля скону І. П. Мендзялеева ў 1847 годзе вялікая сям'я жыла на сродкі, што атрымлівалі ад яе. Дзмітрый Іванавіч успамінаў: «Там, на гуце, што кіруецца маёй маці, атрымаліся першыя мае ўражанні ад прыроды, ад людзей, ад прамысловых спраў». 27 чэрвеня 1848 года фабрыка згарэла<ref>Валентин Иванович Стариков. [https://books.google.com/books?id=1r8LAQAAIAAJ&q=фабрика+сгорела Д. И. Менделеев]. Средне-Уральское книжное изд-во, 1984. С. 36.</ref>. Заўважыўшы асаблівыя здольнасці малодшага сына, яна здолела знайсці ў сабе сілы назаўжды пакінуць родную Сібір, выехаўшы з [[Табольск]]а, каб даць Змітру магчымасць атрымаць найвысокую адукацыю. У год сканчэння сынам гімназіі Марыя Дзмітрыеўна ліквідавала ўсе справы ў Сібіры і са Дзмітрыем і малодшай дачкой Лізаветай выехала ў Маскву, каб вызначыць юнака ва ўніверсітэт. Праз два гады, праз некалькі тыдняў пасля залічэння сына студэнтам Галоўнага педагагічнага інстытута ў Пецярбургу, Марыя Дзмітрыеўна сканала. === Дзяцінства === Дзяцінства Д. І. Мендзялеева супала з часам знаходжання ў Сібіры ссыльных дзекабрыстаў. [[Аляксандр Міхайлавіч Мураўёў|А. М. Мураўёў]], [[Пётр Мікалаевіч Свістуноў|П. М. Свістуноў]], [[Міхаіл Аляксандравіч Фанвізін|М. А. Фанвізін]] жылі ў [[Табольская губерня|Табольскай губерні]]. Сястра Дзмітрыя Іванавіча, Вольга, стала жонкай былога члена [[Дзекабрысты|Паўднёвага таварыства]] [[Мікалай Васільевіч Басаргін|М. В. Басаргіна]], і яны доўгі час жылі ў Ялутараўску побач з [[Іван Іванавіч Пушчын|І. І. Пушчыным]], разам з якім яны аказвалі сям'і Мендзялеевых дапамогу, што стала надзённай пасля смерці Івана Паўлавіча. Таксама вялікі ўплыў на светапогляд будучага навукоўца зрабіў яго дзядзечка В. Д. Карнільеў, у яго неаднаразова і падоўгу падчас свайго знаходжання ў Маскве жылі Мендзялеевы<ref name="let"/>. Захаваліся звесткі, размаўлялыя пра тое, што Д. І. Мендзялееў аднойчы бачыў у доме Карнільевых [[Гогаль, Мікалай Васільевіч|Н. В. Гогаля]]. Пры ўсім тым, Дзмітрый Іванавіч заставаўся такім жа хлапчуком, як і большасць яго аднагодкаў. Сын Дзмітрыя Іванавіча Іван Мендзялееў успамінае, што аднойчы, калі бацька быў нездаровы, ён сказаў яму: «Ломіць усё цела так, як пасля нашай школьнай бойкі на Табольскам мосту». Варта адзначыць, што сярод настаўнікаў гімназіі вылучаўся [[сібіракі|сібірак]], пазней вядомы пасля рускі паэт [[Пётр Паўлавіч Яршоў]], з [[1844]] года — інспектар Табольскай гімназіі, як калісьці і яго настаўнік Іван Паўлавіч Мендзялееў. Пазней аўтару «[[Канёк Гарбунок|Канька-гарбунка]]» і Дзмітрыю Іванавічу наканавана было стаць у некаторай ступені сваякамі. === Сям'я і дзеці === Дзмітрый Іванавіч быў жанаты двойчы. У 1862 годзе жаніўся з Феозвай Мікіцічнай Лешчэвай, нараджэнкай Табольска (пасербкай знакамітага аўтара «Канька-Гарбунка» [[Пётр Паўлавіч Яршоў|Пятра Паўлавіча Яршова]]). Мужа (Фіза, нарачонае імя) была старэй яго на 6 гадоў. У гэтым шлюбе нарадзіліся тры дзіцяці: дачка Марыя (1863) — яна памерла ў маленстве, сын Валодзя (1865—1898) і дачка Вольга (1868—1950). У канцы 1876 г. 42-гадовы Дзмітрый Мендзялееў знаёміцца і жарсна ўлюбляецца ў 16-летнюю Ганну Іванаўну Папову (1860—1942), дачку [[Данскія казакі|данскога казака]] з [[Урупінск]]а<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-17|title = Lib.ru/Классика: Менделеева Анна Ивановна. Менделеев в жизни|url = http://az.lib.ru/m/mendeleewa_a_i/text_1928_mendeleev_v_zhizni.shtml|publisher = az.lib.ru}}</ref>. У другім шлюбе ў Д. І. Мендзялеева нарадзіліся чацвёра дзяцей: [[Любоў Дзмітрыеўна Блок|Любоў]] (1881—1939), Іван (1883—1936) і двайняты Марыя і [[Васіль Дзмітрыевіч Мендзялееў|Васіль]]<ref name="let"/><ref name="let1">''Д. И. Менделеев.'' Художественный альбом. АН СССР. — Л.: Издательство ЛГУ, 1964</ref><ref name="let2">''Младенцев М. Н., Тищенко В. Е.'' Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. М.—Л., 1938</ref><ref name="let3">''Тищенко В. Е., Младенцев М. Н.'' Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. Университетский период 1861—1890 годы. — М.: Наука, 1993. ISBN 5-02-001590-3</ref>. У пачатку XXI стагоддзя з нашчадкаў Мендзялеева быў жывы толькі Аляксандр Каменскі, унук яго дачкі Марыі<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://nasledie-rus.ru/podshivka/8718.php |title={{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111211325/ |date=11 лістапада 2013 }} Биографии детей Д. И. Менделеева и посмертная история его архива. Менделеевы: Владимир, Ольга, Любовь, Иван, Мария, Василий… : &#91;судьба детей Д. И. Менделеева&#93; |access-date=12 жніўня 2016 |archive-date=11 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111211325/http://nasledie-rus.ru/podshivka/8718.php |url-status=dead }}</ref>; ён памёр ад наступстваў алкагалізму, не пакінуўшы нашчадкаў<ref>http://www.mk.ru/social/interview/2013/10/24/936018-potomki-mendeleeva-zhili-pochernomu.html</ref><ref>{{Cite web |url=http://sobesednik.ru/scandals/20120806-pravnuk-dmitriya-mendeleeva-sidel-v-tyurme-i-spilsya |title=Архіўная копія |access-date=12 жніўня 2016 |archive-date=18 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818093237/http://sobesednik.ru/scandals/20120806-pravnuk-dmitriya-mendeleeva-sidel-v-tyurme-i-spilsya |url-status=dead }}</ref>. Д. І. Мендзялееў быў [[Цесць|цесцем]] рускага паэта [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]], жанатага з яго дачкой Любоўю. Д. І. Мендзялееў даводзіўся дзядзькам рускім навукоўцам [[Міхаіл Якаўлевіч Капусцін|Міхаілу Якаўлевічу]] (прафесар-гігіеніст) і [[Фёдар Якаўлевіч Капусцін|Фёдару Якаўлевічу]] (прафесар-фізік) Капусціным, якія былі сынамі яго старэйшай сястры Кацярыны Іванаўны Мендзялеевай (Капусцінай)<ref>{{cite web|url=http://www.qrz.ru/articles/article358.html|title=А.С.Попов, Д.И.Менделеев в Московской области: первый сеанс радиосвязи |author=Меркулов В. Д.|publisher=QRZ.RU|accessdate=2013-09-25}}</ref>. == Хроніка творчага жыцця навукоўца == === 1841—1859 === * [[1841]] — паступіў у табольскую [[Гімназія|гімназію]]. * [[1855]] — скончыў фізіка-матэматычны факультэт [[Галоўны педагагічны інстытут|Галоўнага педагагічнага інстытута]] у Санкт-Пецярбургу. * [[1855]] — старэйшы [[настаўнік]] прыродазнаўчых навук [[Сімферопаль]]скай мужчынскай [[Гімназія|гімназіі]]. Па просьбе пецярбургскага лекара Н. Ф. Здекауэра ў сярэдзіне верасня Дзмітрыя Мендзялеева агледзеў [[Мікалай Іванавіч Пірагоў|М. І. Пірагоў]], які канстатаваў здавальняльны стан пацыента: «Вы нас абодвух перажывяце»<ref name="bibl">Письма и телеграммы, адресованные Д. И. Менделееву. Библиографический указатель. Л.: Библиотека Академии наук СССР</ref>. * 1855—[[1856]] — старэйшы настаўнік гімназіі пры [[Рышэльеўскі ліцэй|Рышэльеўскім ліцэі]] ў [[Адэса|Адэсе]]. * 1856 — бліскуча абараніў [[дысертацыя|дысертацыю]] «на права чытання лекцый» — «Будынак крэменязёмных злучэнняў» (апаненты [[Аляксандр Абрамовіч Ускрэсенскі|А. А. Ускрэсенскі]] і М. У. Клямак абліччаў), з поспехам прачытаў уступную лекцыю «Будова [[Сілікаты|сілікатных]] злучэнняў»; пад канец студзеня асобным выданнем у Пецярбургу выйшла кандыдацкая дысертацыя Д. І. Мендзялеева «Ізамарфізм у сувязі з іншымі адносінамі крышталічнай формы да складу»<ref>''Менделеев Д. И.'' [http://nn.mi.ras.ru/?bi=446 Изоморфизм в связи с другими отношениями кристаллической формы к составу.]{{Недаступная спасылка}} Дисс., предст. при окончании курса в глав. пед. ин-те студентом Д. Менделеевым. — СПб., 1856. — 234 с.</ref>; 10 кастрычніка прысвоена [[навуковая ступень]] [[Магістр#Магістры ў Расіі|магістра]] хіміі. * [[1857]] — 9 студзеня зацверджаны ў званні [[прыват-дацэнт]]а Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры хіміі. * 1857—[[1890]] — выкладаў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Імператарскім Санкт-Пецярбургскім універсітэце]] (з 1865 года — прафесар хімічнай тэхналогіі, з 1867 — прафесар агульнай хіміі) — у 2-м кадэцкім корпусе чытае лекцыі па хіміі; адначасна ў [[1863]]—[[1872]] гадах — прафесар [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута]], у [[1863]]—[[1872]] гадах кіраваў хімічнай лабараторыяй інстытута, таксама адначасна выкладаў у Мікалаеўскіх інжынерных [[Мікалаеўская інжынерная акадэмія|акадэміі]] і [[Мікалаеўская інжынерная вучэльня|вучэльня]]; — у [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін імператара Аляксандра I|Інстытуце Корпуса інжынераў шляхоў зносін]]. * [[1859]]—[[1861]] — знаходзіўся ў навуковай камандзіроўцы ў Германіі === Гайдэльбергскі перыяд (1859—1861) === Атрымаўшы ў студзені 1859 года дазвол на камандзіроўку ў Еўропу «для ўдасканалення ў навуках», Д. І. Мендзялееў толькі ў красавіку, па завяршэнні курса лекцый ва ўніверсітэце і заняткаў у 2-м кадэцкім корпусе і Міхайлоўскай артылерыйскай акадэміі, змог выехаць з Санкт-Пецярбурга<ref name="let"/>. Ён меў ясны план даследаванняў — тэарэтычны разгляд цеснай узаемасувязі хімічных і фізічных уласцівасцей рэчываў на грунце вывучэння сіл счаплення часціц, чаму павінны былі служыць дадзеныя, атрыманыя эксперыментальна падчас вымярэнняў пры розных тэмпературах паверхневага нацягнення [[Вадкасць|вадкасцей]] — капілярнасці<ref name="let"/>. [[Файл:Mendeleev s Katetometr and Komparator.jpg|270px|left|thumb|[[Катэтометр]] і кампаратар, зробленыя вядомым французскім механікам Салеронам для Д. Мендзялеева.]] [[Файл:Mendeleev s Piknometr.jpg|270px|left|thumb|[[Пікнометр]] Д. І. Мендзялеева.]] Праз месяц, пасля азнаямлення з магчымасцямі некалькіх навуковых цэнтраў — аддадзена перавага Гайдэльбергскаму ўніверсітэту, дзе працуюць выдатныя прыродазнаўцы: [[Роберт Вільгельм Бунзен|Р. Бунзен]], [[Густаў Кірхгоф|Г. Кірхгоф]], [[Герман Людвіг Фердынанд Гельмгольц|Г. Гельмгольц]], [[Эміль Эрленмеер|Э. Эрленмеер]] і інш. Ёсць звесткі, якія кажуць пра тое, што пасля Д. І. Мендзялееў меў у Гайдэльбергу сустрэчу з [[Джозая Уілард Гібс|Дж. У. Гібсам]]. Абсталяванне лабараторыі Р. Бунзена не дазваляла праводзіць такія «далікатныя доследы, як капілярныя», і Д. І. Мендзялееў фармуе самастойную даследчыцкую базу: правёў у арандаваную кватэру газ, прыстасаваў асобнае памяшканне для сінтэзу і ачысткі рэчываў, іншае — для назіранняў. У Боне «знакаміты шкляных спраў маэстра» Г. Геслер дае яму ўрокі, зрабіўшы каля 20 тэрмометраў і «непараўнальна добрыя прыборы для вызначэння ўдзельнай вагі». У вядомых парыжскіх механікаў Перо і Салерона ён заказвае адмысловыя катэтометры і мікраскопы<ref name="let"/>. Вялікае значэнне працы гэтага перыяду маюць для разумення методыкі маштабнага тэарэтычнага абагульнення, чаму падначалены добра падрыхтаваныя і пабудаваныя найтонкія прыватныя даследаванні, і што з'явіцца характэрнай рысай яго [[універсум|ўніверсум]]а. Гэта тэарэтычны досвед «малекульнай механікі», выточнымі велічынямі якой меркаваліся маса, аб'ём і сіла ўзаемадзеяння часціц (малекул). Працоўныя сшыткі навукоўца паказваюць, што ён паслядоўна шукаў аналітычны выраз, што дэманструе сувязь складу рэчыва з трыма гэтымі параметрамі. Здагадка Д. І. Мендзялеева пра функцыю [[паверхневае нацягненне|паверхневага нацягнення]], злучанай са структурай і складам рэчыва дазваляе казаць пра прадбачанне ім «[[парахор]]а»<ref>{{з|БСЭ|загаловак=Парахор}}</ref>, але дадзеныя сярэдзіны XIX стагоддзя не здольныя былі стаць грунтам для лагічнага завяршэння гэтага даследавання — Д. І. Мендзялееву давялося адмовіцца ад тэарэтычнага абагульнення<ref name="let"/>. У наш час «малекулярная механіка», асноўныя становішчы якой спрабаваў сфармуляваць Д. І. Мендзялееў, мае толькі гістарычнае значэнне, тым часам, гэтыя даследаванні навукоўца дазваляюць назіраць актуальнасць яго паглядаў, што адпавядалі перадавым уяўленням эпохі, і якія здабылі агульнае шыранне толькі пасля [[З'езд хімікаў у Карлсруэ|Міжнароднага хімічнага кангрэса ў Карлсруэ]] (1860)<ref name="let"/><ref name="let1"/><ref name="let2"/><ref name="let3"/>. У Гайдэльбергу ў Мендзялеева быў раман з актрысай Агнесай Фойхтман, якой ён пазней пасылаў грошы на дзіцё, хоць у сваім бацькоўстве ўпэўнены не быў<ref name=autogenerated1 />. == Мендзялееў — эканаміст і [[Футуралогія|футуролаг]] == [[Файл:Kramskoy Mendeleev 01.jpg|270px|thumb|[[Іван Мікалаевіч Крамской|І. М. Крамской]]. Д. І. Мендзялееў. 1878. Алей.]] Д. І. Мендзялееў быў таксама выбітным [[Эканоміка|эканамістам]], якія абгрунтавалі галоўныя кірункі гаспадарчага развіцця [[Расійская імперыя|Расіі]]. Уся яго дзейнасць, няхай гэта будзе самыя адцягненыя тэарэтычныя пошукі, будзь — строгія тэхналагічныя даследаванні, неадменна, тымі ці іншымі шляхамі, вынікам мела практычную рэалізацыю, якая заўсёды мела на ўвазе навуку і добрае разуменне эканамічнага сэнсу. З 1867 года Мендзялееў складаўся членам Камітэта [[Таварыства для спрыяння рускай прамысловасці і гандлю]] — першага ўсерасійскага з'яднання прадпрымальнікаў. Будучыню рускай прамысловасці Д. І. Мендзялееў бачыў у развіцці [[Абшчына, традыцыйная|супольнага]] духу. Ён прапанаваў рэфармаваць рускую злучыну так, каб яна ўлетку вяла земляробскую працу, а ўзімку — фабрычна-завадскую на сваёй супольнай фабрыцы. Усярэдзіне асобных заводаў і фабрык прапанавалася развіваць арцельную арганізацыю працы. Фабрыка ці завод пры кожнай Абшчыне — «вось што адно можа зрабіць рускі народ багатым, працавітым і ўтвораным». Багацце і [[капітал]] Д. І. Мендзялееў лічыў функцыяй [[праца|працы]]. «Багацце і капітал, — запісваў ён для сябе, — роўна працы, досведу, ашчаднасці, роўна пачатку маральнаму, а не чыста эканамічнаму». Стан без працы можа быць маральна, калі толькі атрымана па [[Успадкоўванне, права|спадчыне]]. Капіталам, на думку Мендзялеева, з'яўляецца толькі тая частка багацця, якая накіравана на прамысловасць і вытворчасць, але не на [[Спекуляцыя|спекуляцыю]] і перапродаж. Выступаючы супраць паразітычнага спекуляцыйнага капіталу, Д. І. Мендзялееў лічыў, што яго можна ўнікнуць ва ўмовах абшчыны, [[талака|талакі]] і [[Кааперацыя|кааперацыі]]. Разам з С. Ю. Вітэ браў удзел у распрацоўцы [[Мытны тарыф 1891 года ў Расіі|Мытнага тарыфу 1891 года ў Расіі]]. Д. І. Мендзялееў выступаў гарачым прыхільнікам [[пратэкцыянізм]]у і гаспадарчай самастойнасці Расіі. У сваіх працах «Ліста пра заводы», «Слушны тарыф…» Д. І. Мендзялееў стаяў на пазіцыях абароны рускай прамысловасці ад канкурэнцыі з боку заходніх краін, злучаючы развіццё прамысловасці Расіі з агульнай мытнай палітыкай. Навуковец адзначаў несправядлівасць эканамічнага парадку, што дазваляе краінам, што ажыццяўляюць перапрацоўку [[сыравіна|сыравіны]], пажынаць плён працы працаўнікоў краін-дастаўнікоў сыравіны. Гэты парадак, па яго думцы, «заможнай аддае ўся перавага над немаёмным». У сваім звароце да грамадскасці — «Апраўданне пратэкцыянізму» (1897) і ў трох лістах [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]] (1897, 1898, 1901 — «пісаны і пасланы па жаданні С. Ю. Вітэ, які казаў, што ён адзін не ў сілах пераканаць») Д. І. Мендзялееў выкладае некаторыя свае эканамічныя пагляды. Ён паказвае на дамэтнасць бесперашкоднага ўлучэння замежных інвестыцый у нацыянальную прамысловасць. Навуковец расцэньвае капітал як «часовую форму», у якую «выліліся ў наша стагоддзе некаторыя бакі прамысловасці»; да нейкай ступені, падобна многім сучаснікам, ідэалізуе яго, маючы на ўвазе за ім функцыю носьбіта прагрэсу: «Адкуль бы ні прыйшоў, усюды народзіць новыя капіталы, так абыйдзе ўвесь абмежаваны шар Землі, зблізіць народы і тады, напэўна, страціць сваё сучаснае значэнне». Па думцы Д. І. Мендзялеева замежныя капіталаўкладанні варта скарыстаць, па меры назапашанні ўласных расійскіх, як часовае сродак для дасягнення нацыянальных мэт. Прытым навуковы адзначае патрэба нацыяналізацыі некалькіх жыццёва важных рэгулюючых эканамічных складнікаў і патрэбу стварэння сістэмы адукацыі як часткі заступніцкай палітыкі дзяржавы<ref name="let"/>. === Уральская экспедыцыя === {{асноўны артыкул|Уральская экспедыцыя Д. І. Мендзялеева}} Кажучы пра «трэцюю службу Радзіме» навуковец адменна адзначае значэнне гэтай экспедыцыі. У сакавіку 1899 года Д. І. Мендзялееў у дакладной таварышу міністра фінансаў [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|У. М. Какоўцаву]] дае рэкамендацыі. Ён прапануе перадаць Вайсковаму і Марскому міністэрству казённыя заводы, што адпавядаюць інтарэсам абароны; астатнія прадпрыемствы такога роду, дзяржаўныя горныя заводы — у прыватныя рукі ў выглядзе патэнцыялу канкурэнцыі, для зніжэння цэн, а скарбу, што валодае рудамі і лясамі — прыбытак. Развіццю Урала замінае тое, «што там дзеюць амаль цалкам адны буйныя прадпрымальнікі, якія ўсё і ўся захапілі для сябе адных»; ва ўтаймаванне іх — развіць «звыш буйных, шмат дробных прадпрыемстваў»; паскорыць будаванне чыгунак<ref name="let"/><ref>''Менделеев Д. И.'' Докладная В. Н. Коковцеву о современном состоянии горных дел на Урале. — Сочинения. Л.—М., 1949. Т. 12. С. 64</ref>. Па даручэнні міністра фінансаў С. Ю. Вітэ і дырэктары Дэпартамента прамысловасці і гандлю [[Уладзімір Іванавіч Кавалеўскі|У. І. Кавалеўскага]], кіраўніцтва экспедыцыяй даверана Д. І. Мендзялееву; ён звяртаецца да ўладальнікаў прыватных заводаў Урала, просячы «спрыяць вывучэнню становішча жалезнай справы»<ref name="let"/><ref>''Будрейко Е. Н.'' [http://www.portal-slovo.ru/impressionism/40488.php Менделеев и промышленность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171230010705/http://www.portal-slovo.ru/impressionism/40488.php |date=30 снежня 2017 }}</ref>. [[Файл:Mendeleev on Kushvinsk Metal Works in Ural Expedition 1899.jpg|300px|left|thumb|Д. І. Мендзялееў і П. А. Замятченский на Кушвінскім металургічным заводзе. 1899]] Нягледзячы на нядужанне, навуковец не адмовіўся ад падарожжа. У экспедыцыі бралі ўдзел: кіруючы кафедрай мінералогіі Пецярбургскага ўніверсітэта прафесар [[Пётр Андрэевіч Земятчэнскі|П. А. Земятчэнскі]], вядомы спецыяліст па рускіх жалезных рудах; памагаты начальніка навукова-тэхнічнай лабараторыі Марскога міністэрства — хімік С. П. Вуколаў; К. Н. Ягораў — супрацоўнік [[Галоўная палата мер і шаляў|Галоўнай палаты мер і шаляў]]. Апошнім дзвюм Д. І. Мендзялееў даручыў «агляд многіх уральскіх заводаў і вытворчасць поўных магнітных вымярэнняў» для выяўлення анамалій, моўцаў пра наяўнасць жалезнай руды. К. Н. Ягораву таксама даручалася вывучэнне Экібастузскага радовішча каменнага вугалю, па думцы Д. І. Мендзялеева — вельмі важнага для ўральскай металургіі. Суправаджалі экспедыцыю прадстаўнік Міністэрства дзярж маёмасцяў Н. А. Салараў і сакратар Сталай дарадчай канторы жалезна-заводчыкаў В. В. Мамантаў. Асабістыя маршруты ўдзельнікаў Уральскай экспедыцыі вызначаліся заданнямі<ref name="let"/>. Д. І. Мендзялееў з Пермі ехаў па такім маршруце: Кізіл — Чусовая — Кушва — гара Мілата — Ніжні Тагіл — гара Высокая — Екацярынбург — Цюмень, параходам — у Табольск. З Табольска параходам — у Цюмень і далей: Екацярынбург — Білімбаева — Екацярынбург — Кыштым. Пасля Кыштыма ў Д. І. Мендзялеева «ідзе горлам кроў» — рэцыдыў старой хваробы, ён затрымваецца ў Залатавусце, спадзеючыся адпачыць і «зноў пусціцца на заводы», але паляпшэння не было, і ён праз Уфу і Самару вярнуўся ў Боблаве. Д. І. Мендзялееў адзначыў, што яшчэ ў Екацярынбургу атрымаў добрае ўяўленне пра стан жалезнай прамысловасці Урала. У сваёй справаздачы С. Ю. Вітэ Д. І. Мендзялееў паказвае прычыны павольнага развіцця металургіі, і меры пераадолення таго: «Уплыў Расіі на ўвесь захад Сібіры і на стэпавы цэнтр Азіі можа і павінны здзяйсняцца пры пасярэдніцтве Уральскага краю». Прычыну [[Стагнацыя|стагнацыі]] прамысловасці Урала Д. І. Мендзялееў бачыў у сацыяльна-эканамічнай архаіцы: «…Трэба з адменнай настойлівасцю скончыць усе рэшткі абшарніцкага дачынення, што яшчэ існуе ўсюды на Урале ў выглядзе сялян, прыпісаных да заводаў». Адміністрацыя правіць перашкоды малым прадпрыемствам, але «праўдзівае развіццё прамысловасці неймавернае без свабоднага спаборніцтва дробных і сярэдніх заводчыкаў з буйнымі». Д. І. Мендзялееў паказвае: падапечныя ўрадам манапалісты тармозяць уздым краю, — «дарагія цэны, дастатак дасягнутым і прыпынак у развіцці». Пазней ён адзначыць, што гэта каштавала яму «шмат працы і непрыемнасцей»<ref>Архив Д. И. Менделеева. Автобиографические материалы. С. 116</ref><ref>''Менделеев Д. И.'' Уральская железная промышленность в 1899 г. — Сочинения. Л.—М., 1949. Т. 12</ref><ref>''Менделеев Д. И.'' Докладная записка С. Ю. Витте о результатах поездки на Урал для изучения уральской железной промышленности. — Сочинения. Л.—М., 1949. Т. 12. С. 68</ref>. На Урале атрымала апраўданне яго ідэя падземнай газіфікацыі вугалю, выяўленая ім яшчэ на Данбасе (1888), і да якой ён вяртаўся неаднаразова («Гаручыя матэрыялы» — 1893, «Асновы фабрычна-завадской прамысловасці» — 1897, «Навука пра прамысловасць» — 1900—1901). Удзел у вывучэнні ўральскай жалезнай прамысловасці — адзін з найважных этапаў дзейнасці Мендзялеева-эканаміста. У сваёй працы «Да спазнання Расіі» ён скажа: «У маім жыцці мне давялося браць удзел у лёсе трох… спраў: нафтавай, каменнавугальнай і жалезна-руднай». З Уральскай экспедыцыі навуковец прывёз неацэнны матэрыял, скарыстаны ім надалей у працах «Навука пра прамысловасць» і «Да спазнання Расіі». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= |загаловак= Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева |арыгінал= |спасылка= |адказны = Авторы: Р. Б. Добротин, Н. Г. Карпило, Л. С. Керова, Д. Н. Трифонов; Отв. ред. [[Аляксей Васільевіч Старонкін|А. В. Сторонкин]]; Рецензенты: [[Раман Георгіевіч Грабеншчыкоў|Р. Г. Гребенщиков]], В. И. Кузнецов, Ю. Б. Соловьёв; Академия наук СССР. Секция химико-технологическихи биологических наук |выданне= |месца= Л. |выдавецтва = Наука |год= 1984 |старонкі= |старонак= 532 |тыраж= 2300 |ref=}} * {{кніга|аўтар= Макареня А. А., Нутрихин А. И.|загаловак= Менделеев в Петербурге|спасылка= |адказны= |выданне= |месца= Л.|выдавецтва= Лениздат |год= 1982|том=|старонкі=|старонак=|серыя= |isbn= }} * {{кніга|аўтар= [[Міхаіл Восіпавіч Меньшыкаў|Меньшиков М. О.]]|частка= Памяти Д. И. Менделеева|спасылка частка = |загаловак= Национальная Империя: Сборник статей / М. О. Меньшиков|спасылка= |адказны= Составление, вступ. статья, послесловие [[Міхаіл Барысавіч Смолін|М. Б. Смолина]]; Православный центр имперских политических исследований. |выданне= |месца= М.|выдавецтва = Имперская традиция|год= 2004 |старонкі= 108—111 |старонак= 512|серыя= |isbn= 5-89097-052-6|тыраж= 3000}} * {{кніга |аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Абразцоў|Образцов П. А.]] |загаловак=Азбука шамбалоидов: Мулдашев и все-все-все |арыгінал= |спасылка=http://qame.ru/book/unknown/azbuka_shambaloidov/shambal.djvu |адказны= |выданне= |месца=М. |выдавецтва=Яуза, Пресском |год=2005 |том= |старонкі= |старонак=288 |серыя=АнтиМулдашев |isbn=5-98083-038-3 |тыраж=9000 |ref=Образцов |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170602135432/http://qame.ru/book/unknown/azbuka_shambaloidov/shambal.djvu |archivedate=2 чэрвеня 2017 }} * ''Нутрихин А.'' [http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/mendeleew.txt Жаворонок над полем. Повесть о детстве Дмитрия Ивановича Менделеева/ 2004] * Слетов П. В., «Менделеев», 1933. — 184 с. ([[Жизнь замечательных людей]]) * {{артыкул|аўтар=[[Леў Аляксандравіч Чугаеў|Чугаев Л. А.]]|спасылка=http://elementy.ru/lib/430731 |загаловак=Дмитрий Иванович Менделеев. Биография русского гения |выданне=Экология и жизнь |нумар=1 |год=2009}} == Спасылкі == * ''Менделеев Д. И.'' [http://runivers.ru/bookreader/book144952/#page/3/mode/1up Периодический закон ''(DjVu)'']. Т. 1. // Собрание сочинений в 3 томах — М.: Издательство Академии наук СССР — На сайте [[Руниверс]] * ''Менделеев Д. И.'' [http://runivers.ru/bookreader/book144957/#page/3/mode/1up Растворы (DjVu)]. Т. 2. ''(DjVu)'']. Т. 2. // Собрание сочинений в 3 томах — М.: Издательство Академии наук СССР — На сайте [[Руниверс]] * ''Менделеев Д. И.'' [http://runivers.ru/bookreader/book144965/#page/3/mode/1up Периодический закон. Дополнительные материалы ''(DjVu)'']. Т. 3. // Собрание сочинений в 3 томах — М.: Издательство Академии наук СССР — На сайте [[Руниверс]] * ''Менделеев Д. И.'' [http://nn.mi.ras.ru/?bi=125 Ещё о расширении жидкостей (Ответ профессору Авенариусу)]{{Недаступная спасылка}}. — СПб.: Тип. В. Демакова, 1884. — 18 с. * ''Менделеев Д. И.'' [http://nn.mi.ras.ru/?bi=127 Об опытах над упругостью газов]{{Недаступная спасылка}}. Сообщение Д. И. Менделеева в Императорском Русском техническом обществе — 21 янв. 1881 г. — СПб., 1881. — 22 с. * ''Менделеев Д. И.'' [http://nn.mi.ras.ru/?bi=146 Дополнения к познанию России]{{Недаступная спасылка}}. Посмертное издание. СПб.: А. С. Суворин, 1907. — 109 с. + I л. портрет. * ''Менделеев Д. И.'' [http://nn.mi.ras.ru/?bi=446 Изоморфизм в связи с другими отношениями кристаллической формы к составу]{{Недаступная спасылка}}. Диссертация, представленная при окончании курса в Главном педагогическом институте студентом Д. Менделеевым. — СПб., 1856. — 234 с. * ''Менделеев Д. И.'' [http://e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=42069948 О сопротивлении жидкостей и о воздухоплавании]: Вып. 1. — СПб.: Тип. В. Демакова, 1880. — 80 с.: табл. (имеется [http://gidropraktikum.narod.ru/mendeleev-1880.djvu переиздание] в собрании сочинений) * ''Менделеев Д. И.'' [[s:Заветные мысли (Д. И. Менделеев)|Заветные мысли]] (1905) * ''Менделеев Д. И.'' [[s:Попытка химического понимания мирового эфира (Д. И. Менделеев)|Попытка химического понимания мирового эфира]] (1902) * {{ВТ-ЭСБЕ|Менделеев, Дмитрий Иванович}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мендзялееў Дзмітрый Іванавіч}} [[Катэгорыя:Хімікі Расіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Табольска]] [[Катэгорыя:Хімікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 1vx5s8apzlsj5mttu7tp03xykw531ph 0 49860 5150055 4847894 2026-06-03T03:28:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150055 wikitext text/x-wiki {{Картка:Асоба |імя = Джон Мейнард Кейнс |арыгінал_імя = John Maynard Keynes |партрэт = Keynes 1933.jpg |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння ={{ДН|5|6|1883}} |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці ={{ДС|21|4|1946}} |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = John Maynard Keynes |Rodovid = }} '''Джон Мэ́йнард Кейнс''' ({{lang-en|John Maynard Keynes}}), [[барон]] ([[5 чэрвеня]] [[1883]], [[Кембрыдж]], [[Вялікабрытанія]] — [[21 красавіка]] [[1946]], [[Сасэкс]], [[Вялікабрытанія]]) — [[Англія|англійскі]] [[эканоміка|эканаміст]], [[журналіст]], [[Інвестыцыя|інвестар]], заснавальнік [[кейнсіянства|кейнсіянскага напрамку]] ў эканамічнай тэорыі. Ягоная найбольш вядомая праца: «[[Агульная тэорыя занятасці, адсотку і грошай]]» ({{lang-en|The General Theory of Employment, Interest and Money}}), якая прапануе дзяржаўную палітыку ў галіне эканомікі, накіраваную на падтрымку поўнай занятасці і павелічэнне дзяржаўных выдаткаў як сродак ад эканамічнага заняпаду. Уплыў Кейнса зменшыўся ў [[1970]] годзе, збольшага ў выніку праблем, якія пачалі ўзнікаць у [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскай]] эканоміцы з пачатку дзесяцігоддзя, і часткова з-за крытыкі ад [[Мілтан Фрыдман|Мілтана Фрыдмана]] і іншых эканамістаў, якія былі настроены песымістычна адносна здольнасці ўрада рэгуляваць бізнес-цыклы з фіскальнай палітыкай<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920558,00.html «To Set the Economy Right»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121104040226/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920558,00.html |date=4 лістапада 2012 }}. Time magazine.</ref>. Аднак надыход глабальнага фінансавага крызісу ў [[2007]] годзе прывёў да адраджэння кейнсіянскай думкі. Кейнсіянская эканоміка забяспечыла тэарэтычную аснову для эканамічнай палітыкі, якая праводзіцца і праводзілася ў сувязі з крызісам прэзідэнтамі [[Джордж Буш, малодшы|Джорджам Бушам]] і [[Барак Абама|Баракам Абамам]] у [[ЗША]], прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі [[Гордан Браўн|Горданам Браўнам]] у Вялікабрытаніі, і іншымі кіраўнікамі ўрадаў<ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/c4cf37f4-d611-11dd-a9cc-000077b07658.html «The undeniable shift to Keynes»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090527144547/https://www.ft.com/cms/s/0/c4cf37f4-d611-11dd-a9cc-000077b07658.html |date=27 мая 2009 }}. Financial Times.</ref>. == Асабістае жыццё == Кейнс нарадзіўся ў сям’і, якая належала да сярэдняга класу. Асяроддзе, у якім нарадзіўся і вырас Джон Мэйнард, было надзвычай акадэмічным. Яго бацька [[Джон Нэвіл Кейнс]] быў эканамістам, настаўнікам эканомікі і логікі, доўгі час з’яўляўся акадэмічным адміністратарам Каралеўскага каледжу [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэту]]. Маці Кейнса, Флоранс Ада Браўн ({{lang-en|Florence Ada Brown}}), адна з першых жанчын з дыпломам Кембрыджу, была паспяховай [[Літаратура|пісьменніцай]] і грамадскай дзяячкай. Дарэчы, Джон Нэвіл быў настаўнікам сваёй будучай жонкі. Яго малодшы брат, Джэфры Кейнс ({{lang-en|Geofferey Keynes}}) быў [[Хірургія|хірургам]], а малодшая сястра Маргарэт была ў шлюбе з [[Арчыбальд Гіл|Арчыбальдам Гілам]], [[Псіхалогія|псіхолагам]], лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі ці медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. Кейнс быў даволі высокім, ростам прыкладна 198 см. Існуюць звесткі пра яго нетрадыцыйную сексуальную арыентацыю. Ён меў блізкія адносіны з мастаком Дунканам Грантам у перыяд з [[1908]] да [[1915]] года. У [[1918]] годзе Кейнс сустрэў [[Расія|расійскую]] [[балет|балерыну]] Лідыю Лапухову, якая ў [[1925]] годзе стала яго [[жонка]]й. У тым жа 1925 годзе ён упершыню пабываў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на ўрачыстасці, прысвечанай 200-годдзю [[Пецярбурская акадэмія навук|Акадэміі навук]]. Шлюб Кейнса быў, напэўна, шчаслівым, нягледзячы на тое, што яны не мелі дзяцей. Кейнс быў паспяховым інвестарам. Нават пасля фондавага краху [[1929]] года ён, застаўшыся фактычна банкрутам, здолеў не толькі паправіць становішча, але і зарабіць асабістае багацце. Апрача гэтага, Кейнс быў і [[мецэнат]]ам. Ён аказваў фінансавую дапамогу Кембрыджскаму мастацкаму тэатру. Яго інтарэсы не абмяжоўваліся навукай, ён збіраў кнігі і ўвогуле цікавіўся літаратурай, пісаў лібрэта да балетаў. Кейнс меў рэпутацыю таленавітага ўдзельніка розных дэбатаў. Знакаміты эканаміст [[Фрыдрых фон Хаек]] некалькі разоў адмаўляўся спрачацца з Кейнсам у пытаннях эканомікі. А пасля выхаду «Трактату аб грошах» (1930) Хаек абвінавачваў Кейнса ў тым, што апошні не мае тэорыі капіталу і адсотку. У некаторай ступені Кейнс быў вымушаны прызнаць справядлівасць гэтых папрокаў. Але ўжо пад канец 30-х гадоў перамога Кейнса ў спрэчках з Хаекам, не толькі па пытаннях эканамічнай тэорыі, але і на практыцы, стала бясспрэчнай. Увогуле, гісторыя спрэчкі паміж знакамітымі эканамістамі ярка адлюстроўвае супрацьлегласці паміж англасаксонскай і аўстрыйскай традыцыямі ў эканамічнай тэорыі. == Адукацыя == [[Файл:Eton Chapel 20040214.png|міні|злева|[[Ітан, каледж|Ітан]], [[Кембрыдж]]]] У 7 гадоў Кейнс пайшоў у школу Пёрс ({{lang-en|Perse School Kindergarten}}). Праз 2 гады перайшоў у пачатковую школу Св. Фэйт ({{lang-en|St Faith's preparatory school}}). Ужо ў той час было відавочна, што Джон Мэйнард быў таленавітым вучнем. У [[1894]] ён абышоў увесь клас па матэматыцы і атрымаў вышэйшую адзнаку. У наступным годзе ([[1895]]) Кейнс паспяхова здаў экзамэн на паступленне ў [[Ітан, каледж|Ітан]]. З 20 хлопцаў, якія былі прынятыя ў тым годзе ў каледж, ён быў дзясяты па агульнай адзнацы і першы — па матэматыцы. Гэтаксама ж яскрава Джон Мэйнард і вучыўся. У [[1899]] годзе ён атрымаў найвышэйшую адзнаку па матэматыцы. У наступныя гады ([[1900]]—[[1901]]) ён пацвердзіў свой высокі ўзровень. Ягоныя поспехі не абмяжоўваліся толькі матэматыкай. У 1901 годзе, апрача матэматыкі, ён быў першы па гісторыі і па англійскім [[эсэ]]. У [[1902]] годзе Кейнс выйграў стыпендыю ў памеры [[Фунт стэрлінгаў|£]]60 ў [[Каралеўскі каледж]] у [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджы]] на вывучэнне матэматыкі і класічнай літаратуры. [[Файл:KingsCollegeChapel.jpg|міні|[[Каралеўскі каледж]], [[Кембрыдж]]]] На працягу ўсяго тэрміну навучання ў Кембрыджы Джон Мэйнард браў актыўны ўдзел у сацыяльным і палітычным жыцці. Падчас Бурскай вайны (1900) Кейнс адмовіўся ўзяць удзел у ваенных трэніроўках «Ітанскіх стралкоў», з’яўляючыся сталым пацыфістам, праціўнікам гвалту. Ён да ночы спрачаўся са сваімі сябрамі з розных інтэлектуальных суполак у Кембрыджы. У 1901 годзе ён быў абраны ў «Каледж поп» ({{lang-en|College Pop}}) — прэстыжную інтэлектуальную суполку ў Ітане. У 1902 годзе Кейнс неаднаразова выступае ў якасці дакладчыка ў «Саюзе» ({{lang-en|Union}}) — знакамітай інтэлектуальнай суполцы Кембрыджу. У [[1904]] годзе Кейнс быў абраны сакратаром «Саюзу» і Прэзідэнтам Універсітэцкага Ліберальнага клубу ({{lang-en|University Liberal Club}}). У [[1905]] годзе паводле вынікаў экзамена на [[бакалаўр]]а ён дванаццаты ва ўсім Кембрыджы. Падчас вакацый 1905 года Кейнс знаёміцца з працай [[Альфрэд Маршал|Альфрэда Маршала]] «Прынцыпы эканомікі» ({{lang-en|Principles of Economics}}), якая зрабіла вялікі ўплыў на хлопца. Пасля вяртання ў Кембрыдж на заняткі Джон Мэйнард пачынае слухаць курс Альфрэда Маршала па эканоміцы. Менавіта Альфрэд Маршал параіў Джону перайсці з матэматыкі і класічнай літаратуры да вывучэння эканомікі і палітыкі. Малады студэнт Кейнс быў вельмі зацікаўлены ў вывучэнні новага прадмету. [[Файл:Duncan Grant with John Maynard Keynes.jpg|міні|злева|180пкс|Дункан Грант і Мэйнард Кейнс]] У [[1906]] годзе Кейнс прайшоў іспыты на паступленне на дзяржаўную службу ў ліку 10 іншых, хто здолеў гэта зрабіць у тым годзе. Ягоны вынік — другое месца. Па правілах, першае месца атрымлівае пасаду ў Міністэрстве фінансаў, другое — Індыйскі офіс (дэпартамэнт па кіраванню Індыяй). Але агульны высокі вынік не ўзрадаваў Мэйнарда, калі ён атрымаў падрабязныя адзнакі па прадметах. Адзнакі па прадметах [[матэматыка]] і [[эканоміка]] былі ніжэйшымі за адзнакі па [[логіка|логіцы]] і [[псіхалогія|псіхалогіі]], [[гісторыя|гісторыі]], эсэ. Падчас вучобы Кейнс уваходзіў у элітную суполку пісьменнікаў, артыстаў і [[Мастацтва|мастакоў]]. Яна звалася «група Блумсбэры» ({{lang-en|Bloomsbury group}}). Сябрамі гэтай суполкі з’яўляліся Леанард Вульф ({{lang-en|Leonard Woolf}}), [[Вірджынія Вульф]] ({{lang-en|Virginia Woolf}}), Дункан Грант ({{lang-en|Duncan Grant}}), Клайв Бэл ({{lang-en|Clive Bell}}) і Літан Стрэчы ({{lang-en|Lytton Strachey}}). На працягу ўсяго жыцця Кейнс захаваў духоўную сувязь з гэтай суполкай. == Кар’ера == З [[1906]] да [[1907]] года Кейнс працаваў у Дэпартаменце па справах Індыі ({{lang-en|The India Office}}). У вольны ад дзяржаўнай службы час ён працуе над асабістай [[дысертацыя]]й па праблемах [[Імавернасць|імавернасці]], асноўныя вынікі якой былі апублікаваныя ў «Трактаце аб імавернасці». У 1907 годзе Кейнс пакідае службу, каб скончыць сваю дысертацыю, вяртаецца ў Кембрыдж і пачынае настаўніцкую дзейнасць. Ён выкладае тры разы на тыдзень прадмет «Грошы, крэдыт і цэны». Пасля абароны дысертацыі Кейнс уваходзіць у кола сяброў Каралеўскага каледжу. З [[1911]] году Джон Кейнс працуе [[рэдактар]]ам Эканамічнага часопіса ({{lang-en|Economics Journal}}) — вельмі высокая і паважаная пасада ў навуковых эканамічных колах. У [[1912]] годзе ён быў абраны ў Савет ({{lang-en|the Council}}) Каралеўскага каледжу. У [[1913]] годзе скончыў сваю першую вялікую працу па эканоміцы «Індыйская грашовая сістэма і фінансы» ({{lang-en|Indian Currency and Finance}}). [[3 красавіка]], яшчэ перад публікацыяй працы, Джон атрымаў прапанову заняць пасаду ў Каралеўскай камісіі па індыйскіх фінансах і валюце ({{lang-en|The Revenue, Statistics and Commerce Department}}). [[Файл:Londontreasury.jpg|міні|250пкс|[[Міністэрства фінансаў]], [[Лондан]]]] У студзені [[1915]] году Джон трапляе ў Міністэрства фінансаў у якасці памочніка саветніка Міністра. Пасада не вельмі вялікая, але незалежная. Яна дазваляла Кейнсу заўсёды выказваць свае думкі адкрыта. І яго ацанілі. З мая 1915 года ён працуе на афіцыйнай пасадзе ў Міністэрстве. А ўжо ў 1916 годзе Кейнс узначальвае аддзел па міждзяржаўных адносінах. [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю 1917 года ў Расіі]] Кейнс успрыняў вельмі добра. Ён справядліва лічыў, што рэвалюцыя стала адным з вынікаў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У [[1918]] годзе, калі стала відавочна блізкая перамога над [[Германія]]й, Джон Кейнс разам са сваім аддзелам распачынае працу над будучымі ўмовамі фінансавай кампенсацыі для пераможцаў з боку Германіі. У [[1919]] годзе як прадстаўнік Міністэрства фінансаў Кейнс бярэ ўдзел у Парыжскіх мірных перамовах. Там ён прапаноўвае асабісты план пасляваеннага аднаўлення еўрапейскай эканомікі, які, на жаль, не быў прыняты, але стаў асновай для яго працы «Эканамічныя вынікі міру». У гэтай працы Кейнс, апрача іншага, пярэчыў супраць эканамічнага ўціску [[Германія|Германіі]], накладання велізарных кантрыбуцый, якія пад канец, на думку Кейнса, падштурхнулі і ўзмацнілі рэваншысцкія настроі сярод насельніцтва Германіі. Кейнс прапанаваў у процівагу пэўную колькасць крокаў па аднаўленню эканомікі Германіі. Ён разумеў, што гэтая краіна з’яўляецца адным з самых важных звёнаў сусветнай эканамічнай сістэмы. У 1919 годзе Кейнс пакідае пасаду ў міністэрстве, вельмі расчараваўшыся ў дзяржаўнай працы. Ён зноў вяртаецца ў Кембрыдж, аднак больш за ўсё працуе ў [[Лондан]]е, з’яўляючыся сябрам праўлення некалькіх фінансавых кампаніяў, сябрам рэдкалегіяў некалькіх [[часопіс]]аў, уладальнікам [[штотыднёвік]]а «Нацыя» ({{lang-en|Nation}}), [[рэдактар]]ам (1911—1945) «Эканамічнага часопіса» ({{lang-en|Economic Journal}}), а таксама кансультуе ўлады. Таксама вядома, што ён даволі паспяхова гуляў на біржы. З [[1920]] па [[1924]] год Кейнс здолеў зарабіць гульнёй [[Фунт стэрлінгаў|£]]57.797, што было вельмі шмат на той час. Тым больш, што ў 1920 годзе ён быў фактычна банкрутам — меў на рахунку 0. У 1920-я гады Кейнс працаваў над праблемамі будучыні сусветнай эканомікі і фінансаў. Крызыс [[1921]] года і дэпрэсія падштурхнулі навукоўца да аналізу стабільнасці цэн, узроўню вытворчасці і занятасці. У [[1923]] годзе ён публікуе «Трактат аб грашовай рэформе» ({{lang-en|A Tract on Monetary Reform}}), у якім даследуе прычыны і вынікі змянення вартасці грошай, уплыў інфляцыі на размеркаванне даходаў, уплыў чаканняў, залежнасць паміж чаканнямі змянення цэнаў і адсоткавымі стаўкамі і шмат іншага. На думку Кейнса, патрэбна падтрымліваць стабільнасць унутраных цэн, а не завышанага курсу нацыянальнай валюты, як гэта рабілі ўлады таго часу. Гэтая праца Кейнса лічыцца канцом эры «[[Залаты стандарт|Залатога стандарту]]». На працягу 20-х гадоў Кейнс няспынна крытыкуе эканамічную палітыку ўладаў, накіраваную на падтрымку «Залатога стандарту». У другой палове 20-х гадоў вучоны цалкам захоплены працай над «Трактатам аб грошах» ({{lang-en|A Treatise on Money}}), які быў скончаны ў 1930 годзе. У гэтым трактаце Кейнс даследуе пытанні, якія датычацца валютных курсаў і «залатога стандарту». Пад канец 20-х і ў пачатку 30-х гадоў у эканоміцы ЗША распачаўся глыбокі [[крызыс]] — так званая «[[Вялікая дэпрэсія]]», якая захапіла не толькі амерыканскую, але і еўрапейскую эканоміку. Лідары і эканамісты вядучых краін свету шукалі выйсця з крызысу. Улады Вялікабрытаніі былі вымушаныя адмовіцца ад «залатога стандарту». Кейнс быў прызначаны сябрам Каралеўскай камісіі па фінансах і прамысловасці, а таксама Эканамічнай кансультацыйнай рады. У лютым 1936 году вучоны публікуе сваю асноўную працу «Агульная тэорыя занятасці, адсотку, грошай». У ёй, напрыклад, усталёўваецца тэрмін «мультыплікатар накаплення» (мультыплікатар Кейнса). Пасля публікацыі Кейнсу надаецца статус лідара ў эканамічнай навуцы і эканамічнай палітыцы таго часу. Вынікі гэтай працы былі рэвалюцыйнымі. [[Файл:WhiteandKeynes.jpg|міні|250пкс|Джон Мэйнард Кейнс (справа) падчас Брэтан-Вудскай канфэрэнцыі ([[1944]])]] Тут упершыню падаецца ідэя аб тым, што сталая капіталістычная эканоміка не здолее аўтаматычна дасягнуць раўнавагі ва ўмовах поўнага выкарыстання рэсурсаў. У [[1936]] годзе Кейнс перанёс небяспечную для жыцця [[хвароба|хваробу]] — трамбоз каранарнага сасуда. У [[1940]] годзе Кейнс стаў сябрам Кансультацыйнага камітэта пры Міністэрстве фінансаў па ваенных пытаннях. У той жа час ён публікуе працу «Як аплочваць вайну?» ({{lang-en|How to Pay for the War}}). Вучоны прапанаваў прымусова дэпаніраваць, апрача невялікай сумы, усе сродкі насельніцтва пасля ўплаты [[падатак|падаткаў]] на спецыяльныя рахункі. Пасля вайны сродкі гэтыя павінны вяртацца насельніцтву. Такі план дазваляў, сярод іншага, паслабіць інфляцыю і знізіць пасляваенны заняпад. У [[1941]] годзе Кейнс абраны ў раду Банку Англіі ({{lang-en|the Bank of England}}). У [[1924]] годзе Кейнсу нададзены тытул пэра. У 1944—1945 гадах ён з’яўляецца прэзідэнтам Эканаметрычнага таварыства. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Кейнс прысвячае сябе працы над пытаннямі ў галіне міжнародных фінансаў і пасляваеннага ўладкавання сусветнай фінансавай сістэмы. Ён прымаў удзел у распрацоўцы канцэпцыі Брэтан-Вудскай сістэмы, а таксама вёў перамовы аб амерыканскіх пазыках Вялікабрытаніі. Яму належыць ідэя сістэмы рэгулявання валютных курсаў. [[De facto|Дэ-факта]] такая сістэма на доўгі час гарантавала б стабільнасць валютных курсаў. Таксама ён браў удзел у стварэнні Клірынгавага саюза, [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] і Міжнароднага Банку. У лютым [[1946]] году Кейнс прымаў удзел у адкрыцці Міжнароднага валютнага фонду і Міжнароднага Банку. У апошні год хвароба значна ўскладнілася. Памёр Джон Кейнс 21 красавіка 1946 года ад [[Востры інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]. Пасля смерці быў крэміраваны, яго прах развеялі над родным горадам Тылтанам<ref>[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GSln=Keynes&GSfn=John&GSmn=Maynard+&GSbyrel=all&GSdyrel=all&GSob=n&GRid=13917737&df=all& John Maynard Keynes] на Find a Grave{{ref-en}}</ref>. Узніклы пад уплывам ідэяў Джона Кейнса напрамак у эканамічнай тэорыі атрымаў яго імя: [[кейнсіянства]]. == Эканамічная тэорыя Кейнса == {{Асноўны артыкул|Кейнсіянства}} Кейнс аналізуе і прапануе выкарыстоўваць тыя ж механізмы, якія ўжо існавалі на той час у межах класічнай і неакласічнай эканамічнай тэорый, але дзеля іншай мэты і асноўваючыся на іншых гіпотэзах. '''Асноўныя гіпотэзы:''' # ''Узровень [[занятасць насельніцтва|занятасці]] адпавядае ўзроўню <!-- аб’ёму -->[[вытворчасць|вытворчасці]].'' # ''Агульны [[попыт]] заўсёды меншы за агульную колькасць плацёжных сродкаў (частка апошніх заўсёды зберагаецца).'' # ''Аб’ём вытворчасці адпавядае чаканням вытворцаў аб будучым агульным попыце.'' Увогуле тэорыя Кейнса гаворыць так: Падзенне спажывецкага попыту паменшыць аб’ём вытворчасці тавараў і паслуг. Падзенне вытворчасці выклікае банкруцтва дробных і сярэдніх прадпрыемстваў, а таксама звальненні з буйных. Гэта, у сваю чаргу, прывядзе да павелічэння беспрацоўя. Чым большае [[беспрацоўе]], тым меншыя [[даход]]ы [[насельніцтва]]. Меншыя даходы насельніцтва выклікаюць яшчэ большае падзенне спажывецкага [[попыт]]у. Гэта заганнае кола. Такім чынам, '''асноўнай мэтай''' з’яўляецца ''павелічэнне агульнага попыту''. Сродкам супраць эканамічнага заняпаду, паводле гіпотэзы Кейнса, з’яўляецца дзяржаўная замова. Калі агульны попыт значна меншы за агульную вытворчасць, дзяржава павінна зрабіць замову, якая будзе гарантыйна аплачаная. У гэтым выпадку прадпрыемствы ноймуць новых працоўных, што знізіць беспрацоўнасць. Былыя беспрацоўныя атрымаюць зарплату, павялічаць свае расходы і, такім чынам, павялічыцца агульны попыт. На думку Кейнса, першапачатковая замова дзяржавы можа быць вельмі вялікай і нават малапатрэбнай. Даволі доўгі час шматлікія краіны паспяхова выкарыстоўвалі тэорыю Кейнса ў сваёй эканамічнай палітыцы. Але ў 1960-х гадах з’явіўся новы напрамак неакласічнай школы — [[манетарызм]], які крытыкаваў кейнсіянства за вялікі ўплыў дзяржавы на эканоміку. На думку манетарыстаў, умяшальніцтва дзяржавы ў вытворчасць выклікае дэзарганізацыю апошняй. Адзіная галіна, дзе патрэбна дзяржаўнае кіраванне, — гэта [[грошы|грашовая палітыка]]. Сродак ад эканамічнага заняпаду, такім чынам, — доўгатэрміновая грашовая палітыка. Дзяржава павінна заўсёды падтрымліваць адпаведны ўзровень [[грашовая маса|грашовай масы]] праз грашовую [[эмісія|эмісію]], адпаведную тэмпу росту вытворчасці. Нягледзячы на крытыку, навуковыя погляды Кейнса жывуць і сёння. Паслядоўнікі навукоўца працягваюць працу ў рамках ужо новага, неа- і посткейнсіянства. Таксама варты ўвагі той факт, што менавіта Кейнс распачаў выкарыстанне макраэканамічных агрэгатных (сукупных) велічынь і іх колькасных узаемасувязей. Гэта, у сваю чаргу, падштурхнула развіццё новых раздзелаў эканамічнай навукі, асабліва [[эканаметрыка|эканаметрыкі]]. == Навуковая дзейнасць == Кейнс заваяваў рэпутацыю таленавітага ўдзельніка рознага кшталту дэбатаў, і Фрыдрых фон Хаек некалькі разоў адмаўляўся абмяркоўваць з ім пытанні эканомікі. Хаек у свой час выступіў з рэзкай крытыкай ідэй Кейнса, у спрэчках паміж імі знайшло адлюстраванне процістаянне англасаксонскай і аўстрыйскай традыцыі ў эканамічнай тэорыі. Пасля выхаду «Трактата пра грошы» (1930) Хаек абвінаваціў Кейнса за адсутнасць у яго тэорыі капітала і адсотка і ў няправільным дыягназе прычынаў крызісаў. Варта адзначыць, што ў некаторай ступені Кейнс быў вымушаны прызнаць справядлівасць папрокаў. == Асноўныя працы == * Грашовае абарачэнне і фінансы ў Індыі (Indian Currency and Finance, 1913) * Эканамічныя наступствы міру ([http://www.gutenberg.org/files/15776/15776-h/15776-h.htm «''The economic conseqences of the peace''», 1919]) {{ref-en}} * Трактат пра грашовую рэформу (A Tract on Monetary Reform, 1923) * Канец [[laissez-faire]] (The End of laissez-faire, 1926) * Трактат пра грошы (A Treatise of Money, 1931) * Агульная тэорыя занятасці, адсотку і грошай (General Theory of Employment, Interest and Money, 1936) [http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=2284&page=1 расейскі пераклад (1936)] {{ref-ru}} [http://www.marxists.org/reference/subject/economics/keynes/general-theory/ «''The General Theory of Employment, Interest and Money''» (поўны тэкст)] {{ref-en}} * Трактат пра імавернасць. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Clark, Barry. Political economy: a comparative approach. Westport: Greenwood Publishing Group, 1998. ISBN 0-275-96370-5 * Wolfe, Alan. The Future of Liberalism. New York: Random House, Inc., 2009. ISBN 0-307-38625-2 * John Maynard Keynes: Hopes Betrayed 1883—1920, Robert Skidelsky, Papermac, 1992, ISBN 0-333-57379-X (US Edition: ISBN 0-14-023554-X) * John Maynard Keynes: The Economist as Saviour 1920—1937, Robert Skidelsky, Papermac, 1994, ISBN 0-333-58499-6 (US Edition: ISBN 0-14-023806-9) * John Maynard Keynes: Fighting for Britain 1937—1946 (published in the United States as Fighting for Freedom), Robert Skidelsky, Papermac, 2001, ISBN 0-333-77971-1 (US Edition: ISBN 0-14-200167-8) * The Life of John Maynard Keynes, R. F. Harrod, Macmillan, 1951, ISBN 1-125-39598-2 * Essays on John Maynard Keynes, Milo Keynes (Editor), Cambridge University Press, 1975, ISBN 0-521-20534-4 * Keynes , Donald Edward Moggridge , Macmillan, 1980 , ISBN 0-333-29524-2 * Keynes, John Maynard, Don Patinkin, The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 2, 1987, pp.&nbsp;19–41. Macmillan ISBN 0-333-37235-2 (US Edition: ISBN 0-935859-10-1) * The Commanding Heights: The Battle for the World Economy, Daniel Yergin with Joseph Stanislaw, New York: Simon & Schuster, 1998, ISBN 0-684-82975-4 * John Maynard Keynes and International Relations: Economic Paths to War and Peace, Donald Markwell, Oxford University Press, 2006. ISBN 0-19-829236-8 978-0-19-829236-4 * The Economic Consequences of Mr. Keynes: How the Second Industrial Revolution Passed Great Britain By, Bernard C. Beaudreau, iUniverse, 2006, ISBN 0-595-41661-6 * John Maynard Keynes (Great Thinkers in Economics), Paul Davidson, Palgrave Macmillan, 2007 , ISBN 1-4039-9623-7 == Спасылкі == {{Commons|Category:John Maynard Keynes}} * [http://www.maynardkeynes.org/keynes-career-timeline.html Біяграфія з сайту maynardkeynes.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210702141901/http://www.maynardkeynes.org/keynes-career-timeline.html |date=2 ліпеня 2021 }} {{ref-en}} * [http://www.gutenberg.org/author/John_Maynard_Keynes Працы Кейнса] на праецке «Гутэнбэрг». {{ref-en}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кейнс Джон Мейнард}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Эканамісты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кейнсіянцы]] [[Катэгорыя:Члены Фабіянскага таварыства]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Эканаметрычнага таварыства]] kcp3ze46c05i9tcno51btiw8i6gn8vd 0 51182 5150008 4940700 2026-06-02T21:46:27Z SpinnerLaserzthe2nd 100466 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Balzers.svg]] → [[File:LIE Balzers COA.svg]] 5150008 wikitext text/x-wiki [[Выява:Liechtenstein - Gemeinden mit Exklaven.png|thumb|350px|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Ліхтэнштэйна]] '''Княства [[Ліхтэнштэйн]]''' ў адміністрацыйным дачыненні падзелена на 11 суполак ({{lang-de|Gemeinde(n)}}). Суполкі галоўным чынам складаюцца з аднаго горада. Пяць суполак знаходзяцца ў межах выбарчай акругі Ніжні Ліхтэнштэйн, астатнія шэсць адносяцца да Верхняга Ліхтэнштэйна. == [[Анклаў|Анклавы]] і [[эксклаў|эксклавы]] == Нягледзячы на свой маленькі памер, суполкі маюць вельмі мудрагелістыя формы. Сем суполак, дадаткова да асноўнай тэрыторыі, маюць як мінімум адзін эксклаў. * [[Бальцэрс]]: 2 эксклавы * [[Эшэн]]: 2 эксклавы * [[Гампрын]]: 1 эксклаў * [[Планкен]]: 3 эксклавы, 1 анклаў * [[Шан]]: 4 эксклавы, 2 анклавы * [[Трызенберг]]: 1 эксклаў * [[Вадуц]]: 5 эксклаваў == Суполкі == {| class="standard" ! [[Герб]] ! [[Паштовы індэкс]] и назва суполкі ! Нямецкая назва ! Насельніцтва, чал.<br />''<small>(31.12.2005)</small>'' ! Плошча,<br />км² ! Населеныя пункты |- | colspan=6 align=center bgcolor="#dddddd" | '''Ніжні Ліхтэнштэйн''' |- | align="center" | [[Выява:Wappen Gamprin.svg|35px|Гампрын]] || 9487 [[Гампрын]] || Gamprin || align=right | 1436 || align=right | 6.1 || align=center | Гампрын<br />[[Бендэрн]] |- | align="center" | [[Выява:Wappen Mauren.svg|35px|Маўрэн]] || 9493 [[Маўрэн]] || Mauren || align=right | 3649 || align=right | 7.5 || align=center | Маўрэн<br />[[Шанвальд]] |- | align="center" | [[Выява:Wappen Ruggell.svg|35px|Ругель]] || 9491 [[Ругель]] || Ruggell || align=right | 1925 || align=right | 7.4 || align=center | Ругель |- | align="center" | [[Выява:Wappen Schellenberg.svg|35px|Шэленберг]] || 9488 [[Шэленберг]] || Schellenberg || align=right | 974 || align=right | 3.5 || align=center | Шэленберг |- | align="center" | [[Выява:Wappen Eschen.svg|35px|Эшэн]] || 9492 [[Эшэн]] || Eschen || align=right | 4076 || align=right | 10.3 || align=center | Эшэн<br />[[Нэндэльн]] |- | colspan=6 align=center bgcolor="#dddddd" | '''Верхні Ліхтэнштэйн''' |- | align="center" | [[Выява:LIE Balzers COA.svg|35px|Бальцэрс]] || 9496 [[Бальцэрс]] || Balzers || align=right | 4436 || align=right | 19.6 || align=center | Бальцэрс<br /> [[Мэльс]] |- | align="center" | [[Выява:LIE Vaduz COA.svg|35px|Вадуц]] || 9490 [[Вадуц]] || Vaduz || align=right | 5047 || align=right | 17.3 || align=center | Вадуц |- | align="center" | [[Выява:Wappen Planken.svg|35px|Планкен]] || 9498 [[Планкен]] || Planken || align=right | 366 || align=right | 5.3 || align=center | Планкен |- | align="center" | [[Выява:Wappen Triesen.svg|35px|Трызен]] || 9495 [[Трызен]] || Triesen || align=right | 4643 || align=right | 26.4 || align=center | Трызен |- | align="center" | [[Выява:Wappen Triesenberg.svg|35px|Трызенберг]] || 9497 [[Трызенберг]] || Triesenberg || align=right | 2542 || align=right | 29.8 || align=center | Трызенберг, [[Мазеша]], [[Сілум]],<br />[[Гафлай]], [[Штэг]] |- | align="center" | [[Выява:Wappen Schaan.svg|35px|Шан]] || 9494 [[Шан]] || Schaan || align=right | 5811 || align=right | 26.8 || align=center | Шан |- bgcolor="#dddddd" | align="center" | [[Выява:Staatswappen-Liechtensteins.svg|35px|Ліхтэнштэйн]] || '''[[Ліхтэнштэйн]]''' || Liechtenstein || align=right | 34905 || align=right | 160,0 || align=center | &nbsp; |} {{Суполкі Ліхтэнштэйна|nocat=1}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Ліхтэнштэйн у тэмах}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Ліхтэнштэйна| ]] 136dnkqg6e4ylo0dan14y20j8uki5vd 0 51215 5149986 5133733 2026-06-02T18:23:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149986 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = ДДТ | Жанры = рускі рок, [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўны рок]] | Гады = 1980 — цяпер | Сайт = ddt.ru | Фота = DDT._Nizhny_Novgorod,_07_April_2017.jpg | Апісанне_фота = ДДТ у Ніжнім Ноўгарадзе ў 2017 годзе | Склад = [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]] <br> Канстанцін Шумайлаў <br> Раман Невелеў <br> Аляксей Федзічаў <br> Арцём Мамай <br> Антон Вішнякоў <br> Алёна Раманава <br> }} '''DDT''' ('''ДДТ''') — вядомая [[Расія|расійская]] [[рок-група]], заснаваная ў [[1980]] годзе ў [[Уфа|Уфе]]. Лідар групы, аўтар большасці песень і адзіны нязменны ўдзельнік — [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]]. == Склад == [[File:DDT Caesarea 2012.JPG|thumb|right|150px|ДДТ. 2012]] * [[Юрый Юліянавіч Шаўчук|Юрый Шаўчук]] * Канстанцін Шумайлаў * Раман Невелеў * Аляксей Федзічаў * Арцём Мамай * Антон Вішнякоў * Алёна Раманава == Дыскаграфія == ''Асноўны артыкул: [[Дыскаграфія гурта «ДДТ»]]'' '''Студыйныя альбомы''' {| class="wikitable" |+ !Год !Арыгінальная назва |- |1982 |Свинья на радуге |- |1983 |Компромисс |- |1984 |Периферия |- |1985 |Время |- |1988 |Я получил эту роль |- |1990 |Оттепель |- |1991 |Пластун |- |1992 |Актриса Весна |- |1994 |Это всё… |- |1996 |Любовь |- |1997 |Рождённый в СССР |- |1999 |Мир номер ноль |- |2000 |Метель августа |- |2002 |Единочество. Часть 1: Мама, это рок-н-ролл? |- |2003 |Единочество. Часть 2: Живой |- |2005 |Пропавший без вести |- |2007 |Прекрасная любовь |- |2011 |Иначе |- |2014 |Прозрачный |- |2018 |Галя ходи |- |2021 |Творчество в пустоте |- |2022 |Творчество в пустоте 2 |} == Спасылкі == * [http://ddt.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927000301/http://ddt.ru/eng/ |date=27 верасня 2007 }} {{ref-ru}} * [http://www.ddt-msk.org/ Неафіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101124073603/http://www.ddt-msk.org/ |date=24 лістапада 2010 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1980 годзе]] 580jyiy7uv8tihb5aklg5obkjx9xms3 0 63023 5150174 5036001 2026-06-03T11:55:31Z Ілля Касакоў 21245 5150174 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Валенсія}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Валенсія |арыгінальная назва = {{lang-es|Valencia}}, {{lang-ca|València}} |падначаленне = |краіна = Іспанія |герб = Escut_de_València.svg |сцяг = Flag of the Land of Valencia (official).svg |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 150 |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Ciutat de les Arts i les Ciències à la noche.jpg | photo2a = Valencia - El Micalet 01.jpg | photo2b = Llotja_de_la_Seda_(52043210235).jpg | photo3a = Ayuntamiento de Valencia 2012.jpg | photo3b = The Corporation (6452393677).jpg | photo4a = Valencia Port - panoramio.jpg | photo4b = Playa de El Cabanyal (Valencia) 03.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 0|lon_min = 22|lon_sec = 30 |CoordAddon = type:city(807000)_region:ES |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 138 да н. э. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 134,65 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 15 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 810 064 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 6016,1 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = +34 96 |паштовы індэкс = 46000-46026 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Valencia |сайт = http://www.valencia.es/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вале́нсія''' ({{lang-es|Valencia}}, {{lang-ca|València}}) — горад у [[Іспанія|Іспаніі]], цэнтр [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|аўтаномнай супольнасці Валенсія]] і аднайменнай правінцыі. Трэці па колькасці жыхароў горад Іспаніі пасля [[Мадрыд]]а і [[Барселона|Барселоны]]. Валенсія мае статус глабальнага горада<ref>[http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html The World According to GaWC 2010] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120524193101/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |date=24 мая 2012 }}. Globalization and World Cities Study Group and Network, Loughborough University.</ref>. Порт Валенсіі з’яўляецца найбуйнейшым у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Горад быў заснаваны як рымская калонія ў [[138 да н.э.|138 годзе да н.э.]] Размешчаны на берагах часткова асушанай ракі [[Турыя (рака)|Турыя]], на ўсходнім узбярэжжы [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. Гістарычны цэнтр горада з’яўляецца адным з найбуйнейшых у Іспаніі і займае тэрыторыю ў прыкладна 169 акраў<ref>[http://www.ayto-valencia.es/ayuntamiento/webs/estadistica/inf_dtba/pub/Districte_01.pdf Districte 1. Ciutat Vella]. Oficina d’Estadística. Ajuntament de València </ref>. У Валенсіі маецца вялікая колькасць старажытных помнікаў, культурных славутасцей, што робіць яе адным з самых папулярных турыстычных месцаў у краіне. Мастацкія музеі Валенсіі маюць вялікую калекцыю карцінаў з [[14 стагоддзе|XIV]] па [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]], у тым працы [[Дыега Веласкес|Веласкеса]], [[Эль Грэка]], [[Франсіска Гоя|Гоі]] і іншых мастакоў<ref>[http://museobellasartesvalencia.gva.es/ Museo de bellas artes de Valencia]. www.museobellasartesvalencia.gva.es.</ref>. Традыцыйная іспанская страва, [[паэлья]], ўзнікла ў Валенсіі. == Гісторыя == Валенсія была заснавана рымлянамі ў [[Франсіска Гоя|137 годзе да н.э.]], і, дзякуючы спрыяльным кліматычным умовам, горад ператварыўся ў адзін з самых заможных сельскагаспадарчых гарадоў [[Еўропа|Еўропы]] старажытных часоў. Зараз [[сельская гаспадарка]] таксама з’яўляецца адной з найважнейшых галінаў эканомікі гораду. Валенсія — лідар сярод сусветных экспарцёраў [[цытрусавыя|цытрусавых]] (пераважна ў [[ЗША]]). [[Файл:Chaime I d'Aragón.jpg|thumb|200px|злева|[[Хаймэ I Заваёўнік]] скарыў маўрытанскую Валенсію]] Рымскі перыяд гісторыі Валенсіі завяршыўся ў [[413]] годзе, калі Валенсія была захоплена [[вестготы|вестготамі]]. У [[714]] годзе горад заваявалі [[маўры]], уключыўшы горад у склад [[Кордаўскі халіфат|Кордаўскага халіфату]]. Пад ісламскім валадарствам зноў аднавілася актыўнае развіццё Валенсіі, якое практычна спынілася ў перыяд панавання вестготаў. Ужо да [[718]] годзе насельніцтва горада дасягнула 15 тысяч чалавек. Пачатак [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]] з’яўляецца эпохай найвышэйшага росквіту маўрытанскай Валенсіі, якая стала сталіцай маўрытанскага каралеўства, якое ўтварылася пасля развалу халіфата. Вестготы і маўры ([[6 стагоддзе|VI]]—[[13 стагоддзе|XIII стст.]]), якія захапілі рэгіён пасля рымлян, удасканалілі сістэму арашальных [[Канал (гідраграфія)|каналаў]], вырошчвалі апэльсінавыя, гранатавыя і лімонныя дрэвы, [[рыс]]. Менавіта ў гэты перыяд была закладзена аснова [[тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльнай прамысловасці]] і вытворчасці керамікі, якімі славіцца рэгіён. Гістарычна, з часоў [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], і пазней у перыяд панавання мусульман на [[Іберыйскі паўвостраў|Іберыйскім паўвостраве]], горад быў цэнтрам гандлю. У [[1094]] годзе легендарны іспанскі палкаводзец Радрыга Дыяс дэ Вівар, больш вядомы як [[Сід Кампеадор]], здолеў захапіць Валенсію і вызваліць яе ад маўраў, пасля чаго кіраваў горадам аж да сваёй гібелі ў [[1099]] годзе. За перыяд свайго кіравання Сід ператварыў Валенсію з мусульманскага горада ў адзін з найбуйнейшых хрысціянскіх цэнтраў Іспаніі таго часу, у прыватнасці, да [[1096]] года ўсе мусульманскія мячэці Валенсіі былі альбо знішчаны, альбо ператвораны ў цэрквы. У [[1102]] годзе ў горадзе зноў усталявалася ісламскае валадарства. Як і для ўсёй Іспаніі таго часу, гэты перыяд характарызуецца мірным суіснаваннем хрысціян, мусульман і [[іўдаізм|іўдзеяў]] ва ўмовах рэлігійнай цярпімасці. У [[1238]] годзе Валенсія была другі раз вызвалена ад арабскага валадарства, увайшоўшы ў [[Арагонскае каралеўства]] ([[13 стагоддзе|XIII]]—[[18 стагоддзе|XVIII стст.]]). У [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]] горад набыў незвычайны росквіт і замацаваў за сабой тытул «фінансавай сталіцы Міжземнамор’я». У перыяд [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны 1936—1939 гадоў]] Валенсія стала месцам знаходжання рэспубліканскага ўрада і фактычна часовай сталіцай Іспаніі. У апошнія дзесяцігоддзі Валенсія ператварылася ў адзін з самых папулярных турыстычных цэнтраў краіны. == Прамысловасць == Судна- і маторабудаванне, вытворчасць чыгуначнага абсталявання. Пладова-агароднінная, тэкстыльная, хімічная прамысловасць. Цэнтр сельскагаспадарчага раёна (цытрусавыя, агародніна, рыс). == Навука, адукацыя, культура == Дзейнічаюць 2 ўніверсітэты (адзін з іх з 1500). Музей прыгожых мастацтваў (з археалагічным музеем). == Транспарт == Вузел чыгунак і аўтадарог. Марскі порт. Міжнародны аэрапорт. == Планіроўка і архітэктура == Унутры бульварнага кальца (на месцы старажытных сцен) — стыхійная забудова Старога горада са шматлікімі садамі, помнікамі маўрытанскага дойлідства, з каляровай маёлікавай абліцоўкай, цэрквамі і палацамі, упрыгожанымі багатай скульптурнай разьбой. Захаваліся архітэктурныя помнікі. Гатычны сабор (XIII—XVIII ст.; інтэр’ер у стылі «чурыгерэска», XVII—XVIII ст.), шаўковая біржа «Лонха дэ Седа» (XV ст.), Калехіо дэль Патрыярка (1586—97, праект Х. Б. дэ Эрэры), палац Агуас (цяпер Музей керамікі; 1740—46). На подзень ад Старога горада — рэгулярная забудова раёнаў XIX—XX ст. Горад вядомы манументальнай скульптурай XIX—XX ст. == Вядомыя асобы == * [[Арнольд з Вілановы]] * [[Хасэ Вергара-Хімена]] * [[Марыя Тэрэса Фернандэс дэ ла Вега Санс]] * [[Хуан Луіс Вівес]] * [[Аўзіяс Марк]] * [[Хуан Хеновес]], іспанскі мастак Валенсію наведаў манах-бернардзінец [[Ювеналій Харкевіч]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Валенсія}} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады аўтаномнай супольнасці Валенсія]] [[Катэгорыя:Валенсія| ]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Валенсія]] tbco6ow7gtsy6s37viov6ui8axojl3w 0 64363 5149970 4462869 2026-06-02T17:40:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149970 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |імя = Усевалад Мікалаевіч Боеў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = палітык, грамадскі дзеяч, [[Адвакат|адвакат]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Літоўская Рэспубліка}}<br/>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |падданства = |дата смерці = 1954 |месца смерці = [[Чыкага]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |член = [[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' (пам. {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з'яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў|Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Усевалад Боеў апынуўся на эміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Жыў у горадзе Чыкага, дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга |загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання |адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча |месца=Мінск |выдавецтва=І. П. Логвінаў |год=2009 |старонак=396 |isbn=978-985-6901-22-8 |ref=Кароткі нарыс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] nej3m9j4h1ltu3dig9whqam2qysh4qj 5149971 5149970 2026-06-02T17:40:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Усевалад Боеў]] у [[Усевалад Мікалаевіч Боеў]] 5149970 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |імя = Усевалад Мікалаевіч Боеў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = палітык, грамадскі дзеяч, [[Адвакат|адвакат]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Літоўская Рэспубліка}}<br/>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |падданства = |дата смерці = 1954 |месца смерці = [[Чыкага]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |член = [[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' (пам. {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з'яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў|Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Усевалад Боеў апынуўся на эміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Жыў у горадзе Чыкага, дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга |загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання |адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча |месца=Мінск |выдавецтва=І. П. Логвінаў |год=2009 |старонак=396 |isbn=978-985-6901-22-8 |ref=Кароткі нарыс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] nej3m9j4h1ltu3dig9whqam2qysh4qj 5149975 5149971 2026-06-02T17:44:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149975 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |імя = Усевалад Мікалаевіч Боеў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = палітык, грамадскі дзеяч, [[Адвакат|адвакат]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Літоўская Рэспубліка}}<br/>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |падданства = |дата смерці = 1954 |месца смерці = [[Чыкага]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |член = [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа]]<br/>[[Гарадзенская расійская ўправа]]<br/>[[Бацькаўшчына (Гродна)|«Бацькаўшчына»]]<br/>[[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральная беларуская рада Гарадзеншчыны]]<br/>[[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне]]<br/>[[Расійскі манархічны клуб]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' (пам. {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з'яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў|Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Усевалад Боеў апынуўся на эміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Жыў у горадзе Чыкага, дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга |загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання |адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча |месца=Мінск |выдавецтва=І. П. Логвінаў |год=2009 |старонак=396 |isbn=978-985-6901-22-8 |ref=Кароткі нарыс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] k313miq7qp0brgpbhlfxdsmec90nelb 5149977 5149975 2026-06-02T17:53:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149977 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |імя = Усевалад Мікалаевіч Боеў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]], [[Адвакат|адвакат]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Літоўская Рэспубліка}}<br/>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |падданства = |дата смерці = 1954 |месца смерці = [[Чыкага]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |член = [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа]]<br/>[[Гарадзенская расійская ўправа]]<br/>[[Бацькаўшчына (Гродна)|«Бацькаўшчына»]]<br/>[[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральная беларуская рада Гарадзеншчыны]]<br/>[[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне]]<br/>[[Расійскі манархічны клуб]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' (пам. {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з'яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў|Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Усевалад Боеў апынуўся на эміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Жыў у горадзе Чыкага, дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга |загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання |адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча |месца=Мінск |выдавецтва=І. П. Логвінаў |год=2009 |старонак=396 |isbn=978-985-6901-22-8 |ref=Кароткі нарыс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] 8r275pogmjlyd4e3gxqnsvpr62plphp 5149978 5149977 2026-06-02T17:54:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149978 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба}} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' (пам. {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з'яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў|Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Усевалад Боеў апынуўся на эміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Жыў у горадзе Чыкага, дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга |загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання |адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча |месца=Мінск |выдавецтва=І. П. Логвінаў |год=2009 |старонак=396 |isbn=978-985-6901-22-8 |ref=Кароткі нарыс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] h7gqwt05ob3x114aqxtm4xhhhijyz9i 5149982 5149978 2026-06-02T18:09:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149982 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |альма-матэр = [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] |жонка = Кацярына Усеваладаўна Чарнавіна }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' ({{ДН|||1885}} — {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1885 годзе{{sfn|Чернякевич А. Н.|2022|с=183}}. Паводле сямейных успамінаў, у 1918 годзе Усевалад Боеў скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Пазбягаючы арышту бальшавікамі, збег з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] да бацькоў у Гродна. Ажаніўся ў [[Роўна]] з Кацярынай Усеваладаўнай Чарнавінай (дачкой Усевалада Чарнавіна, кіраўніка справамі вялікіх князёў Уладзіміравічаў)<ref name="stolica">{{cite web |url=https://stolica-s.su/archives/338263 |title=Конец истории побратимства |author= |date=2022-06-04 |website=Столица С |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з’яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}. Паводле ўспамінаў сваякоў, як юрыст ён дасягнуў у Літве значных поспехаў і меў вялікі аўтарытэт у Коўне<ref name="stolica"/>. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. Акрамя палітычнай і прафесійнай дзейнасці, Боеў займаў бачнае месца ў жыцці праваслаўнай абшчыны расійскай эміграцыі. У 1923 годзе ён з'яўляўся членам епархіяльнага савета [[Літоўская епархія|Літоўскай епархі]]і пры архіепіскапе [[Елеўферый (Богаяўленскі)|Елеўферыі (Богаяўленскім)]]. У 1928 годзе выступіў адным з заснавальнікаў літоўскага аддзялення Сусветнага саюза цэркваў<ref>{{cite web |url=https://zarubezhje.narod.ru/av/B_578.htm |title=Религиозные деятели русского зарубежья. Боев Всеволод Николаевич |author= |date= |website=zarubezhje.narod.ru |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля далучэння Літвы да СССР, у жніўні 1940 года Усевалад Боеў быў арыштаваны савецкімі ўладамі як прадстаўнік «буржуазнай эліты» і этапаваны ў турму ў [[Мінск]]у. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе, пасля акупацыі горада нямецкімі войскамі, вязні былі вызвалены. Боеў не стаў вяртацца да сям'і ў Літву і пазней эміграваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="stolica"/>. Жыў у горадзе [[Чыкага]], дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга |загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання |адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча |месца=Мінск |выдавецтва=І. П. Логвінаў |год=2009 |старонак=396 |isbn=978-985-6901-22-8 |ref=Кароткі нарыс}} * {{артыкул |аўтар=Чернякевич А. Н. |загаловак=«Тот, почти единственный белорус»: политическая биография Александра Бахановича |выданне=Восточнославянские исследования |тып=зборнік |год=2022 |нумар=1 |старонкі=153—188 |спасылка= |ref=Чернякевич А. Н.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] g8eo8n2dmx68y5j9mtgu96oh4dqdtrn 5149984 5149982 2026-06-02T18:12:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149984 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |альма-матэр = [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] |жонка = Кацярына Усеваладаўна Чарнавіна }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' ({{ДН|||1885}} — {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1885 годзе{{sfn|Чернякевич А. Н.|2022|с=183}}. Паводле сямейных успамінаў, у 1918 годзе Усевалад Боеў скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Пазбягаючы арышту бальшавікамі, збег з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] да бацькоў у Гродна. Ажаніўся ў [[Роўна]] з Кацярынай Усеваладаўнай Чарнавінай, дачкой Усевалада Чарнавіна, кіраўніка справамі вялікіх князёў Уладзіміравічаў (Раманавых)<ref name="stolica">{{cite web |url=https://stolica-s.su/archives/338263 |title=Конец истории побратимства |author= |date=2022-06-04 |website=Столица С |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з’яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}. Паводле ўспамінаў сваякоў, як юрыст ён дасягнуў у Літве значных поспехаў і меў вялікі аўтарытэт у Коўне<ref name="stolica"/>. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. Акрамя палітычнай і прафесійнай дзейнасці, Боеў займаў бачнае месца ў жыцці праваслаўнай абшчыны расійскай эміграцыі. У 1923 годзе ён з'яўляўся членам епархіяльнага савета [[Літоўская епархія|Літоўскай епархі]]і пры архіепіскапе [[Елеўферый (Богаяўленскі)|Елеўферыі (Богаяўленскім)]]. У 1928 годзе выступіў адным з заснавальнікаў літоўскага аддзялення Сусветнага саюза цэркваў<ref>{{cite web |url=https://zarubezhje.narod.ru/av/B_578.htm |title=Религиозные деятели русского зарубежья. Боев Всеволод Николаевич |author= |date= |website=zarubezhje.narod.ru |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля далучэння Літвы да СССР, у жніўні 1940 года Усевалад Боеў быў арыштаваны савецкімі ўладамі як прадстаўнік «буржуазнай эліты» і этапаваны ў турму ў [[Мінск]]у. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе, пасля акупацыі горада нямецкімі войскамі, вязні былі вызвалены. Боеў не стаў вяртацца да сям'і ў Літву і пазней эміграваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="stolica"/>. Жыў у горадзе [[Чыкага]], дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга |загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання |адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча |месца=Мінск |выдавецтва=І. П. Логвінаў |год=2009 |старонак=396 |isbn=978-985-6901-22-8 |ref=Кароткі нарыс}} * {{артыкул |аўтар=Чернякевич А. Н. |загаловак=«Тот, почти единственный белорус»: политическая биография Александра Бахановича |выданне=Восточнославянские исследования |тып=зборнік |год=2022 |нумар=1 |старонкі=153—188 |спасылка= |ref=Чернякевич А. Н.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] n6exh0av1prq3e5hk69hnp0o6q4a0bq 5150003 5149984 2026-06-02T21:37:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5150003 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Боеў}} {{Асоба |альма-матэр = [[Імператарскі Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] |жонка = Кацярына Усеваладаўна Чарнавіна }} '''Усевала́д Мікала́евіч Бо́еў''' ({{ДН|||1885}} — {{ДС|||1954}}, [[Чыкага]])&nbsp;— беларуска-расійскі грамадскі і палітычны дзеяч, [[адвакат]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1885 годзе{{sfn|Чернякевич А. Н.|2022|с=183}}. Паводле сямейных успамінаў, у 1918 годзе Усевалад Боеў скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Пазбягаючы арышту бальшавікамі, збег з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] да бацькоў у Гродна. Ажаніўся ў [[Роўна]] з Кацярынай Усеваладаўнай Чарнавінай, дачкой Усевалада Чарнавіна, кіраўніка справамі вялікіх князёў Уладзіміравічаў (Раманавых)<ref name="stolica">{{cite web |url=https://stolica-s.su/archives/338263 |title=Конец истории побратимства |author= |date=2022-06-04 |website=Столица С |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У канцы 1918&nbsp;— вясной 1919 гадоў з’яўляўся віцэ-старшынёй [[Гарадзенская беларуская губернская ўправа|Гарадзенскай беларускай губернскай управы]]. Адначасова імя Усевалада Боева з’яўляецца ў дакументах, звязаных з дзейнасцю [[Гарадзенская расійская ўправа|Гарадзенскай расійскай управы]], створанай у снежні 1918 года. Разам з [[Сымон Якавюк|Сымонам Якавюком]] і Зянковічам ён прадстаўляў гэту арганізацыю. Паводле характарыстыкі, дадзенай [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] у сваім дзённіку, Боеў быў «„адвакацішкам“ з малога места, які хоча паказаць сваё красамоўства»{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=9}}. Таксама Усевалад Боеў выступіў адным з заснавальнікаў у Гродне таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. 21 студзеня 1919 года, падчас банкету ва Управе, Антон Луцкевіч згадаў Боева, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]] і Сымона Якавюка як адзіную палітычную кампанію, што сведчыць пра іх уплыў у горадзе. Управа, у якой Боеў адыгрываў значную ролю, спрабавала стварыць ілюзію шырокай падтрымкі беларусамі сваёй дзейнасці, выступаючы ад імя розных арганізацый, каб маргіналізаваць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК), які ўзначальваў [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]]. Боеў уваходзіў у склад дэлегацыі, якая мусіла правесці перамовы з бальшавікамі ад імя Управы{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=11}}. Пасля таго, як у красавіку 1919 года Гродна была занята польскімі войскамі, Боеў працягваў актыўную дзейнасць. Ён уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Гарадзеншчыны]] і быў адным з ініцыятараў склікання [[Беларускі нацыянальны кангрэс|Беларускага нацыянальнага кангрэса]], які меў на мэце аб’яднаць беларускія сілы. Улетку 1919 года Усевалад Боеў быў дэпартаваны польскімі ўладамі разам з [[Іван Карчынскі|Іванам Карчынскім]] у [[Варшава|Варшаву]] (паводле іншых звестак&nbsp;— у [[Кракаў]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. З 1920 года знаходзіўся ў [[Літва|Літве]], дзе займаўся прыватнай адвакацкай дзейнасцю{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}. Паводле ўспамінаў сваякоў, як юрыст ён дасягнуў у Літве значных поспехаў і меў вялікі аўтарытэт у Коўне<ref name="stolica"/>. Супрацоўнічаў з рускамоўнай газетай «[[Эхо Литвы]]» ({{lang-be|Рэха Літвы}}). У пачатку 1921 года быў прызначаны загадчыкам аддзела расійскіх спраў пры літоўскім урадзе. Паводле звестак [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча]], у 1921—1922 гадах Боеў выконваў ролю сувязнога паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і 5-й групай беларускіх партызан. У верасні 1921 года браў удзел у [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Першай Беларускай нацыянальна-палітычнай канферэнцыі]] ў [[Прага|Празе]], па выніках якой увайшоў у склад пастаяннага эканамічнага бюро з сядзібай у чэшскай сталіцы (разам з [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскім]], [[Лявон Дубейкаўскі|Лявонам Дубейкаўскім]] і [[Самуіл Жытлоўскі|Самуілам Жытлоўскім]]){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. Акрамя палітычнай і прафесійнай дзейнасці, Боеў займаў бачнае месца ў жыцці праваслаўнай абшчыны расійскай эміграцыі. У 1923 годзе ён з'яўляўся членам епархіяльнага савета [[Літоўская епархія|Літоўскай епархі]]і пры архіепіскапе [[Елеўферый (Богаяўленскі)|Елеўферыі (Богаяўленскім)]]. У 1928 годзе выступіў адным з заснавальнікаў літоўскага аддзялення Сусветнага саюза цэркваў<ref>{{cite web |url=https://zarubezhje.narod.ru/av/B_578.htm |title=Религиозные деятели русского зарубежья. Боев Всеволод Николаевич |author= |date= |website=zarubezhje.narod.ru |accessdate=2024-05-24}}</ref>. У далейшым стаўленне Усевалада Боева да кіраўніцтва БНР змянілася. 22 жніўня 1923 года ён старшынстваваў на агульным сходзе грамадзян і палітычных дзеячаў беларускай калоніі ў [[Каўнас|Коўне]], на якім была прынятая пастанова аб абвяшчэнні маральнага байкоту беларускага грамадства [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]] і Клаўдзію Дуж-Душэўскаму. Дзейнасць Боева ў гэты перыяд вызначалася шчыльным супрацоўніцтвам з літоўскімі ўладамі, што выклікала вострую крытыку з боку іншых беларускіх дзеячаў. Так, [[Тамаш Грыб]] выкарыстоўваў тэрмін ''«боеўшчына»'' ў якасці сіноніма супрацоўніцтва з літоўскім урадам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. У пачатку 1930-х гадоў Усевалад Боеў працягваў удзельнічаць у беларускім грамадскім жыцці ў Коўне. Ён быў старшынёй [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускага Нацыянальнага Аб’яднання]] (БНА), якое, паводле сведчанняў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага, фактычна з'яўлялася філіялам [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)|Беларускага Культурна-Прасветнага Таварыства]] (БКПТ). У адрозненне ад БКПТ, якое займалася пераважна культурніцкай працай, БНА ставіла перад сабой і палітычныя мэты, у тым ліку прадстаўніцтва беларускай нацыянальнай меншасці пры ўрадзе Літвы{{sfn|Асадчы А.|2010|с=60}}. Боеў быў адным з ключавых апанентаў К.&nbsp;Дуж-Душэўскага і яго спробы стварыць альтэрнатыўную арганізацыю&nbsp;— [[Беларускі цэнтр у Літве|Беларускі цэнтр]] (БЦ). 19 лютага 1933 года Боеў разам з Сымонам Якавюком і групай з 35 чалавек уварваліся ў памяшканне, дзе праходзіў устаноўчы сход БЦ, занялі першыя месцы і сарвалі яго правядзенне, не даўшы нікому выступіць{{sfn|Асадчы А.|2010|с=55}}. Усевалад Боеў, як кіраўнік БНА, таксама быў адным з ініцыятараў склікання «Усебеларускага з’езда беларусаў Літвы» 26 лютага 1933 года, дзе С.&nbsp;Якавюк быў пераабраны старшынёй БКПТ. Гэтыя дзеячы імкнуліся кансалідаваць беларускі рух у Літве пад сваім кантролем, выступаючы ад імя ўсёй дыяспары{{sfn|Вашкевіч А., Нарэль Д.|2005|с=31}}. Пасля далучэння Літвы да СССР, у жніўні 1940 года Усевалад Боеў быў арыштаваны савецкімі ўладамі як прадстаўнік «буржуазнай эліты» і этапаваны ў турму ў [[Мінск]]у. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе, пасля акупацыі горада нямецкімі войскамі, вязні былі вызвалены. Боеў не стаў вяртацца да сям'і ў Літву і пазней эміграваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="stolica"/>. Жыў у горадзе [[Чыкага]], дзе займаў пасаду сакратара [[Расійскі манархічны клуб|Расійскага манархічнага клуба]]. Памёр у 1954 годзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Вашкевіч А., Нарэль Д. |загаловак= Сымон Якавюк: адраджэнец, спекулянт, манархіст і савецкі дыверсант |выданне= [[ARCHE Пачатак]] |тып=часопіс |год= 2005 |нумар= 5 (39) |старонкі= 176–231 |спасылка=https://web.archive.org/web/20120415220238/http://arche.bymedia.net/2005-5/vaskievic505.htm |ref=Вашкевіч А., Нарэль Д.}} * {{артыкул |аўтар= Асадчы А. |загаловак= Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |выданне= Бакалаўрская праца |месца= Вільня |выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |год= 2010 |старонкі= 87 |спасылка=https://pawet.net/library/history/city_district/vilnia/asadczy/_Дасьледаваньне_архіўна-сьледчай_справы_К.Дуж-Душэўскага.html |ref=Асадчы А.}} * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} * {{артыкул |аўтар=Чернякевич А. Н. |загаловак=«Тот, почти единственный белорус»: политическая биография Александра Бахановича |выданне=Восточнославянские исследования |тып=зборнік |год=2022 |нумар=1 |старонкі=153—188 |спасылка= |ref=Чернякевич А. Н.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боеў Усевалад Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Адвакаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Чыкага]] [[Катэгорыя:Адвакаты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] s1ji45jndrzg0s9736819u8nhmv96ga 0 65316 5150009 4940707 2026-06-02T21:46:29Z SpinnerLaserzthe2nd 100466 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Balzers.svg]] → [[File:LIE Balzers COA.svg]] 5150009 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Бальцэрс |арыгінальная назва = {{lang-de|Balzers}} |падначаленне = |краіна = Ліхтэнштэйн |герб = LIE Balzers COA.svg |сцяг = Flag_of_Balzers_Liechtenstein-1.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 47|lat_min = 4|lat_sec = 0 |lon_dir = |lon_deg = 9|lon_min = 30|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city(4436)_region:CH |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 842 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 19,6 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 472 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 4509 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 9496 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.balzers.li |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бальцэрс''' (ням. Balzers) — абшчына ў княстве [[Ліхтэнштэйн]]. Насельніцтва — 4509 чал. Афіцыйны код — 7003. Большая частка камуны знаходзіцца на ўсходнім беразе [[Рэйн]]а. У Бальцэрсе маецца невялікі аэрадром для верталётаў (у Ліхтэнштэйне няма аэрапортаў). == Гісторыя і культура == Гістарычна ў сучасную камуну ўваходзілі дзве вёскі — Бальцэрс і Мельс на захадзе. У культурах двух вёсак ёсць малапрыкметныя адрозненні, якія праяўляюцца ў некаторых звычаях, такіх як «Funken» (літар. «Іскра») — вясновы рытуал, які мае дахрысціянскія паходжанне, які складаецца ў развядзенні вялікага вогнішча, які да гэтага часу праводзіцца ў кожнай вёсцы асобна. == Гл. таксама == * [[Замак Гутэнберг]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Суполкі Ліхтэнштэйна}} [[Катэгорыя:Абшчыны Ліхтэнштэйна]] jma5i169hvq17ea2alpbmuqcdp8lais 10 66751 5150136 2862118 2026-06-03T08:49:46Z M.L.Bot 261 5150136 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя па сельсавеце |Назва шаблону = Рэкцянскі сельсавет |Назва = [[Рэкцянскі сельсавет]] |Краіна = Беларусь |Вобласць = Магілёўская |Раён = Горацкі |Герб = |Цэнтр = [[Рэкта (Горацкі раён)|Рэкта]] |Пасёлкі = [[Чарнічны]] |Аграгарадкі = [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]] |Вёскі = [[Арлы (Горацкі раён)|Арлы]]{{*}} [[Вішня (Горацкі раён)|Вішня]]{{*}} [[Вялікія Шарыпы]]{{*}} [[Глінькава]]{{*}} [[Калацілы]]{{*}} [[Куртасы]]{{*}} [[Лугіны]]{{*}} [[Малыя Шарыпы]]{{*}} [[Маралёўка]]{{*}} [[Масалыкі]]{{*}} [[Нежкава (вёска)|Нежкава]]{{*}} [[Папкоўка]]{{*}} [[Паташы]]{{*}} [[Сенькава (Горацкі раён)|Сенькава]]{{*}} [[Улляшына]]{{*}} [[Філіпава (Горацкі раён)|Філіпава]]{{*}} [[Халмы (Горацкі раён)|Халмы]]{{*}} [[Шавароўка]]{{*}} [[Шырокія]]{{*}} [[Шышава]]{{*}} [[Юркава (Горацкі раён)|Юркава]] |Хутары = }} mtf72nbu27ioimwnqegh1d06mksoon0 0 67201 5150039 608534 2026-06-02T23:44:45Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Усевалад Мікалаевіч Боеў]] 5150039 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Усевалад Мікалаевіч Боеў]] g7mv894rpe1evn1osn18mlwvtqxnjr0 0 72207 5150054 4581517 2026-06-03T03:23:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150054 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бэрд}} {{Вучоны |Імя = Джон Лоўгі Бэрд |Арыгінал імя = John Logie Baird |Выява = John Logie Baird, Bust.jpg |Шырыня = 220px |Апісанне выявы = Бюст Джону Бэрду ў [[Хеленсбург, Шатландыя|Хеленсбургу]] |Навуковая сфера = вынаходнік, вучоны, прадпрымальнік }} '''Джон Лоўгі Бэрд''' (таксама '''Байрд'''; анг. John Logie Baird; [[13 жніўня]] [[1888]], [[Хеленсбург]], ([[Шатландыя]]) - [[14 чэрвеня]] [[1946]], Бексхіл, Сасэкс, [[Англія]]) — шатландскі інжынер, які атрымаў вядомасць за стварэнне першай механічнай тэлевізійнай сістэмы. Хоць пасля механічнае тэлебачанне было выцеснена распрацоўкамі Уладзіміра Зварыкіна і Філа Фарнсворта ў галіне электроннага тэлебачання, першыя тэлевізары Бэрда - важны крок у развіцці тэлебачання. == Эксперыменты ў тэлебачанні == Нягледзячы на тое, што тэлебачанне - гэта вынік працы шматлікіх вынаходнікаў, Бэрд з'яўляецца адным з піянераў. Ён застанецца вядомым як першы чалавек, які перадаў чорна-белую (градацыі шэрага) выяву аб'екта на адлегласць. Гэтай тэмай займаліся многія інжынеры, але Бэрд першы дамогся выніку. Гэта было пасля замены фотаэлектрычнага элемента камеры на больш дасканалы і выкарыстання відэаўзмацняльніка. У сваіх першых тэлевізійных эксперыментах Бэрд выкарыстаў дыск Ніпкова і ў лютым 1924 года ён прадэманстраваў механічную тэлевізійную сістэму, здольную перадаваць і адлюстроўваць якія рухаюцца выявы. Сістэма прайгравала ўсяго толькі сілуэты здымаюцца аб'ектаў, напрыклад выгінання пальцаў. Ужо 25 сакавіка 1925 года ў краме «Селфріджэз» (Лондан) адбылася прэм'ера трохтыднёвай дэманстрацыі тэлебачання. == Гл. таксама == * [[Аванес Абгаравіч Адамян]] {{зноскі}} == Літаратура == * Baird, John Logie, ''Television and Me: The Memoirs of John Logie Baird''. Edinburgh: Mercat Press, 2004. ISBN 1-84183-063-1 {{ref-en}} * Kamm, Antony, and Malcolm Baird, ''John Logie Baird: A Life''. Edinburgh: NMS Publishing, 2002. ISBN 1-901663-76-0 {{ref-en}} * McArthur, Tom, and Peter Waddell, ''The Secret Life of John Logie Baird''. London: Hutchinson, 1986. ISBN 0-09-158720-4. {{ref-en}} * McLean, Donald F., ''Restoring Baird’s Image''. The Institute of Electrical Engineers, 2000. ISBN 0-85296-795-0. {{ref-en}} * Rowland, John, ''The Television Man: The Story of John Logie Baird''. New York: Roy Publishers, 1967. {{ref-en}} * Tiltman, Ronald Frank, ''Baird of Television''. New York: Arno Press, 1974. (Reprint of 1933 ed.) ISBN 0-405-06061-0. {{ref-en}} == Спасылкі == * [http://www.bairdtelevision.com The Baird Television Website] {{ref-en}} * [http://www.digitalcentury.com/encyclo/update/baird.html Baird on DigitalCentury.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030201212850/http://www.digitalcentury.com/encyclo/update/baird.html |date=1 лютага 2003 }} {{ref-en}} * [http://www.mztv.com/baird.html Mechanical TV: Baird Television] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060827013429/http://www.mztv.com/baird.html |date=27 жніўня 2006 }} {{ref-en}} * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/baird_logie.shtml Baird bio on BBC site] {{ref-en}} * [http://www.screenonline.org.uk/people/id/580156/index.html John Logie Baird biography at BFI Screenonline] {{ref-en}} * [http://www.terramedia.co.uk/documents/baird_televisor.htm How to build a Baird televisor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060901113844/http://www.terramedia.co.uk/documents/baird_televisor.htm |date=1 верасня 2006 }} — also contains many detailed references to Baird’s history {{ref-en}} * [http://www.gizmohighway.com/pages/people/john_logie_baird.htm John Logie Baird — Gizmohighway Technology Guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20031202143528/http://gizmohighway.com/pages/people/john_logie_baird.htm |date=2 снежня 2003 }} {{ref-en}} * [http://www.nbtv.org Narrow Bandwidth Television Association] {{ref-en}} * [http://www.tvdawn.com/tvimage.htm Phonovision] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121106000257/http://www.tvdawn.com/tvimage.htm |date=6 лістапада 2012 }} {{ref-en}} * [https://archive.today/20121129125342/lost-british-television.blogspot.com/ Blog describing many missing UK Television programmes — containing entries about Baird 30 line and 240 line broadcasts] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэрд}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Вялікабрытаніі]] flsigivgany78nf748sq6ktlg5sizlz 0 79897 5150050 4423200 2026-06-03T02:51:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150050 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Райт}} {{Мастак | імя = Джозеф Райт | арыгінальнае імя = {{lang-en|Joseph Wright}} | імя пры нараджэнні = Джозеф Райт | партрэт =Wright of Derby Self-Portrait.JPG | шырыня = | загаловак =''Аўтапартрэт (каля [[1780]] года)'' | дата нараджэння =3.9.1734 | месца нараджэння = | дата смерці =29.8.1797 | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =[[жывапіс]]: [[партрэт]], [[пейзаж]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Joseph Wright }} '''Джозеф Райт''', '''Джозеф Райт з Дэрбі''', '''Райт з Дэрбі''' ({{lang-en|Joseph Wright}}, {{lang-en|Joseph Wright of Derby}}, {{lang-en|Wright of Derby}}) ([[3 верасня]] [[1734]], [[Дэрбі (Англія)|Дэрбі]], [[Англія]] — [[29 жніўня]] [[1797]], [[Дэрбі (Англія)|Дэрбі]], [[Англія]]) — адзін з выбітных [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] [[жывапіс]]цаў [[XVIII]] стагоддзі. Мастак вылучаецца майстэрствам светлавых эфектаў, лічыцца адным з піянераў індустрыяльнай тэмы ў выяўленчым мастацтве. Выпрабаваў уплыў [[караваджызм]]у, у першую чаргу ад [[Нідэрланды|нідэрландскіх]] мастакоў [[Герыт ван Хантхорст|Герыта ван Хантхорста]] і [[Хендрык Тэрбруген|Хендрыка Тэрбругена]]. == Біяграфія == Джозеф Райт нарадзіўся 3 верасня 1734 гады ў Дэрбі ў сям'і адваката — Джона Райта ([[1697]]—[[1767]]), які пасля стаў гарадскім службоўцам, і яго жонкі Ханны Брукс ([[1700]]—[[1764]]), ён быў трэцім з пецярых дзяцей. Райт атрымаў адукацыю ў школе Дэрбі і сам навучыўся маляваць капіюючы гравюры. Вырашыўшы стаць мастаком, Райт адправіўся ў Лондан у [[1751]] годзе. Тры гады ([[1751]]—[[1753]] і [[1756]]—[[1757]]) будучы жывапісец вучыўся ў Лонданскай студыі ў вельмі вядомага партрэтыста Томаса Хадсана. Да [[1760]] года раннія партрэты выконваюцца Райтам у манеры свайго настаўніка («Партрэт міс Кетан», Сант-Луіс, Місуры, Гар. мастацкая гал.; «Партрэт Томаса Бенета», Дэрбі, музей). [[Выява:Wright of Derby, The Orrery.jpg|thumb|left|[[Філосаф, які тлумачыць мадэль Сонечнай сістэмы]] (1766)''<ref name=revo>[http://www.search.revolutionaryplayers.org.uk/engine/resource/exhibition/standard/child.asp?txtKeywords=&lstContext=&lstResourceType=&lstExhibitionType=&chkPurchaseVisible=&txtDateFrom=&txtDateTo=&x1=&y1=&x2=&y2=&scale=&theme=&album=&viewpage=%2Fengine%2Fresource%2Fexhibition%2Fstandard%2Fchild.asp&originator=&page=&records=&direction=&pointer=&text=&resource=5230&exhibition=1652&printable=1 A Philosopher Lecturing on the Orrery (1764—1766)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120320010159/http://www.search.revolutionaryplayers.org.uk/engine/resource/exhibition/standard/child.asp?txtKeywords=&lstContext=&lstResourceType=&lstExhibitionType=&chkPurchaseVisible=&txtDateFrom=&txtDateTo=&x1=&y1=&x2=&y2=&scale=&theme=&album=&viewpage=%2Fengine%2Fresource%2Fexhibition%2Fstandard%2Fchild.asp&originator=&page=&records=&direction=&pointer=&text=&resource=5230&exhibition=1652&printable=1 |date=20 сакавіка 2012 }}, Revolutionary Players, выява з Музея і мастацкай галерэі Дэрбі, горад ДэрбіДэрбі, даступна на сакавік 2011</ref>]] У ранні перыяд творчых шуканняў — з [[1760]] па [[1773]] годы — мастак жыў у Дэрбі. Тут ён пазнаёміўся з майстрам па кераміцы Джошуа Веджвудам ({{lang-en|Josiah Wedgwood}}), заснавальнікам кампаніі «[[Веджвуд]]», і хімікам [[Джозеф Прыстлі|Джозефам Прыстлі]]. Прысутнічаў пры эксперыментах навукоўцаў і маляваў іх у сваіх працах. У прыватнасці, у гэты перыяд ім былі напісаны карціны «Планетар» (1766, Дэрбі, музей; варыянт — Нью-Хэвен, Ельскі цэнтр Брытанскага мастацтва) і «Выпрабаванне помпы» (1768, Лондан, гал. Тэйт Роджерса-Колтмана), адбівалыя цікавасць жыхароў Сярэдняй Англіі да навуковых пошукаў. [[Дэні Дзідро]] адзначыў гэтыя працы Райта, назваўшы іх «сур'ёзным жанрам». Першую спробу прайсці практыку ў якасці мастака Райт зрабіў у [[Ліверпуль|Ліверпулі]], рэгулярна выстаўляючы свае карціны (напр., [[Міраван]]) у Каралеўскім Грамадстве Мастацтваў у [[Лондан]]е. Аднак яго родны і любімы Дэрбі назаўжды заставаўся асноўным месцам, дзе мастак жыў і працаваў. У перыяд з [[1773]] па [[1775]] годы Джозеф знаходзіўся ў [[Італія|Італіі]], дзе маляваў старажытныя руіны (напрыклад, [[Магіла Вергілія|магілу Вергілія]]), вывучаў прамалёўку ландшафтаў («[[Чалавек, які закопвае норы]]»), капіяваў класічныя статуі і назіраў над захапляльным феерверкам падчас карнавала ў [[Рым]]е. У [[Неапаль|Неапалі]] Джозаф Райт стаў сведкай грандыёзнага вывяржэння вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], які натхніў яго на напісанне некалькіх дзясяткаў карцін, якія паказваюць драматычны эфект барацьбы агню і цемры. Пасля гэта тэма вельмі часта знаходзіла адлюстраванне ў яго працах. <gallery> Выява:Joseph Wright 001.jpg|''Вывяржэнне Везувія (1774)'' Выява:Wright of Derby, Cottage on Fire at Night.JPG|''Дом у агні ноччу (каля 1785 — 1793)'' Выява:Joseph Wright of Derby - Vesuvius from Posillipo - Google Art Project.jpg|''Везувій у Пасіліпа (каля 1788)'' Выява:Wright of Derby, Cavern, near Naples.JPG|''Пячора, паблізу Неапаля'' (1774) Выява:Wright of Derby, A Grotto in the Gulf of Salerno, Sunset.JPG|''Грот у [[Салернскі заліў|Салернскім заліве]], закат'' (каля 1780 — 1781) </gallery> На беразе Неапалітанскага заліва мастак даследаваў маляўнічыя пячоры і гроты. Свае ўражанні пра італьянскую прыроду ён выказаў словамі: «прыгожая і незвычайная атмасфера, гэтакая чыстая і зразумелая», што пасля знайшло адлюстраванне ў яго працах. Два гады ([[1775]]—[[1777]]) мастак працаваў у [[Бат|Баце]], дзе дарэмна спрабаваў прыцягнуць кліентуру [[Томас Гейнсбара|Томаса Гейнсбара]]. Патрываўшы няўдачу, вярнуўся ў Дэрбі. Пачынальна з [[1778]] года былі напісаны некаторыя яго лепшыя партрэты («Партрэт сэра Брука Бутбі», 1781, Лондан, гал. Тэйт; «Партрэт Юса Кока з жонкай і Дэніэлам Паркерам Кокам», 1780—1782, Дэрбі, музей; «Партрэт Томаса Гісбарна з жонкай», 1786, Нью-Хейвен, Ельскі цэнтр Брытанскага мастацтва). З гэтага часу твора Райта выстаўляюцца ў Каралеўскай Акадэміі, чальцом якой ён неўзабаве становіцца (асацыяваным з [[1781]] года, а ў [[1784]] годзе — поўным). У апошнія гады жыцця ён часта хварэў і лячыўся ў свайго сябра [[Эразм Дарвін|Эразма Дарвіна]]. Памёр Джозаф Райт у Дэрбі 29 жніўня 1797 гады ў крузе сям'і і быў пахаваны ў аснаванні царквы святога [[Алькмунд з Дэрбі|Алькмунда]]. У [[1968]] годзе царква была разбурана, каб вызваліць месца для новай буйной часткі ўнутранай колцавай дарогі, якая праходзіць праз цэнтр горада, і, у наш час, знаходзіцца пад дарогай. Рэшткі Райта былі вывезены ў могілкі Нотынгем Роад. У Райта і яго адзінай жонкі было шасцёра дзяцей, трое з якіх памерлі ў маленстве. == Творчасць == Поспех Джозафа Райта ў якасці партрэтыста прыносіў яму стабільны прыбытак. Аднак, у першую чаргу, ён вядомы сваімі навуковымі і індустрыяльнымі працамі, поўнымі драматызму, што адрознівала яго ад іншых сучаснікаў, ставячы ў адзін шэраг з іншымі вялікімі брытанскімі мастакамі. Упершыню героямі вялікіх кампазіцый сталі працоўныя і навуковыя, а не антычныя і біблейскія персанажы ці жанрава-алегарычныя постаці. Месца пражыванне мастака ў Дэрбі, як раз спрыяла гэтаму, бо менавіта тут выявілася [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] праз гамарні, шкляныя і гліняныя крамкі і мясцовыя фабрыкі. Дух гэтых месцаў знайшоў адлюстраванне ў шматлікіх працах мастака, напрыклад, «Лекцыя пра сонечную сістэму» (каля [[1763]]—[[1765]], [[Мастацкая галерэя Дэрбі|Мастацкая галерэя]], Дэрбі); «Досвед з паветранай помпай» ([[1768]], Галерэя Тэйт Брытэйн, Лондан); «Гамарня» ([[1773]], [[Эрмітаж]], [[Пецярбург]]), «[[Алхімік, які адкрывае фосфар]]» (1771—1795, Мастацкая галерэя, Дэрбі) <gallery perrow="5"> Выява:Three Persons Viewing the Gladiator by Candlelight.jpg|''Тры чалавекі, якія разглядаюць гладыятара пры свячах (1765)'' Выява:Wright of Derby, The Blacksmith's Shop.JPG|''[[Кузня (карціна Джозефа Райта)|Кузня]] (1771)'' Выява:Joseph Wright 003.jpg|''(1772)'' Выява:An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby,_1768.jpg|Эксперымент над птушкай у помпе (1768) </gallery> Да канца жыцця Джозафа Райт заставаўся правінцыйным мастаком, аднак, дзякуючы яго арыгінальнай манеры, якая спалучае элементы готыкі і неакласіцызму, яго цікавасці да навуковых даследаванняў і да сучаснай літаратуры, ён стаў адным з папярэднікаў рамантычнага мастацтва. Творчая спадчына Райта сабрана, галоўным чынам, у Ельскім цэнтры Брытанскага мастацтва ў [[Нью-Хэйвен (Канектыкут)|Нью-Хэйвене]], ва Уодсварт Атэнеум у [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфардзе]], у галерэі Тэйт у [[Лондан]]е і ў [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі|музеі Дэрбі]], уключаючы значны збор малюнкаў і акварэляў. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Nicolson В.'' Joseph Wright of Derby: painter of light, v. 1-2, [N. Y.], 1968. * Большая советская энциклопедия в 30 томах. Третье издание [1969, CHM] == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/RAT_DZHOZEF.html РАЙТ, ДЖОЗЕФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927105014/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/RAT_DZHOZEF.html |date=27 верасня 2011 }} у Анлайн Энцыклапедыі Кругасвет. * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/h/honthors Жывапіс анлайн] * [http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Wrights_to_view.htm Работы Джозефа Райта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080226225803/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Wrights_to_view.htm |date=26 лютага 2008 }} на сайце музея Дэрбі. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Райт Джозеф}} [[Катэгорыя:Джозеф Райт|*]] kvn3kyq2cvgfimrphclh0930te10e5l 0 82645 5149900 5040993 2026-06-02T13:37:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149900 wikitext text/x-wiki [[Выява:Mars NPArea-PIA00161.jpg|thumb|300px|Палярная шапка Марса]] '''Гідрасфера Марса''' — гэта сукупнасць водных запасаў планеты [[планета Марс|Марс]], прадстаўленая водным лёдам у палярных шапках Марса, лёдам пад паверхняй і магчымымі рэзервуарамі вадкай вады і водных раствораў солей у верхніх пластах літасферы Марса. Гідрасфера Марса з прычыны пануючых нізкіх тэмператур і знаходжання запасаў вады ў цвёрдым стане таксама называецца крыялітасферай. == Пошукі вады на Марсе == Марс вельмі падобны на [[Планета Зямля|Зямлю]] па шматлікіх паказчыках, што прымушала навукоўцаў [[XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзя дапускаць, што на ім ёсць жыццё і ёсць вадкая вада. Па меры росту аб'ёму даных пра планету, людзі прыдумалі спосабы для вывучэння атмасферы Марса і пошуку вады ў атмасферы з дапамогай спектраскапічных вымярэнняў. Аказалася, што вады ў атмасферы Марса была знойдзена нікчэмна малая колькасць, аднак даследаванні былі працягнуты. На змену астранамічным назіранням і спектраскапічнаму вымярэнню, з пачаткам эры касманаўтыкі, прыйшло і прамое вывучэнне Марса і пошукаў вады на ім з дапамогай міжпланетных зондаў. Найперш увагу даследчыкаў прыцягнулі палярныя шапкі Марса, бо меркавалася, што яны складаюцца з воднага лёду па аналогіі з [[Антарктыда]]й ці [[Грэнландыя]]й на Зямлі. Пры пільным вывучэнні з дапамогай сучаснай апаратуры ў 2000 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20020808014539/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/mars_water_story_000620.html NASA announces discovery of evidence of water on Mars]</ref> было пацверджана, што апроч цвёрдага вуглякіслага газу, у масе льдоў марсіянскіх палярных шапак утрымліваецца каласальная колькасць цвёрдага воднага лёду<ref>[[BBC]]. [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_3428000/3428309.stm Вада на Марсе: ад тэорыі да доказаў]</ref>. У верасні [[2015]] года ў часопісе [[Nature Geoscience]] былі апублікаваны вынікі даследавання здымкаў, атрыманых з апарата [[Mars Reconnaissance Orbiter]], якое праводзілася навукоўцамі з [[Тэхналагічны інстытут Джорджыі|Тэхналагічнага інстытута Джорджыі]] пад кіраўніцтвам астранома Луджэндры Оджы. Навукоўцы зрабілі выснову, што цёмныя палосы, якія з'яўляюцца на паверхні планеты ў цёплую пару года і падобныя да адкладаў соляў, могуць утварацца на месцы перыядычных струменяў вады ў вадкім стане<ref>[[BBC]]. [http://www.bbc.com/russian/science/2015/09/150928_mars_dark_streaks Навукоўцы: палосы на Марсе застаюцца ад струменяў вады]</ref>. == Аб'ёмы запасаў вады на Марсе == [[Выява:AncientMars.jpg|thumb|right|Так выглядаў бы Марс, калі б на ім меўся акіян.]] У наш час адкрытыя і пэўна ўстаноўленыя аб'ёмы вады на Марсе засяроджаны пераважна ў так званай крыясферы — прыпаверхневым пласце вечнай мерзлаты магутнасцю ў дзясяткі і сотні метраў. Існуюць здагадкі, што пад палярнымі шапкамі могуць існаваць даволі буйныя рэліктавыя азёры салёнай вады. Паводле сабраных навуковых даных, запасы вады (у форме лёду), якія існуюць у наш час ва ўсім аб'ёме крыялітасферы Марса, мяркуецца, складаюць 7,7{{e|22}} грамаў (77 млн км³)<ref name="cryolit">[http://www.astronaut.ru/bookcase/books/kuzmin/text/07.htm Криолитосфера Марса и ее строение]</ref>. У той жа час, працэсы ўсушэння на Марсе прывялі да скарачэння ніжняй мяжы вечнай мерзлаты на некалькі соцень метраў. Калі з агульнага аб'ёму крыялітасферы Марса адняць аб'ём сухіх і адталых знізу парод, то меркаванае ўтрыманне вады ў мерзлых пародах Марса складзе 5,4{{e|22}} грамаў (54 млн км³). Колькасць вады, падлічаная такім чынам, у шмат разоў перавышае колькасць вады ў палярных шапках Марса (~2{{e|21}}грамаў) і ўяўляе сабою значную частку агульных запасаў свабоднай вады, якая выдзяліліся за геалагічную гісторыю Марса. Матэматычны разлік паказвае, што ў выпадку раўнамернага размеркавання вады, якая змяшчаецца цяпер у крыялітасферы, па паверхні Марса, то ўтварыўся б гіганцкі акіян з сярэдняй глыбінёй у некалькі сотняў метраў. Таксама існуе здагадка, што пад крыялітасферай Марса існуе вобласць падмярзлотных салёных вод, пра колькасць якіх пакуль цяжка штосьці сказаць, але як мяркуецца яны велізарныя<ref name="cryolit"/>. Вельмі вялікае значэнне пры ацэнцы водных запасаў Марса іграе нядаўняе адкрыццё каласальных запасаў воднага лёду пад паверхняй Паўднёвай палярнай шапкі. Раней лічылася што [[паўднёвы полюс Марса]] галоўным чынам прадстаўлены запасамі замёрзлага вуглякіслага газу, але выясветлілася, што аб'ёмы воднага лёду пад яго паверхняй настолькі вялікія, што дазваляюць пры яго растапленні пакрыць паверхню ўсяго Марса 11-мятровым слоем вады<ref>[http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/524803905.html Mass Media : На Марсе — велізарная колькасць вады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071125144227/http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/524803905.html |date=25 лістапада 2007 }}</ref>. Па папярэдніх ацэнках амерыканскіх вучоных, запасы вады на Паўднёвым полюсе Марса параўнальныя з запасамі вады Паўночнай палярнай шапкі Марса, і таўшчыня льдоў тут дасягае 3,7 км. == Уплыў на клімат Марса == Марс, як і Зямля, мае працяглую гісторыю развіцця, і шэраг эпох у гэтай гісторыі прыцягваюць увагу вучоных сваім адрозненнем ад таго кліматычнага становішча, якая пануе на чырвонай планеце ў цяперашні час. У прыватнасці, асабліва прыцягвае ўвагу людзей у гісторыі Марса наяўнасць гіганцкіх акіянаў на яго паверхні, шчыльнай атмасферы і высокіх тэмператур. Наяўнасць мораў на Марсе ў мінулым было пацверджана экспедыцыямі аўтаматаў [[Спірыт, марсаход|Спірыт]] і [[Апарцьюніці]] у 2003—2004 гадах<ref>[[CNN]]. [http://www.cnn.com/2004/TECH/space/03/02/mars.findings/ NASA: Liquid water once on Mars]</ref>. Вывучэнне гэтых эпох марсіянскай гісторыі дазваляе пазнаць шмат новага не толькі пра Марс, але і пра іншыя планеты і іх развіццё. Вялікую цікавасць у геалагічным мінулым планеты Марс, выклікаюць два прамежкі часу — Гесперыйская эра, і Амазанійская эра<ref>[http://www.msss.com/http/ps/age2.html Determining the age of surfaces on Mars]</ref>. {{seealso|Каланізацыя Марса}} === Асноўныя спосабы тэрафарміравання Марса === * '''Выкід у атмасферу Марса штучных парніковых газаў''': [[тэтрафторметан]], [[Перфторвуглевадароды|октафторпрапан]]. * '''Зацьменне паверхні палярных шапак''': [[сажа]], напыляльныя палімерныя плёнкі, выбуховае памяншэнне [[альбеда]]. * '''Арбітальны прагрэў паверхні палярных шапак''': касмічныя звышлёгкія арбітальныя люстэркі. * '''Бамбардзіроўка астэроідамі''': водна-аміячныя льды. * '''Тэхнагенная дзейнасць''': выкід цяпла атамнымі электрастанцыямі і транспартам, патокі цяпла ад купальных паселішчаў. * '''Біягеннае ўздзеянне''': увядзенне зямных бактэрый і водарасцей устойлівых на Марсе (''Chroococcidiopsis sp, Matteia sp, Deinococcus radiodurans, і інш''). == Гл. таксама == * [[планета Марс]] * [[Каланізацыя Марса]] * [[Палярная шапка]] {{зноскі}} == Літаратура == == Спасылкі == * [http://infuture.ru/?key=%CC%E0%F0%F1 Infuture.ru: Вывучэнне Марса] * [http://infuture.ru/news.php?news_id=30 Infuture.ru: На паверхні Марса выяўлены «малады» ляднік] * [http://biodan.narod.ru/data/tema22.htm Акіяны Марса] * [http://setaria.narod.ru/mars/mars12.htm Гісторыя даследавання Марса] * [http://www.scientific.ru/journal/mwater.html Scientific.ru: Ці не занадта шмат вады на Марсе?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110917040057/http://www.scientific.ru/journal/mwater.html |date=17 верасня 2011 }} * [http://mars.jpl.nasa.gov/msp98/why.html Mars, Water and Life] {{Вонкавыя спасылкі}} {{марс}} [[Катэгорыя:Марс]] [[Катэгорыя:абалонкі Марса]] 81xo0761xxxy9hrd5tu6ombj4usr5zm 0 89732 5149921 4374654 2026-06-02T15:10:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149921 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = Гіпс |Выява = Roses des Sables Tunisie.jpg |Подпіс = «Гіпсавая ружа» з [[Сахара|Сахары]], 47 см у даўжыню |Колер = Белы, шэры, чырвоны |Формула = CaSO₄•2H₂O |Колер рысы = Белы |Бляск = Шкляны да перламутравага |Спайнасць = Вельмі дасканалая |Сінгонія = [[Манаклінная сінгонія|Манаклінная]] |Цвёрдасць = 1,5—2,0 |Злом = Няроўны; гнуткі, але не эластычны |Прымесь = |Шчыльнасць = 2,2—2,4 |Паказчык пераламлення = }} [[Файл:Gypsum - Sieroszowice mine, Lubin, Lower Silesia, Poland.jpg|міні|Гіпс]] '''Гіпс''' — [[мінерал]] з класа сульфатаў, склад: CaSO₄•2H₂O. Кудзелістая разнавіднасць гіпсу называецца [[селеніт]]ам, а крупчастая — [[алебастр]]ам. Гіпс утрымлівае 32,56 % СаО, 46,51 % SO₃ і 20,93 % H₂O. Чысты гіпс бясколерны і празрысты. Пры награванні да 170 °C часткова губляе ваду і пераўтвараецца ў алебастр. Пры змешванні з вадой алебастр хутка цвярдзее і пераўтвараецца ў гіпс. == Вытворчасць == У [[2005]] годзе ў свеце выраблена 110 млн. тон гіпсу (павелічэнне на 0,9 %). На чатырох найбуйнейшых прадуцэнтаў — [[ЗША]], [[Іран]], [[Канада|Канаду]] і [[Іспанія|Іспанію]] — прыпадае 43 % сусветнай вытворчасці гіпсу. == Выкарыстанне == Выкарыстоўваецца ў будаўніцтве пры прыгатаванні тынковачных, гіпсабетонных сумесяў, у вытворчасці [[фарба]]ў, глазуры, у [[Медыцына|медыцыне]], [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]], у аптычнай прамысловасці і інш. == Гл. таксама == * [[Гіпсавыя павязкі]] * [[Гіпсакардон]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=56|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.webmineral.com/data/Gypsum.shtml Гіпс у базе webmineral.com] {{ref-en}} * [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/GIPS.html Гипс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023130801/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/GIPS.html |date=23 кастрычніка 2012 }} // [[Кругасвет|Энцыклапедыя «Кругасвет»]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сульфаты (мінералы)]] [[Катэгорыя:Мінералы кальцыю]] [[Катэгорыя:Вяжучыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Хемагенныя, біяхемагенныя і арганагенныя пароды]] [[Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы]] cdg9adl5c26dzfe6tcmsco4mazvv8ra 0 93391 5150171 4716956 2026-06-03T11:33:46Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ удакладненні 5150171 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свята-Раства-Багародзіцкая царква}} {{Славутасць |Тып = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Свята-Раства-Багародзіцкая царква |Арыгінальная назва = | Выява =Глыбокае. Царква (03).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Глыбокае]] |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 20.9 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 41|lon_sec = 51.0 |region = BY |CoordScale = |На карце =Беларусь Віцебская вобласць |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія]] |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[сармацкае барока]] (да 1735 года){{sfn|Габрусь|2001|с=142—143}}{{sfn|Габрусь, Ярашэвіч|2005|с=539}}; [[віленскае барока|віленскае]]{{sfn|Праваслаўныя храмы Беларусі|2007|с=121}}{{sfn|Багласаў|1985|с=229}} |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1639 |Заканчэнне будаўніцтва = 1654 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя жыхары = |Стан =працуе |Сайт = |Commons = }} '''Царква Раства Багародзіцы''' знаходзіцца ў гістарычным цэнтры горада [[Глыбокае]], насупраць [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкага касцёла]]. == Гісторыя == Першапачаткова была касцёлам каталіцкага ордэна [[Кармеліты босыя|кармелітаў босых,]] заснаванага паводле тэстамэнтаў ваяводы мсціслаўскага і старасты дзісенскага [[Іосіф Корсак|Іосіфа Корсака]], складзеных у 1640-1643 гадах<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=15-22}}</ref>. Пры жыцці Корсак збудаваў у Глыбокім драўляны касцёл<ref name=":0" />. Ён планаваў збудаваць мураваную святыню, але ў выпадку сваёй смерці загадаў гэта зрабіць кармелітам. Драўляны касцёл, верагодна, быў страчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай у 50-я гады XVII стагоддзя. Касцёл кармелітаў быў адбудаваны не пазней за 1675 год<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=часопіс|месяц=3|том=T. I|нумар=zeszyt 3|старонкі=164}}</ref>. У вядомых даследчыкам крыніцах няма звестак пра архітэктуру святыні, у тым ліку невядома, з якога матэрыялу быў адбудаваны касцёл. Новы або перабудаваны мураваны касцёл асвяціў 16 ліпеня 1735 года [[Біскупы-суфраганы віленскія|віленскі суфраган]] Ежы Анцута. Па меркаванні польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл чарговы раз быў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр. У выніку перабудовы фасад са шчытом і дзвюмя вежамі набыў рысы [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. Кляштар скасаваны ў 1861 г. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] касцёл і кляштар былі заняты праваслаўным духавенствам. Кошт перабудовы склаў 27.000 сярэбраных руб. Пераасвячоны епіскапам Ковенскім праасвяшчэнным Уладзімірам 3 верасня 1878 г. у праваслаўную Ражджаства-Багародзіцкую царкву, кляштарны корпус перададзены гарадской паліцэйскай управе. Асвячэнню царквы папярэднічала перабудова былога касцёла адразу пасля 1863 на асігнаваную ўрадам суму ў 27 тыс. руб. серабром. У склепе пад царквой, у адной з ніш да сярэдзіны ХХ стагоддзя быў надпіс на лацінскай мове: «Тут спяць у міры косці вяльможнага фундатара, душа яго — на небе». Царква пашкоджаная падчас [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]], адбудаваная ў пасляваенныя гады. == Архітэктура == [[Файл:Комплекс кляштара кармэлітаў Глыбокае 2.JPG|thumb|злева|Інтэр’ер царквы]] Помнік архітэктуры [[віленскае барока|віленскага барока]] (адзін з першых узораў у Беларусі). У плане храм меў выгляд працяглага прамавугольніка, які ўключаў 3-[[неф]]авую [[базіліка|базіліку]], вылучаную бакавымі сакрысціямі прамавугольную [[апсіда|апсіду]], шэраг аб’яднаных калідорам келляў за ёй. У адрозненне ад спрошчанага планіровачнага вырашэння аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя атрымала шмат’ярусны шматпланавы выгляд. Вуглы храма адзначаны 4 [[вежа]]мі, 2-ярусны перапад нефаў з вылучэннем крылаў [[трансепт]]а. Асноўны архітэктурна-пластычны акцэнт зроблены на галоўным фасадзе, які фланкіруюць 2 зграбныя шмат’ярусныя вежы, завершаныя цыбулепадобнымі галоўкамі. Іх вертыкальны дынамічны рух узмацняецца вузкімі і высокімі арачнымі праёмамі, шматлікімі крапоўкамі. Паміж вежамі ўзнесены фігурны ступеньчаты [[франтон]]. Ніжні ярус фасада вылучаны па цэнтры багата дэкарыраваным уваходным парталам з драўлянымі разнымі дзвярамі і бакавымі нішамі-экседрамі. У сяродкрыжжы будынка ў 1908 годзе быў узведзены драўляны барабан з купалам (згарэў у 1944 г. разам з верхнімі ярусамі вежаў). Каля 1755 г. перад храмам пастаўлена барочная 3-арачная 2-ярусная мураваная брама. Да паўночна-заходняга боку апсіды храма дабудаваны 3-павярховы жылы корпус (часткова разабраны ў 1909 г.). Была перароблена арнаментацыя скляпенняў у прэсбітэрыі. У 1908 г. паміж 4 вонкавымі вежамі дабудаваны драўляны візантыйскі купал. == Інтэр’ер == У інтэр’еры нефы перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі. У ХІХ стагоддзі пастаўлены [[іканастас]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|2|1122|Царква Раства Багародзіцы|аўтар=Багласаў С. Г.|старонкі=228—229|ref=Багласаў}} * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|артыкул=Глыбоцкі кляштар кармелітаў|старонкі=539|аўтар=Габрусь Т., Ярашэвіч А.|ref=Габрусь, Ярашэвіч}} * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} — С. 48. * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы Беларусі}} == Спасылкі == {{гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|212Г000365}} {{Commons|Category:Church of Saint Mary in Hlybokaye}} * {{radzima|4786}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm#bogor_sobor}} * {{Архіварта|carkva-rastva-bagarodzicy-glybokae}} [[Катэгорыя:Храмы Глыбокага]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Збудаванні Глыбокага ў стылі барока]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1654 годзе]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Храмы Полацкай і Глыбоцкай епархіі]] [[Катэгорыя:Кармеліцкія кляштары Беларусі]] r0yvnxxgfg79rdjnixl5cworhvakegd 5150172 5150171 2026-06-03T11:44:51Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дададзеныя фоты 5150172 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свята-Раства-Багародзіцкая царква}} {{Славутасць | Тып = Праваслаўны храм | Беларуская назва = Свята-Раства-Багародзіцкая царква | Арыгінальная назва = | Выява = Глыбокае. Царква (03).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = горад | Месцазнаходжанне = [[Глыбокае]] | lat_dir = N | lat_deg = 55 | lat_min = 08 | lat_sec = 20.9 | lon_dir = E | lon_deg = 27 | lon_min = 41 | lon_sec = 51.0 | region = BY | CoordScale = | На карце = Беларусь Віцебская вобласць | Канфесія = [[Праваслаўе]] | Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія]] | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[сармацкае барока]] (да 1735 года){{sfn|Габрусь|2001|с=142—143}}{{sfn|Габрусь, Ярашэвіч|2005|с=539}}; [[віленскае барока|віленскае]]{{sfn|Праваслаўныя храмы Беларусі|2007|с=121}}{{sfn|Багласаў|1985|с=229}} | Аўтар праекта = Абрагам Вюрцнэр | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = | Заканчэнне будаўніцтва = 1735 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Прыбудоўкі = | Вядомыя жыхары = | Стан = працуе | Сайт = | Commons = }} '''Царква Раства Багародзіцы''' знаходзіцца ў гістарычным цэнтры горада [[Глыбокае]], насупраць [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкага касцёла]]. == Гісторыя == [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|310x310пкс|Касцёл і кляштар кармелітаў босых да перабудовы пад кіраўніцтвам праваслаўнай Царквы.]] Першапачаткова была касцёлам каталіцкага ордэна [[Кармеліты босыя|кармелітаў босых,]] заснаванага паводле тэстамэнтаў ваяводы мсціслаўскага і старасты дзісенскага [[Іосіф Корсак|Іосіфа Корсака]], складзеных у 1640-1643 гадах<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=15-22}}</ref>. Пры жыцці Корсак збудаваў у Глыбокім драўляны касцёл<ref name=":0" />. Ён планаваў збудаваць мураваную святыню, але ў выпадку сваёй смерці загадаў гэта зрабіць кармелітам. Драўляны касцёл, верагодна, быў страчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай у 50-я гады XVII стагоддзя. Касцёл кармелітаў быў адбудаваны не пазней за 1675 год<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=часопіс|месяц=3|том=T. I|нумар=zeszyt 3|старонкі=164}}</ref>. У вядомых даследчыкам крыніцах няма звестак пра архітэктуру святыні, у тым ліку невядома, з якога матэрыялу быў адбудаваны касцёл. Новы або перабудаваны мураваны касцёл асвяціў 16 ліпеня 1735 года [[Біскупы-суфраганы віленскія|віленскі суфраган]] Ежы Анцута. Па меркаванні польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл чарговы раз быў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр. У выніку перабудовы фасад са шчытом і дзвюмя вежамі набыў рысы [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. Кляштар скасаваны ў 1861 г. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] касцёл і кляштар былі заняты праваслаўным духавенствам. Кошт перабудовы склаў 27.000 сярэбраных руб. Пераасвячоны епіскапам Ковенскім праасвяшчэнным Уладзімірам 3 верасня 1878 г. у праваслаўную Ражджаства-Багародзіцкую царкву, кляштарны корпус перададзены гарадской паліцэйскай управе. Асвячэнню царквы папярэднічала перабудова былога касцёла адразу пасля 1863 на асігнаваную ўрадам суму ў 27 тыс. руб. серабром. У склепе пад царквой, у адной з ніш да сярэдзіны ХХ стагоддзя быў надпіс на лацінскай мове: «Тут спяць у міры косці вяльможнага фундатара, душа яго — на небе». Царква пашкоджаная падчас [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]], адбудаваная ў пасляваенныя гады. == Архітэктура == [[Файл:Комплекс кляштара кармэлітаў Глыбокае 2.JPG|thumb|злева|Інтэр’ер царквы]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (J. Bułhak, 1934).jpg|міні|437x437пкс|Царква Раства Багародзіцы пасля перабудовы ў 1908 годзе. Фота: Ян Булгак, 1920-я.]] [[Файл:Hłybokaje, Połackaja, Karmelicki. Глыбокае, Полацкая, Кармэліцкі (1941-43).jpg|міні|310x310пкс|Царква Раства Багародзіцы ў перыяд нямецкай акупацыі.]] Помнік архітэктуры [[віленскае барока|віленскага барока]] (адзін з першых узораў у Беларусі). У плане храм меў выгляд працяглага прамавугольніка, які ўключаў 3-[[неф]]авую [[базіліка|базіліку]], вылучаную бакавымі сакрысціямі прамавугольную [[апсіда|апсіду]], шэраг аб’яднаных калідорам келляў за ёй. У адрозненне ад спрошчанага планіровачнага вырашэння аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя атрымала шмат’ярусны шматпланавы выгляд. Вуглы храма адзначаны 4 [[вежа]]мі, 2-ярусны перапад нефаў з вылучэннем крылаў [[трансепт]]а. Асноўны архітэктурна-пластычны акцэнт зроблены на галоўным фасадзе, які фланкіруюць 2 зграбныя шмат’ярусныя вежы, завершаныя цыбулепадобнымі галоўкамі. Іх вертыкальны дынамічны рух узмацняецца вузкімі і высокімі арачнымі праёмамі, шматлікімі крапоўкамі. Паміж вежамі ўзнесены фігурны ступеньчаты [[франтон]]. Ніжні ярус фасада вылучаны па цэнтры багата дэкарыраваным уваходным парталам з драўлянымі разнымі дзвярамі і бакавымі нішамі-экседрамі. У сяродкрыжжы будынка ў 1908 годзе быў узведзены драўляны барабан з купалам (згарэў у 1944 г. разам з верхнімі ярусамі вежаў). Каля 1755 г. перад храмам пастаўлена барочная 3-арачная 2-ярусная мураваная брама. Да паўночна-заходняга боку апсіды храма дабудаваны 3-павярховы жылы корпус (часткова разабраны ў 1909 г.). Была перароблена арнаментацыя скляпенняў у прэсбітэрыі. У 1908 г. паміж 4 вонкавымі вежамі дабудаваны драўляны візантыйскі купал. == Інтэр’ер == У інтэр’еры нефы перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі. У ХІХ стагоддзі пастаўлены [[іканастас]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|2|1122|Царква Раства Багародзіцы|аўтар=Багласаў С. Г.|старонкі=228—229|ref=Багласаў}} * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|артыкул=Глыбоцкі кляштар кармелітаў|старонкі=539|аўтар=Габрусь Т., Ярашэвіч А.|ref=Габрусь, Ярашэвіч}} * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} — С. 48. * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы Беларусі}} == Спасылкі == {{гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|212Г000365}} {{Commons|Category:Church of Saint Mary in Hlybokaye}} * {{radzima|4786}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm#bogor_sobor}} * {{Архіварта|carkva-rastva-bagarodzicy-glybokae}} [[Катэгорыя:Храмы Глыбокага]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Збудаванні Глыбокага ў стылі барока]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1654 годзе]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Храмы Полацкай і Глыбоцкай епархіі]] [[Катэгорыя:Кармеліцкія кляштары Беларусі]] 7g9ad1h0pv7kgp5kmx5nypzs0v51ht9 0 95293 5149898 4672789 2026-06-02T13:14:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149898 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Гёйгёль}} {{Запаведная зона | Назва = Гёйгёль нацыянальны парк | Нацыянальная назва = Göygöl Milli Parkı | Выява = | Подпіс = Возера [[Гёйгёль (возера)|Гёйгёль]] | Катэгорыя МСАП = II |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 24 |lat_sec = 39 |long_dir =E |long_deg = 46 |long_min = 19 |long_sec = 21 |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гёйгёльскі раён]] | Краіна = Азербайджан | Краіны = | Найбліжэйшы горад = [[Гёйгёль (горад)|Гёйгёль]] | Плошча = 12,755 га (127,55 км²) | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = [[1 красавіка]] [[2008]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Азербайджан |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''Гёйгёльскі нацыянальны парк''', '''Нацыянальны парк Гёйгёль''' ({{lang-az|Göygöl Milli Parkı}}) — створаны ў [[2008]] на тэрыторыі [[Гёйгёльскі раён|Гёйгёльскага раёна]]. Агульная плошча парку 12,755 гектара (127,55 км²). Парк створаны на базе Гёйгёльскійнскага дзяржаўнага запаведніка. == Гл. таксама == * [[Спіс нацыянальных паркаў Азербайджана]] == Спасылкі == * [http://www.eco.gov.az/en/goy-gol/ Афіцыйны сайт Гёйгёль нацыянальны парк — Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана] {{ref-en}} * [http://www.eco.gov.az/en/milliparklar-goygol.php Гёйгёль нацыянальны парк — Міністэрства экалогіі і прыродных рэсурсаў Азербайджана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726115443/http://www.eco.gov.az/en/milliparklar-goygol.php |date=26 ліпеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://www.ashkimsin.ru/chayxana/topic2363.html Нацыянальныя паркі Азербайджана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305062401/http://ashkimsin.ru/chayxana/topic2363.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/avqust/medeniyyet2008_avqust_346.htm Інтэрв'ю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930052503/http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/avqust/medeniyyet2008_avqust_346.htm |date=30 верасня 2011 }} {{ref-ru}} {{Нацыянальныя паркі Азербайджана}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Лясныя масівы Азербайджана]] 1pe2co1a3ytqztk27otbt8yex2nfqjj 0 96782 5150064 5117084 2026-06-03T05:42:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150064 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скот (значэнні)}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Джэймс Скот''', 1-ы [[герцаг Монмут]] і 1-ы [[герцаг Баклейх]] ({{lang-en|James Scott, 1st Duke of Monmouth}} нар. 9.4.1649, [[Ротэрдам]] — пам. 15.7.1685, [[Лондан]]) — пазашлюбны сын [[Карл II Сцюарт|Карла II]] і яго палюбоўніцы, [[Люцыя Уолтэр|Люцыі Уолтэр]]. Быў абезгалоўлены ў [[1685]] г. пасля [[паўстанне Монмута|няўдалай спробы зрынуць]] [[Якаў II Ёрк|Якава II]]. Аб’яўляючы сябе законным каралём, Скот спрабаваў супрацьпаставіць сябе як пратэстанта каталіку Якаву II. Нарадзіўся ў [[Ротэрдам]]е ў [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. Яго маці мела рэпутацыю легкадумнай асобы і ў 1648 годзе стала палюбоўніцай палкоўніка Роберта Сідні. Сур’ёзныя сумневы Скота наконт рэальнага бацькоўства пачаліся яшчэ ў юнацтве. Па словах сучаснікаў, калі Скот вырас, ён быў значна падобны на Роберта Сідні, чым на меркаванага бацьку Карла. Аднак пазней кароль даў сведчанні ў пісьмовым выглядзе, што ён ніколі не быў жанаты ні на кім, акрамя каралевы. Карл II прызнаў яго сваім сынам, але спадчыннікам прастола Скот стаць не мог, паколькі быў народжаны па-за шлюбам. {{зноскі}} == Літаратура == * Violet Wyndham, Protestant Duke: Life of the Duke of Monmouth. Weidenfeld and Nicolson, London, 1976. ISBN 0-297-77099-3. == Спасылкі == * [http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=46269 ''An Act to Attaint James Duke of Monmouth of High-Treason. [Chapter II. Rot. Parl. nu. 2.''] {[[Якаў II Сцюарт|Якаў II]]) {{ref-en}} * [http://www.worldroots.com/foundation/britain/jamesscottdesc1649.htm Нашчадкі Джэймса Скота.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081120044457/http://www.worldroots.com/foundation/britain/jamesscottdesc1649.htm |date=20 лістапада 2008 }} {{ref-en}} == Спасылкі == * [http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=46269 ''An Act to Attaint James Duke of Monmouth of High-Treason. [Chapter II. Rot. Parl. nu. 2.''] {[[Якаў II Сцюарт|Якаў II]] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117103445/http://british-history.ac.uk/report.aspx?compid=46269 |date=17 студзеня 2013 }}) {{ref-en}} * [http://www.worldroots.com/foundation/britain/jamesscottdesc1649.htm Нашчадкі Джэймса Скота, 1-га герцага Монмут.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081120044457/http://www.worldroots.com/foundation/britain/jamesscottdesc1649.htm |date=20 лістапада 2008 }} {{ref-en}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скот Джэймс}} [[Катэгорыя:Герцагі Баклейх]] [[Катэгорыя:Лорды-лейтэнанты Стафардшыра]] [[Катэгорыя:Лорды адміралцейства]] [[Катэгорыя:Члены Тайнага Савета Англіі]] [[Катэгорыя:Канцлеры Кембрыджскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Падвязкі]] [[Катэгорыя:Сцюарты]] [[Катэгорыя:Дынастыя Скотаў]] [[Катэгорыя:Герцагі Англіі]] [[Катэгорыя:Абезгалоўленыя]] [[Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства Сцюартаў]] [[Катэгорыя:Прэтэндэнты на трон Англіі]] [[Катэгорыя:Прэтэндэнты на трон Шатландыі]] [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] rhj5rz5epklno431meky021dgpw8s59 0 111719 5149999 4552655 2026-06-02T20:56:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149999 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва |тып = скульптура |выява = Dama d'Elx (ampliació).jpg |памер = 300px |назва = Дама з Эльчэ |скульптар = |год = IV стагоддзе да н.э. |матэрыял = Камень |вышыня = |месцазнаходжанне = Мадрыд |музей = [[Нацыянальны археалагічны музей (Мадрыд)|Нацыянальны археалагічны музей]] }} '''Дáма з Э́льчэ''' ({{lang-es|Dama de Elche}}, {{lang-ca|Dama d'Elx}}) — самы значны помнік [[іберы]]йскага (старажытнаіспанскага) мастацтва, быў выяўлены [[4 жніўня]] [[1897]] года ў прыватных уладаннях каля [[Эльчэ]] (горад у іспанскай правінцыі [[Алікантэ (правінцыя)|Алікантэ]]). У лічаныя тыдні скульптура была прададзена французскаму калекцыянеру і вывезена ў [[Парыж]], дзе яе дэманстрацыя ў [[Луўр]]ы стварыла грандыёзную сенсацыю і адкрыла для вучоных дагэтуль невядомую старонку [[антычнае мастацтва|антычнага мастацтва]]. У [[1941]] годзе [[рэжым Вішы]] ў якасці жэсту добрай волі перадаў экспанат іспанскаму дыктатару [[Франсіска Франка|Франка]], які загадаў змясціць яго ў мадрыдскім музеі [[Прада]]. У наш час скульптура, нароўні са скульптурай [[Дама з Басы|Дамы з Басы]] ([[:en:Lady of Baza|en]]), экспануецца ў [[Нацыянальны археалагічны музей (Мадрыд)|Нацыянальным археалагічным музеі]] ў [[Мадрыд]]зе. У [[Валенсія|Валенсіі]] дзейнічае фонд, які выступае за яе вяртанне ў Эльчэ. Статуя, датаваная IV стагоддзем да н.э., уяўляе сабою каменны паліхромны бюст жанчыны (хоць апошняе спрэчна) у багатым уборы і з незвычайна складанай прычоскай. Адтуліна, якая знаходзіцца ззаду, сведчыць, што аб’ект мог выкарыстоўвацца ў якасці пахавальнай [[урна|урны]]. Даволі тонкае разуменне канонаў эліністычнай скульптуры дазволіла некаторым даследчыкам выказаць здагадку, што скульптар прайшоў навучанне ў адной з грэчаскіх калоній Заходняга Міжземнамор’я. Паводле іншага пункта гледжання, у помніку знайшлі адлюстраванне прынцыпы [[Карфаген|пунічнага]] мастацтва, а намаляваная жанчына — не хто іншая як фінікійская багіня [[Астарта]]. У 1995 годзе высунута гіпотэза, паводле якой Дама з Эльчэ — падробка, вырабленая пад уплывам [[мадэрн]]у каля таго часу, калі яна была выяўлена<ref>{{Cite web |url=http://www.upf.com/book.asp?id=MOFFIS95 |title=Рэцэнзія на працу, якая даказвае падробленасць статуі |access-date=26 сакавіка 2012 |archive-date=15 чэрвеня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070615210754/http://www.upf.com/book.asp?id=MOFFIS95 |url-status=dead }}</ref>. Аднак гэта тэорыя не заваявала агульнага прызнання. Праведзены ў 2005 годзе тэхнічны аналіз пакрыцця, каменя і рэштак пігмента статуі паказаў старажытную дату і адпаведнасць іншым вядомым помнікам іберыйскай скульптуры<ref>M. P. Luxán, J. L. Prada, F. Dorrego, 2005, «Dama de Elche: pigments, surface coating and stone of the sculpture», ''Materials and structures'', 38(277), pp. 419—424. [https://www.rilem.net/boutique/fiche.php?cat=journal&reference=1645]{{Недаступная спасылка}} Гл. таксама [http://www.springerlink.com/content/g3867m6578u5v27p/]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Дама з Аксера]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category}} * {{кніга |аўтар = Монгайт А. Л. |загаловак = Археология Западной Европы |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |старонкі = 305 |старонак = |спасылка = http://www.archeologia.ru/Library/Book/4328c83fbe60/page305 |isbn = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071025041439/http://www.archeologia.ru/Library/Book/4328c83fbe60/page305 |archivedate = 25 кастрычніка 2007 }} [[Катэгорыя:Антычнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Скульптуры Іспаніі]] [[Катэгорыя:Іберы]] [[Катэгорыя:Эльчэ]] [[Катэгорыя:Нацыянальны археалагічны музей, Мадрыд]] gb1qvddppbjd2y6p5v3gpj18lgggxky 0 116909 5150065 4869809 2026-06-03T05:49:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150065 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Баўэр}} {{Кінематаграфіст | Імя = Джэймі Кэмпбел Баўэр | Арыгінал імя = Jamie Campbell Bower | Фота = JamieCampbellBowerCCJuly09.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = <small>Джэймі Кэмпбел Баўэр у 2009 у Сан-Дыега</small> | Імя пры нараджэнні = Джэймс Кэмпбел М. Баўэр | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{UK}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = 2007 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = 2570429 }} '''Джэймс Кэмпбел М. «Джэймі» Баўэр''' ({{lang-en|James Campbell M. «Jamie» Bower}}, нар. 22 лістапада 1988 года, [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]) — [[Англія|англійскі]] {{акцёр|Англіі|тэлебачання Англіі}}, вядомы сваёй роляй ''Энтані Хоўпа'' у фільме [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] «[[Суіні Тод, дэман-цырульнік з Фліт-стрыт]]» і роляй ''[[Спіс персанажаў серыі раманаў «Змярканне»#Вальтуры|Кая]]'' ў фільме «[[Змярканне. Сага. Маладзік]]». == Біяграфія == Джэймі Кэмпбел Баўэр нарадзіўся ў [[Лондан]]е;<ref name="observer"/> маці — Эні, музычны менеджар, бацька — Дэвід, працаўнік кампаніі [[Gibson|«Gibson Guitar Corporation»]], ёсць малодшы брат Сэмюэль.<ref name="ref2">{{cite news |last=Whitworth |first=Melissa |title=Fresh blood: Jamie Campbell Bower's teen thrills |publisher=This Is London |date=2009-11-16 |url=http://www.thisislondon.co.uk/lifestyle/article-23768821-fresh-blood-jamie-campbell-bowers-teen-thrills.do |accessdate=2009-11-21 |archive-date=25 лістапада 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125070001/http://www.thisislondon.co.uk/lifestyle/article-23768821-fresh-blood-jamie-campbell-bowers-teen-thrills.do |url-status=dead }}</ref> Вучыўся ў прыватнай школе ''Bedales School'' у [[Хэмпшыр]]ы і быў членам ''Нацыянальнага музычнага моладзевага тэатра'' (National Youth Music Theatre).<ref name="observer"/> «Мае бацькі ўсвядомілі, што гэта мая натура — іграць. Я пайшоў у моладзевы тэатр і знік там. Да 16 лёт удзельнічаў у кожным спектаклі». У 15 лёт браў удзел у оперы Роджэра Уотэрса «Ca Ira in Rome» — «я лічыў, што маё сэрца належыць музычнаму тэатру. Жадаў быць гэтакай зоркай Вест Энда». Таксама Джэймі працаваў мадэллю ў агенцтве ''Select Model Management'' у Лондане<ref name="observer">{{cite news |last=Vilkomerson |first=Sara |title=He’s 19, He’s Beautiful And He’s Bloody Good |url=http://www.observer.com/2007/he-s-19-he-s-beautiful-and-he-s-bloody-good |publisher=[[The New York Observer]] |date=2007-12-11 |accessdate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214225113/http://www.observer.com/2007/he-s-19-he-s-beautiful-and-he-s-bloody-good |archivedate=14 снежня 2007 |url-status=dead }}</ref> Джэймі добра спявае і з’яўляецца вакалістам у гурце «The Darling Buds».<ref name="gibson"/>. Добра сябруе з іншым [[вампір]]ам з «Маладзіка» [[Эдзі Гатэгі]], які выконвае там ролю ''Лорана''. == Кар’ера == Кар’ера Джэймі пачалася ў 2007, калі сябар сям’і [[Лора Мішэль Келі]] прадставіла яго свайму агенту. Яшчэ вучачыся ў школе, ён атрымаў ролю ''Энтані Хоўпа'' у фільме «[[Суіні Тод, дэман-цырульнік з Фліт-стрыт]]», у якім ён здымаўся з [[Джоні Дэп]]ам, [[Хелена Бонэм Картэр|Хеленай Бонэм Картэр]] і ўсё той жа Лорай Мішэль Келі. У наступным годзе ён з’явіўся ў фільме [[Гай Рычы|Гая Рычы]] [[Рок-н-рольшчык, фільм|«Рок-н-рольшчык»]].<ref name="gibson">{{cite news |url=http://www.gibson.com/en-us/Lifestyle/ArtistsAndEvents/Stories/Exclusive%20Q_A%20with%20Jamie%20Campb/ |title=Exclusive Q&A with Jamie Campbell Bower, Rising Star of Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street |publisher=[[Gibson Guitar Corporation|Gibson.com]] |date=2007-01-15 |accessdate=2008-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090209153055/http://www.gibson.com/en-us/Lifestyle/ArtistsAndEvents/Stories/Exclusive%20Q_A%20with%20Jamie%20Campb/ |archivedate=9 лютага 2009 |url-status=dead }}</ref> А ў 2009 зняўся ў ролі вампіра ''[[Спіс персанажаў серыі раманаў «Змярканне»#Вальтуры|Кая]]'' з клана [[Спіс персанажаў серыі раманаў «Змярканне»#Вальтуры|Вальтуры]] ў фільме «[[Змярканне. Сага. Маладзік]]».<ref>{{cite web|title=British newcomer joins Twilight|work=[[BBC News]]|publisher=[[BBC|British Broadcasting Corporation]]|date=2009-03-30|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7972024.stm|accessdate=2009-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308185358/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7972024.stm|archivedate=8 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref> Таксама ў 2008 годзе іграў у серыяле «Зняволены» — амерыканскім [[рымейк]]у [[The prisoner|аднайменнага]] англійскага серыяла 1960-х гадоў.<ref>{{cite web|last=West|first=Dave|title='Jericho' star, Wilson join ITV's 'Prisoner'|publisher=[[Digital Spy]]|date=2008-07-25|url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/a115258/jericho-star-wilson-join-itvs-prisoner.html|accessdate=2008-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619160431/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a115258/jericho-star-wilson-join-itvs-prisoner.html|archivedate=19 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> Здымаўся ў фільмах [[Гары Потэр і Дарункі Смерці, фільм|«Гары Потэр і Дарункі Смерці»]], дзе ён іграе маладога ''Гелерта Грын-дэ-Вальда'', у будучыні — магутнага цёмнага чараўніка. == Асабістае жыццё == Сустракаўся з модным дызайнерам Зоі Грэм<ref>[http://www.starslife.ru/2009/10/26/dzhejmi-kempbell-bauer-vstrechaetsya-s-drugoj/ Джэймі Кэмпбел Баўэр сустракаецца з іншай " StarsLife. Навіны шоу-бізнесу, свецкая хроніка, знакамітасці, зоркі шоу-бізнесу, навіны каралеўскіх сем’яў<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. Напачатку 2010 стала вядома, што Джэймі ўжо паўгода сустракаецца з [[Боні Райт]], з якой ён пазнаёміўся на адной з вечарынак і здымаецца разам у фільме «Гары Потэр і Дарункі Смерці»<ref>[http://www.spletnik.ru/love/17983-vedma-i-vampir-bonni-rajjt-i-dzhejjmi-kjempbell.html Spletnik — Парачкі: ведзьма і вампір — Боні Райт і Джэймі Кэмпбел Баўэр<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100501074215/http://spletnik.ru/love/17983-vedma-i-vampir-bonni-rajjt-i-dzhejjmi-kjempbell.html |date=1 мая 2010 }}</ref><ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20346280,00.html People.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107090924/http://www.people.com/people/article/0,,20346280,00.html |date=7 студзеня 2012 }}</ref>. А ў сярэдзіне красавіка 2010 з’явіліся чуткі, што пара заручана і рыхтуецца да вяселля<ref>[http://www.spletnik.ru/buzz/love/19094-junaja-volshebnica-bonni-rajjt-i-rok-n-rolshhik.html Боні Райт і Джэймі Кэмпбел заручаны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100425073508/http://www.spletnik.ru/buzz/love/19094-junaja-volshebnica-bonni-rajjt-i-rok-n-rolshhik.html |date=25 красавіка 2010 }}</ref>. На адкрыццё парку забаў 16 чэрвеня 2010 года «Чароўны свет Гары Потэра», Боні аспрэчыла гэтыя чуткі<ref>[http://justjaredjr.buzznet.com/2010/06/18/bonnie-wright-not-engaged-to-jamie-campbell-bower/ Bonnie Wright NOT Engaged to Jamie Campbell-Bower | Bonnie Wright, Daniel Radcliffe, Harry Potter, Jamie Campbell Bower, Rupert Grint, Tom Felton | Just Jared Jr. — JJJ<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127062430/http://justjaredjr.buzznet.com/2010/06/18/bonnie-wright-not-engaged-to-jamie-campbell-bower/ |date=27 лістапада 2010 }}</ref>. Праз год, у сярэдзіне красавіка 2011 года, Джэймі Кэмпбел Баўэр выпусціў заяву, што ён заручаны з Боні<ref>[http://spletnik.ru/buzz/love/25367-bonni-rajjt-i-dzhejjmi-kjempbell-baujer-objavili.html Spletnik — Боні Райт і Джэймі Кэмпбел Баўэр абвясцілі пра змовіны<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Jamie Campbell Bower|Джэймі Кэмпбел Баўэр}} * {{imdb|2570429|Джэймі Кэмпбел Баўэр}} * * {{twitter|Jamiebower|Джэймі Кэмпбел Баўэр}} {{ref-en}} * [http://jamie-bower.com/ Jamie Campbell Bower Source @ Jamie-Bower.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120616180543/http://jamie-bower.com/ |date=16 чэрвеня 2012 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баўэр, Джэймі Кэмпбел}} 0mqn0deg18gde9tpuz4c2h5batbdxg6 0 118552 5149947 4426758 2026-06-02T17:08:54Z ~2026-32851-64 169173 5149947 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} | Лагатып = Venezuela_football_association.png | Шырыня = 150px | Мянушкі = ''Вінаробы'' ({{lang-es|La Vinotinto}}) | Канфедэрацыя = [[КАНМЕБОЛ]] ([[Паўднёвая Амерыка]]) | Федэрацыя = [[Венесуэльская федэрацыя футбола]] | Трэнер = | Капітан = | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Хуан Аранга]] (129) | Лепшы бамбардзір = [[Саламон Рандон]] (24) | Хатні стадыён = | Код ФІФА = VEN <!-- Форма --> | pattern_la1 = _ven21h | pattern_b1 = _ven21h | pattern_ra1 = _ven21h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 84100d | body1 = 84100d | rightarm1 = 84100d | shorts1 = 84100d | socks1 = 84100d | pattern_la2 = _ven21a | pattern_b2 = _ven21a | pattern_ra2 = _ven21a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = ffffff <!-- Форма --> | Найвышэйшы рэйтынг = 29 <small>(жнівень 2014)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 129 <small>(лістапад 1998)</small> | Першая гульня = {{Футбол|PAN}} 2:1 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Панама (горад)|Панама]], [[Панама]]; [[12 лютага]] [[1938]]) | Перамога = {{Футбол|VEN||||||1930}} 7:0 {{Футбол|PUR||R}}<br />([[Каракас]], [[Венесуэла]]; [[16 студзеня]] [[1959]]) | Паражэнне = {{Футбол|ARG||||||1812}} 11:0 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]; [[10 жніўня]] [[1975]]) | Гульняў ЧС = | Першы ЧС = | Дасягненні ЧС = | Чэмпіянат рэг = | Гульняў рэг = 19 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]] | Дасягненні рэг = 4 месца ([[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]]) }} '''Зборная Венесуэлы па футболе''' прадстаўляе [[Венесуэла|Венесуэлу]] на міжнародных матчах па [[футбол]]е. Кіруючай арганізацыяй зборнай выступае [[Венесуэльская федэрацыя футбола]]. Венесуэла — краіна з традыцыйна самым нізкім узроўнем развіцця футбола ва ўсёй [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Венесуэла — адзіная зборная, якая ўваходзіць у [[КАНМЕБОЛ]], якая ні разу не прабівалася ў фінальную стадыю чэмпіянатаў свету. == Гісторыя == У 2000-я гады цікавасць да спорту, і да футболу ў прыватнасці, у краіне вырасла і зборная па футболе перастала займаць стабільнае апошняе месца ў рэгіянальных спаборніцтвах. На [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|Кубку Амерыкі 2007]], які ўпершыню прайшоў у Венесуэле, зборная ўпершыню за доўгія гады змагла выйсці з групы, але разгромна саступіла [[Зборная Уругвая па футболе|Уругваю]] ў 1/4 фіналу, што таксама было прызнана велізарным дасягненнем (у выніковай класіфікацыі гаспадары занялі ганаровае 6-е месца). На [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|Кубку Амерыкі 2011]] зборная Венесуэлы дайшла да паўфіналу, дзе прайграла [[Зборная Парагвая па футболе|Парагваю]] ў серыі пасляматчавых пенальці. У матчы за 3-е месца «вінатынта» саступілі [[зборная Перу па футболе|зборнай Перу]] з лікам 1:4. Гэты вынік стаў найлепшым у гісторыі зборнай Венесуэлы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.federacionvenezolanadefutbol.org/ Федэрацыя Венесуэльскага Футбола] * [http://www.lavinotinto.com La Vinotinto] — Навіны пра футбол у краіне. * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/venez-recintlp.html Ігракі зборнай] (на RSSSF) * [http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html Зборная Венесуэлы на сайце ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424201342/http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html |date=24 красавіка 2013 }} {{ref-en}} {{Паўднёваамерыканскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Венесуэлы па футболе| ]] 8ff8e69ime0no1e2q4hx39w50ctbdn5 5149950 5149947 2026-06-02T17:27:40Z ~2026-32851-64 169173 5149950 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} | Лагатып = Venezuela_football_association.png | Шырыня = 150px | Мянушкі = ''Вінаробы'' ({{lang-es|La Vinotinto}}) | Канфедэрацыя = [[КАНМЕБОЛ]] ([[Паўднёвая Амерыка]]) | Федэрацыя = | Трэнер = | Капітан = | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Хуан Аранга]] (129) | Лепшы бамбардзір = [[Саламон Рандон]] (24) | Хатні стадыён = | Код ФІФА = VEN <!-- Форма --> | pattern_la1 = _ven21h | pattern_b1 = _ven21h | pattern_ra1 = _ven21h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 84100d | body1 = 84100d | rightarm1 = 84100d | shorts1 = 84100d | socks1 = 84100d | pattern_la2 = _ven21a | pattern_b2 = _ven21a | pattern_ra2 = _ven21a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = ffffff <!-- Форма --> | Найвышэйшы рэйтынг = 29 <small>(жнівень 2014)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 129 <small>(лістапад 1998)</small> | Першая гульня = {{Футбол|PAN}} 2:1 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Панама (горад)|Панама]], [[Панама]]; [[12 лютага]] [[1938]]) | Перамога = {{Футбол|VEN||||||1930}} 7:0 {{Футбол|PUR||R}}<br />([[Каракас]], [[Венесуэла]]; [[16 студзеня]] [[1959]]) | Паражэнне = {{Футбол|ARG||||||1812}} 11:0 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]; [[10 жніўня]] [[1975]]) | Гульняў ЧС = | Першы ЧС = | Дасягненні ЧС = | Чэмпіянат рэг = | Гульняў рэг = 19 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]] | Дасягненні рэг = 4 месца ([[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]]) }} '''Зборная Венесуэлы па футболе''' прадстаўляе [[Венесуэла|Венесуэлу]] на міжнародных матчах па [[футбол]]е. Кіруючай арганізацыяй зборнай выступае [[Венесуэльская федэрацыя футбола]]. Венесуэла — краіна з традыцыйна самым нізкім узроўнем развіцця футбола ва ўсёй [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Венесуэла — адзіная зборная, якая ўваходзіць у [[КАНМЕБОЛ]], якая ні разу не прабівалася ў фінальную стадыю чэмпіянатаў свету. == Гісторыя == У 2000-я гады цікавасць да спорту, і да футболу ў прыватнасці, у краіне вырасла і зборная па футболе перастала займаць стабільнае апошняе месца ў рэгіянальных спаборніцтвах. На [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|Кубку Амерыкі 2007]], які ўпершыню прайшоў у Венесуэле, зборная ўпершыню за доўгія гады змагла выйсці з групы, але разгромна саступіла [[Зборная Уругвая па футболе|Уругваю]] ў 1/4 фіналу, што таксама было прызнана велізарным дасягненнем (у выніковай класіфікацыі гаспадары занялі ганаровае 6-е месца). На [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|Кубку Амерыкі 2011]] зборная Венесуэлы дайшла да паўфіналу, дзе прайграла [[Зборная Парагвая па футболе|Парагваю]] ў серыі пасляматчавых пенальці. У матчы за 3-е месца «вінатынта» саступілі [[зборная Перу па футболе|зборнай Перу]] з лікам 1:4. Гэты вынік стаў найлепшым у гісторыі зборнай Венесуэлы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.federacionvenezolanadefutbol.org/ Федэрацыя Венесуэльскага Футбола] * [http://www.lavinotinto.com La Vinotinto] — Навіны пра футбол у краіне. * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/venez-recintlp.html Ігракі зборнай] (на RSSSF) * [http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html Зборная Венесуэлы на сайце ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424201342/http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html |date=24 красавіка 2013 }} {{ref-en}} {{Паўднёваамерыканскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Венесуэлы па футболе| ]] 7482zuxx6wkj5md03t5u1w04h1wlkaz 5150073 5149950 2026-06-03T07:02:24Z M.L.Bot 261 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-32851-64|~2026-32851-64]]) і адноўлена версія 4426758, зробленая Artsiom91Bot 5150073 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} | Лагатып = Venezuela_football_association.png | Шырыня = 150px | Мянушкі = ''Вінаробы'' ({{lang-es|La Vinotinto}}) | Канфедэрацыя = [[КАНМЕБОЛ]] ([[Паўднёвая Амерыка]]) | Федэрацыя = [[Венесуэльская федэрацыя футбола]] | Трэнер = | Капітан = [[Томас Рынкон]] | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Хуан Аранга]] (129) | Лепшы бамбардзір = [[Саламон Рандон]] (24) | Хатні стадыён = | Код ФІФА = VEN <!-- Форма --> | pattern_la1 = _ven21h | pattern_b1 = _ven21h | pattern_ra1 = _ven21h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 84100d | body1 = 84100d | rightarm1 = 84100d | shorts1 = 84100d | socks1 = 84100d | pattern_la2 = _ven21a | pattern_b2 = _ven21a | pattern_ra2 = _ven21a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = ffffff <!-- Форма --> | Найвышэйшы рэйтынг = 29 <small>(жнівень 2014)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 129 <small>(лістапад 1998)</small> | Першая гульня = {{Футбол|PAN}} 2:1 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Панама (горад)|Панама]], [[Панама]]; [[12 лютага]] [[1938]]) | Перамога = {{Футбол|VEN||||||1930}} 7:0 {{Футбол|PUR||R}}<br />([[Каракас]], [[Венесуэла]]; [[16 студзеня]] [[1959]]) | Паражэнне = {{Футбол|ARG||||||1812}} 11:0 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]; [[10 жніўня]] [[1975]]) | Гульняў ЧС = | Першы ЧС = | Дасягненні ЧС = | Чэмпіянат рэг = [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]] | Гульняў рэг = 19 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]] | Дасягненні рэг = 4 месца ([[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]]) }} '''Зборная Венесуэлы па футболе''' прадстаўляе [[Венесуэла|Венесуэлу]] на міжнародных матчах па [[футбол]]е. Кіруючай арганізацыяй зборнай выступае [[Венесуэльская федэрацыя футбола]]. Венесуэла — краіна з традыцыйна самым нізкім узроўнем развіцця футбола ва ўсёй [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Венесуэла — адзіная зборная, якая ўваходзіць у [[КАНМЕБОЛ]], якая ні разу не прабівалася ў фінальную стадыю чэмпіянатаў свету. == Гісторыя == У 2000-я гады цікавасць да спорту, і да футболу ў прыватнасці, у краіне вырасла і зборная па футболе перастала займаць стабільнае апошняе месца ў рэгіянальных спаборніцтвах. На [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|Кубку Амерыкі 2007]], які ўпершыню прайшоў у Венесуэле, зборная ўпершыню за доўгія гады змагла выйсці з групы, але разгромна саступіла [[Зборная Уругвая па футболе|Уругваю]] ў 1/4 фіналу, што таксама было прызнана велізарным дасягненнем (у выніковай класіфікацыі гаспадары занялі ганаровае 6-е месца). На [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|Кубку Амерыкі 2011]] зборная Венесуэлы дайшла да паўфіналу, дзе прайграла [[Зборная Парагвая па футболе|Парагваю]] ў серыі пасляматчавых пенальці. У матчы за 3-е месца «вінатынта» саступілі [[зборная Перу па футболе|зборнай Перу]] з лікам 1:4. Гэты вынік стаў найлепшым у гісторыі зборнай Венесуэлы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.federacionvenezolanadefutbol.org/ Федэрацыя Венесуэльскага Футбола] * [http://www.lavinotinto.com La Vinotinto] — Навіны пра футбол у краіне. * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/venez-recintlp.html Ігракі зборнай] (на RSSSF) * [http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html Зборная Венесуэлы на сайце ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424201342/http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html |date=24 красавіка 2013 }} {{ref-en}} {{Паўднёваамерыканскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Венесуэлы па футболе| ]] nm5acg5c1xstah2tug3p9hjrgx6gzxq 5150074 5150073 2026-06-03T07:05:12Z M.L.Bot 261 5150074 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} | Лагатып = Venezuela_football_association.png | Шырыня = 150px | Мянушкі = ''Вінаробы'' ({{lang-es|La Vinotinto}}) | Канфедэрацыя = [[КАНМЕБОЛ]] ([[Паўднёвая Амерыка]]) | Федэрацыя = [[Венесуэльская федэрацыя футбола]] | Трэнер = | Капітан = | Найбольшая кол-ць гульняў = | Лепшы бамбардзір = [[Саламон Рандон]] (24) | Хатні стадыён = | Код ФІФА = VEN <!-- Форма --> | pattern_la1 = _ven21h | pattern_b1 = _ven21h | pattern_ra1 = _ven21h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 84100d | body1 = 84100d | rightarm1 = 84100d | shorts1 = 84100d | socks1 = 84100d | pattern_la2 = _ven21a | pattern_b2 = _ven21a | pattern_ra2 = _ven21a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = ffffff <!-- Форма --> | Найвышэйшы рэйтынг = 29 <small>(жнівень 2014)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 129 <small>(лістапад 1998)</small> | Першая гульня = {{Футбол|PAN}} 2:1 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Панама (горад)|Панама]], [[Панама]]; [[12 лютага]] [[1938]]) | Перамога = {{Футбол|VEN||||||1930}} 7:0 {{Футбол|PUR||R}}<br />([[Каракас]], [[Венесуэла]]; [[16 студзеня]] [[1959]]) | Паражэнне = {{Футбол|ARG||||||1812}} 11:0 {{Футбол|VEN||R||||1930}}<br />([[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]; [[10 жніўня]] [[1975]]) | Гульняў ЧС = | Першы ЧС = | Дасягненні ЧС = | Чэмпіянат рэг = [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]] | Гульняў рэг = 19 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]] | Дасягненні рэг = 4 месца ([[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]]) }} '''Зборная Венесуэлы па футболе''' прадстаўляе [[Венесуэла|Венесуэлу]] на міжнародных матчах па [[футбол]]е. Кіруючай арганізацыяй зборнай выступае [[Венесуэльская федэрацыя футбола]]. Венесуэла — краіна з традыцыйна самым нізкім узроўнем развіцця футбола ва ўсёй [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Венесуэла — адзіная зборная, якая ўваходзіць у [[КАНМЕБОЛ]], якая ні разу не прабівалася ў фінальную стадыю чэмпіянатаў свету. == Гісторыя == У 2000-я гады цікавасць да спорту, і да футболу ў прыватнасці, у краіне вырасла і зборная па футболе перастала займаць стабільнае апошняе месца ў рэгіянальных спаборніцтвах. На [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|Кубку Амерыкі 2007]], які ўпершыню прайшоў у Венесуэле, зборная ўпершыню за доўгія гады змагла выйсці з групы, але разгромна саступіла [[Зборная Уругвая па футболе|Уругваю]] ў 1/4 фіналу, што таксама было прызнана велізарным дасягненнем (у выніковай класіфікацыі гаспадары занялі ганаровае 6-е месца). На [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|Кубку Амерыкі 2011]] зборная Венесуэлы дайшла да паўфіналу, дзе прайграла [[Зборная Парагвая па футболе|Парагваю]] ў серыі пасляматчавых пенальці. У матчы за 3-е месца «вінатынта» саступілі [[зборная Перу па футболе|зборнай Перу]] з лікам 1:4. Гэты вынік стаў найлепшым у гісторыі зборнай Венесуэлы. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.federacionvenezolanadefutbol.org/ Федэрацыя Венесуэльскага Футбола] * [http://www.lavinotinto.com La Vinotinto] — Навіны пра футбол у краіне. * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/venez-recintlp.html Ігракі зборнай] (на RSSSF) * [http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html Зборная Венесуэлы на сайце ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424201342/http://www.fifa.com/associations/association=ven/index.html |date=24 красавіка 2013 }} {{ref-en}} {{Паўднёваамерыканскія футбольныя зборныя}} [[Катэгорыя:Зборная Венесуэлы па футболе| ]] 87cdhapy0br2rl9199x1a9doulf4o4e 0 121370 5149911 5019006 2026-06-02T14:19:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149911 wikitext text/x-wiki {{Гімн | назва = Уарзон Ирыстон! <br />Республикӕ Хуссар Ирыстоны Паддзахадон Гимн | беларуская назва = Любімая Асеція <br />Дзяржаўны Гімн Рэспублікі Паўднёвая Асеція | памер = 200px | подпіс = Нотны запіс гімна Паўднёвай Асеціі | аўтар слоў = [[Кокаев, Тотраз Аврамович|Тотраз Какаеў]] | кампазітар = [[Фелікс Шалвавіч Албораў|Фелікс Албораў]] | зацверджаны = [[5 мая]] [[1995]] | апісанне = Гімн Паўднёвай Асеціі | фармат = Ogg | краіна = {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}} }} '''Уарзон Ирыстон!''' (''Любімая Асеція'') — дзяржаўны гімн [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнанай]] рэспублікі [[Паўднёвая Асеція]]. Аўтар музыкі — вядомы асецінскі кампазітар [[Фелікс Албораў]]. Аўтар слоў — паэт, драматург [[Тотраз Аўрамавіч Какаеў|Тотраз Какаеў]]<ref>Газета «Северная Осетия», 27 октября 2005 года. Таутиева Т. Поэтической строкой — к сердцам соотечественников: к 60-летию со дня рождения поэта, писателя, драматурга Т. Кокайты.</ref>. == Тэкст гімна == : Уарзон Ирыстон! Дӕ номы кадӕн : Лӕууӕм цырагъау мах уырдыг, : Ды дӕ нӕ уарзты ӕнусон авдӕн, : Ды — нӕ цин ӕмӕ хъыг! : Фӕхӕрӕм мах дӕ зӕххӕй ард, : Дӕ ном дын исӕм бӕрзонд, : Удуӕлдай дын кӕнӕм лӕггад, : Дӕуӕн у нӕ цард нывонд! :: '''Уӕ (Уӕдӕ уӕ), Стыр Хуыцау! Дӕ хорзӕх, Дӕ арфӕ -''' :: '''Иры Уӕзӕгӕн Ды цардамонд ратт!''' : Уӕззау уыд дӕ ивгъуыд, Иры бӕстӕ,- : Зылди дӕ фӕдыл сау фыдох, : Фӕлӕ-иу уӕддӕр дӕ фарны рӕстӕй : Кодтой дӕ зынтӕ рох. : Царды рухсмӕ ӕдзух цыдтӕ, : Фыдбонты нӕ саст дӕ ныфс, : Сӕрбӕрзонд алкӕддӕр уыдтӕ, : Ӕргомӕй размӕ цӕуыс! :: '''Уӕ (Уӕдӕ уӕ), Уастырджи! Дӕ хорзӕх, Дӕ арфӕ -''' :: '''Иры дзыллӕйӕн фӕндагамонд ратт!''' : Фыдӕлты ӕрдхӕрӕн, Иры Уӕзӕг! : Зӕрдӕйы тӕгтӕй дӕ нывӕзт, : Ацы дунейы нын масты уӕзӕй : Ма у дих ӕмӕ уӕрст, : Дугӕй дугмӕ (Ӕнус бонтӕм) нӕрӕд дӕ ном, : Бӕрзонддӕр кӕнӕд дӕ кад, : Дӕ ныфсӕй мах цӕрӕм ӕнгом, : Дӕ фӕрцы рухс у нӕ цард! :: '''Уӕ (Уӕдӕ уӕ), Бӕсты Фарн! Дӕ хорзӕх, Дӕ арфӕ -''' :: '''Нӕ уарзон Ирӕн дӕ иу амонд ратт!''' : Ном ӕмӕ йын кад! == Прыняцце гімна == Гімн зацверджаны сесіяй Вярхоўнага Савета Рэспублікі [[Паўднёвая Асеція]] [[5 мая]] [[1995]] года<ref>[http://osinform.ru/2729-gosudarstvennyj_gimn_respubliki_juzhnaja_osetija.html ИА «Осинформ»], таксама [http://osinform.ru/14990-na-sajjte-osinform.ru-mozhno-skachat-gimn-i-gerb.html гукавыя файлы (mp3) запісу ў выкананні сімфанічнага аркестра Марыінскага тэатра і зборнага мужчынскага хору Паўднёвай і Паўночнай Асеціі пад кіраўніцтвам Вольгі Джанаевай (ліпень 2009 года)].</ref><ref>[http://presidentrso.ru/republic/symbolism.php Афіцыйны сайт Прэзідэнта ПдА. Сімволіка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091003163955/http://www.presidentrso.ru/republic/symbolism.php |date=3 кастрычніка 2009 }}.</ref>. {{зноскі}} {{ВС}} {{Азія паводле тэм|Гімн|Гімны}} {{Еўропа паводле тэм|Гімн|Гімны}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя гімны|Паўднёвая Асеція]] [[Катэгорыя:Паўднёвая Асеція]] [[Катэгорыя:Песні 1995 года]] qn4fwhr0b85a0jws2hzi865eol85fnk 100 121975 5149932 5149631 2026-06-02T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5149932 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Анатолевіч Клімавец|2026-06-02T15:06:08Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эрнст Фрэнкель|2026-06-02T14:20:38Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ёсіф дэль Медзіга|2026-06-02T14:18:48Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Ювеналій Харкевіч|2026-06-02T14:08:34Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Салтан Кекезавіч Магаметаў|2026-06-01T14:43:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Загорскі|2026-06-01T13:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Прэстан Блэр|2026-06-01T09:25:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Cruel Summer (альбом GOOD Music)|2026-06-01T09:12:55Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Андрэй Заерка|2026-05-31T20:16:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Уладзімір Ціхаміраў|2026-05-31T17:51:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Нікіфароўская|2026-05-31T17:45:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Надзея Нікалаева-Комісар|2026-05-31T17:39:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхась Краўчанка|2026-05-31T17:27:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лорэн Мак-Малан|2026-05-31T14:24:02Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ядвіга Тэйшэрская|2026-05-31T14:06:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вацлаў Макоўскі|2026-05-31T13:33:43Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ева Гульбінова|2026-05-31T12:53:53Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Апалонія Макоўская|2026-05-31T11:31:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Музы́чны кура́тар|2026-05-31T11:24:21Z|~2026-32362-63}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> miri07brne7cc183rycb0mkphq6e5it 0 126389 5149983 4888095 2026-06-02T18:09:49Z Surajr7 165596 5149983 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Лесбас |Нацыянальная назва = el/Λέσβος |Карта = Lesbos-map-be.png |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Акваторыя = Эгейскае мора |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 10 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 20 |lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |Плошча = 1636 |Плошча заліваў = |Вышыня = 967 |Насельніцтва = 85330 |Год = 2011 |Выява = Lesbos small.jpg |Памер выявы = 300 px |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lesbos }} '''Ле́сбас''' ({{lang-el|Λέσβος}}) — [[Грэцыя|грэчаскі]] [[востраў]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]. Плошча — 1636 км². Насельніцтва (2011 г.) — 85 330 чалавек. Галоўны [[горад]] вострава — [[Мітылена]]. Лесбас вядомы з [[антычнасць|антычных]] часоў як важны [[культура|культурны]] цэнтр паміж кантынентальнай Грэцыяй і [[Малая Азія|Малой Азіяй]]. Тут нарадзіліся такія славутыя асобы, як [[Пітак]], адзін з [[Сем мудрацоў|сямі мудрацоў]], паэты [[Алкей]] і [[Сапфо]], гісторык [[Геланік]], [[праваслаўны]] падзвіжнік [[Сімеон Мітыленскі]], знакаміты [[Асманская імперыя|асманскі]] карсар [[Хайрадзін Барбароса]]. == Геаграфія == [[Выява:Olympos lesbos.jpg|thumb|left|Гара Алімп]] Лесбас — трэці па велічыні [[востраў]] [[Грэцыя|Грэцыі]] і восьмы па велічыні ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] пасля [[Сіцылія|Сіцыліі]], [[востраў Сардзінія|Сардзініі]], [[востраў Кіпр|Кіпра]], [[востраў Корсіка|Корсікі]], [[Крыт]]а, [[востраў Мальёрка|Маёркі]] і [[востраў Эўбея|Эўбеі]]. Ён месціцца ў 9 км ад заходніх [[бераг]]оў [[Малая Азія|Малой Азіі]], у 229 км на паўночны ўсход ад [[Афіны|Афін]]. Працягласць берагавой лініі — 320 км<ref>[https://www.greeka.com/eastern_aegean/lesvos/lesvos-geography.htm Information about the geography of Lesvos, Greece]</ref>. [[Геалогія|Геалагічная]] гісторыя Лесбаса пачалася ў [[палеазой|палеазоі]]. На фарміраванне сушы значнае ўздзеянне аказала [[вулкан]]ічная дзейнасць у [[міяцэн]]авы перыяд. Яе сведчаннем з’яўляюцца [[кальдэра|кальдэры]] на поўначы і захадзе вострава. Частыя [[землятрус]]ы садзейнічалі падняццю значнай часткі паверхні. У нашы дні [[гара|горныя]] масівы вылучаюцца на поўначы, захадзе і паўднёвым усходзе. Найвышэйшы пункт — гара Алімп (967 м) на поўдні вострава. Другім наступствам землятрусаў сталі расколы берагавой лініі і ўтварэнне вузкіх [[заліў|заліваў]] Келоніс і Мітыліні на поўдні. На Лесбасе існуюць 4 [[Геатэрмальная крыніца|геатэрмальныя]] зоны, агульнай плошчай 47 км²<ref>{{Cite web |url=http://www.geo.auth.gr/ege2004/articles/RS1_52.pdf |title=CORRELATION OF TECTONICS, SEISMICITY AND GEOTHERMICS OF LESBOS ISLAND USING REMOTE SENSING DATA AND GEOGRAPHICAL INFORMATION SYSTEMS |access-date=24 лютага 2019 |archive-date=9 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809011852/http://www.geo.auth.gr/ege2004/articles/RS1_52.pdf |url-status=dead }}</ref>. Вялікіх [[рака|рэк]] няма, але на поўначы горныя ручаі ствараюць некалькі [[вадаспад]]аў. [[Міжземнаморскі клімат|Клімат міжземнаморскі]] з мяккай [[зіма|зімой]] і спякотным засушлівым [[лета]]м. Узімку дзённая тэмпература трымаецца каля 12 °C — 13 °C. Улетку яна можа дасягаць 38 °C — 40 °C. Паветра асцюжаюць толькі [[вецер|вятры]] ''мелтэмі'', што дзьмуць з паўночнага захаду<ref>[https://www.climatestotravel.com/climate/greece/lesbos Climate — Lesbos]</ref>. Штогадовая колькасць ападкаў — 670 мм. == Прырода == [[Выява:Petrified forest of Lesbos 16.jpg|thumb|left|Акамянелыя дрэвы]] [[Флора]] Лесбаса налічвае каля 1400—1500 таксонаў [[расліны|раслін]]. Ужо ў [[антычнасць|антычнасці]] востраў быў знакаміты [[Хваёвыя|хваёвымі]] [[лес|лясамі]]. У нашы дні яны захоўваюцца пераважна на поўдні і паўднёвым захадзе. На поўдні таксама маецца [[каштан]]авы лес, які займае 8 000 га<ref name="Flora and Fauna">[http://www.lesvosgeopark.gr/en/flora-and-fauna Flora and Fauna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427163310/http://www.lesvosgeopark.gr/en/flora-and-fauna/ |date=27 красавіка 2019 }}</ref>. На ўсходзе вострава пераважаюць пашы. На паўднёвым усходзе — [[масліна]]выя гаі. Распаўсюджаныя [[дрэва|дрэвы]] і [[хмызняк]]і: [[дуб]], [[мірт]], [[алеандр]], [[рададэндран жоўты]], [[лаўр]], [[сунічнае дрэва]] і інш. Багаты шэраг араматычных раслін: [[лаванда]], [[мята]], [[базілік]], [[чабор]], [[Мацярдушка звычайная|мацярдушка]]. Знойдзены эндэмічны від [[Бурачок|каменніка]]. На паўночным захадзе Лесбаса знаходзіцца акамянелы лес, у якім дзякуючы [[вулкан]]ічнай дзейнасці закансерваваны расліны 20-мільённай даўніны<ref>[https://www.lesvos.com/petrifiedforest.html The Petrified Forest of Lesvos]</ref>. У тую пару пераважаў [[субтрапічны клімат]]. Захаваліся рэшткі [[пальмы|пальм]], [[Секвоя|секвой]], [[Карычнае дрэва|карычных дрэў]], [[таполя]]ў. Дзякуючы блізкасці да [[Малая Азія|Малой Азіі]] жывёльны свет надзвычай разнастайны ў параўнанні з іншымі [[Грэцыя|грэчаскімі]] [[востраў|астравамі]]. Сустракаюцца [[Выдра|выдры]], [[тхары]], [[дзікі]], [[вавёркі]], [[жабы]], [[паўзуны]], у тым ліку [[чарапахі]]. Шмат розных [[птушкі|птушак]]<ref name="Flora and Fauna"/>. Для захавання [[прырода|прыроды]] вострава быў створаны геапарк, які ўваходзіць у сетку геапаркаў [[ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.lesvosgeopark.gr/en/lesvos-geopark/ Lesvos island UNESCO Global Geopark] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427163342/http://www.lesvosgeopark.gr/en/lesvos-geopark/ |date=27 красавіка 2019 }}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Sir Lawrence Alma-Tadema, R.A., O.M. - Sappho and Alcaeus - Google Art Project.jpg|thumb|left|[[Сапфо]] слухае [[Алкей|Алкея]]. Малюнак [[1881]] г.]] Першыя насельнікі з’явіліся на Лесбасе ўжо ў ніжнім [[палеаліт|палеаліце]]<ref>[https://books.google.by/books?id=87RmDAAAQBAJ&pg=PA64&lpg=PA64&dq=Neolithic+Lesbos&source=bl&ots=WDgcZPLy-g&sig=ACfU3U1Rg_x-VT_7QSs0Y4hhDLoPQBeigA&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwixs52569DgAhVtMewKHWGOC64Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&q&f=false Alan H Simmons, Stone Age Sailors: Paleolithic Seafaring in the Mediterranean]</ref>. У канцы [[неаліт]]а на ім склалася [[цывілізацыя|цывілізаванае]] грамадства [[земляробства|земляробаў]]. На ўсходзе вострава каля мястэчка Фермі археолагамі было выяўлена [[горад|гарадское]] паселішча, якое ўзнікла ў [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э. і праіснавала да канца [[бронзавы век|бронзавага века]]<ref>[http://www.fhw.gr/chronos/02/islands/en/habitation/eb/index2.html The Aegean Islands in the Bronze Age-Habitation]</ref>. [[Ізатоп]]ны аналіз знойдзеных [[метал]]ічных вырабаў паказаў, што мясцовыя жыхары атрымоўвалі [[медзь]] пераважна з [[Траада|Траады]] і [[Кікладскія астравы|Кікладскіх астравоў]]<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-0092.1992.tb00262.x THE ORIGIN of METAL OBJECTS FROM the EARLY BRONZE AGE SITE of THERMI ON the ISLAND of LESBOS]</ref>. У сярэдзіне [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. сфарміравалася культура чырвонай лесбійскай [[кераміка|керамікі]], якую першаадкрывальнікі атаяснялі з уплывам [[Мінойская цывілізацыя|мінойцаў]]<ref>''Lamb, W.'' Excavations at Thermi in Lesbos. — P. 65-66</ref>. [[Хеты|Хецкія]] архівы сведчаць, што з гэтага часу Лесбас знаходзіўся пад кантролем [[Мікенская цывілізацыя|мікенцаў]], хаця ў [[XIII]] ст. да н. э. заваёваўся [[Анатолія|анаталійцамі]]<ref>[https://classicalstudies.org/annual-meeting/145/abstract/textual-and-archaeological-evidence-late-bronze-age-lesbos-mycenaean Textual and Archaeological Evidence for Late Bronze Age Lesbos, Mycenaean Hegemony, and the Name of a Great King of the Achaeans]</ref>. Мясцовая культура да [[Архаічная Грэцыя|архаічнага перыяда]] была ў большасці анаталійская, чым [[эліны|грэчаская]]. У [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] першым валадаром Лесбаса лічыўся Макар з [[Родас]]а. Асноўныя паселішчы атрымалі назвы ад імёнаў яго дачок. [[Гамер]] называў жыхароў Лесбаса [[пеласгі|пеласгамі]]. Востраў і землі ў [[Малая Азія|Малой Азіі]] насупраць, населеныя [[лелегі|лелегамі]], рабаваліся [[Ахіл]]ам<ref>Страбон. Кніга XIII, I:7</ref>. [[Рабства|Рабыні]] з Лесбаса ўзгадваліся ў [[Лінейнае пісьмо Б|мікенскіх лінейных]] таблетках. Каля [[900 да н.э.|900]] г. да н. э. Лесбас быў заваяваны [[эалійцы|эалійцамі]]<ref>Encyclopedia of the Ancient Greek World. — P. 190</ref>. Згодна [[Страбон]]у, іх узначальваў Грас, праўнук легендарнага валадара [[Агамемнан]]а<ref>[http://asiaminor.ehw.gr/forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaID=7129 Aeolian Colonization]</ref>. Адсюль эалійцы рассяляліся па заходняму ўзбярэжжу Малой Азіі. [[Мітылена]], найбуйнейшы [[Поліс (антычнасць)|поліс]] Лесбаса, з’яўлялася важным [[палітыка|палітычным]], [[гандаль|гандлёвым]] і [[рэлігія|рэлігійным]] цэнтрам Эалійскага саюза. Яе росквіт адбыўся ў пачатку [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н. э. дзякуючы рэформам [[Пітак]]а<ref>[https://www.worldhistory.biz/ancient-history/62869-pittacus-of-mytilene.html Pittacus of Mytilene]</ref>. Лесбійскія храмы [[Апалон]]а і [[Артэміда|Артэміды]] прыцягвалі шматлікіх [[Паломніцтва|пілігрымаў]]. У [[527 да н.э.|527]] г. да н. э. Лесбас быў далучаны да [[Дзяржава Ахеменідаў|дзяржавы Ахеменідаў]]. У [[479 да н.э.|479]] г. да н. э. быў вызвалены і трапіў пад уплыў [[Афіны|Афін]]. Спроба мітыленцаў выйсці з [[Першы афінскі марскі саюз|Афінскага саюза]] прывяла да ваеннай сутычкі [[428 да н.э.|428]] — [[427 да н.э.|427]] гг. да н. э. з афінскім флотам<ref>[http://www.historyofwar.org/articles/siege_mytilene.html Siege of Mytilene, 428—427 BC]</ref>. Мітылена была ўзята ў аблогу. Пасля перамогі афінян 1000 паўстанцаў былі пакараны смерцю. Землі вострава, акрамя валоданняў [[Мітымна|Мітымны]], былі падзелены на 3000 валоданняў і размеркаваны паміж пераможцамі. З [[392 да н.э.|392]] г. да н. э. да [[88 да н.э.|88]] г. да н. э. Лесбас напераменку захопліваўся [[спарта]]нцамі, афінянамі, [[Персы|персамі]], [[Старажытная Македонія|македонцамі]], пакуль не трапіў у склад валоданняў [[Старажытны Рым|Рыма]]. У [[62 да н.э.|62]] г. да н. э. [[Гней Пампей Вялікі|Гней Пампей]] узнавіў статус Мітылены як свабоднага горада<ref>[https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/tekmiria/article/viewFile/2853/2603 V. I. ANASTASIADIS, THEOPHANES AND MYTILENE’S FREEDOM RECONSIDERED]</ref>. У антычнасці Лесбас славіўся прыгожымі жанчынамі. Слова «лесбіянка» значыла прыгажуню<ref>[https://www.ancient-origins.net/news-general/poet-sappho-isle-lesbos-and-sex-tourism-ancient-world-002975 Poet Sappho, the Isle of Lesbos, and sex tourism in the ancient world]</ref>. Пазней [[лесбіянства]] стала атаесамляцца з творчасцю лесбійскай [[паэт]]кі [[Сапфо]], якая апісвала прыгажосць жанчын<ref>[https://www.ancient.eu/Sappho_of_Lesbos Sappho of Lesbos]</ref>. Лесбас — радзіма іншых выдатных пісьменнікаў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], [[Алкей|Алкея]] і [[Геланік]]а. У [[346 да н.э.|346]] — [[343 да н.э.|343]] гг. да н. э. на ім жыў [[Арыстоцель]]<ref>[https://abriefhistoryoflife.com/2015/04/28/1-aristotle-on-lesbos-346-343bc ARISTOTLE ON LESBOS 346-343BC]</ref>. На востраве разгортваюцца падзеі рамана «[[Дафніс і Хлоя]]». [[Выява:Byzantine Convent at Antissa, Lesbos (84357485).jpg|thumb|left|Візантыйскі манастыр на захадзе Лесбаса]] Пасля падзелу [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] Лесбас стаў часткай [[Візантыя|Візантыі]]. У раннюю [[хрысціянства|хрысціянскую]] пару на ім было пабудавана 57 [[базіліка|базілік]]. У перыяд [[іконаборства]] ўславіўся мясцовы манах [[Сімеон Мітыленскі]]<ref>[https://azbyka.ru/days/sv-simeon-mitilenskij Преподобный Симео́н Митиленский, Новый Столпник]</ref>. У [[769]] г. на востраў нападалі [[славяне]]. У [[821]] г., [[881]] г., [[1055]] г. — [[мусульмане]]. У [[1128]] г. — [[Венецыянская рэспубліка|венецыянцы]]<ref>[https://www.greeknet.com/history1.htm History and Culture of Lesvos (Lesbos) island, Greece]</ref>. Падчас [[Чацвёрты крыжовы паход|чацвёртага крыжовага пахода]] дастаўся [[Балдуін I Фландрскі|Бадуэну дэ Эно]], але пасля [[1224]] г. трапіў пад кантроль [[Нікейская імперыя|Нікейскай імперыі]]. [[17 чэрвеня]] [[1355]] г. імператар [[Іаан VI Кантакузін]] прызначыў [[архонт]]ам Лесбаса [[Генуэзская рэспубліка|генуэзкага]] [[пірацтва|пірата]] Франчэска Гатылусіа. Ён загінуў у [[1384]] г. падчас [[землятрус]]а, але сям’я Гатылусіа кіравала востравам да сярэдзіны [[15 стагоддзе|XV]] ст.<ref>Гл. ''Wright, Ch.'' The Gattilusio Lordships and the Aegean World 1355—1462</ref> У склад аўтаномнай дзяржавы Гатылусіа таксама ўваходзілі астравы [[Лемнас]], [[Тасас]] і частка малаазіяцкага прыбярэжжа на поўнач ад сучаснага [[Ізмір]]а. Варожасць паміж чальцамі сям’і прывяла да ўмяшання з боку [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У [[1462]] г. [[Мехмед II Заваёўнік|Мехмед II]] узяў у аблогу [[крэпасць]] у Мітылене і пасля бамбаванняў з вялікіх [[Гармата|гармат]] вымусіў апошняга архонта Нікола здацца ў палон. У перыяд асманскага панавання востраў разглядаўся як важны ваенна-марскі фарпост. Былі ўмацаваны старыя і пабудаваны новыя крэпасці. Адначасова адбывалася [[іслам]]ізацыяй мясцовага насельніцтва, асабліва ў прыбярэжных раёнах. На Лесбасе нарадзіўся вядомы [[карсары|карсар]] [[Хайрадзін Барбароса]]<ref>[http://www.badassoftheweek.com/barbarossa.html Hayreddin Barbarossa]</ref>. Аднак пасля [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|Руска-турэцкай вайны 1787—1791 гг.]] востраў страціў ваеннае значэнне. Асноўным заняткам мясцовых жыхароў стала вытворчасць [[алей|алею]]. У [[1817]]—[[1821]] гг. грэчаскія паўстанцы імкнуліся далучыць Лесбас да [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>[https://www.lesvos.com/history.html History & Mythology of Lesvos]</ref>, аднак гэта прывяло да зваротных рэпрэсій супраць хрысціян. Вынішчэнне [[Масліна еўрапейская|маслінавых дрэў]] і землятрус [[1867]] г. прывялі да міграцыі астравіцян у Малую Азію. [[8 лістапада]] [[1912]] г. Лесбас быў заняты грэчаскім [[ВМС|ваенным флотам]]. У [[1914]] г. афіцыйна далучаны да Грэцыі. У [[1923]]—[[1924]] гг. [[туркі|турэцкае]] насельніцтва было выслана з вострава. Сюды перасяляліся грэкі з Анатоліі. У [[1941]]—[[1944]] гг. востраў быў акупаваны [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі. З [[2015]] г. адбываецца масавае перасяленне [[Бежанцы|бежанцаў]] з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. У верасні [[2018]] г. у лагеры для бежанцаў Морыя знаходзілася 8 500 чалавек<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/sep/26/lesbos-refugee-camp-at-centre-of-greek-misuse-of-eu-funds-row Lesbos refugee camp at centre of Greek misuse of EU funds row]</ref>. == Эканоміка == [[Выява:Sardientjes.jpg|thumb|left|Рыбакі Лесбаса]] [[Эканоміка]] Лесбаса заснавана пераважна на эксплуатацыі мясцовых рэсурсаў. Аддаленасць ад [[Афіны|метраполіі]] і [[востраў|астраўны]] характар з’яўляюцца фактарамі, што стрымліваюць развіццё. [[Валавы ўнутраны прадукт|Валавы прадукт]] на душу насельніцтва складае 69,1 % ад [[Грэцыя|грэчаскага]]<ref>{{Cite web |url=https://www.lesvos-chamber.com/articles/displayArticles/47 |title=Οικονομία του Νομού |access-date=26 лютага 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110210735/http://www.lesvos-chamber.com/articles/displayArticles/47 |archivedate=10 лістапада 2018 |url-status=dead }}</ref>. [[Сельская гаспадарка]] — традыцыйны занятак. Важнае гаспадарчае значэнне маюць вытворчасць [[Масліна еўрапейская|маслін]], [[Вінаград культурны|вінаграду]], [[Кармавыя культуры|кармавых]] і [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] культур, [[жывёлагадоўля]]. У [[2010]] г. маслінавыя гаі займалі 184 180 га, [[сад]]ы — 1315,6 га, пасадкі вінаграду — 7786,5 га, [[бульба|бульбы]] (ураджай атрымоўваюць 3 разы на год) — 532,6 га, [[Сачавіца|сачавіцы]] — 10,5 га, [[пшаніца|пшаніцы]] — 4832,18 га. Колькасць свойскай жывёлы ў 2010 г.: 370 410 [[Авечка свойская|авечак]], 45 935 [[Каза свойская|коз]], 17 702 — [[карова|кароў]]<ref>[https://ec.europa.eu/environment/archives/life/publications/lifepublications/lifefocus/documents/oliveoil_gr.pdf LIFE ανάμεσα στα ελαιόδεντρα]</ref>. [[Аліўкавы алей]] з’яўляецца галоўным камерцыйным прадуктам для вывазу ў іншыя рэгіёны Грэцыі і замяжу. Многія сялянскія сядзібы арыентаваны на [[Арганічная сельская гаспадарка|арганічную сельскую гаспадарку]]. [[Прамысловасць]] шчыльна злучана з перапрацоўкай сельскагаспадарчай прадукцыі і абслугоўваннем<ref>[http://www.inr.gr/?p=a2774 Οικονομικά αποτελέσματα βιομηχανιών του νομού Λέσβου, 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170623002944/http://inr.gr/?p=a2774 |date=23 чэрвеня 2017 }}</ref>. Прыбярэжныя воды Лесбаса вядомы ўловамі [[Сардзіны|сардзін]], [[Вугор|вугроў]], [[Кальмары|кальмараў]]. Аднак развіццю [[рыбалоўства]] перашкаджае блізкасць дзяржаўнай мяжы з [[Турцыя]]й<ref>[https://www.lesvospost.com/2019/01/blog-post_840.html Σε κίνδυνο η αλιεία στην Λέσβο]</ref>. [[Турызм]] — важная галіна, з якой звязана сфера абслугоўвання. У [[2015]] г. Лесбас наведалі 75 613 турысты<ref>[http://www.kathimerini.gr/950163/article/epikairothta/ellada/anakamptei-meta-thn-prosfygikh-krish-o-toyrismos-sth-lesvo Ανακάμπτει μετά την προσφυγική κρίση ο τουρισμός στη Λέσβο]</ref>. Акрамя аматараў мясцовых [[пляж]]аў і [[гісторыя|гістарычных]] мясцін, Лесбас папулярны сярод прыхільнікаў [[экалогія|экалагічных]] і [[рэлігія|рэлігійных]] вандровак. Значнае зніжэнне колькасці турыстаў адбылося пасля [[2015]] г. у сувязі з наплывам бежанцаў з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Encyclopedia of the Ancient Greek World. / David Sacks, Oswyn Murray, Lisa R. Brody. — New York: Facts on Fire, 2005. ISBN 0-8160-5722-2 * ''Lamb, W.'' Excavations at Thermi in Lesbos. / Winifred Lamb. — New York: Cambridge University Press, 1936. ISBN 978-1-107-43310-6 * ''Wright, Ch.'' The Gattilusio Lordships and the Aegean World 1355—1462. / Christopher Wright. — Leiden, Boston: BRILL, 2004 ISBN 978-90-04-26481-6 == Спасылкі == {{Commons|Category:Lesbos|Фота і Відэа}} * [http://www.lesvos.gr/ Афіцыйны сайт] * [http://users.uoa.gr/~cntrinia/CV%20pdf/EXPLORING%20LESVOS.pdf Даследаванне Лесбаса] * [https://www.lesvos.com/history.html Гісторыя і міфалогія] {{Атлантычны акіян}} [[Катэгорыя:Астравы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Астравы Эгейскага мора]] [[Катэгорыя:Паўночныя Эгейскія астравы]] [[Катэгорыя:Дымы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Лесбас| ]] kwpl4ktwfr90mr0p5k6epdwi6aquas1 0 128564 5150121 5071096 2026-06-03T08:07:31Z Ueschar 151377 арфаграфія 5150121 wikitext text/x-wiki {{Моўная група |назва = Уральская |прарадзіма = |таксон = сям'я |статус = |арэал = [[Расія]], [[Фінляндыя]], [[Эстонія]], [[Венгрыя]] і інш. |колькасць носьбітаў = |знікла = |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Настратычныя мовы|Настратычная макрасям'я]] (гіпотэза) :[[Уральска-юкагірскія мовы]] (гіпотэза) :[[Урала-алтайская гіпотэза]] (гіпотэза) |падзяляецца на = [[Самадыйскія мовы|самадыйская галіна]], [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорская галіна]] |час распаду = |працэнт супадзенняў = |ISO5=urj }} '''Ура́льскія мовы''' — моўная сям’я, у якую ўваходзіць каля 30 моў [[настратычныя мовы|настратычнай макрасям’і]]. Агульная колькасць носьбітаў — каля 20 мільёнаў чалавек. Пытанне роднаснасці ўральскіх моў з іншымі настратычнымі застаецца дыскусійным. Уральская моўная сям’я ўключае [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскую]] і [[самадыйскія мовы|самадыйскую]] групы моў. == Класіфікацыя == === [[Самадыйскія мовы]] === ==== Паўднёвая галіна ==== * [[Сялькупская мова]] * [[Камасінская мова]] † * [[Маторская мова]] † * [[Кайбальская мова]] † * [[Саёцкая мова]] † * [[Тайгійская мова]] † ==== Паўночная галіна ==== * [[Энецкая мова]] * [[Ненецкая мова]] * [[Нганасанская мова]] === [[Фіна-ўгорскія мовы]] === ==== [[Угорскія мовы|Угорская галіна]] ==== * [[Угорская мова]] * '''Обска-ўгорскія мовы''' ** [[Хантыйская мова]] ** [[Мансійская мова]] ==== Фіна-пермская галіна ==== * '''[[Пермскія мовы]]''' ** [[Удмурцкая мова]] ** [[Комі-зыранская мова]] ** [[Комі-пярмяцкая мова]] ** [[Комі-язвінская мова]] * '''[[Фіна-волжскія мовы]]''' ** [[Марыйская мова]] *** [[Горна-марыйская мова]] *** [[Лугова-ўсходняя марыйская мова|Лугава-ўсходняя марыйская мова]] ** '''''[[Мардоўскія мовы]]''''' *** [[Эрзянская мова]] *** [[Макшанская мова]] ** [[Мурамская мова]] † ** [[Мяшчэрская мова]] † ** [[Мяранская мова]] † * '''[[Саамскія мовы]]''' ** '''''Заходнесаамская група''''' *** [[Луле-саамская мова]] *** [[Паўднёвасаамская мова]] *** [[Паўночнасаамская мова]] *** [[Пітэ-саамская мова]] *** [[Умэ-саамская мова]] ** '''''Усходнесаамская група''''' *** [[Акала-саамская мова]] † *** [[Інары-саамская мова]] *** [[Кайнуў-саамская мова]] † *** [[Кемі-саамская мова]] † *** [[Кільдзінская саамская мова]] *** [[Скольцкая саамская мова]] *** [[Церская саамская мова]] * '''[[Балтыйска-фінскія мовы]]''' ** '''''Паўднёвая група''''' *** [[Водская мова]] *** [[Ліўская мова]] *** [[Паўднёваэстонская мова]] **** Гаворкі [[выруская мова|выру]], [[мулгі, мова|мулгі]], [[Сету (дыялект)|сету]], [[тарту, мова|тарту]], а таксама паўднёваэстонскія гаворкі Лудзы і Краснагародскага *** [[Эстонская мова]] ** '''''Паўночная група''''' *** [[Фінская мова]] **** [[Квенская мова]] **** [[Меянкіелі]] ** '''''Усходняя група''''' *** [[Вепская мова]] *** [[Іжорская мова]] *** [[Карэльскія мовы]] † — мёртвыя мовы == Літаратура == * ''Напольских В. В.'' Введение в историческую уралистику. Ижевск: УдмИИЯЛ, 1997. * Основы финно-угорского языкознания, [т. 1-3]. М., 1974-76. * ''[[Хайду, Петер|Хайду П.]]'' Уральские языки и народы / Пер. с венг. М., 1985. * ''Collinder B.'' Survey of the Uralic languages. [2 ed.]. Stockholm, [1957]. * ''Deczy G.'' Einfuhrung in die finnisch-ugrische Sprachwissenschaft. Wiesbaden, 1965. * ''Hajdu P.'' Finnugor nepek es nyelvek. Budapest, 1962. * ''Hajdu P.'' Bevezetes az urali nyelvtudumanyba. Budapest, 1966. * ''Marcantonio, Angela.'' The Uralic Language Family: Facts, Myths and Statistics. Publications of the Philological Society, 35. Oxford — Boston: Blackwell, 2002. {{Фіна-ўгорскія мовы}} {{Самадыйскія мовы}} {{Моўныя сем’і Еўразіі}} [[Катэгорыя:Уральскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Мовы Еўразіі]] ld4suvdyy1f5o2qgwzl128pgdljiptx 0 132031 5149912 3994036 2026-06-02T14:20:05Z Ілля Касакоў 21245 5149912 wikitext text/x-wiki {{coord|50|05|23|N|14|25|02|E|type:landmark|display=title}} [[File:Praha Jewish Cemetery 2003.jpg|thumb|Старыя могілкі ўлетку]] [[File:Vieuxcimetierrejuifprague.jpg|thumb|Старыя могілкі ўзімку]] '''Старое [[яўрэйскія могілкі]] ў [[Прага|Празе]]''' — могілкі [[Яўрэйскі квартал, дыяспара|яўрэйскага квартала]] [[Іозефаў]], пахаванні на якім здзяйсняліся прынамсі з пачатку XV стагоддзя да 1787 года. Каб не парушаць супакой памерлых, пахаванні здзяйсняліся пластамі. Найстарэйшае ацалелае [[надмагілле]] датавана 1439 годам. Па некаторых падліках, на могілках пахавана не менш за 100 000 яўрэяў, прычым да цяперашняга часу захаваліся прыблізна 12 тысяч надмагільных камянёў. З вядомых асоб тут пахаваны [[Махараль з Прагі]] (пам. 1609), [[Давід Ганс]] (пам. 1613) і [[Ёсіф дэль Медзіга|Ёсіф Дэльмедзіга]] (пам. 1655). У [[Тэорыя змовы|канспіралігічнай]] літаратуры Старыя яўрэйскія могілкі разглядаюцца як традыцыйнае месца тайных збораў «сіёнскіх мудрацоў». Тут нібы імі былі складзены [[Пратаколы сіёнскіх мудрацоў|знакамітыя пратаколы]] (у рэчаіснасці фальшыўка). Гэта тэма падрабязна разгледжана ў рамане [[Умберта Эка]] «[[Пражскія могілкі]]» (2010). == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Могілкі Прагі]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія могілкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі]] [[Катэгорыя:XV стагоддзе ў Празе]] 1ovmoxeznprz74gglmuf5hbalaaqe9b 0 134532 5150046 4012247 2026-06-03T01:30:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150046 wikitext text/x-wiki '''Дваровымі сялянамі''' называлі адзін з двух відаў [[прыгоннае права|прыгонных]] [[сялянства|сялян]], апроч [[паселеныя сяляне|паселеных]] ці [[цяглыя сяляне|цяглых]] сялян. Дваровыя сяляне жылі пры двары памешчыкаў і выкарыстоўваліся ў якасці [[прыслуга|прыслугі]] — абслугоўвалі сядзібу памешчыка. Уласных сродкаў вытворчасці ў дваровых сялян не было. У якасці павіннасці дваровыя сяляне адбывалі [[паншчына|паншчыну]]. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] дваровыя і цяглыя сяляне існавалі з канца [[14 стагоддзе|14 стагоддзя]] і да часу скасавання [[прыгоннае права|прыгоннага права]] ў [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]], калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Літаратура == * [http://kamunikat.org/download.php?item=6480-16.pdf «Бялыніцкая даўніна»]{{Недаступная спасылка}}, краязнаўчы альманах (дадатак да газеты «Паходня»), №2 (16), снежань 2007 г. * [http://gistbel.ru/4/31-sacyyalna-palitychnae-stanovishcha-belaruskix.html Сацыяльна-палітычнае становішча беларускіх губерняў у канцы XVIII — першай чвэрці XIX ст.]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Прыгоннае права]] [[Катэгорыя:Прыслуга]] [[Катэгорыя:Сялянства Вялікага Княства Літоўскага]] ebn3uzlaf8y740uw92rsxla4uh7wbm9 0 153934 5150154 5149581 2026-06-03T10:41:10Z M.L.Bot 261 5150154 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер -- [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, "сацыяльным ліфтам", а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра брак таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокім для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у [[Дынабург|Дынабургу]] 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы бацькі і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў [[Сянно|Сянне]], пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такіх звестак не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаўся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Тым часам прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы [[Народная воля (арганізацыя)|нарадаволец]] [[Іван Уродкаў]] і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад [[Трудавікі|трудавікоў]] [[Рыгор Шапашнікаў]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў быў у Маскве, працаваў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года падаў прашэнне на працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]], займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі [[Рыгор Алексінскі]] і [[Максім Літвінаў]], пісьменнік [[Мікалай Рубакін]], адзін з лідараў эсэраў [[Андрэй Аргунаў]], а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэту]] ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабраннасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным дуайенам беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] tw3zgso5w1n2mtl1gg3zzqq363aqudz 5150156 5150154 2026-06-03T10:44:56Z M.L.Bot 261 /* Вяртанне ў Расію (1915—1917) */ 5150156 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер -- [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, "сацыяльным ліфтам", а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра брак таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокім для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у [[Дынабург|Дынабургу]] 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы бацькі і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў [[Сянно|Сянне]], пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такіх звестак не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаўся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Тым часам прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы [[Народная воля (арганізацыя)|нарадаволец]] [[Іван Уродкаў]] і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад [[Трудавікі|трудавікоў]] [[Рыгор Шапашнікаў]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў быў у Маскве, працаваў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года падаў прашэнне на працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]], займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі [[Рыгор Алексінскі]] і [[Максім Літвінаў]], пісьменнік [[Мікалай Рубакін]], адзін з лідараў эсэраў [[Андрэй Аргунаў]], а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэту]] ў Вільні як прадстаўнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|беларускіх эсэраў]] і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабраннасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным дуайенам беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] pr9mp8svvxyggkopkklze5ud1tu0i1j 5150158 5150156 2026-06-03T10:53:23Z M.L.Bot 261 /* Асоба на пераломе эпох */ 5150158 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер -- [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, "сацыяльным ліфтам", а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра брак таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокім для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у [[Дынабург|Дынабургу]] 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы бацькі і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў [[Сянно|Сянне]], пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такіх звестак не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаўся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Тым часам прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы [[Народная воля (арганізацыя)|нарадаволец]] [[Іван Уродкаў]] і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад [[Трудавікі|трудавікоў]] [[Рыгор Шапашнікаў]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў быў у Маскве, працаваў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года падаў прашэнне на працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]], займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі [[Рыгор Алексінскі]] і [[Максім Літвінаў]], пісьменнік [[Мікалай Рубакін]], адзін з лідараў эсэраў [[Андрэй Аргунаў]], а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэту]] ў Вільні як прадстаўнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|беларускіх эсэраў]] і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР Вацлава Ластоўскага. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабранасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным "[[Дуаен|дуаенам]]" беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік [[Белы рух|Белага руху]], генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 3xjjv6k68s80cvgb650s6o5ve91r05u 5150162 5150158 2026-06-03T11:03:26Z M.L.Bot 261 /* Асоба на пераломе эпох */ 5150162 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, «сацыяльным ліфтам», а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра брак таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокім для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у [[Дынабург]]у 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы бацькі і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў [[Сянно|Сянне]], пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такіх звестак не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаўся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Тым часам прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы [[Народная воля (арганізацыя)|нарадаволец]] [[Іван Уродкаў]] і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад [[Трудавікі|трудавікоў]] [[Рыгор Шапашнікаў]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў быў у Маскве, працаваў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года падаў прашэнне на працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]], займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі [[Рыгор Алексінскі]] і [[Максім Літвінаў]], пісьменнік [[Мікалай Рубакін]], адзін з лідараў эсэраў [[Андрэй Аргунаў]], а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэту]] ў Вільні як прадстаўнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|беларускіх эсэраў]] і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы крах старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабранасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным «[[дуаен]]ам» (старэйшынам) беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік [[Белы рух|Белага руху]], генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] l3p4xkb32onkc5xvk1zp2hqybjan8sx 0 158411 5150051 5128170 2026-06-03T02:57:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150051 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = двойчы лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы, адзін з вынаходнікаў транзістара |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} {{значэнні2|тып=прозвішча|Бардзін}} '''Джон Бардзін''' ({{lang-en|John Bardeen}}, {{ДН|23|5|1908}}, Медысан, [[Вісконсін|штат Вісконсін]], [[ЗША]] — {{ДС|30|1|1991}}, [[Бостан]], [[Масачусетс|штат Масачусетс]], ЗША) — амерыканскі [[фізік]], адзіны чалавек, які атрымаў дзве [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскія прэміі па фізіцы]]: у 1956 г. за транзістар сумесна з [[Уільям Брэдфард Шоклі|Уільямам Брэдфардам Шоклі]] і [[Уолтэр Хаўзер Братэйн|Уолтарам Братэйнам]] і ў 1972 г. за асноватворную тэорыю звычайных звышправаднікоў сумесна з Леонам Нілам Куперам і Джонам Робертам Шрыферам. Цяпер гэтая тэорыя завецца тэорыяй Бардзіна-Купера-Шрыфера, ці проста БКШ-тэорыя. Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]] (1954), Нацыянальнай інжынернай акадэміі ЗША (1972). Замежны член [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук СССР]] (1982). У 1929 г. скончыў Вінсконсінскі, у 1936 г. [[Прынстанскі ўніверсітэт]]ы. З 1935 года ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім]], з 1938 — у [[Мінесоцкі ўніверсітэт|Мінесоцкім]] універсітэце. З 1945 г. у ''«Bell Telephone Laboratories»''. З 1945 года прафесар [[Ілінойскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ілінойскага ўніверсітэта]]. == Узнагароды і прэміі == * Нобелеўскя прэмія па фізіцы (1956, разам з У. Брайтанам і У. Шоклі) * Нобелеўскя прэмія па фізіцы (1972, разам з [[Леон Нейл Купер|Л. Куперам]] і [[Джон Роберт Шрыфер|Д. Шыферам]]) * [[Прэзідэнцкі медаль Свабоды]] * Медаль пашаны IEEE ({{lang-en|IEEE Medal of Honor}}) * Вялікі залаты медаль імя Ламаносава АН СССР (1987) {{зноскі}} == Літаратура == * Hoddeson, Lillian and Vicki Daitch. ''True Genius: the Life and Science of John Bardeen''. National Academy Press, 2002. (ISBN 0-309-08408-3) * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||344}} == Спасылкі == * [http://www.freeinfosociety.com/site.php?postnum=354 Біяграфія Джона Бардзіна (англ.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060127224730/http://www.freeinfosociety.com/site.php?postnum=354 |date=27 студзеня 2006 }} * [http://www.pbs.org/transistor/album1/bardeen/ Біяграфія] {{ref-en}} * [http://nobelprize.org/physics/laureates/1972/bardeen-bio.html Біяграфія з сайта нобелеўскага камітэта] {{ref-en}} * [http://www.nobel-winners.com/Physics/john_bardeen.html Біяграфія з сайта Nobel-Winners.com] {{ref-en}} * [http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/bardeen.html Біяграфія з сайта гістарычнага цэнтра IEEE] {{ref-en}} * [http://infoshare1.princeton.edu/libraries/firestone/rbsc/finding_aids/mathoral/pmc01.htm Інтэрв’ю Бардзіна пра яго ўражанні ад Прынстана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060714111004/http://infoshare1.princeton.edu/libraries/firestone/rbsc/finding_aids/mathoral/pmc01.htm |date=14 ліпеня 2006 }} {{ref-en}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/BARDIN_DZHON.html БАРДИН, ДЖОН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140427054855/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/BARDIN_DZHON.html |date=27 красавіка 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 1951—1975}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бардзін}} [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Двойчы лаўрэаты Нобелеўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём пашаны IEEE]] [[Катэгорыя:Постаці амерыканскай электратэхнікі]] gwfe1mhfn0tp5b6v3yk3nk2hjr5m0uv 0 160550 5150000 3473366 2026-06-02T21:20:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150000 wikitext text/x-wiki '''Дамп памяці''' ({{lang-en|memory dump}}; у [[Unix]] — {{lang-en2|core dump}}) — змесціва рабочай памяці аднаго [[працэс, інфарматыка|працэсу]], [[ядро аперацыйнай сістэмы|ядра]] ці ўсёй [[аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]]. Таксама можа змяшчаць дадатковую інфармацыю аб стане праграмы ці сістэмы, напрыклад значэнні [[рэгістр працэсара|рэгістраў працэсара]] і змест [[стэк]]у. Шматлікія аперацыйныя сістэмы дазваляюць захаваць дамп памяці для [[адладка праграмы|адладкі праграм]]. Як правіла, дамп памяці працэсу захоўваецца аўтаматычна калі працэс завяршаецца з-за крытычнай памылкі (напрыклад, з-за [[Памылка сегментацыі|памылкі сегментацыі]]). Дамп таксама можна захаваць уручную праз адладчык ці любую іншую спецыяльную праграму. == Гісторыя == Англійскі тэрмін {{lang-en2|core dump}} літаральна перакладаецца як «раздрукоўка змесціва сардэчнікаў»: на ранніх камп’ютарах, дамп значыў [[прынтар]]ную раздрукоўку змесціва [[памяць на магнітных сардэчніках|памяці на магнітных сардэчніках]] ({{lang-en|magnetic core memory}}). == У Unix == У сучасных [[Unix]]-падобных аперацыйных сістэмах дамп памяці захоўваецца ў выглядзе файла, які звычайна завецца <code>core</code> ці <code>core.<нумар працэсу></code>; яго фармат такі ж, як фармат выканальных файлаў гэтай АС ([[ELF]] у [[Linux]] і сучасных [[Unix]], [[a.out]] у традыцыйных [[Unix]]-сістэмах, [[Mach-O]] у [[Mac OS X]]). Для аналізу core-файла выкарыстоўваецца адладчык (напрыклад [[gdb]]) ці інструмент [[objdump]]. == У Windows == У [[Windows]], аналагам core dump’а з’яўляецца minidump, які дазваляе захоўваць частковую ці поўную інфармацыю аб працэсе, у тым ліку і поўны змест рабочай памяці. === Дамп сістэмы === Дамп 32-х бітнай аперацыйнай сістэмы Windows змяшчае FFFF FFFF_{[[Шаснаццатковая сістэма злічэння|16]]} ці 4294967295_{[[Дзесятковая сістэма злічэння|10]]} (2³² — 1) [[байт]]аў. Большая іх частка змяшчае значэнне па змоўчванню — лік 0. Дамп можна лагічна падзяліць на сегменты па 64 кб (FFFF₁₆), таму [[.COM|.com]] файлы аперацыйнай сістэмы [[Windows]] не могуць перавышаць гэтага памеру і змяшчаюцца толькі ў адным сегменце, аднак праграма можа перадаваць кіраванне над выкананнем функцыі ў іншыя сегменты. Падчас запуску [[.COM|.com]] файла ўвесь код файла без зменаў заносіцца ў адзін з незанятых іншымі працэсамі сегмент. Дамп змяшчае даныя і каманды розных [[Працэс, інфарматыка|працэсаў]], як карыстальніцкіх праграм так і ядра аперацыйнай сістэмы (у прыватнасці ўсе перапыненні BIOS, яны ж стандартныя функцыі). Таксама ў дампе змяшчаюцца значэнні [[рэгістр працэсара|рэгістраў працэсара]] і змест розных [[стэк]]аў, сістэмны час і іншыя зменныя асяроддзя. == Гл. таксама == * [[Справаздача аб памылцы, праграмаванне]] * [[Памылка сегментацыі]] * [[Дамп]] == Спасылкі == * [http://linuxfocus.berlios.de/English/July2004/article343.shtml Why does this not work!? How to find and fix faults in Linux applications.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111011120554/http://linuxfocus.berlios.de/English/July2004/article343.shtml |date=11 кастрычніка 2011 }} {{ref-en}} Фарматы дампа памяці ў розных аперацыйных сістэмах: * {{man|5|core|Linux}} * {{man|4|core|Solaris}} * {{man|4|core|HP-UX}} * {{man|5|core|FreeBSD}} * {{man|5|core|OpenBSD}} * {{man|5|core|NetBSD}} * {{man|5|core|Darwin}} * [http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms680369%28VS.85%29.aspx Windows: функцыі для работы з minidump] [[Катэгорыя:Адладка праграм]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя памылкі]] rft7zfb48jwxxvmfydjm5z0nqbpyo2s 0 179542 5149993 1817285 2026-06-02T19:57:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Geological Dike Cross-Island Trail Alaska.jpg|thumb|Дайка]] '''Дайка''' ({{lang-en|dike, dyke}} — сцяна з камяню) — [[Інтрузія|інтрузіўнае]] цела з сякучымі кантактамі, даўжыня цела ў шмат разоў перавышае шырыню, а плоскасці эндакантактаў практычна паралельныя. Па сутнасці дайка ўяўляе сабой расколіну, якая была запоўненая магматычным расплавам. Дайкі маюць даўжыню ад дзесяткаў метраў да сотняў кіламетраў і шырынёй ад некалькіх сантыметраў да 5—10 км. Дайка адносіцца да класа малаглыбінных (гіпабісальных) інтрузій. Пароды, якія іх складаюць, маюць непаўнакрышталічныя, парфіравыя або афіравыя структуры, што звязана з хуткім астуджэннем і крышталізацыяй расплаву. == Спасылкі == * [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/DAKA.html Дайка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140723150227/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/DAKA.html |date=23 ліпеня 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Дайка/}} * [http://www.mining-enc.ru/d/dajka/ Артыкул на сайце «Горная энциклопедия»] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Магматычныя горныя пароды]] enh2cerf6pgj2sd1dob34rekzqoa3wo 0 183362 5150069 5111523 2026-06-03T06:20:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150069 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Джоплін}} {{Музыкант |Імя = |Арыгінал імя = |Выява = |Апісанне выявы = |Поўнае імя = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Краіна = |Прафесіі = |Інструменты = |Жанры = |Гады актыўнасці = 1962—1970 |Калектывы = * [[Big Brother & the Holding Company]] * [[Kozmic Blues Band]] * [[Full Tilt Boogie Band]] |Супрацоўніцтва = [[Крыс Крыстоферсан]] |Лэйблы = * [[Mainstream Records]] * [[Columbia Records]] |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Джэніс Лін Джоплін''' ({{lang-en|Janis Lyn Joplin}}; [[19 студзеня]] [[1943]], [[Порт-Артур (Тэхас)|Порт-Артур]], [[Тэхас]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — [[4 кастрычніка]] [[1970]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]], ЗША) — амерыканская [[Рок-музыка|рок]]-{{спявачка|ЗША}}, якая выступала спачатку ў складзе [[Big Brother and the Holding Company]], затым у [[Kozmic Blues Band]] і [[Full Tilt Boogie Band]]. Джоплін выпусціла толькі чатыры студыйныя альбомы (адзін з якіх — пасмяротны рэліз), аднак лічыцца найлепшай белай выканаўцай [[блюз]]а<ref name="texas">{{cite web |author = Janis Lyn Joplin |datepublished = 2001 |url = http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fjo69 |title = Janis Joplin |publisher = Texas handbook Online |access-date = 2009-10-17 |archive-url = https://www.webcitation.org/613BnRZar?url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fjo69 |archive-date = 19 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> і адной з найвялікшых вакалістак у гісторыі [[рок-музыка|рок-музыкі]]<ref name="classicbands">{{cite web|url=http://www.classicbands.com/joplin.html|title=Janis Joplin|access-date=2009-10-07|lang=en|description=www.classicbands.com|archive-url=https://www.webcitation.org/613Bnzch5?url=http://www.classicbands.com/joplin.html|archive-date=19 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == === Big Brother & the Holding Company === У 1966 годзе Джоплін далучылася да гурта [[Big Brother & the Holding Company]] як вакалістка. Тым часам гурт існаваў ужо год, у склад уваходзілі [[Сэм Эдру]] (гітара, вакал), [[Джэймс Гёрлі]] (гітара), [[Пэтр Албін]] (бас гітара) і [[Дэйв Гедз]] (ударныя). У тым жа самым годзе калектыў падпісвае кантракт з прадзюсарам [[Боб Шэд|Бобам Шэдам]] і яго лэйблам [[Mainstream Records]]. Запіс іх першага альбома пачаўся ў снежні і доўжыўся тры дні. Сам альбом выйшаў толькі 23 жніўня 1967 года. Аднак ён не стаў хітом, трапіўшы толькі на 60-е месца ў чартах. А сінгл «[[Down On Me]]» дабраўся да топ-40. За два месяцы да гэтага гурт выступіў на [[Monterrey Pop Festival]], адным з самых вялікіх і знакамітых фестываляў у гісторыі, дзе акрамя іх выступілі таксама: [[The Jimmy Hendrix Experience]], [[The Who]], [[The Animals]] і іншыя. Там Джоплін пакарыла ўсіх сваім выкананнем песні «[[Ball and Chain]]» (якое лічыцца яе найлепшым выступам). Пасля гэтага Big Brother здабылі шырокую вядомасць. 31 кастрычніка 1967 года гурт падпісаў кантракт з новым менеджарам [[Альбертам Гросманам]], які вельмі добра адгукаўся пра Джэніс, а рэшту музыкантаў недалюбліваў, што ў будучыні сыграе пэўную ролю. Таксама, прэзідэнт [[Columbia Records]] [[Клайв Дэвіс]] падпісаў з імі кантракт на выпуск трох студыйных альбомаў. 2 сакавіка 1968 года гурт, разам з прадзюсарам [[Джонам Сайманам]], пачаў запіс свайго другога альбома пад назвай Cheap Thrills. Між тым у калектыве сталі ўзнікаць канфлікты. Музыканты адчувалі, што Джоплін становіцца суперзоркай, касуючы астатніх членаў гурта. У сваю чаргу Джаніс ўсё часцей чула меркаванне, што Big Brother ёй не адпавядаюць. Запіс альбома скончыўся 20 траўня. Але яго выпуск затрымаўся, паколькі прадзюсар адхіліў амаль увесь матэрыял. Аднак попыт на пласцінку быў такі высокі, што яна атрымала залаты статус яшчэ да свайго выхаду. Клайв Дэвіс запатрабаваў неадкладна выпусціць дыск, і неўзабаве пасля гэтага (12 жніўня 1968) [[Cheap Thrills]] выйшаў. Нягледзячы на тое, што рэцэнзіі ў амерыканскай прэсе былі стрыманыя, альбом стаў вельмі паспяховым. Толькі за першы месяц было прададзена больш за мільён пласцінак, а 12 кастрычніка Cheap Thrills заняў першы радок чарта «[[Billboard|Білборд]]» і пратрымаўся на вяршыні 8 тыдняў, гэтаму спрыяў поспех сінгла «[[Piece Of My Heart]]» (#12 [[Bilboard Hot 100]]). Дармо што альбом прадаваўся добра, адносіны ў калектыве працягвалі пагаршацца. І з цягам часу, стала ясна: дробныя спрэчкі і наркотыкі канчаткова развалілі гурт. Многія разумелі, што ў гэтай сітуацыі толькі Джоплін зможа дамагчыся сольнага поспеху. Гросман, усведамляючы патэнцыял спявачкі, не рабіў нічога, каб прадухіліць распад. У верасні 1968 года менеджар абвясціў пра «сяброўскае расставанне» Джэніс і Big Brother. Распадам гурта былі незадаволены ўсе ў Сан-Францыска: некаторыя, нават, лічылі, што Гросман спецыяльна знішчыў гурт, каб перавабіць да сябе спявачку. Аднак для тых, хто добра ведаў Джэніс — гэта не стала нечаканасцю. Адзін з гітарыстаў Big Brother Сэм Эндру прызнаваўся: яна не раз гаварыла яму, што хоча пакінуць гурт. Сама Джоплін пазней так гаварыла пра свой адыход: «Я любіла гэтых хлопцаў больш за ўсё на свеце, але разумела, калі я сур’ёзна стаўлюся да музыкі, трэба адысці…» 1 снежня 1968 года, ў Сан-Францыска, Джоплін сыграла з Big Brother свой апошні канцэрт. Пасля чаго, узяўшы з сабой Сэма Эндру, пакінула гурт, каб пачаць сольную кар’еру. === Kozmic Blues Band === 18 снежня 1968 года новы гурт Джэніс пад назвай [[Kozmic Blues Band]] упершыню сабраўся на рэпетыцыю. Акрамя Джоплін і Эндру ў склад гурта ўвайшлі: саксафаніст [[Тэры Клэментс]], трубач [[Тэры Хэнслі]], бубнач [[Рой Марковіц]], арганіст [[Рычард Кэрмод]], басіст [[Кейт Чэры]], пазней яго замяніў [[Брэд Кэмпбел]]. У красавіку 1969 года гурт адыграў вельмі паспяховае турнэ па Еўропе. Канцэрты ў нямецкім Франкфурце і шведскім Стакгольме здымала мясцовае тэлебачанне. А ў Лондане аўдыторыя, адгукнуўшыся на заклік Джоплін, устала з месцаў і пачала танцаваць. Джэніс была ў захапленні. «Я прабілася праз сцяну, якую лічыла непарушнай!» — казала яна, маючы на ўвазе традыцыйную «брытанскую стрыманасць», якую і не спадзявалася пераадолець. Летам 1969 года пачаўся запіс першага сольнага альбома Джоплін. Пласцінка атрымала назву [[I Got Dem Ol'Kozmic Blues Again Mama!]], за прадзюсара быў [[Габрыэль Мэклер]]. Праца над альбомам была вельмі напружаная. Некаторыя лічылі: што Джэніс была дрэннай лідаркай, бо не мела патрэбных на гэта здольнасцей. Іншымі словамі, ёй папросту было складана кіраваць калектывам. Прычынай гэтага магло стаць і тое, што ў новай каманды не было адзінства. Але з дапамогай [[Ніка Гравенітэса]] і [[Майка Блумфілда]] сітуацыю ўдалося стабілізаваць і работа пайшла збольшага нармальна. Паралельна з працай у студыі гурт даваў канцэрты. 25 ліпеня Джоплін упершыню пабывала на [[Dick Caventt Show]] і спела там дзве песні «[[Try (Just A Little Bit Harder)]]» і «[[To Love Somebody]]». 16 жніўня 1969 года Джоплін выступіла на легендарным [[Вудстак (фестываль)|фестывалі ў Вудстаку]]. Яе сэт-ліст складаўся з 10 песень і ўключаў, як старыя («Piece Of My Heart», «[[Summertime]]»), так і новыя («[[Work Me Lord]]», «[[As Good As You've Been To This World]]») кампазіцыі. Аднак, шмат ў чым праз ужытыя напярэдадні наркотыкі, выступ выйшаў не самы ўдалы. Джэніс, нават, настаяла, каб яе не ўключалі ў прысвечаны фестывалю фільм 1970 года. Але гэта не перашкодзіла выступу з часам стаць культавым, і ў 2009 годзе быў выдадзены спецыяльны канцэртны альбом [[Woodstock Experience]]. Перад паездкай у Вудстак Сэм Эндру пакінуў гурт і яго месца заняў гітарыст [[Джон Тыл]]. I Got Dem Ol’Kozmic Blues Again Mama! выйшаў 11 верасня 1969 года. Прэса прыняла яго неадназначна, але звычайным слухачам альбом у цэлым спадабаўся. Ужо ў кастрычніку пласцінка заняла 5 радок чарта «Білборд» і неўзабаве атрымала залаты статус. А сінгл [[«Kozmic blues»]] дабраўся да 41 пазіцыі ў Billboard Hot 100. Пасля выхаду альбома, Джоплін дала з гуртом яшчэ некалькі канцэртаў, сярод якіх быў сумесны выступ з [[The Rolling Stones]] і [[Ціна Цёрнер|Цінай Цёрнер]]. Апошняе шоў Джэніс і Kozmic Blues Band адбылося 21 снежня 1969 года ў Нью-Ёрку. Праз месяц, у студзені 1970 года, калектыў распаўся. === Full Tilt Boogie Band === У пачатку 1970 года Джоплін адправілася ў падарожжа па Бразіліі. Праз усё падарожжа яна не ўжывала алкаголю і наркотыкаў. А ў красавіку таго года спявачка сыграла некалькі канцэртаў з нанова створанымі Big Brother & The Holding Company. Незадоўга да выступу з Big Brother Джэніс зрабіла новы гурт, які атрымаў назву [[Full Tilt Boogie Band]]. Было прынята рашэнне цалкам адмовіцца ад духавой секцыі. Такім чынам, калектыў складаўся з 6 чалавек. Акрамя самой Джоплін, у гурт увайшлі: Брэд Кэмпбэл (бас-гітара), Джон Тыл (гітара), [[Кларк Пэрсан]] (ударныя), [[Кэн Пэрсан]] (арган) і [[Рычард Бэл]] (піяніна). Трэба адзначыць, што склад гурта, у адрозненне ад папярэдняга, быў пастаянны і ні разу не мяняўся. Летам 1970 года, Джоплін і яе новы гурт паехалі ў тур па ЗША і Канадзе. == Дыскаграфія == ; Сольныя альбомы * ''[[I Got Dem Ol' Kozmic Blues Again Mama!]]'' (1969) * ''[[Pearl]]'' (1971) ; Разам з Big Brother & the Holding Company * ''[[Big Brother & the Holding Company (альбом)|Big Brother & the Holding Company]]'' (1967) * ''[[Cheap Thrills]]'' (1968) == Узнагароды == У 1995 годзе Джэніс Джоплін пасмяротна ўведзена ў [[Зала славы рок-н-рола]]; у 2005 годзе — ганаравана [[Грэмі|Grammy (Lifetime Achievement Award)]] за выдатныя дасягненні; у 2013 годзе — атрымала зорку на [[Галівудская «Алея славы»|Галівудскай «Алеі славы»]]<ref>{{cite web|url=http://vmdaily.ru/news/2013/11/05/pevitse-dzhenis-dzhoplin-otkrili-zvezdu-na-gollivudskoj-allee-slavi-221257.html|title=Певице Дженис Джоплин открыли звезду на Голливудской Аллее славы|date=2013-11-05|author=Элина Маркина|work=[[Вечерняя Москва]]|publisher=vmdaily.ru|access-date=2013-11-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105184531/http://vmdaily.ru/news/2013/11/05/pevitse-dzhenis-dzhoplin-otkrili-zvezdu-na-gollivudskoj-allee-slavi-221257.html|archive-date=5 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>. Джоплін займае 46 месца ў спісе «[[50 найвялікшых выканаўцаў усіх часоў па версіі часопіса Rolling Stone|50 найвялікшых выканаўцаў усіх часоў]]» часопіса [[Rolling Stone]] (2004)<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty|title=Janis Joplin|access-date=2009-10-07|lang=en|description=www.rollingstone.com|archive-url=https://www.webcitation.org/613BoR3H3?url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231|archive-date=19 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> і 28 у спісе «100 найвялікшых спевакоў і спявачак усіх часоў» (таго ж часопіса)<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/coverstory/24161972/page/28|title=The Immortals Top 50|access-date=2009-10-19|lang=en|description=www.rollingstone.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20081203141924/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/24161972/page/28|archive-date=3 снежня 2008|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} ;Англійская мова * Amburn, Ellis (1995). ''Pearl. The obsessions and passions of Janis Joplin; a portrait.'' New York: Warner Books, 368 pages. ISBN 0-7515-0856-X * Dalton, David (1991). ''Piece of My Heart. A portrait of Janis Joplin.'' New York: Da Capo Press, 284 pages. ISBN 0-306-80446-8 * Echols, Alice (2000). ''Scars of Sweet Paradise: The Life and Times of Janis Joplin.'' Henry Holt & Company, 464 pages. ISBN 978-0-8050-5394-4 * Friedman, Myra (1992). ''Buried Alive: The Biography of Janis Joplin''. New York: Crown Publishing Group,‎ 400 pages. ISBN 978-0-5175-8650-1 * George-Warren, Holly (2019). ''Janis: Her life and music.'' New York: Simon & Schuster, 400 pages. ISBN 978-1-4767-9310-8 * Landau, Deborah (1974). ''Janis Joplin. Her life and times.'' New York: Warner Books, 160 pages. ;Нямецкая мова * Gottfried Blumenstein: ''Janis Joplin. Biographie einer Rocksängerin.'' Musikverlag Lied der Zeit, Berlin 1988, ISBN 3-7332-0040-3 * Axel von Cossart (Hrsg.): ''Janis Joplin. Revolte, Musik, Legende.'' Voco-Edition, Köln 1991, ISBN 3-926566-00-0 * Thomas Dittrich: ''Janis Joplin. Asche ins Meer.'' In: Siegfried Schmidt-Joos (Hrsg.): ''Am Ende des Regenbogens. Judy Garland, Billie Holiday, Edith Piaf, Janis Joplin.'' Ullstein, Frankfurt am Main 1985, ISBN 3-548-36516-7 * Myra Friedman: ''Die Story von Janis Joplin («Buried Alive»)''. Hannibal-Verlag, St. Andrä-Wördern 2002, ISBN 3-85445-169-5 * Heinz Geuen: ''Janis Joplin. Hemmungslos das Leben spüren.'' 2. Auflage. Econ Ullstein List Verlag, München 2001, ISBN 3-548-60185-5 * Holly George-Warren: ''Janis Joplin — Nothing left to lose; die Biographie.'' Droemer, München 2019, ISBN 978-3-426-27730-0 * Laura Joplin (Janis’ Schwester): ''Love, Janis. Ein wildes kurzes Leben; Biographie mit unveröffentlichten Briefen.'' Heyne, München 1995, ISBN 3-453-09207-4 * Ingeborg Schober: ''Janis Joplin.'' Dtv, München, 2002, ISBN 3-423-31065-0 ;Чэшская мова * Сооке, John Byrne. ''Na cestě s Janis Joplin.'' Překlad Gita Zbavitelová. Praha: 65. pole, 2016. 403 s. ISBN 978-80-87506-79-0 == Спасылкі == * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=555 www.findagrave.com]. — Джэніс Джоплін на сайце Find-A-Grave * [http://www.johngilmore.com/Celebrities/janisjoplin.html www.johngilmore.com. — Spotlight on Janis Joplin. Taking a Piece of Her Heart]. — Артыкул пра Джэніс Джоплін на сайце Джона Гілмара * [http://www.janis.at In Memorian Janis Joplin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100737/http://www.janis.at/ |date=4 сакавіка 2016 }}. — Германскі сайт, прысвечаны Джэніс Джоплін * [http://smironne.free.fr/JANIS/JOPLIN/tree.html smironne.free.fr]{{Недаступная спасылка}}. — Спіс і склады калектываў, з якімі выступала Джэніс Джоплін * [http://www.bbhc.com/main.html www.bbhc.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080616060025/http://www.bbhc.com/main.html |date=16 чэрвеня 2008 }}, сайт Big Brother and the Holding Company {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джоплін Джэніс}} [[Катэгорыя:Рок-музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты блюз-рока]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, уключаныя ў Залу славы рок-н-рола]] [[Катэгорыя:Жаночы вакал у рок-музыцы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Вествудскіх могілках]] 5s5w8jzl9q87dixm5dwpacxuczs9lap 0 184205 5149940 5131053 2026-06-02T15:59:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149940 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гаяна.gif|thumb|Карта Гаяны.]] '''Гісторыя Гаяны''' займае прамежак часу больш за 10 тысяч гадоў. Хаця незалежная дзяржава [[Гаяна]] ўзнікла толькі ў [[1966]] годзе, яна мае багатае мінулае, прадстаўленае шматвяковай гісторыяй [[індзейцы|індзейцаў]], карэнных жыхароў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], каланіяльным перыядам дамінавання [[Еўропа|еўрапейскіх]] дзяржаў, фарміраваннем сучаснага [[этнас|шматэтнічнага]] грамадства Гаяны, яго барацьбой за незалежнасць і сацыяльную раўнавагу. == Першабытнае грамадства == Першыя людзі з’явіліся на тэрыторыі Гвіяны каля 11 тысяч гадоў таму. У 15 — 4 тысячагоддзях да н. э. працягвалася стварэнне сучаснага ландшафта [[Поймавыя глебы|алювіяльнай]] раўніны. Першыя пасяленцы на захад ад [[Эсекіба|ракі Эсекіба]] жылі сярод [[балота|балот]] і [[мангры|мангравых лясоў]], займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м. Каля 7 тысяч гадоў таму на поўначы Гаяны сфарміравалася прымітыўная [[археалагічная культура|культура]], носьбіты якой шырока ўжывалі прылады працы з шліхтаванага [[кварц]]у і [[косць|костак]] жывёл, выраблялі раслінныя [[валокны]], плеценыя [[кошык]]і і ўпрыгожванні. Археолагі высветлілі, што асновай харчавання ў той час былі [[рыбы|рыба]], [[чарапахі]], [[крабы]], дзікія [[арэхі]], [[казуркі]] і г. д.<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter1.html THE EARLY AMERINDIAN SETTLEMENTS]</ref> Каля 4 тысяч гадоў таму забалочаныя [[бераг]]і [[рака|рэк]], што былі прытулкам для людзей і жывёл, ахапіла моцная [[засуха]]. Узровень [[мора]] падвысіўся. Гэта вымусіла паляўнічых і збіральнікаў перасяляцца ўглыб тэрыторый, дзе меліся запасы прэснай вады, аднак не было некаторых відаў [[пальмы|пальмаў]], з якіх атрымоўвалі важныя для рацыёна [[крухмал]]істыя рэчывы. Таму каля 3 тысячагоддзяў таму старажытныя насельнікі Гаяны перайшлі да [[земляробства]], сталі вырошчваць [[маніёк]]. [[Археалогія|Археолагі]] лічаць, што земляробы 1 тысячагоддзя н. э. былі прамымі продкамі сучасных [[індзейцы|індзейцаў]] [[аравакі|аравакаў]] і [[варау]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter2.html THE LATER AMERINDIAN SETTLEMENTS]</ref>. Яны будавалі адносна невялікія паселішчы да 15 хацін, у балоцістай мясцовасці рабілі штучныя насыпы з [[пясок|пяску]] і [[торф]]у, якія дапамагалі ратавацца ад паводак, выраблялі [[кераміка|кераміку]] і [[прыродны камень|каменныя]] прылады. Незадоўга да прыходу еўрапейцаў на поўначы [[Гаяна|Гаяны]] з’явіліся [[калінья|карыбы]]. Акрамя таго, у розных раёнах жылі асобныя групы [[Гуарані (група народаў)|гуарані]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter3.html MAIN AMERINDIAN GROUPS UP TO THE NINETEENTH CENTURY]</ref>. == Пачатак еўрапейскай каланізацыі == [[Файл:Berbice in 1780.jpg|thumb|left|Карта калоніі на рацэ Бербіс, 1780 г.]] [[бераг|Узбярэжжа]] Гаяны было адкрыта [[Іспанія|іспанцамі]] ў [[1498]] г. У [[1499]] г. яно было даследавана экспедыцыяй [[Алонса дэ Ахеда]] і [[Амерыга Веспучы]]<ref>[http://info.asprs.org/resources/grids/04-2003-guyana.pdf Co-operative Republic of Guyana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304125711/http://info.asprs.org/resources/grids/04-2003-guyana.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Згодна [[Тардэсільяскі дагавор|Тардэсільяскаму дагавору]] [[1494]] г. паміж Іспаніяй і [[Партугалія]]й, тэрыторыя сучаснай Гаяны трапляла ў зону іспанскага ўплыву. Нізінныя забалочаныя землі з вільготным неспрыяльным [[клімат]]ам не зацікавілі іспанскіх перасяленцаў. Яны абгрунтаваліся далёка на захадзе, на тэрыторыі сучаснай [[Венесуэла|Венесуэлы]], хаця працягвалі лічыць Гаяну сваёй тэрыторыяй<ref>[http://www.guyanatimesinternational.com/?p=25715 Settlement in Guiana from earliest times]</ref>. Заходняя Гаяна да ракі Эсекіба была фармальна ўключана ў склад віцэ-каралеўства [[Новая Гранада]]. З канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. вусці Эсекіба, [[Дэмерара|Дэмірары]] і [[Бербіс]]а аказалася прывабнымі для [[Нідэрланды|галандцаў]] і [[Англія|англічан]], якія імкнуліся замацавацца ў [[Новы Свет|Новым Свеце]] на землях, непадкантрольных іспанцам. У Еўропе тэрыторыя Гаяны была вядома як частка [[Гвіяна|Гвіяны]]. Яе назва пазней замацавалася за краінай як Гаяна. Сама назва паходзіць з мовы індзейцаў і значыць «зямля шматлікіх [[вада|вод]]»<ref>[https://www.enlivened.info/post/guyana-land-of-many-waters Guyana- Land of Many Waters]</ref>. У [[1595]] г. англійскі [[пірацтва|пірат]] і [[палітык|палітычны дзеяч]] [[Уолтэр Рэлі]] прэзентаваў [[кніга|кнігу]] «Адкрыццё Гвіяны». Яна была напісана на аснове справаздачы аб яго сапраўднай вандроўцы ў [[Амерыка|Амерыку]], але ўтрымоўвала шмат перабольшванняў і [[міфалогія|міфалагічных]] сюжэтаў аб багаццях гэтай маладаследаванай краіны. У [[1617]]—[[1618]] гг. У. Рэлі па загаду караля здзейсніў яшчэ адну вандроўку ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]] ў пошуках апісаных ім багаццяў. Яна скончылася беспаспяхова<ref>[http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2/ Катастрофа американских индейцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180914123435/http://dzsarea.com/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2/ |date=14 верасня 2018 }}</ref>. Аднак праца пірата доўгі час турбавала розум еўрапейцаў<ref>[http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ El Dorado Legend Snared Sir Walter Raleigh] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170213054547/http://science.nationalgeographic.com/science/archaeology/el-dorado/ |date=13 лютага 2017 }}</ref>. Толькі ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. дзякуючы пошукам [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандра фон Гумбальта]] стала зразумела, што ў Гвіяне няма [[Эльдарада]]. У [[1598]] г. узбярэжжа Гаяны таксама даследавала галандская экспедыцыя. У [[1616]] г. галандцы заснавалі першую калонію на рацэ Эсекіба. Іх поспеху садзейнічала падтрымка галандцаў з боку англічан, якія каланізавалі на суседні востраў [[Барбадас]], а таксама [[індзейцы|індзейцаў]]-[[аравакі|аравакаў]], якія пасля [[1618]] г. распачалі канфлікт з іспанцамі. У [[1621]] г. калонія была падпарадкавана галандскай Вест-Індскай кампаніі. У вусці Эсекіба была пабудавана [[крэпасць]] Зеландыя, калонія атрымала назву Новая Зеландыя ({{lang-nl|Nova Zeelandia}})<ref>[http://guyaneseonline.files.wordpress.com/2013/04/the-remnants-of-the-early-dutch-in-guyana.pdf Dmitri Allicock, Remnants Of The Early Dutch in Guyana]</ref>. Да пачатку XVIII ст. галандцы здолелі стварыць яшчэ шэраг калоній на ўзбярэжжы Гаяны і [[Сурынам]]а. Адным з найбольш важных галандскіх фарпостаў у Паўднёвай Амерыцы стала калонія на рацэ Бербіс, створаная ў [[1627]] г. Яе цэнтрам у XVIII ст. быў [[Нью-Амстэрдам|Новы Амстэрдам]], багатае і добра ўмацаванае ваеннае і гандлёвае паселішча<ref>[http://www.spanglefish.com/slavesandhighlanders/index.asp?pageid=375156 The Colony of Berbice]</ref>. У сярэдзіне XVIII ст. паўстала калонія на рацэ Дэмірара<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter24.html ESTABLISHMENT OF DEMERARA]</ref>. Спроба англічан у [[1620]] г. замацавацца ў Гвіяне<ref>[http://www.danbyrnes.com.au/business/business8.html The Business of Slavery]</ref> скончылася беспаспяхова. Першыя галандскія пасяленцы ў Гвіяне часцей былі мараплаўцамі і гандлярамі. Яны былі вымушаны адстойваць сваё права на жыццё ў кровапралітных сутыкненнях з еўрапейскімі піратамі і індзейцамі. Ужо сярод першых каланістаў Эсекіба былі чарнаскурыя [[рабства|рабы]] [[афрыка]]нскага паходжання. З другой паловы XVII ст. колькасць рабоў узрасла ў сувязі з паступовай пераарыентацыяй мясцовай [[эканоміка|эканомікі]] з гандлю на сельскую гаспадарку, заснаваную на камерцыйным вырошванні [[тытунь|тытуню]], [[кафейнае дрэва|кавы]], [[маніёк|касавы]], [[бавоўна|бавоўны]] і [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]]. Галандская Вест-Індская кампанія садзейнічала пашырэнню прыватных плантацый гэтых культур. Рабы з’яўляліся таннай рабочай сілай, да таго ж фактычна бяспраўнай. Вынікам жорсткай эксплуатацыі чарнаскурых нявольнікаў стала паўстанне бербіскіх рабоў [[23 лютага]] [[1763]] г. На той час у калоніі жыло 346 еўрапейцаў і 3833 нявольнікі-афрыканцы. Паўстанцы здолелі добра арганізавацца, стварылі свой урад, які ўзначаліў малады правадыр з [[Гана|Ганы]], Кофі. Да канца красавіка яны выгналі белае насельніцтва, хаця не здолелі захапіць [[крэпасць]] Насау ў Новым Амстэрдаме. У калонію тэрмінова прыбылі ваенныя падмацаванні, якія задушылі паўстанне. 88 паўстанцаў былі закатаваны, з іх 22 — спалены жыўцом<ref>[http://sharenews.com/atrocities-by-europeans-led-to-the-berbice-revolution/ Murphy Browne, Atrocities by Europeans led to the Berbice Revolution] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140224230821/http://sharenews.com/atrocities-by-europeans-led-to-the-berbice-revolution/ |date=24 лютага 2014 }}</ref>. З пачаткам [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] ў Карыбскім басейне зноў ажывіўся гандаль. Галандскія каланісты пастаўлялі [[кантрабанда|кантрабанду]] ў [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскія]] [[Вялікабрытанія|брытанскія]] калоніі, ахопленыя паўстаннем. Але гэта прывяло да канфлікта з Вялікабрытаніяй. У [[1781]] г. брытанскія [[капёры]] захапілі калоніі ў Гаяне, захавалі прыватныя валоданні саміх каланістаў, аднак маёмасць Вест-Індскай кампаніі абвясцілі брытанскай<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter33.html GUYANA UNDER BRITISH, FRENCH AND DUTCH (1781—1783)]</ref>. Цікава, што спробу ўзброенага супраціўлення паспрабаваў арганізаваць толькі губернатар калоніі на Бербісе. У астатніх выпадках брытанцы дамагліся перамогі праз перагаворы. У вусці ракі Дэмерара захопнікі пабудавалі крэпасць Джордж, будучы [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]]. У [[1782]] г. Гаяна была захоплена [[Францыя|французамі]]. У [[1783]] г. кантроль над калоніямі быў зноў вернуты галандцам. У [[1795]] г., калі Нідэрланды былі захоплены [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскімі рэвалюцыйнымі]] войскамі, і новы ўрад перайшоў на бок Францыі, Вялікабрытанія як супернік французаў у [[1796]] гг. зноў акупавала Гаяну. Брытанскія ўлады імкнуліся зацвердзіць гэтыя землі за сабою на доўгі час, таму садзейнічалі перасяленню брытанскіх каланістаў. Паводле дагавораў [[1814]] г., падпісаных у [[Лондан]]е<ref>[http://www.britishempire.co.uk/maproom/britishguiana.htm britishempire.co.uk]</ref>, Нідэрланды канчаткова адмовіліся ад калоній у Гаяне на карысць Вялікабрытаніі. == Брытанская Гвіяна == [[Файл:Plate 2 Retreat of Lt Brady.jpg|thumb|Паўстанне 1823 г.]] З [[1796]] г. [[Вялікабрытанія]] праводзіла ў захопленых ёю [[Нідэрланды|галандскіх]] [[калонія]]х [[Гвіяна|Гвіяны]] палітыку прасоўвання сваіх інтарэсаў. Галандскія каланісты здолелі захаваць свае маёмасныя правы на плантацыі, аднак [[эканоміка]] калоній была падпарадкавана брытанскімі [[гандаль|гандлёвымі]] фірмамі у [[Лондан]]е. Былі праведзены адміністрацыйныя рэформы, і зменена падатковая сістэма. Раней органы кіравання галандскай Вест-Індскай кампаніі спаганялі цвёрды натуральны [[падатак]] [[бавоўна]]й і [[цукар|цукрам]] з кожнага пасяленца. Плантатарам прыходзілася плаціць не толькі за сябе, але і за [[рабства|рабоў]]. Кампанія таксама кантралявала знешнія гандлёвыя аперацыі. Такім чынам, плантатары пазбаўляліся значнай часткі прыбыткаў і не былі заахвочаны пашыраць вытворчасць. Брытанская адміністрацыя ўвяла падаткі на зямельную маёмасць і гандлёвыя аперацыі. Частка выплачаных грошаў размяркоўвалася радамі плантатараў на мясцовыя патрэбы. Ваенныя падзеі ў [[Еўропа|Еўропе]] стымулявалі павышэнне коштаў на сыравіну, што спрыяла рэзкаму росту прыбыткаў і заахвоціла пашыраць гаспадарку. Асновай таннай вытворчасці заставаліся рабы [[афрыка]]нскага паходжання. Нягледзячы на забарону гандля рабамі ў [[1807]] г., іх колькасць імкліва павялічвалася і да пачатку 1830-х гг. склала некалькі дзесяткаў тысяч чалавек. У [[1795]] г. на захадзе калоніі Эсекіба-Дэмерара адбылося выступленне рабоў, незадаволеных эксплуатацыяй галандскімі плантатарамі. Змовы рабоў выкрываліся на працягу [[1800]]—[[1815]] гг. [[18 жніўня]] [[1823]] г. успыхнула паўстанне рабоў ва ўсходняй частцы гэтай калоніі. Першапачаткова яно ахапіла толькі адну плантацыю, але хутка распаўсюдзілася на ўсё ўсходняе ўзбярэжжа [[Дэмерара|ракі Дэмерара]]. У паўстанні прымалі ўдзел 11 000 — 12 000 рабоў. Брытанскія ўлады лічылі яго галоўнай прычынай дзейнасць [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] місіянераў, якія прапаведавалі сярод рабоў роўнасць. Паўстанцы былі дрэнна арганізаваны, таму паўстанне было хутка задушана. Місіянер Джон Сміт быў арыштаваны і памёр у турме ў чаканні вынесенай яму смяротнай кары<ref>[http://www.landofsixpeoples.com/news403/ns4081250.htm Remembering the 1823 Demerara Slave Revolt]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паўстанне 1823 г. вымусіла брытанцаў звярнуць увагу на выкананне ўмоў закона 1807 г. і скараціць гандаль рабамі. У [[1831]] г. былыя галандскія калоніі Гаяны былі аб’яднаны ў адну брытанскую калонію, якая атрымала назву Брытанскай Гвіяны. Яе адміністрацыйным цэнтрам стаў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўн]]. З [[1 жніўня]] [[1834]] г. рабства ва ўсіх брытанскіх калоніях было адменена. Плантатары Гаяны атрымалі ад урада шчодрую [[грошы|грашовую]] кампенсацыю. Акрамя таго, да [[1838]] г. былыя рабы былі вымушаны выконваць у адносінах да сваіх гаспадароў некаторыя бясплатныя абавязкі<ref>[http://guyanese.ru/otmena.php ОТМЕНА РАБСТВА В ГАЙАНЕ]</ref>. Пасля гэтага тэрміну многія плантатары вырашылі прадаць зямлю і пакінуць Гвіяну. Многія былыя рабы пераязджалі ў [[горад]] або за сабраныя ў 1834—1838 гг. грошы куплялі невялікія надзелы. Часцяком яны аб’ядноўваліся ў абшчыны, гуртам куплялі плантацыю, што заахвочвалася каланіяльнай адміністрацыяй, паколькі такія абшчыны захоўвалі буйную камерцыйную гаспадарку. У асноўным былым рабам прадавалі землі былых баваўняных плантацый, якія хутка трацілі сваю эфектыўнасць з-за канкурэнцыі з таннай бавоўнай з [[ЗША]]. Буйныя цукровыя плантацыі працягвалі існаваць, але для паніжэння кошту цукру іх уладальнікі паніжалі заробак рабочых, забаранялі ім трымаць прыватную гаспадарку. У выніку ў 1840-я гг. назіраўся масавы зыход чарнаскурага насельніцтва з цукровых плантацый на дзяржаўныя землі, дзе засноўваліся афрыканскія [[вёска|вёскі]]. Адносіны паміж плантатарамі і жыхарамі гэтых вёсак былі вельмі напружанымі. Для вырашэння праблемы таннай працоўнай сілы ўладальнікі плантацый у Гаяне першапачаткова ўвозілі закантрактаваных [[партугалія|партугальскіх]] рабочых з [[Мадэйра|Мадэйры]]. Пасля выканання кантрактаў партугальцы звычайна пакідалі плантацыі і займаліся дробным гандлем. У [[1853]]—[[1912]] гг. было таксама ўвезена 14 000 [[кітайцы|кітайцаў]], якія падобна сваім папярэднікам пакідалі пры першай магчымасці працу ў [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]<ref>[http://www.mongabay.com/history/guyana/guyana-the_early_british_colony_and_the_labor_problem.html Guyana-THE EARLY BRITISH COLONY AND THE LABOR PROBLEM]</ref>. У [[1844]]—[[1912]] гг. дзейнічала пагадненне з [[Брытанская Індыя|каланіяльнай Індыяй]], згодна з якім у Гаяну прыбыло каля 240 000 рабочых з Усходняй [[Індыя|Індыі]]<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 10</ref>. Па ўмовах кантрактаў, індыйцы працавалі 5 гадоў, але для бясплатнага вяртання на радзіму былі павінны адпрацаваць яшчэ 5 гадоў. У [[1843]]—[[1949]] гг. Гаяну здолела пакінуць толькі 75 547 індыйцаў<ref name="Hardships Faced by the Indians">[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter62.html Hardships Faced by the Indians]</ref>. Астатнія заставаліся працаваць на плантацыях, выкупалі дробныя надзелы афрыканцаў або пераязджалі ў гарады. Выкарыстанне закантрактаваных іншаземных рабочых прывяло да карэннай змены [[этнас|этнічнага]] склада насельніцтва. З самага пачатку гэты працэс выклікаў пэўныя праблемы ў адносінах паміж даўнімі жыхарамі і імігрантамі. У [[1856]] г. пратэстанцкі місіянер-[[крэолы|крэол]] Джэймс С. Ор абвінаваціў партугальскіх гандляроў-[[каталіцызм|каталікоў]] у несумленнай канкурэнцыі з афрыканцамі. Яго арышт прывёў да выступленняў негрыцянскага насельніцтва спачатку ў Джорджтаўне, а потым ў сельскай мясцовасці. Яны суправаджаліся адкрытымі нападамі і рабаваннем партугальцаў<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter58.html THE «ANGEL GABRIEL» RIOTS OF 1856]</ref>. Гвалтоўныя выступленні супраць партугальцаў паўтарыліся ў [[1889]] г. У [[1869]] г. забастоўка індыйскіх рабочых на плантацыі Леанора вылілася ў сутычку з белай адміністрацыяй<ref name="Hardships Faced by the Indians"/>. У [[1872]] г. паўстанне індыйскіх рабочых адбылося на адной з буйных цукровых плантацый Дэмерары<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter64.html Riot at Devonshire Castle]</ref>. Ва ўсіх выпадках улады для задушэння выступленняў ужывалі сілу. Але для спынення эканамічнага заняпаду і стымулявання ўдзелу розных груп насельніцтва ў грамадскім жыцці каланіяльны ўрад таксама садзейнічаў пашырэнню мясцовага самакіравання і адукацыі, вылучаў сродкі для развіцця [[ірыгацыя|ірыгацыйнай]] сістэмы і будаўніцтва на ўзбярэжжы ахоўных [[дамба]]ў. У [[1849]] г. быў паніжаны фінансавы цэнз для жыхароў, якія прымалі ўдзел у выбарах у каланіяльны сход<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter70.html Central Government]</ref>. Колькасць выбаршчыкаў расла пераважна за лік нееўрапейскага насельніцтва. У [[1879]] г. на тэрыторыі Гаяны былі адкрыты радовішчы [[золата]]<ref>[http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/guyana-history.html Guyana History]</ref>, што паспрыяла новаму прытоку перасяленцаў. Большасць з іх рухалася ва ўнутраныя раёны ў пошуках лёгкіх багаццяў. Аднак гэта абвастрыла памежную праблему з суседняй [[Венесуэла]]й, якая з 1840-х гг. выказвала прэтэнзіі на землі заходняй Гаяны да [[Эсекіба|ракі Эсекіба]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter52.html THE BEGINNING OF THE GUYANA-VENEZUELA BORDER DISPUTE]</ref>, паколькі ў мінулым яны фармальна ўваходзілі ў склад [[Іспанія|іспанскіх]] калоній. Назіраліся памежныя спрэчкі з [[Сурынам|Галандскай Гвіянай]]<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter53.html The Guyana-Suriname Border (1831—1899)]</ref>. У [[1899]] г. скліканы ў [[Парыж]]ы міжнародны арбітражны суд пацвердзіў правы Вялікабрытаніі на заходні бераг Эсекіба, а таксама прыняў брытанскія прапановы аб размежаванні паміж Гаянай і Сурынамам. Рашэнне арбітражнага суда было адмоўна ўспрынята ў Венесуэле і [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і стала зачэпкай для будучых тэрытарыяльных спрэчак<ref>{{Cite web |url=http://www.jamaicaobserver.com/columns/Guyana-Venezuela--The-consequences-of-ideology-and-avarice_15317138 |title=Guyana-Venezuela: The consequences of ideology and avarice |access-date=13 лютага 2014 |archive-date=5 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205065429/http://www.jamaicaobserver.com/columns/Guyana-Venezuela--The-consequences-of-ideology-and-avarice_15317138 |url-status=dead }}</ref>. <gallery align=center widths=250px perrow=2> Image:Boundary lines of British Guiana 1896.jpg|Межы Брытанскай Гвіяны ў 1896 г. Image: Me gusta el arbitraje — ¡en el Lugar Apropiado!.JPG|Карыкатура на рашэнне Парыжскага арбітражнага суда 1899 г. </gallery> З [[1914]] г. на тэрыторыі Гаяны амерыканскія, а потым [[Канада|канадскія]] кампаніі вялі здабычу [[баксіты|баксітаў]]<ref>[http://guyanathenandnow.wordpress.com/history-of-the-bauxite-industry-2/ Guyana Then And Now: Bauxite]</ref>. Гэтая галіна хутка набыла важнасць для мясцовай эканомікі, спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і асваенню ўнутраных раёнаў краіны. Назіралася пераразмеркаванне капіталаў, іх адток з сельскай гаспадаркі і гандлю ў здабываючую [[прамысловасць]]. З ростам колькасці наёмных рабочых з’явіўся рух за сацыяльныя правы. [[30 лістапада]] — [[1 снежня]] [[1905]] г. масавыя забастоўкі і пратэсты індыйскіх рабочых ахапілі Джорджтаўн і прадмесці. Паліцыя адкрыла стральбу і забіла 4 чалавекі. Гэты дзень увайшоў у гісторыю Гаяны пад назвай «Чорная пятніца». У адказ рабочыя пачалі пагромы дамоў каланіяльных чыноўнікаў і гандляроў. Адміністрацыя была вымушана тэрмінова звярнуцца за дапамогай да арміі. У [[1917]] г. увоз таннай працоўнай сілы з Індыі быў спынены. У міжваенны перыяд рабочыя перайшлі да легальных метадаў барацьбы праз стварэнне [[прафсаюз]]аў і арганізацый ўзаемадапамогі. У 1917 г. джорджтаўнскія докеры стварылі першы Рабочы Саюз Брытанскай Гвіяны. Ужо ў [[1920]] г. ён налічваў 13 тысяч чалавек. У [[1931]] г. была сфарміравана Рабочая Ліга Брытанскай Гвіяны. Найбуйнейшай прафсаюзнай і палітычнай арганізацыяй стала Грамадзянская Асацыяцыя Народнай Улады. Яна была зарэгістравана ў [[1937]] г. і складалася пераважна з рабочых цукровых плантацый і цукровай прамысловасці. У [[1943]] г. у яе радах налічвалася болей за 20 тысяч чалавек. [[18 ліпеня]] [[1928]] г. [[Георг V]] падпісаў Закон аб Брытанскай Гвіяне, які фактычна стаў мясцовай [[Канстытуцыя]]й. Закон надзяляў жанчын выбарчым правам, рэгламентаваў падзел кіравання на самастойныя [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]], [[Выканаўчая ўлада|выканаўчую]] і [[Судовая ўлада|судовую]] ўлады, але пакідаў значныя прывілеі губернатара, у тым ліку прызначаць частку чальцоў у заканадаўчы сход<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter105.html NEW CONSTITUTION OF 1928]</ref>. Апошняе было вымушанай мерай, паколькі колькасць выбаршчыкаў еўрапейскага паходжання значна скарацілася на карысць афрагаянцам і індыйцам. Асабліва важную ролю ў жыцці калоніі адыгрывалі афрагаянцы. Тыя з іх, кто прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|I сусветнай вайне]] пасля вяртання на радзіму здолелі заняць многія адміністрацыйныя пасады. Афрагаянцы таксама лідзіравалі ў рабочым руху. Некалькі чальцоў выбіраліся ад індыйскай абшчыны. Прызначаныя губернатарам члены заканадаўчага схода звычайна былі белымі плантатарамі. Брытанская Гвіяна моцна пацярпела ад [[Вялікая дэпрэсія|сусветнай эканамічнай дэпрэсіі канца 1920-х — пачатку 1930-х гг.]] Значна скараціўся экспарт баксітаў, цукру і харчовых прадуктаў. Беспрацоўе вымушала жыхароў сельскай мясцовасці і ўнутраных раёнаў пераязджаць у Джорджтаўн, дзе яны прапаноўвалі сваю танную працу. Паміж прафесійнымі рабочымі і прышэльцамі ўзнікалі частыя сутычкі, якія, як і ў мінулым, часцяком набывалі характар [[этнас|этнічных]] і [[раса]]вых канфліктаў. Спад вытворчасці назіраўся да [[1935]] г. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] эканамічны стан калоніі зноў пагоршыўся з-за скарачэння ўвозу імпартных прадуктаў ([[мука|мукі]], [[Тканіна|тканіны]], [[гума]]вых матэрыялаў, [[Газа|газы]] і г. д.). Многія мясцовыя жыхары служылі ў брытанскай арміі (звычайна на [[Ваенна-марскія сілы|флоце]] або ў [[Карыбскае мора|Карыбскіх]] фарміраваннях). На паўночна-заходнім узбярэжжы ЗША пабудавалі ваенную базу для аховы калоніі ад [[Нацысцкая Германія|нямецкіх]] [[Падводная лодка|субмарын]]. Брытанская Гвіяна прыняла 50 уцекачоў-[[яўрэі|яўрэяў]] з Еўропы. Цяжкасці былі часовымі, паколькі недахоп прывазной ежы стымуляваў актыўнасць гаянскіх фермераў, значна вырас знешні попыт на цукар, [[рыс]] і баксіты. У пасляваенны перыяд экспарт працягваў сталы рост. Адбывалася канцэнтрацыя капіталаў. Найбольш прыбытковыя прадпрыемствы апынуліся ў руках гандлёвай фірмы сям’і Букераў, якія валодалі гвіянскімі цукровымі плантацыямі з XIX ст. Рэфармаванне брытанскай каланіяльнай сістэмы, распачатае пасля II Сусветнай вайны, абвяшчэнне незалежнасці Індыі, а таксама актыўнасць прафсаюзаў спрылі ўзнікненню руху за незалежнасць. З самага пачатку ў ім вылучыліся два лідары. [[Чэддзі Джаган]] ([[1918]]—[[1997]] гг.) прадстаўляў шматлкую індыйскую абшчыну, а [[Форбс Бэрнхам]] ([[1923]]—[[1985]] гг.) — афрагаянскую. [[1 студзеня]] [[1950]] г. была створана Народная Прагрэсіўная Партыя (НПП). Чэддзі Джаган быў абвешчаны яе лідарам, Форбс Бэрнхам — старшынёй<ref name="History of PPP">[http://www.ppp-civic.org/history/historyppp.htm History of PPP]</ref>. НПП абапіралася на прафсаюзны рух і адкрыта прытрымлівалася [[сацыялізм|сацыялістычнай]] арыентацыі. Поспеху партыі садзейнічалі рэформы кіравання калоніі (увядзенне ўсеагульнага выбарчага права і пашырэнне правоў заканадаўчага органа). У 1950 г. НПП выйграла муніцыпальныя выбары. У [[1953]] г. — агульнакаланіяльныя. Яе прадстаўнікі занялі 18 месцаў з 24 у заканадаўчым сходзе. Спехам створаная Нацыянальна-Дэмакратычная Партыя, што арыентавалася на сярэдні клас каланіяльнага грамадства і выступала асноўным канкурэнтам НПП, здолела правесці толькі 2 сваіх кандыдаты. [[18 мая]] 1953 г. было адкрыта першае паседжанне заканадаўчага схода. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам сумесна сфарміравалі выканаўчы сход, які абвясціў курс на пашырэнне ролі дзяржавы ў эканоміцы і працоўных адносінах. Вялікабрытанія палічыла гэта адхіленнем ад дзейснага заканадаўства. Прафсаюзы абвясцілі ўсеагульную забастоўку ў падтрымку НПП. Але [[9 кастрычніка]] 1953 г. Лондан адмяніў асноўны закон Брытанскай Гвіяны і распусціў заканадаўчы сход на падставе барацьбы з масавымі хваляваннямі<ref>[http://countrystudies.us/guyana/12.htm The PPP'S First Government, 1953]</ref>. Брытанскую Гвіяну ўзначаліла часовая адміністрацыя, што складалася з кансерватыўных палітыкаў. Роспуск заканадаўчага схода быў ухвалены вядучымі палітыкамі іншых карыбскіх калоній Вялікабрытаніі. Чэддзі Джаган і Форбс Бэрнхам наведалі Вялікабрытанію, а потым Індыю, дзе вялі перагаворы ў спадзяванні адтрымаць падтрымку ад мясцовага ўрада<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter134.html VISIT BY JAGAN AND BURNHAM TO ENGLAND AND INDIA — 1953]</ref>. Аднак [[Джавахарлал Нэру]] перад пагрозай канфлікту з [[Пакістан]]ам не рашыўся адкрыта выступіць супраць Вялікабрытаніі. У лютым [[1955]] г. паміж лідарамі НПП адбыўся раскол<ref name="History of PPP"/>. Форбс Бэрнхам і яго прыхільнікі стварылі асобную фракцыю, што дзейнічала як самастойная партыя. У [[1956]] г. з НПП была выдалена леварадыкальная групоўка<ref>[http://www.guyana.org/features/guyanastory/chapter144.html THE «ULTRA-LEFTIST» SPLIT — 1956]</ref>. [[12 жніўня]] [[1957]] г. у Брытанскай Гвіяне адбыліся новыя ўсеагульныя выбары ў заканадаўчы сход. Яны праводзіліся згодна з абноўленым асноўным законам, які сцвярджаў шырокія правы каланіяльнай адміністрацыі. Толькі 14 з 28 чальцоў схода выбіраліся насельніцтвам, астатнія прызначаліся з ліку адміністрацыі або па выбару губернатара. Выбарчая кампанія праходзіла ў жорсткай канкурэнтнай барацьбе паміж дзвюмя фракцыямі НПП. У выніку фракцыя Чэддзі Джагана атрымала 9 месцаў, а фракцыя Форбса Бэрнхама — толькі 3. У [[1958]] г. на аснове фракцыі Форбса Бэрнхама і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі, што прадстаўляла інтарэсы сярэдняга класа афрагаянскай абшчыны, быў створаны Народны Нацыянальны Кангрэс (ННК). Раскол паміж нацыянальнымі абшынамі Брытанскай Гвіяны асабліва выявіўся, калі ўрад Чэддзі Джагана адмовіўся ад перагавораў аб стварэнні Вест-Індскай Федэрацыі з іншымі англамоўнымі краінамі Карыбскага басейна. Індыйская абшчына, якая ўжо складала ў Брытанскай Гвіяне большасць насельніцтва, не жадала апынуцца ў новым палітычным саюзе ў якасці меншасці. Прадстаўнікі НПП здолелі выйграць выбары [[1961]] г. Паўнамоцтвы заканадаўчага схода былі зноў пашыраны. Была ўведзена пасада прэм’ер-міністра, якую заняў Чэддзі Джаган. Хаця НПП абяцала выбаршчыкам падтрымку сельскай гаспадаркі і прамысловасці, недахоп сродкаў вымушаў урад засяроджваць увагу пераважна на сельскай гаспадарцы і адукацыі. Праводзілася ірыгацыя, былі пашыраны плошчы пасеваў, адчыняліся новыя школы. Быў скарочаны працоўны дзень, падвысіўся мінімальны поплатак, дзень [[1 мая]] стаў афіцыйным [[свята]]м. У [[1963]] г. адчынены [[Універсітэт Гаяны]]. Аднак асноўны фінансавы цяжар клаўся на здабываючую прамысловасць. Нягледзячы на значныя прыбыткі ад экспарту баксітаў і золата, гэтая галіна развівалася не дастаткова хутка. Урад Чэддзі Джагана адмовіўся падтрымліваць [[эмбарга]] ЗША ў дачыненні да [[Куба|Кубы]], былі падпісаны пагадненні з [[Венгрыя]]й і [[ГДР]]. У 1963 г. Венесуэла аднавіла свае патрабаванні ў дачыненні да заходняй часткі Гаяны да ракі Эсекіба. Частка прафсаюзаў знаходзілася пад уплывам ННК і буйных прадпрымальнікаў. Яны падтрымлівалі апазіцыю і арганізоўвалі пратэст. Сутычкі паміж прадстаўнікамі розных этнічных абшчын здараліся даволі часта. У сакавіку [[1964]] г. спроба ўрада падначаліць сабе прафсаюзы прывяла да адкрытага супрацьстаяння. У выніку гвалтоўных дзеянняў да [[22 мая]] 1964 г., калі губернатар абвясціў аб надзвычайным становішчы, загінула 160 чалавек<ref>[http://countrystudies.us/guyana/15.htm PPP Reelection and Debacle]</ref>. Улетку 1964 г. адбылася новая заканадаўчая рэформа, сутнасць якой была ў дасягненні большай прапарцыянальнасці на выбарах. Выбарчая кампанія ў кастрычніку 1964 г. скончылася паражэннем НПП. Яе прадстаўнікі атрымалі каля 40 % галасоў. Чэддзі Джаган абвясціў выбары махлярствам і адмовіўся пакідаць пасаду прэм’ер-міністра, але быў адхілены губернатарам. [[14 снежня]] 1964 г. быў сфарміраваны кааліцыйны ўрад на чале з Форбсам Бэрнхамам. Ён здолеў спыніць сутычкі паміж абшчынамі і наладзіць стабільнае развіццё здабываючай прамысловасці дзякуючы іншаземным інвестыцыям. У знешняй палітыцы Форбс Бэрнхам арыентаваўся на англамоўныя краіны Вест-Індыі, ЗША і Вялікабрытанію. == Незалежнасць == [[Файл:US_Navy_081119-N-8907D-162_pt._Fernandez.jpg|thumb|Гаянскі прэм’ер-міністр [[Самуэль Хайндс|Сэмюэль Хайндс]] з візітам на поўнач краіны, 2008 г.]] [[26 мая]] [[1966]] г. падчас канферэнцыі ў [[Лондан]]е было заключана пагадненне з [[Вялікабрытанія]]й аб наданні Гаяне незалежнасці. Вялікабрытанія падтрымала бок Гаяны ў спрэчцы з [[Венесуэла]]й. [[12 кастрычніка]] [[1966]] г. Венесуэла заняла памежны [[востраў Анкока]] на [[Куюні|рацэ Куюні]], дзе пачала будаўніцтва [[аэрадром]]а і здабычу [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. [[16 лютага]] — [[17 лютага]] [[1966]] г. у [[Жэнева|Жэневе]] адбылася сустрэча афіцыйных прадстаўнікоў Гаяны і Вялікабрытаніі з аднаго боку і Венесуэлы — з другога для разгляду пытання аб нязгодзе Венесуэлы з рашэннем [[Парыж]]скага [[арбітраж]]нага [[суд]]а [[1899]] г. Апазіцыя на чале з НПП фактычна адмовілася прымаць ўдзел у гэтым мерапрыемстве. Па выніках канферэнцыі была створана сумесная міжнародная камісія. Венесуэла абавязвалася ў час працы камісіі не высоўваць новых тэрытарыяльных патрабаванняў. Але ў ліпені [[1968]] г. узніклі спрэчкі з-за марской памежнай прасторы. У студзені [[1969]] г. адбылося паўстанне [[індзейцы|індзейцаў]] і белых жывёлагадоўцаў у [[Рупунуні]]. Паўстанцы абвясцілі незалежнасць і звярнуліся за падтрымкай да Венесуэлы. Прыбыццё гаянскай паліцыі вымусіла іх збегчы ў Венесуэлу. Урад Гаяны сцвярджаў, што Венесуэла з самага пачатку была ўцягнута ў падрыхтоўку гэтай акцыі. У пачатку [[1970]] г. на мяжы адбылася працяглая перастрэлка. [[3 сакавіка]] 1970 г. Венесуэла абвясціла пра тое, што зачыняе мяжу з Гаянай. [[18 чэрвеня]] 1970 г. у [[Порт-оф-Спейн]]е была падпісана сумесная дэкларацыя Гаяны, Вялікабрытаніі і Венесуэлы. Згодна з рэкамендацыямі міжнароднай камісіі, пытанне аб змене межаў адсоўвалася на 12 гадоў<ref>[http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-5486.html Guyana BORDER DISPUTES]</ref>. Пасля яго завяршэння Венесуэла яшчэ некалькі разоў пацвярджала свае намаганні далучыць усходнюю частку Гаяны. Канчаткова праблема так і не была вырашана. Першыя пасля абвяшчэння незалежнасці агульнанацыянальныя выбары адбыліся [[16 снежня]] [[1968]] г. Для забеспячэння перамогі ННК, [[Форбс Бэрнхам]] выкарыстаў фінансавую дапамогу ад [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] і сфальсіфікаваў галасаванне<ref>[http://www.guyana.org/features/postindependence/chapter2.html The December 1968 Electoral Fraud]</ref>. У выніку ННК заняў 30 месцаў у [[парламент|парламенце]] і сфарміраваў аднапартыйны ўрад на чале з Форбсам Бэрнхамам. Новая стратэгія лідара ННК будавалася на ўмацаванні незалежнай знешняй і ўнутранай палітыкі краіны. [[23 лютага]] [[1970]] г. у гадавіну паўстання [[1763]] г. Гаяна была абвешчана [[рэспубліка]]й. Такім чынам, перарываліся [[канстытуцыя|канстытуцыйныя]] сувязі з Вялікабрытаніяй. [[Елізавета II]] больш не лічылася главой гаянскай дзяржавы. Кофі, правадыр паўстання 1763 г., абвяшчаўся нацыянальным героем. Былі ўсталяваны міжнародныя сувязі з [[Куба]]й і [[Кітай|Кітаем]]. У сярэдзіне 1970-х гг. Куба выкарыстоўвала [[порт|парты]] Гаяны для перавозкі сваіх войск у [[Ангола|Анголу]]. На канферэнцыі міністраў іншаземных спраў краін [[Рух недалучэння|руху недалучэння]] ў [[Джорджтаўн (Гаяна)|Джорджтаўне]] ў [[1972]] г. Форбс Бэрнхам адкрыта крытыкаваў [[імперыялізм]]. Асновай унутранай палітыкі ННК стаў «кааператыўны [[сацыялізм]]». Форбс Бэрнхам тлумачыў яго наступным чынам: «Гэта значыць, што мы верым у сацыялізм як ідэалогію і імкнемся да ўсталявання сацыялістычнай сістэмы ў Гаяне і, па-другое, збіраемся выкарыстоўваць кааператывы для дасягнення сваёй мэты»<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 20</ref>. Меліся на ўвазе [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчыя]] аб’яднанні з агульнай маёмасцю, якія ствараліся пасля адмены [[рабства]] афрагаянцамі. Аднак Форбс Бэрнхам жадаў пашырыць іх вопыт на іншыя галіны [[эканоміка|эканомікі]], у тым ліку [[гандаль]], [[турызм]], вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, [[вопратка|вопраткі]] і г. д. Да [[1976]] г. было створана 1350 кааператываў, што аб’ядналі каля 120 тысяч рабочых. Акрамя таго, праводзілася [[нацыяналізацыя]] [[прамысловасць|прамысловасці]], [[фінансы|фінансавай]] сферы і буйных плантацый. Да канца 1976 г. урад нацыяналізаваў 36 іншаземных кампаній. Яшчэ з [[1966]] г. складаўся [[планавая эканоміка|план эканамічнага развіцця краіны]]. Першы пяцігадовы план быў накіраваны на стымуляванне прыватных капіталаўкладанняў. Наступны план, прыняты ў 1972 г., прадугледжваў пашырэнне прамысловай вытворчасці, тэхналагічнае пераабсталяванне, скарачэнне [[імпарт]]у. Для яго ажыццяўлення быў ліцэнзаваны знешні гандаль, пашыраны харчовая прамысловасць і сетка камунікацый. План [[1978]]—[[1981]] гг. павінен быў пераадолець манакультурнае развіццё сельскай гаспадаркі і скараціць выдаткі на імпарт некаторых харчовых прадуктаў<ref>Тагор С. В., Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 22 — 28</ref>. ННК паслядоўна выйграваў нацыянальныя выбары, аднак апазіцыя і міжнародная супольнасць абвінавачвала яго ў фальсіфікацыі галасавання і ўжыванні ваеннай і паліцэйскай сілы ў дачыненні палітычных дысідэнтаў. Выдаткі на сілы самааховы і паліцыю стала павялічваліся (з [[1973]] г. да 1976 г. іх павелічэнне склала 500 %<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |title=Forbes Burnham by Rakesh Rampertab |access-date=21 лютага 2014 |archive-date=21 лютага 2014 |archive-url=https://archive.today/20140221011809/http://www.guyanaundersiege.com/Leaders/Burnham1.htm |url-status=dead }}</ref>). Самаахова і паліцыя адкрыта выкарыстоўваліся для захопу выбарчых будынкаў у канцы галасавання [[15 снежня]] [[1980]] г.<ref>[http://www.guyana.org/features/postindependence/chapter6.html The 1980 Guyana Elections — Virtual army coup kept PNC in power]</ref>. У [[1978]] г. Форбс Бэрнхам ініцыяваў [[рэферэндум]] па ўнясенню змен у [[канстытуцыя|асноўны закон]]. Канстытуцыя ўступіла ў сілу [[20 лютага]] 1980 г. Яна ўводзіла пасаду [[прэзідэнт]]а, які выбіраўся ўсеагульным галасаваннем і меў вельмі шырокія паўнамоцтвы. [[Заканадаўчая ўлада|Заканадаўчы]] орган Нацыянальны Сход пашыраўся за лік прысутнасці ў ім прадстаўнікоў мясцовых адміністрацый. Эканамічныя наступствы «кааператыўнага сацыялізму» мелі сціплыя вынікі. Зацверджаныя ўрадам планы ніколі цалкам не выконваліся. Форбс Бэрнхам прызнаваў гэта і абвінавачваў суайчыннікаў у адстутнасці дысцыпліны. Нацыяналізацыя прамысловасці праводзілася праз абавязанне дзяржаўных выплат іншаземным уладальнікам на працягу 20 гадоў з улікам 6 % гадавых. Дзяржаўны абавязак значна вырас, а знешнія інвестыцыі скараціліся. Значная частка прыбыткаў ад [[экспарт]]у размяркоўвалася ў выглядзе ільготных крэдытаў сярод кааператываў і прадпрыемстваў, якія не мелі перспектыў іх звароту. Дзяржаўны кантроль знешніх і ўнутраных гандлёвых аперацый прывёў да дэфіцыту харчовых прадуктаў і спажывецкіх тавараў. Урад і ННК выдаткоўвалі істотныя сумы на ўтрыманне замежных прадстаўніцтваў, унутраныя прадстаўніцкія выдаткі, будаўніцтва рэзідэнцый і г. д. Высокія кошты на [[баксіты]], [[золата]] і [[дыямент]]ы на міжнародным рынку дазвалялі пакрываць дэфіцыт аплатнага балансу за лік знешніх запазычванняў. У 1970—1980 гг. Гаяна атрымала ад [[Сусветны банк|Міжнароднага банка рэканструкцыі і развіцця]] 9 пазык на 56,6 млн [[Долар ЗША|долараў]], у 1978—1979 гг. — пазыкі на 100 млн долараў ад [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]<ref>Тагор С. В. Гайана: 20 лет независимости. — Москва: Знание, 1986. — С. 29—30.</ref>. Але ў пачатку 1980-х гг. кошты на сыравіну значна знізіліся, што вызначыла моцны эканамічны крызіс. У [[1982]] г. урад абвясціў праграму аздараўлення, накіраваную на падтрымку дробных прадпрымальнікаў і фермераў. З пачатку 1980-х гг. у найбольш прыбытковыя сферы зноў сталі прыцягвацца іншаземныя кампаніі. Пераважна замежныя інвестыцыі паступалі ў здабываючую прамысловасць. [[6 жніўня]] [[1985]] г. Форбс Бэрнхам нечакана памёр. Улада перайшла да віцэ-прэзідэнта Дэсманда Хойта ([[1929]]—[[2002]] гг.), які аб’яднаў вакол сябе іншых лідараў ННК<ref>{{Cite web |url=http://www.guyanacaribbeanpolitics.com/special/hoyte/hoyte.html |title=Desmond Hoyte (1929—2002) |access-date=22 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023042224/http://www.guyanacaribbeanpolitics.com/special/hoyte/hoyte.html |archivedate=23 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. Дэсманд Хойт быў вымушаны прызнаць няўдачы ў развіцці дзяржаўнага і кааператыўнага сектара, пашырыць магчымасці прыватных кампаній і ў [[1988]] г. зняць дзяржаўны кантроль са знешняга гандлю. На выбарах 1985 г. і [[1986]] г. апазіцыя зноў абвінаваціла ННК у скажэнні вынікаў галасавання. Знешні ціск з боку ЗША і карыбскіх дзяржаў вымусіў Дэсманда Хойта адмяніць галасаванне праз пошту. У выніку на выбарах [[1992]] г. ННК пацярпеў паражэнне. Большасць галасоў у парламенце (54 %) атрымала НПП, яе лідар Чэддзі Джаган стаў прэзідэнтам. Хаця гэта супярэчыла палітычным поглядам самога Чэддзі Джагана, ён быў вымушаны прыняць даволі жорсткую праграму аздараўлення эканомікі, прапанаваную [[МВФ]]. Яна спрыяла росту [[ВУП]] краіны, але таксама прывяла да пашырэння беднаты і галечы. Пасля смерці Чэддзі Джагана ў [[1997]] г. агульнанацыянальныя выбары выйграла яго жонка, Джэнет Джаган. НКК на чале з Дэсмандам Хойтам арганізаваў кампанію пратэстаў, паколькі палічыў кампанію Джэнет Джаган несумленнай. У 1999 г. удава была вымушана з-за дрэннага стану здароўя перадаць пост прэзідэнта міністру фінансаў Бхарату Джагдэа, які распачаў перагаворы з НКК. У [[2001]] г. ён выйграў выбары, набраўшы больш за 90 % галасоў выбаршчыкаў. Першае дзесяцігоддзе [[21 стагоддзе|XXI]] стагоддзя адзначылася супярэчлівымі вынікамі рэформ НПП. Гаяна застаецца адной з найбольш бедных краін [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. У другой палове 2010-х гг. значна пагоршыліся адносіны паміж Гаянай і Венесуэлай. На выбарах [[28 лістапада]] [[2011]] г. НПП атрымала толькі 32 з 65 месцаў у парламенце Гаяны, аднак яе лідар [[Дональд Раматар|Дональд Рабіндранат Раматар]] быў абраны прэзідэнтам дзяржавы. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/History_of_Guyana.html History of Guyana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703072157/https://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/History_of_Guyana.html |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://www.guyana.org/history.html History of the Republic of Guyana] * [http://countrystudies.us/guyana Guyana: A Country Study. /Ed. by Tim Merrill. — Washington: GPO for the Library of Congress, 1992] [[Катэгорыя:Гісторыя Гаяны| ]] ji2krzl7r3zkxvrd7m3oyn8l5lhsxgs 0 191575 5150014 5127229 2026-06-02T22:02:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150014 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-літоўскія адносіны |Выява = Belarus Lithuania Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Літва |Колер1 = green |Колер2 = orange }} [[Файл:Vilnius BY embassy by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Пасольства Беларусі ў Літве]] [[Файл:Lithuanian embassy in Minsk 1.jpg|міні|Пасольства Літвы ў Мінску]] '''Белару́ска-літо́ўскія адно́сіны'''&nbsp;— двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]]. Сучасныя дыпламатычныя адносіны паміж краінамі былі ўсталяваны 30&nbsp;снежня 1992&nbsp;года. У 1993&nbsp;годы адкрыліся [[пасольства]] [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Вільня|Вільні]] і пасольства Літвы ў [[Мінск]]у. == Гісторыя == === Беларускі рух і Літоўская Рэспубліка (1918—1920-я гады) === У перыяд пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці Літвы і [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] адбылося збліжэнне нацыянальных рухаў дзвюх дзяржаў на фоне агульнай пагрозы з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]]. У канцы 1918&nbsp;года ў склад [[Тарыба|Дзяржаўнай Рады Літвы (Тарыбы)]] былі кааптаваныя прадстаўнікі беларускага руху, а ва ўрадзе Літвы было створана [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрства беларускіх спраў]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=43}}. Увосень 1920&nbsp;года, пасля захопу Вільні польскімі войскамі генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] і ўтварэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], урады Літвы і БНР (на чале з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]]), які знаходзіўся ў [[Каўнас|Коўна]], пачалі шчыльнае супрацоўніцтва. 11&nbsp;лістапада 1920&nbsp;года паміж імі быў падпісаны сакрэтны палітычны [[Беларуска-літоўскі дагавор 1920 года|дагавор аб узаемнай падтрымцы]]. Згодна з ім, беларусы абавязваліся дакласці ўсе намаганні, каб падчас магчымага [[Плебісцыт|плебісцыту]] ў Сярэдняй Літве мясцовае насельніцтва прагаласавала на карысць Літвы. У абмен на гэта літоўскі бок гарантаваў беларусам шырокую нацыянальна-тэрытарыяльную аўтаномію ў складзе літоўскай дзяржавы на землях [[Віленская вобласць|Віленшчыны]] і [[Гродзеншчына|Гарадзеншчыны]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=99—100}}. Літоўскі ўрад аказваў ураду Ластоўскага значную фінансавую і матэрыяльную падтрымку. 13 верасня 1920&nbsp;года была выдадзена пазыка ў 1&nbsp;мільён [[Аўксін|аўксінаў]], рэгулярна фінансавалася выданне беларускай прэсы і літаратуры (напрыклад, часопіса «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]»). Акрамя таго, Літва, пры фінансавай падтрымцы [[Веймарская рэспубліка|Германіі]], стала галоўнай базай для падрыхтоўкі і ўзбраення беларускіх партызанскіх і дыверсійных атрадаў (у прыватнасці, пад камандаваннем [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча-Хмары]]), якія дзейнічалі супраць польскіх улад на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=101, 138—139, 161}}. Аднак пасля таго, як у сакавіку 1923&nbsp;года [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыя паслоў Лігі Нацый]] прызнала ўсходнія межы Польшчы і дэ-юрэ замацавала за ёй Віленшчыну, літоўскі ўрад паступова згубіў практычную палітычную зацікаўленасць у беларускім нацыянальным руху. У канцы 1923&nbsp;года ўрад БНР В.&nbsp;Ластоўскага пад ціскам мясцовых улад быў вымушаны пакінуць Коўна і пераехаць у [[Прага|Прагу]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=190}}. === 1990-я гады === Вышэйшая Рада Літоўскай ССР 11&nbsp;сакавіка 1990&nbsp;года абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. У адказ на гэта [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] 29&nbsp;сакавіка 1990&nbsp;года прыняў заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР». У дакуменце падкрэслівалася, што ў выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі, а менавіта горад Вільню і Віленскую вобласць, [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]], якія ў 1939—1940&nbsp;гадах былі перададзеныя Літве [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.&nbsp;В.&nbsp;Сталіным]] у якасці дара за яе ўваходжанне ў склад СССР<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>. Гэтая заява, ініцыяваная кіраўніцтвам у Крамлі, не сустрэла пазітыўных водгукаў з боку грамадска-палітычных колаў Беларусі. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў і новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990&nbsp;года. Аднак заяву ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М.&nbsp;С.&nbsp;Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3&nbsp;чэрвеня 1990&nbsp;года пацвердзіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393.</ref><ref>{{cite web|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf|title=Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985–1994 гг.)|author=В. Е. Снапковский|publisher=БДУ|date=2014|accessdate=30 снежня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf|archivedate=28 ліпеня 2020|lang=ru}}</ref>. У лютым 1995&nbsp;года падчас афіцыйнага візіту ў Літву Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.&nbsp;Р.&nbsp;Лукашэнка]] падпісаў Дагаворы аб добрасуседстве і супрацоўніцтве, а таксама аб [[Беларуска-літоўская граніца|дзяржаўнай граніцы]]. З мэтай пашырэння памежнага супрацоўніцтва ў верасні 1997&nbsp;года Беларусь і Літва ўзялі ўдзел у стварэнні еўрарэгіёна «Нёман», да якога ў верасні 1998&nbsp;года дадаўся еўрарэгіён «Азёрны край». У 1999&nbsp;годзе ўрад Літвы прыпыніў сувязі з урадам Беларусі на вышэйшым узроўні. === 2000—2010-я гады === З 2004&nbsp;года Беларусь і Літва пачалі праводзіць рэгулярныя кансультацыі па пытаннях рэгіянальнай бяспекі. Пасольства Літвы ўзяло на сябе выкананне функцый прадстаўніцтва [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]] (НАТА) ў Беларусі. Упершыню з 2000&nbsp;года 25&nbsp;мая 2007&nbsp;года адбылася сустрэча міністраў замежных спраў абедзвюх краін на памежным кантрольна-прапускным пункце «Каменны Лог&nbsp;— Медзінінкай (Меднікі)». У кастрычніку 2007&nbsp;года ў Літве з візітам пабываў старшыня ўрада Беларусі [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|С.&nbsp;С.&nbsp;Сідорскі]] для адкрыцця ў Вільні чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА». У лістападзе таго ж года пасля далучэння да [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]] ўрад Літвы павысіў кошт уязной візы для беларускіх грамадзян з 5 да 60 [[еўра]]. Па стане на канец 2007&nbsp;года пабрацімскія адносіны падтрымлівалі 24 акругі і гарады Беларусі і Літвы. Старшыня камітэта па замежных справах Сойма Літвы Юсцінас Каросас 5&nbsp;жніўня 2008&nbsp;года заклікаў унесці прапанову аб спыненні палітычнай ізаляцыі Беларусі па прычыне яе безвыніковасці на бліжэйшым паседжанні [[Савет Еўропы|Еўрапейскага Савета]]. Яго ініцыятыву падтрымаў старшыня Сойма [[Чэславас Юршэнас]]. Другая сустрэча старшыняў урадаў з удзелам [[Гедзімінас Кіркілас|Гедзімінаса Кіркіласа]] адбылася 2&nbsp;верасня 2008&nbsp;года ў [[Друскенікі|Друскеніках]]. У хуткім часе, 11&nbsp;верасня 2008&nbsp;года, у [[Трокі|Троках]] у нефармальнай абстаноўцы сустрэліся міністры замежных спраў, а 29&nbsp;снежня таго ж года міністр замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|С.&nbsp;М.&nbsp;Мартынаў]] правёў другую сустрэчу з літоўскім калегам [[Вігаўдас Ушацкас|Вігаўдасам Ушацкасам]]<ref name="Ціхаміраў">{{cite web|url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1|title=Мінск — Вільнюс: блізка ехаць і шмат іншых рэзонаў сябраваць|author=[[Аляксандр Ціхаміраў]]|publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]]|date=29 сакавіка 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801081350/http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1|archivedate=1 жніўня 2013|lang=be}}</ref>. === Палітычны крызіс і пагаршэнне адносін (з 2020 года) === Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] Літва стала адным з галоўных цэнтраў [[Беларуская палітычная эміграцыя пасля 2020 года|беларускай палітычнай эміграцыі]]. Афіцыйны Вільнюс адмовіўся прызнаваць легітымнасць А.&nbsp;Р.&nbsp;Лукашэнкі, даў палітычны прытулак лідару дэмакратычных сіл [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлане Ціханоўскай]] і 5&nbsp;ліпеня 2021&nbsp;года надаў яе [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офісу]] афіцыйны дыпламатычны статус<ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/1445037/litva-predostavila-ofisu-tikhanovskoi-diplomaticheskii-status|title=Літва дала Офісу Ціханоўскай дыпламатычны статус|publisher=[[LRT]]|date=5 ліпеня 2021|accessdate=17 лютага 2026|lang=ru}}</ref>. Дыпламатычнае напружанне ўзрастала. 4&nbsp;чэрвеня 2021&nbsp;года [[Міністэрства замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|МЗС Літвы]] абвінаваціла Беларусь у спробе ўмяшання ў дыпламатычную пошту і выклікала пасла Беларусі для ўручэння ноты пратэсту. Паводле інфармацыі літоўскага боку, літоўскага кур’ера, які выехаў на машыне з Вільнюса з дакументамі для пасольства Літвы ў Беларусі, беларускія памежнікі папрасілі адкрыць запячатаны кантэйнер. Кур’ер адмовіўся выканаць патрабаванне і быў вернуты ад мяжы, што з'яўлялася прамым парушэннем правіл міжнароднай дыпламатычнай дзейнасці згодна з [[Венская канвенцыя аб дыпламатычных зносінах|Венскай канвенцыяй аб дыпламатычных зносінах]]<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/2021/06/04/us-belarus-politics-lithuania|title=Літва выклікае пасла Беларусі з-за спрэчкі вакол дыпламатычнай пошты|publisher=[[Euronews]]|date=4 чэрвеня 2021|accessdate=17 лютага 2026|lang=en}}</ref>. У 2021&nbsp;годзе таксама пачаўся [[Міграцыйны крызіс у Літве (2021)|міграцыйны крызіс]], які літоўскія ўлады расцанілі як гібрыдную агрэсію з боку беларускага рэжыму. У адказ Літва пачала будаўніцтва фізічнага бар'ера на мяжы і ўвяла рэжым надзвычайнага становішча ў прыгранічных раёнах. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022&nbsp;года, падчас якога Беларусь дала сваю тэрыторыю для наступу расійскіх войскаў, двухбаковыя адносіны дасягнулі крытычна нізкага ўзроўню. З 1&nbsp;лютага 2022&nbsp;года ўрад Літвы ануляваў дамову аб чыгуначным транзіце прадукцыі «[[Беларуськалій|Беларуськалія]]», цалкам спыніўшы яе экспарт праз порт [[Клайпеда|Клайпеды]]<ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/1586566/tranzit-udobrenii-belaruskaliia-cherez-litvu-ostanovlen|title=Транзіт угнаенняў «Беларуськалія» праз Літву спынены|publisher=[[LRT]]|date=1 лютага 2022|accessdate=17 лютага 2026|lang=ru}}</ref>. На працягу 2023—2024&nbsp;гадоў Літва закрыла чатыры з шасці пунктаў пропуску на мяжы з Беларуссю ([[Шумск — Лоша|«Шумск»&nbsp;— «Лоша»]], [[Цверач — Відзы|«Цверач»&nbsp;— «Відзы»]], [[Лаварышкі — Катлоўка|«Лаварышкі»&nbsp;— «Катлоўка»]], [[Райгруд — Прывалка|«Райгруд»&nbsp;— «Прывалка»]]) у мэтах абароны нацыянальнай бяспекі і барацьбы з кантрабандай. У ліпені 2024&nbsp;года краіна, выконваючы санкцыі ЕС, увяла забарону на ўезд легкавых аўтамабіляў з беларускімі рэгістрацыйнымі нумарамі. У другой палове 2025&nbsp;года напружанне на мяжы зноў абвастрылася праз [[Крызіс з метэазондамі на мяжы Беларусі і краін ЕС|масавы запуск з тэрыторыі Беларусі метэаралагічных шароў]] з кантрабанднымі цыгарэтамі, што неаднаразова прыводзіла да прыпынення працы [[Вільнюскі аэрапорт|Вільнюскага аэрапорта]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383736|title=Гібрыдныя атакі і кантрабанда: Літва ўзмацняе ўвагу да мяжы з Беларуссю|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=17 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Літоўскі бок назваў такія дзеянні новай формай гібрыднай атакі. У кастрычніку 2025&nbsp;года Літва ў адказ на інцыдэнты амаль цалкам закрыла мяжу з Беларуссю<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/380112|title=ЗША далі зразумець Лукашэнку, што чакаюць спынення запуску метэазондаў у Літву|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=28 кастрычніка 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Сітуацыя змянілася ў снежні 2025&nbsp;года, калі пасля візіту ў Мінск спецпасланніка ЗША Джона Коўла беларускі бок паабяцаў спыніць запускі паветраных шароў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383492|title=Коўл: Лукашэнка пагадзіўся спыніць запуск паветраных шароў у бок Літвы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=13 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. У верасні і снежні 2025&nbsp;года Літва прыняла некалькі груп беларускіх палітычных зняволеных (агулам больш за 100 чалавек), якія былі [[Прымусовая дэпартацыя з Беларусі|прымусова дэпартаваны]] беларускімі ўладамі па выніках перамоў з Злучанымі Штатамі Амерыкі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/376773|title=Поўны спіс 52 вызваленых палітвязняў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=11 верасня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383456|title=На волі Марыя Калеснікава, Віктар Бабарыка, Марына Золатава, Алесь Бяляцкі, Максім Знак! Агулам вызвалены 123 палітвязні|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=13 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Прэзідэнт Літвы [[Гітанас Наўседа]] ацаніў гэтую падзею як дыпламатычны поспех<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/376737|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=11 верасня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Нягледзячы на рашэнне ЗША зняць санкцыі з беларускага калію ў снежні 2025&nbsp;года, Міністэрства замежных спраў Літвы заявіла, што краіна не плануе аднаўляць транзіт угнаенняў праз сваю тэрыторыю, строга прытрымліваючыся санкцый Еўрапейскага Саюза<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383597|title=Літва не будзе прапускаць беларускі калій праз Клайпеду, нягледзячы на адмену санкцый ЗША|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=15 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-літоўская граніца]] * [[Міграцыйны крызіс у Літве (2021)]] * [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Канфлікт вакол Беларускай АЭС]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} == Спасылкі == * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/fc7db089e13ac7ac.html Беларуска-літоўскія адносіны на сайце МЗС РБ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.urm.lt/index.php?800162914 Спіс двухбаковых пагадненняў]{{Недаступная спасылка}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны| ]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Літва]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Літвы|Беларусь]] 7y57lxkwi0w4an0m8i8u2cci21eqqe0 100 193297 5149933 5149632 2026-06-02T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5149933 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аўсяніца лугавая|2026-06-01T18:05:49Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лебядзіны заказнік|2026-06-01T17:09:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Падсады (заказнік)|2026-06-01T17:04:19Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дакудаўскі заказнік|2026-06-01T16:42:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Салтан Кекезавіч Магаметаў|2026-06-01T14:43:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Горкі каштан васьмітычынкавы|2026-05-23T11:14:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Апельсін (плод)|2026-05-22T15:26:11Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Векавы дуб (Шыпілавічы)|2026-05-06T15:10:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы вяз (Мар’іна Горка)|2026-05-06T14:54:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Шыракалістае насаджэнне Старадарожскага лясгаса|2026-05-06T14:52:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавыя дрэвы Галынкаўскага лясніцтва|2026-05-05T16:37:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вяз-старажыл (Талуі)|2026-05-05T16:30:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы дуб Касцюковіцкага лясгаса|2026-05-05T16:25:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Крыстапольскія векавыя дрэвы|2026-05-05T16:21:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Грушаўскі парк з дубам «Дэвайціс»|2026-05-05T10:03:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5nexpz3ajaqj5kpvp276xi7c3w1kapr 0 196018 5149995 5121331 2026-06-02T20:33:16Z Siliyiw 169172 5149995 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Брагінскі гістарычны музей з карціннай галерэяй |арыгінал = |выява = |заснаваны = 1988 |месцазнаходжанне = [[Брагін]], [[Беларусь]] |адрас = 247632, [[Рэспубліка Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], г. п. [[Брагін]], вул. Савецкая, 79 |падпарадкаваны = [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] |профіль = Комплексны |сайт = http://bragin.museum.by/be }} '''Брагінскі гістарычны музей з карціннай галерэяй''' — музей, заснаваны ў г. п. [[Брагін]] у студзені [[1987]] г. Брагінскім райвыканкамам. Адкрыты для наведвальнікаў у [[1988]] г. Асновай першай экспазіцыі сталі карціны беларускіх мастакоў [[Віктар Кірылавіч Барабанцаў|В. Барабанцава]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Кожух|У. Кожуха]], [[Мікалай Макаравіч Цудзік|М. Цудзіка]], [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|В. Шматава]], якія яны стварылі на аснове ўражанняў ад паездкі па [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]]. == Фонды і экспазіцыя == Асноўны фонд музея (2008) налічвае 1577 адзінак захоўвання, навукова-дапаможны — 297 адзінак Агульная плошча памяшканняў 622 м², экспазіцыйных — 328 м². Дырэктар Т. В. Высоцкая. Асноўная экспазіцыя размешчана ў 4 залах. У гістарычнай зале экспануюцца матэрыялы па гісторыі Брагіншчыны ад старажытнасці да 1-й палавіны 20 ст. Зала «Палеская хатка» ўяўляе інтэр'ер сялянскай хаты, дзе прадстаўлены асноўныя элементы побыту, прылады працы палешука. У зале баявой славы, прысвечанай [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]], захоўваюцца дакументы, якія выдавалі мясцовым жыхарам акупацыйныя ўлады, даецца апісанне матэрыльных страт, нанесеных гітлераўскімі захопнікамі Брагінскаму раёну, прадстаўлены лічбы ахвяр па кожным сельсавеце, лісты франтавікоў, дакументы воінаў і партызан, рэшткі снарадаў, ваенная форма, узнагародныя лісты, копіі прадстаўленняў да звання Героя Савецкага Саюза ўраджэнцаў раёна [[Пётр Сяргеевіч Жукаў|П. С. Жукава]], [[Сяргей Сцяпанавіч Мацапура|С. С. Мацапуры]], [[Павел Іванавіч Шпетны|П. І. Шпетнага]]. Зала, прысвечаная ліквідатарам наступстваў катастрофы на ЧАЭС, знаёміць з біяграфіямі, фотаздымкамі ўдзельнікаў ліквідацыі. [[Файл:Брагин (Гомельская область). Музей.jpg|міні|210x210пкс|Будынак музея.]] У калекцыі музея карціны беларускіх мастакоў, напісаныя ў адселеных вёсках Брагінскага раёна ў час экспедыцыі 1986 г., узоры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (ручнікі, даразахавальніца XVIII ст. і г.д.), абразы. Найбольшую цікавасць выклікае [[метэарыт Брагін|метэарыт «Брагін»]] вагой 38 кг. У музеі дзейнічаюць пастаянныя выстаўкі: «Згубленая зямля», якая прысвечана памяці пра землі, найбольш пацярпелыя ад [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастроф]]ы (створана жыхарамі з адселеных вёсак, часткова прадстаўленая матэрыяламі з фондаў музея); «Жывапіс беларускіх мастакоў 2-й палавіны XX ст. Пейзажы», прадстаўленая палотнамі [[А. Даўгяла|А. Даўгял]]ы, [[Павел Васілевіч Масленікаў|П. Масленікава]], [[В. Шматаў|В. Шмата]]ва, [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]], [[Л. Эрлер]] і інш., якія адлюстроўваюць багацце прыроды краю, непаўторны каларыт Палесся; «Памяці В. Шматава», дзе дэманструюцца карціны разнастайнай тэматыкі, падараваныя аўтарам музею; «Алея Славы», якая знаёміць з партрэтамі землякоў — Герояў Сацыялістычнай Працы. Музей ажыццяўляе міжнародную дзейнасць, у 2005 г. створаны сайт «Чарнобыльская спадчына». 17 чэрвеня 2006 г. сумесна з французскай арганізацыяй «Спадчына без межаў» адкрыта выстаўка «Згубленая зямля» з нагоды 20-годдзя аварыі на ЧАЭС (мастацкі дырэктар [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|У. Цэслер]], канцэпцыя А. Давідовіча). == Гл. таксама == * [[Брагінскі замак]] * [[Брагін (метэарыт)]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=354}} == Спасылкі == * [https://bragin.museum.by/be Брагинский исторический музей с картинной галереей]. * [https://ok.ru/vozroz Музей у «Одноклассниках»]. * [https://www.instagram.com/bragin.museum/ Музей в Instagram]. * [https://bis.nlb.by/by/documents/147622 Брагінскі гістарычны музей з карціннай галерэяй]. * [https://www.bragin.by/2015/12/reportazh-iz-braginskogo-istoricheskogo-muzeya-s-kartinnoj-galereej/ Репортаж из Брагинского исторического музея с картинной галереей]. ''Маяк Палесся''. [[Катэгорыя:Этнаграфічныя музеі]] [[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Музеі Брагінскага раёна]] [[Катэгорыя:Культура Брагінскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Брагінскага раёна]] [[Катэгорыя:Брагінскі раён]] [[Катэгорыя:Брагін]] qlczre2a59vkm54vu7loqer2fokl52n 0 196157 5149906 5149637 2026-06-02T14:08:44Z DBatura 73587 /* Неодназначность ўжывання. Балцкая версія */ 5149906 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai (мн. л.), gudas (адз. л.)}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходнім славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы (народ)|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неадназначнасць ужывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Федаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер, Аляксандр|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянт «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] 7xrp8j0rcyusiyt6fld8ln8fzbaophx 5149948 5149906 2026-06-02T17:12:44Z DBatura 73587 5149948 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} [[File:Літоўская карта БССР 1941 года.jpg|thumb|300пкс|Карта Беларускай ССР («Gudijos TSR»), выдадзеная ў Каўнасе ў 1941 годзе.]] '''Гуды''', таксама '''гудасы''', '''гудай''', '''гудаі'''{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}} ({{lang-lt|gudai ([[Множны лік|мн. л.]]), gudas ([[Адзіночны лік|адз. л.]])}}) — [[экзаэтнонім]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}}, старажытная назва [[беларусы|беларусаў]] у [[літоўцы|літоўцаў]]. Адпаведна сама краіна [[Беларусь]] — '''Гудзія''' (Gudija). У [[Літва|Літве]] тэрмін таксама можа прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходнім славян]], да літоўцаў з іншай мясцовасці альбо наогул да жыхароў суседняга раёна па-за залежнасці ад нацыянальнасці. Навуковая супольнасць вылучала розныя версіі яго паходжання, але найбольш распаўсюджаная з іх звязана з германскімі плямёнамі [[готы|готаў]]. У сапраўдны момант лічыцца архаічным{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}, саступіўшы месца варыянтам «балтарусы» (baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), якія сталі нарматыўнымі ў [[літоўская мова|літоўскай мове]]. Аднак стары варыянт працягвае выкарыстоўвацца разам з афіцыйным. == Гісторыя і ўжыванне == === Этымалогія слова. Гоцкая і скіфскія версіі=== Найбольш распаўсюджаным меркаваннем у гісторыкаў (у прыватнасці, такую версію выказваў [[Эрнст Фрэнкель|Э. Фрэнкель]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Вандроўкі готаў}}) адносна паходжання этноніма — ад [[готы (народ)|готаў]] (саманазва Gutas, Gytos). Верагодна, балты засвоілі гэтую назву ў II—III стст., калі готы прасоўваліся з Павіслення ў Паўночнае Прычарнамор’е. Іх шляхі праходзілі праз сучасныя беларускія землі. Антычны аўтар Іардан у сваёй працы «Getica» паказваў, што ў ходзе [[Вялікае перасяленне народаў|міграцыі]] частка народа апынулася ў замкнёнай мясцовасці, акружанай зыбкімі балотамі і вірамі. Паводле археалагічных даных, готы, прасоўваючыся ўздоўж Віслы і Буга, асімілявалі мясцовае насельніцтва, у выніку чаго ўтварылася [[Вельбарская культура]], [[германцы|германская]] па сутнасці. Яе помнікі, у першую чаргу могільнікі, пакінутыя готамі і роднаснымі ім гепідамі, маюцца на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]] і [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў. Гэта значыць, яны засялілі паўднёвы захад сучаснай Беларусі, [[Заходняе Палессе]], дзе сталі суседзямі [[Балты|балтаў]], продкаў сучасных літоўцаў і [[латышы|латышоў]]. Назва «Gutas/Gytos» распаўсюдзілася на ўсе падуладныя ім народы, уключаючы продкаў [[Славяне|славян]], і патрапіўшы ў [[балцкія мовы]] ператварылася ў «Gudas»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=268—269}}. У той жа час даследчык праблем паходжання [[Русь|Русі]] [[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|Д. Ілавайскі]] лічыў, што гіты, геты, готы і гуты сутнасць перайначванні кораня «гыт», якое мы збліжаем з «кыт» (у назве [[Скіфія|Скіфіі]]). Гук «г», як вядома, лёгка пераходзіць у «к»; а літару «с» лічаць прыставачнай у слове «скіты». Што ў грэкаў «скіты» магло быць перайначваннем словы «Геты» або «Гіты» з прыстаўкай «с» было выказана яшчэ Салмацыем, лейденскім прафесарам у XVII ст. Ілавайскі меркаваў, што гудас — гэта найменне паўднёвых русаў. Першапачаткова яно мела сэнс больш геаграфічны, зборны, чым этнічны, г. зн. такое ж значэнне як геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270—271}}. === Неадназначнасць ужывання. Балцкая версія === [[Майсей Якаўлевіч Грынблат|М. Грынбалт]], спасылаючыся на ўжыванне тэрміна да насельніцтва [[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскага памежжа]] незалежна ад нацыянальнасці, выказаў здагадку, што ў мінулым этнонім ставіўся да мясцовай групы старажытных балтаў, якія ўяўлялі сабой, на яго погляд, некаторы ўсходні кірунак [[яцвягі|яцвягаў]]. Ён паказваў, што літоўцы, якія пражываюць на левым беразе [[Нёман]]а ў раёне [[Друскінінкай]], называюць гудамі сваіх суайчыннікаў літоўцаў з правага берага. Літоўцы былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] ([[Малая Літва|Малай Літвы]]) называлі так жыхароў тэрыторыі, якая знаходзіцца на паўднёвым усходзе, незалежна ад этнічнай прыналежнасці. У той жа час беларусы [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] называюць суседнюю тэрыторыю, населеную літоўцамі, Гадуцаўшчынай{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. [[Файл:Baltic Tribes c 1200RU.svg|thumb|300пкс|Балцкія плямёны каля 1200 года. Межы прыблізныя.]] Ужо ў польскай гістарыяграфіі ўзнікла ідэя сувязі паміж этнонімам гуды і яцвягамі. Слова «гуды» звязвалі са старажытнапрускай назвы Гудва, якое, у сваю чаргу, звязана з формай Жудва, якая з’яўляецца скажонай назвай Судва, [[Судовія]]. Судавы, у сваю чаргу, з’яўляецца адным з назваў яцвягаў. Вобласць функцыянавання этноніма гуды часткова супадае з тэрыторыяй яцвягаў, але ўсё ж не цалкам, як піша пра гэта беларускі філолаг [[Аляксандр Федаравіч Рогалеў|А. Рогалеў]]. Яшчэ ў XIX стагоддзі [[Аляксандр Брукнер, Аляксандр|А. Брукнер]] звязваў слова з літоўскім gǔdas, -jis і прускім gudde (лес), што літаральна азначае «людзі, якія жывуць у лясах». На гэтай падставе прапануецца паралель з лацінскім пазначэннем яцвягаў у старапольскай традыцыі як Pollexiani, якое інтэрпрэтуецца як Polesianie «жыхары лясоў, лясістых мясцовасцяў»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. Польскі этнограф Я. Шымбжыцкі адзначаў, што прускі літовец называе жыхароў навакольных раёнаў на поўдзень гудамі, не звяртаючы ўвагі на тое, палякі яны, літоўцы ці беларусы. А. Брукнер зрабіў аналагічныя назіранні. Паводле яго слоў, літоўцы называюць сваіх усходніх суседзяў гудамі, і назіраецца цікавая заканамернасць: прускі літовец называе гудамі жамойтаў, а жамойты гудамі называюць беларусаў, гэта значыць кожны з гэтых народаў выкарыстоўвае этнонім «гуд» для абазначэння сваіх усходніх суседзяў. Эстонскі этнограф Юрый (Георгій) Трусм адзначаў, што польскіх літоўцаў, як і беларусаў, маглі называць гудамі. Спецыяліст паказваў, што, напрыклад, дзікія яблыкі ў літоўскай мове называюцца gudobelė, а іх плён — gudobelės vasius (-iai) або gudobelės uoga (-os). Гэтая прыніжальная ацэнка «ніжэйшых» пладовых дрэў, верагодна, была запазычаная з тэрміна Gud. У сувязі з гэтым, як прымеціў вучоны, традыцыйныя экзатонімы народаў звычайна ўяўляюць сабой мянушкі непрыстойнага ўтрымання{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Гуды як "іншыя"}}. В. Пірсан звязваў тэрмін (а таксама «готы» і «геты») з [[прусы|прусамі]]. Як сцвярджаў спецыяліст, аж да XVII ст., г. зн. да знікнення прусаў як народа, словам называлі ўсе пруска-літоўскія плямёны. Назва гэта згадваецца ў многіх гістарычных помніках. Так, [[Баляслаў I Храбры]] ў сваім завяшчанні (датуецца XI ст.) пісаў, што ён з’яўляецца ўладаром славян, [[палякі|палякаў]] і «готаў», разумеючы пад гэтым імем пруска-літоўскае насельніцтва. Польскі храніст [[Вінцэнт Кадлубек|В. Кадлубек]] пад 1200 г. зрабіў у сваёй хроніцы запіс пра «гетаў», сярод якіх асабліва вылучыў прусаў. У запісах пачатку XIII ст. той жа храніст піша: «Геты, якія называліся яцвягамі», «гетамі называюцца ўсе літоўцы, прусы і іншыя народы таго ж паходжання». У Сілезкай хроніцы XIV ст. гетамі ў адным месцы названы прусы, у іншым — літоўцы. Аж да XVII ст. самі прусы называлі сваіх суродзічаў, якія жылі на ўзбярэжжы [[Куршскі заліў|Куршскага заліва]], а таксама і ўсіх літоўцаў, «гудамі», прычым па словах Пірсана, у прынёманскіх раёнах народы літоўскага племя пазначаліся агульным імем гуты (гуды), а ў больш паўднёвых раёнах — геты{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=270}}. Такім чынам, можна сцвярджаць, што этнонім гістарычна не быў звязаны з канкрэтным этнасам. Гэта прыклад «вандроўнага» этноніма. Аднак можна вызначыць рэгіён, дзе гэты этнонім «вандраваў»: беларуска-літоўскае памежжа, а таксама былая пруская этнічная тэрыторыя{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Спрэчкі пра этымалогію}}. === Ужыванне ў адносінах да беларусаў === Гістарычна этнічныя літоўцы беларусаў называлі гудамі. Першыя пісьмовыя згадкі тэрміна ў такім значэнні адносяцца да XVI ст.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=267}}; так адзін з заснавальнікаў літоўскага пісьменства [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкша]] назваў славянскае насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Гэтая традыцыя захавалася ў XVII і XVIII стагоддзях. У XIX стагоддзі тэрмін «гуды» стаў перыядычна прымяняцца наогул да ўсіх [[усходнія славяне|усходніх славян]]. Так, напрыклад, [[Васіль Тацішчаў|В. Тацішчаў]] пісаў: «''Што ж мы зробім літвінам, якія расіян гудамі завуць?''»{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. У [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|міжваеннай Літве]] атрымалі распаўсюджванне таксама варыянты «Балтгуды» (Baltgudai) і «Балтгудзія» (Baltġudžiai), напрыклад, у школьным атласе 1923 года. У [[Літоўская ССР|савецкай Літве]] тэрмін «Гудзія» афіцыйна выкарыстоўваўся для абазначэння Беларусі, пра што сведчыць, сярод іншага, кніга, выдадзеная Дзяржаўным выдавецтвам Літоўскай ССР, прысвечаная Беларусі як адной з савецкіх рэспублік{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. Аднак пасля [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] варыянты «гуды» і «Гудзія» былі выцесненыя назвамі «балтарусы» (Baltarusiai) і «Балтарусія» (Baltarusija), стаўшы нарматыўнымі ў літоўскай мове. У канцы 1980-х — 1990-х гадах стары тэрмін зноў увайшоў у абарот{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. 22 кастрычніка 1991 года падчас візіту ў [[Мінск]] старшыні [Вярхоўны Савет Літоўскай ССР|Вярхоўнага Савета Літвы]] [[Вітаўтас Ландсбергіс|В. Ладсбергіса]] былі дасягнуты дамоўленасці аб падрыхтоўцы дакументаў, якія павінны былі рэгуляваць цэлы шэраг адносін паміж Літоўскай Рэспублікай і Рэспублікай Беларусь. Падчас візіту літоўскі прадстаўнік адстойваў выкарыстанне ў афіцыйных дакументах варыянт «Гудзія». Беларускай інтэлігенцыі гэта не спадабалася, і яны рашуча адстойвалі варыянт «Балтарусія». Адным з крытыкаў выкарыстання старога тэрміна быў [[Зянон Пазняк|З. Пазняк]]{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. У сучаснай Літве цяпер выкарыстоўваюцца абодва варыянты. Назва «Балтарусія» ў асноўным сустракаецца на афіцыйным узроўні, а «Гудзія» лічыцца больш архаічнай. Пры гэтым калі першы заўсёды суадносіцца выключна з Беларуссю, то другі ў шэрагу выпадкаў здабыў больш шырокае значэнне, пазначаючы славянскія землі Вялікага Княства Літоўскага. У [[Літоўская Вікіпедыя|літоўскай Вікіпедыі]] асноўнымі застаюцца «Балтарусія» і «балтарусы», але пры гэтым «Гудзія» і «гуды» прыводзяцца як сінонімы абазначэння краіны і народа{{sfn|Дзярновіч|2013|loc=Прыгоды тэрміна ў ХХ ст.}}. == Культурны след == [[File:Hudzianiki 1.jpg|thumb|300px|Паварот на вёску Гудзянікі, Астравецкі раён.]] Тапонімы, звязаныя з гудамі, сустракаюцца галоўным чынам у басейне верхняга Нёмана і яго правых прытокаў{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}. У тапаніміцы Беларусі сустракаюцца: [[Гудагай]], [[Гудалі]], [[Гудзянікі]], [[Гудалішкі]] ([[Астравецкі раён]]), [[Гудалаўка]], Гудалава ([[Ашмянскі раён]]), [[Гуды (Лідскі раён)|Гуды]] ([[Лідскі раён]]), Гудзевічы ([[Мастоўскі раён]]), [[Гудзяняты]] ([[Ашмянскі раён]]), Гудзені, [[Гудзінішкі]] ([[Воранаўскі раён]]), [[Гудзішкі (Шчучынскі раён)|Гудзішкі]] ([[Шчучынскі раён]]), [[Гуды (Валожынскі раён)|Гуды]] ([[Валожынскі раён]]), [[Гудавічы]] (Чэрвеньскі раён)), [[Новае Гудава]], [[Гудава Зямянскае]] ([[Дубровенскі раён]]), Гудава ([[Верхнядзвінскі раён]]), [[Гудэлішкі]] ([[Пастаўскі раён]]), Гудзені ([[Стаўбцоўскі раён]]). Ёсць аднакарэнныя прозвішчы: Гуд, Гудман, Гудэль, Гудзень, Гудзінавіч, Гудзіевскі, Гудзенка, Гудынг, Гудак, Гудэй, Гудэліс, Гудас, Гудзь, Гудзік, Гудзім і г. д.{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=271}}{{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|2004|c=521}} У Лідскі раёне дзейнічае народны калектыў «Гудская гармонь»{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=272}}. У Літве таксама захавалася досыць шмат населеных пунктаў з назвай «гуды». Корань гуд шырока прадстаўлены ў прозвішчах — Гудайціс, Гудзявічус, Гудэленіс, Гудзяліса{{sfn|Тугай и Кубека|2018|с=269}}. На тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі зарэгістравана 115 найменняў, якія адносяцца да формы Гудзеляй (у Мажэйкяйскім, Рашанскім, Кельмянецкім, Пагегскім раёнах){{sfn|Дзярновіч|2013|loc="Гуды" як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: "готы" ці "варвары"?}}. == Гл. таксама == * [[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]] * [[Гідуны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Тугай и Кубека|2018|Гуды в истории Беларуси / В. В. Тугай, С. П. Кубека // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : [зборнік навуковых артыкулаў] / Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, Інстытут гісторыі НАН Беларусі. — Мінск. — 2018. — Вып. 16. — С. 267―273.}} * {{h|Дзярновіч|2013|Алег Дзярновіч. “Гуды” як гістарычны назоў беларусаў па-літоўску: “готы” ці “варвары”? // Беларусь і беларусы сярод суседзяў: гістарычныя стэрэатыпы і палітычныя канструкты. Матэрыялы міжнароднай канферэнцыі. Рэдактары: Алесь Лагвінец, Таццяна Чуліцкая. Варшава: Uczelnia Łazarskiego, 2013. С. 53—65.}} * {{h|Беларуская Энцыклапедыя|2004|ГУ́ДЫ / У. І. Чаквін // Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова). — т. 5, с. 521.}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Балты]] [[Катэгорыя:Готы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] ak20p87c73zaxcljiigxk3opzaziztm 0 198618 5150144 4548121 2026-06-03T09:17:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150144 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Карыбут-Дзмітрый Альгердавіч|Карыбутам-Дзмітрыем Альгердавічам|яго малодшым адзінакроўным братам}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Дзмітрый Альгердавіч | арыгінал імя = | выява = Kulikovo03.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Маскоўскае войска сустракае літоўскіх саюзнікаў — князёў [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя]] і Дзмітрыя Альгердавічаў | пасада = [[Бранскае княства|князь бранскі]] | сцяг = | перыядпачатак = каля [[1370]] | перыядканец = каля [[1375]] | папярэднік = [[Раман Міхайлавіч (князь бранскі)|Раман Міхайлавіч]] | пераемнік = [[Раман Міхайлавіч (князь бранскі)|Раман Міхайлавіч]] | пасада_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[1390]] | перыядканец_2 = [[1399]] | папярэднік_2 = [[Раман Міхайлавіч, князь бранскі|Раман Міхайлавіч]] | пераемнік_2 = | пасада_3 = князь [[трубчэўск]]і і [[Старадубскае княства|старадубскі]] | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[1360-я]] | перыядканец_3 = [[1379]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | пасада_4 = | сцяг_4 = | перыядпачатак_4 = | перыядканец_4 = | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | дата нараджэння = | месца нараджэння= | дата смерці = | месца смерці = [[Бітва на Ворскле|Ворскла]] | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = Ганна | дзеці = Міхаіл, Іван | аўтограф = }} '''Дзмітрый Альгердавіч''' (пасля 1320 — {{ДС|12|8|1399}}) — князь бранскі, старадубскі, трубчэўскі з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]. Родапачынальнік князёў [[Трубяцкія|Трубяцкіх]]. == Біяграфія == Сын вялікага князя [[Альгерд]]а і яго першай жонкі [[Марыя Віцебская|Марыі]]. У гістарыяграфіі часта блытаюць Дзмітрыя і яго малодшага брата [[Карыбут-Дзмітрый Альгердавіч|Карыбута-Дзмітрыя Альгердавіча]]. Каля 1370 года атрымаў Бранскае і Старадубскае княствы<ref>Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского, С.65</ref>. Магчыма, князю Дзмітрыю таксама належала маладзечанскае ''«Дмитрьево село [[Груздава (Маладзечанскі раён)|Груздовица]]»'', нададзенае ў 1387 годзе каралём Ягайлам сярод іншага свайму брату князю Скіргайлу. Аднак, у 1375 годзе, паводле Рагожскага летапісца (Стб. 106, 138), бранскім князем быў [[Раман Міхайлавіч, князь бранскі|Раман Міхайлавіч]], прыхільнік Масквы. Страціў свае ўладанні пасля «ад’езду» у Маскву зімой 1379—1380 года. Ад вялікага князя маскоўскага атрымаў [[Пераслаўль-Залескі]]. Браў удзел у [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] 1380 года. У канцы 1387 — пачатку 1388 года вярнуўся ў Вялікае Княства Літоўскае. У Маладзечне 16 снежня 1388 года прысягнуў каралю Ягайлу. Загінуў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]] (1399). == Сям’я == У шлюбе з Ганнай меў двух сыноў: * Міхаіла (пам. пасля 1399), князя трубчэўскага * Івана (пам. 1399) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Зотов P. В.|загаловак=О черниговских князьях по Любецкому синодику и о черниговском княжестве в татарское время|месца=СПб.|год=1892|старонкі=143-144|спасылка=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1187853&uri=text#59|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807150516/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1187853&uri=text#59|archivedate=7 жніўня 2011}} * {{Кніга|аўтар=Шабульдо Ф. М.|загаловак=Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского|старонак=161|спасылка=http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm|старонкі=65|месца=Киев|выдавецтва=Наукова думка|год=1987|ref=Шабульдо|archive-date=25 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225064318/http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm}} * ''Флоря Б. Н.'' Литва и Русь перед битвой на Куликовом поле // Куликовская битва. — Москва, 1980. — С. 142—173. — С. 166. * {{ВТ-РБС|Черниговские, князья|[[Андрэй Васільевіч Экзэмплярскі|Экземплярский А. В.]]}} * Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 125. * Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 1. — С. 586—587. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 232. {{Wikidata/Ancestors}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Князі бранскія]] [[Катэгорыя:Князі чарнігаўскія]] [[Катэгорыя:Асобы, чыя дата нараджэння не вызначана]] ackq7fyj8of00001odrypziljrn2nw0 0 199582 5150056 4292793 2026-06-03T03:31:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150056 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Джон Палей | Арыгінал імя = {{lang-en|}}Paley John | Жанчына = | Фота = | Памер = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Палей Іона | Псеўданімы = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = | Род дзейнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Значныя творы = | Прэміі = | Вікікрыніцы = | Палічка = | Сайт = }} '''Джон Палей''', '''Іона Палей''', '''Іаган Палей''' ({{lang-en|Paley John}}; {{ДН|6|2|1871}}, {{МН|Радашковічы||}}, [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]], цяпер [[Маладзечанскі раён]] — {{ДС|23|12|1897}}, {{МС|Нью-Ёрк||}}) — амерыканскі {{празаік|ЗША|XIX стагоддзя|на ідыш}}, [[эсэ]]іст, {{драматург|ЗША|XIX стагоддзя|}}, {{публіцыст|ЗША|XIX стагоддзя|}} [[беларусы|беларуска]]-[[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскага]] паходжання. Пісаў на [[ідыш]]. == Біяграфія == ''Палей Іона'' нарадзіўся ў сям’і яўрэйскага вучонага ''Хаіма Палея'' і ''Хаі Чартковай''. Ва ўзросце 13 гадоў паступіў у [[Валожынская ешыва|Валожынскую ешыву]], затым пару гадоў ён правёў у [[Ліепая|Лібаве]], дзе атрымаў агульную адукацыю, а таксама навучаўся ў [[ешыва|ешыве]] Іцхака-Эльханана ў [[Каўнас|Коўне]]. У [[1888]] годзе эміграваў у [[ЗША]]. У 1889-91 рэдактар-выдавец газеты «Дэр фолкс адвакат» ([[Нью-Ёрк]]), у 1891-92 — «Ідышы Прэсе» ([[Філадэльфія]]), заснавальнік газеты «Дэр фолксвехтэр» (1892). Скончыў жыццё самагубствам. == Творчасць == * «Di rusishe heldn» («Рускія героі») (1888) * «Рускія нігілісты і забойства рускага цара» (1889) * «Патоп з Джонстана» (1890) * «Жыццё ў Амерыцы, ці Таямніцы Нью-Ёрка» (1891-92) * «Чорная банда, ці Нью-Ёрк днём і ўначы» (1900) * «Урыэль Акоста» (1900) * «Таемны замак, ці Нянавісць і каханне» (1905) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%99_%D0%98%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BD Палей Иоганн]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.museumoffamilyhistory.com/yt/lex/P/paley-yohan.htm Yohan (Yona) Paley] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Палей Джон}} buozgwa2uciavr0zkd2kwsakv4y4iws 0 199791 5150110 5037079 2026-06-03T07:39:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150110 wikitext text/x-wiki [[Выява:Jakarta Car Free Day.jpg|thumb|right|Штомесячны дзень без аўтамабіляў у [[Джакарта|Джакарце]], 2010]] '''Дзень без аўтамабіля''' ({{lang-en|Car Free Day}}), таксама '''Сусветны дзень без аўтамабіля''' ({{lang-en|World Car Free Day}}) — [[Міжнародныя стасункі|міжнародная]] экалагічная кампанія, якая праводзіцца штогод 22 верасня. == Апісанне == [[Выява:Autómentes nap országai.png|thumb|220px|Карта краін, якія ўдзельнічаюць у падзеях Еўрапейскага тыдня мабільнасці і Дня без аўтамабіля]] Падчас кампаніі цэнтры многіх гарадоў замыкаюцца для аўтамабільнага руху. Ідэя гэтага дня паўстала ў 1998 годзе ў [[Францыя|Францыі]]. Мэтай кампаніі з'яўляецца кшталтаванне праэкалагічнай мадэлі паводзінаў, распаўсюджанне інфармацыі аб негатыўных наступствах ужывання аўтамабіля, перакананне еўрапейцаў да альтэрнатыўных сродкаў транспарту, прамоцыя публічнага транспарту і дэманстрацыя, што жыццё ў месце без аўтамабіля ёсць не толькі магчымае, але таксама значна прыемнейшае. Кампанія датычыць таксама змяньшэння шуму і забруджвання паветра, з-за чаго ўплывае на паляпшэнне якасці жыцця ў месце. == У Еўропе і свеце == У [[Польшча|Польшчы]] Дзень без аўтамабіля праводзіцца ад 2002 года, пад патранатам Міністэрства навакольнага асяроддзя. У 2008 да кампаніі далучыліся 84 польскія гарады. У гэты дзень не трэба набываць білет у любым відзе публічнага транспарту, чаму папярэднічае інфармацыйная прапаганда пакінуць у гэты дзень аўтамабіль і скарыстацца грамадскім транспартам. == У Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] першы раз Дзень без аўтамабіля правялі ў 2008 г. па ініцыятыве [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Мінпрыроды]]<ref>{{Cite web |url=https://liozno.vitebsk-region.gov.by/actual-info/22-sentyabrya-2025-goda-proydet-respublikanskaya-aktsiya-den-bez-avtomobilya/ |title=22 сентября 2025 года пройдет республиканская акция "День без автомобиля" |access-date=22 верасня 2025 |archive-date=30 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251030071806/https://liozno.vitebsk-region.gov.by/actual-info/22-sentyabrya-2025-goda-proydet-respublikanskaya-aktsiya-den-bez-avtomobilya/ |url-status=dead }}</ref>. У 2025 г. з 16 па 22 верасня прайшоў тыдзень мабільнасці<ref>{{Cite web |url=https://loev.gov.by/ru/district/view/mezhdunarodnaja-aktsija-den-bez-avtomobilja-25274-2025/ |title=Международная акция «День без автомобиля» |access-date=22 верасня 2025 |archive-date=28 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928014412/https://loev.gov.by/ru/district/view/mezhdunarodnaja-aktsija-den-bez-avtomobilja-25274-2025 |url-status=dead }}</ref>, які завершыўся днём без аўтамабіля. У 2025 г. акцыю «Дзень без аўтамабіля» праводзілі ва ўсіх абласных цэнтрах і 33 райцэнтрах РБ; па яе ўмовах дазваляўся бясплатны праезд у грамадскім транспарце тым, хто прад'віць пасведчанне кіроўцы і тэхнічны пашпарт аўтамабіля<ref>[https://www.sb.by/articles/voditelyam-besplatnyy-proezd-v-belarusi-segodnya-prokhodit-aktsiya-den-bez-avtomobilya.html Сегодня лучше пешком, на автобусе или велосипеде. В Беларуси проходит акция «День без автомобиля»]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Зялёныя]] * [[Веганства]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Святы 22 верасня]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дні]] [[Катэгорыя:Гарадскі транспарт]] i7g52eorjujjfh3urlnebbhq0k3m49z 0 201148 5149974 4886047 2026-06-02T17:42:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149974 wikitext text/x-wiki {{Фотарадок|Logo proba 4.svg|color=|align=right}} '''Гісторыя [[Тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]]''' мае мноства ўнікальных асаблівасцей. Перш за ўсё, у адрозненне ад іншых раздзелаў [[матэматыка|матэматыкі]], якія ўзніклі прыкладна ў той жа час (напрыклад, [[Матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]] ці [[Аналітычная геаметрыя|аналітычнай геаметрыі]]), у тэорыі імавернасцей па сутнасці не было антычных ці сярэдневяковых папярэднікаў, яна цалкам — стварэнне [[новы час|Новага часу]]<ref>{{артыкул |аўтар=Гнеденко Б. В. |загаловак=О работах М. В. Остроградского по теории вероятностей |выданне=Историко-математические исследования |нумар=4 |выдавецтва=ГИТТЛ |месца=М. |год=1951 |старонкі=120 }}</ref>. Доўгі час тэорыя імавернасцей лічылася чыста эксперыментальнаю навукаю і «не зусім матэматыкаю»<ref>{{кніга |аўтар=Гнеденко Б. В.|загаловак=Очерки по истории математики в России |месца=М.—Л. |выдавецтва=ОГИЗ |год=1946 |старонкі=201}}</ref>{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=303. }}, яе строгае абгрунтаванне было распрацавана толькі ў 1929 годзе, г. зн. нават пазней, чым [[аксіяматыка тэорыі мностваў]] (1922). У нашы дні тэорыя імавернасцей займае адно з першых месцаў у прыкладных навуках па шырыні сваёй вобласці прымянення; «няма амаль ні аднае прыродазнаўчае навукі, у якой так ці йначай не прымяняліся б імавернасныя метады»<ref>{{кніга|аўтар=Вентцель Е. С.|загаловак=Теория вероятностей|выданне=Изд. 4-е, стереотипное|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1969|старонкі=17|старонак=577}}</ref>. Гісторыкі выдзяляюць у развіцці тэорыі імавернасцей некалькі перыядаў<ref name=KOLMO1947/>{{sfn |Шейнин О. Б.|1978|с=284—285. }}. # Перадгісторыя, да XVI ст. ўключна. У антычныя часы і ў Сярэднявечча [[Натурфіласофія|натурфілосафы]] абмяжоўваліся [[Метафізіка|метафізічнымі]] разважаннямі аб паходжанні выпадковасці і яе ролі ў прыродзе{{sfn |Шейнин О. Б.|1978| с=285—288. }}. Матэматыкі ў гэты перыяд разглядалі і часам рашалі задачы, звязаныя з тэорыяй імавернасцей, але ніякіх агульных метадаў і тэматычных паняццяў яшчэ не з’явілася. Галоўным дасягненнем гэтага перыяду можна лічыць развіццё [[Камбінаторыка|камбінаторных метадаў]], якія пазней спатрэбіліся стваральнікам тэорыі імавернасцей. # Пачатак фарміравання ў другой палавіне XVII ст. асноўных паняццяў і метадаў тэорыі імавернасцей для [[выпадковая велічыня|выпадковых велічынь]] з канечным лікам значэнняў. Стымулам спачатку служылі пераважна праблемы, што ўзнікалі ў [[Азартная гульня|азартных гульнях]], аднак вобласць прымянення тэорыі імавернасцей амаль адразу пачынае пашырацца, уключаючы ў сябе прыкладныя задачы [[Дэмаграфія|дэмаграфічнай статыстыкі]], [[Страхаванне|страхавой справы]] і [[Вылічальная матэматыка|тэорыі прыбліжаных вылічэнняў]]. На гэтым этапе важны ўклад у ідэі новай навукі ўнеслі [[Блез Паскаль|Паскаль]] і [[П’ер Ферма|Ферма]]. [[Хрысціян Гюйгенс|Гюйгенс]] увёў два фундаментальныя паняцці: лікавая мера імавернасці падзеі, а таксама паняцце [[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]] выпадковай велічыні. # У XVIII стагоддзі з’явіліся манаграфіі з сістэматычным выкладам тэорыі імавернасцей. Першаю з іх стала кніга [[Якаб Бернулі|Якаба Бернулі]] «Мастацтва здагадак» (1713 год). У ёй Бернулі прапанаваў класічнае азначэнне [[імавернасць|імавернасці]] [[выпадковая падзея|выпадковай падзеі]] як адносіну ліку роўнаімаверных зыходаў, звязаных з гэтаю падзеяй, да агульнага ліку зыходаў. Ён таксама выклаў правілы падліку імавернасці для складаных падзей і даў першы варыянт ключавога [[Закон вялікіх лікаў|«закона вялікіх лікаў»]], які тлумачыць, чаму частата [[выпадковая падзея|падзеі]] ў серыі выпрабаванняў не мяняецца хаатычна, а ў некаторым сэнсе імкнецца да свайго гранічнага тэарэтычнага значэння (г. зн. імавернасці). # Ідэі Бернулі далёка развілі ў пачатку XIX стагоддзя [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]], [[Карл Фрыдрых Гаус|Гаус]], [[Сімеон Дэні Пуасон|Пуасон]]. Выкарыстанне імавернасных метадаў у прыкладной статыстыцы значна пашырылася. Паняцце імавернасці было вызначана і для непарыўных выпадковых велічынь, дзякуючы чаму з’явілася магчымасць прымянення метадаў матэматычнага аналізу. Паяўляюцца першыя спробы прымянення тэорыі імавернасцей у фізіцы. К канцу XIX ст. з’яўляюцца [[статыстычная фізіка]], строгая тэорыя хібнасцей вымярэння, імавернасныя метады пранікаюць у самыя розныя прыкладныя навукі. # У XX ст. ў фізіцы была створана [[квантавая механіка|тэорыя мікрасвету]], а ў біялогіі — [[Генетыка|тэорыя спадчыннасці]], абедзве яны істотна заснаваныя на імавернасных метадах. [[Карл Пірсан]] распрацаваў алгарытмы [[Матэматычная статыстыка|матэматычнай статыстыкі]], шырока і паўсюдна ўжываныя для аналізу прыкладных вымярэнняў, [[Праверка статыстычных гіпотэз|праверкі гіпотэз]] і [[Тэорыя прыняцця рашэнняў|прыняцця рашэнняў]]. [[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|А. М. Калмагораў]] даў класічную [[Аксіяматыка Калмагорава|аксіяматыку тэорыі імавернасцей]]. З іншых новых абласцей прымянення тэорыі імавернасцей трэба згадаць [[Тэорыя інфармацыі|тэорыю інфармацыі]] і тэорыю [[выпадковы працэс|выпадковых працэсаў]]. Філасофскія спрэчкі пра тое, што такое імавернасць і ў чым прычына яе ўстойлівасці, працягваюцца. == Сярэдневяковая Еўропа і пачатак Новага часу == [[Выява:Historical dice.jpg|міні|left|Старажытныя ўзоры ігральных касцей]] Першыя задачы імавернаснага характару ўзніклі ў розных [[Азартная гульня|азартных гульнях]] — [[ігральная косць|касцях]], [[Ігральныя карты|картах]] і інш.{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=366. }} Французскі канонік XIII ст. [[Рышар дэ Фурніваль]] правільна падлічыў усе магчымыя сумы ачкоў пасля кідка трох касцей і ўказаў лік спосабаў, якімі можа атрымацца кожная з гэтых сум. Гэты лік спосабаў можна разглядаць як першую лікавую меру магчымасці падзеі, аналагічную імавернасці. Да Фурніваля, а іншы раз і пасля яго, гэту меру часта падлічвалі няправільна, мяркуючы, напрыклад, што сумы 3 і 4 ачка роўнаімаверныя, бо абедзве могуць атрымацца «толькі адным спосабам»: па выніках кідка «тры адзінкі» і «двойка з дзвюма адзінкамі» адпаведна. Пры гэтым не ўлічвалася, што тры адзінкі на самай справе атрымліваюцца толькі адным спосабам: <math>~1+1+1</math>, а двойка з дзвюма адзінкамі — трыма: <math>~1+1+2;\;1+2+1;\;2+1+1</math>, так што гэтыя падзеі не роўнаімаверныя{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=22. }}. Падобныя памылкі неаднаразова сустракаліся і ў далейшай гісторыі навукі. У вялікай матэматычнай энцыклапедыі «Сума арыфметыкі, геаметрыі, адносін і прапорцый» італьянца [[Лука Пачолі|Лукі Пачолі]] (1494) ёсць арыгінальныя задачы на тэму: як падзяліць стаўку паміж двума ігракамі, калі серыя гульняў прыпынена датэрмінова. Прыклад падобнай задачы: гульня ідзе да 60 ачкоў, пераможац атрымлівае ўсю стаўку ў 22 [[дукат]]ы, у ходзе гульні першы ігрок набраў 50 ачкоў, другі — 30, і тут гульню прыйшлося спыніць; патрэбна справядліва падзяліць зыходную стаўку. Рашэнне залежыць ад таго, што разумець пад «справядлівым» падзелам; сам Пачолі прапанаваў дзяліць [[Прапарцыянальнасць|прапарцыянальна]] набраным ачкам (55/4 і 33/4 дуката){{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=368. }}; пазней яго рашэнне было прызнана памылковым<ref name="renyi">{{кніга|аўтар=Реньи А.|частка=Об истории теории вероятностей|загаловак=Реньи А.&nbsp; Трилогия о математике|месца=М.|выдавецтва=Мир|год=1980|старонак=376}} — С. 184—186.</ref>. [[Файл:Dice Distribution (bar).svg|міні|Размеркаванне сумы ачкоў пасля кідання дзвюх касцей]] Буйны алгебраіст XVI стагоддзя [[Джэралама Кардана]] прысвяціў аналізу гульні змястоўную манаграфію «Кніга аб гульні ў косці» (1526 год, апублікавана пасмяротна). Кардана правёў поўны і беспамылковы [[Камбінаторыка|камбінаторны]] аналіз для значэнняў сумы ачкоў і прывёў для розных падзей чаканае значэнне долі «спрыяльных» падзей: напрыклад, пры кіданні трох касцей доля выпадкаў, калі значэнні ўсіх 3 касцей супадаюць, роўная 6/216 ці 1/36. Кардана зрабіў праніклівую заўвагу: сапраўдная колькасць даследуемых падзей можа пры невялікім ліку гульняў моцна адрознівацца ад тэарэтычнай, але чым больш гульняў у серыі, тым доля гэтага адрознення меншая. Па сутнасці, Кардана блізка падышоў да паняцця імавернасці{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=23—31. }}: {| |{{пачатак цытаты}} Такім чынам, ёсць адно агульнае правіла для разліку: неабходна ўлічыць агульны лік магчымых выпадзенняў і лік спосабаў, якімі могуць з’явіцца гэтыя выпадзенні, а затым знайсці дзель апошняга ліку на лік астатніх магчымых выпадзенняў. {{канец цытаты}} |} Іншы італьянскі алгебраіст, [[Нікола Тарталья]], раскрытыкаваў падыход Пачолі да рашэння задачы аб падзеле стаўкі: бо калі адзін з ігракоў яшчэ не паспеў набраць ні аднаго ачка, то алгарытм Пачолі аддае ўсю стаўку яго саперніку, але гэта цяжка назваць справядлівым, бо некаторыя шансы на выйгрыш у адстаючага ўсё ж ёсць. Кардана і Тарталья прапанавалі свае (розныя) спосабы падзелу, але пазней і гэтыя спосабы былі прызнаны няўдалымі{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=370—371. }}. Даследаваннем гэтай тэмы займаўся і [[Галілеа Галілей]], які напісаў трактат «Аб выхадзе ачкоў пры гульні ў косці» (1718 год, апублікаваны пасмяротна). Выклад тэорыі гульні ў Галілея адрозніваецца вычарпальнаю паўнатою і яснасцю. У сваёй галоўнай кнізе «Дыялог аб дзвюх найгалоўнейшых сістэмах свету, пталемеевай і капернікавай» Галілей таксама адзначыў магчымасць ацэнкі хібнасці астранамічных і іншых вымярэнняў, прычым заявіў, што малыя хібнасці вымярэння больш імаверныя, чым вялікія, адхіленні ў абодва бакі роўнаімаверныя, а сярэдняе значэнне павінна быць блізкім да сапраўднага значэння вымяранай велічыні. Гэтыя якасныя разважанні сталі першым у гісторыі прадказаннем [[Нармальнае размеркаванне|нармальнага размеркавання]] хібнасцей<ref>{{артыкул|аўтар=Майстров Л. Е.|загаловак=Элементы теории вероятностей у Галилея|выданне=Вопросы истории естествознания и техники|месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1964|выпуск=16 |старонкі=94—98 }}</ref>. == XVII стагоддзе: Паскаль, Ферма, Гюйгенс == [[Файл:PascalTriangleAnimated2.gif|міні|злева|[[Арыфметычны трохвугольнік]], аснова камбінаторных даследаванняў Паскаля]] У XVII стагоддзі пачало фарміравацца выразнае ўяўленне пра праблемы тэорыі імавернасцей і з’явіліся першыя матэматычныя ([[Камбінаторыка|камбінаторныя]]) метады рашэння імавернасных задач. Заснавальнікамі матэматычнай тэорыі імавернасцей сталі [[Блез Паскаль]] і [[П’ер Ферма]]{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=143.}}. Перад гэтым матэматык-аматар [[шэвалье дэ Мерэ]] звярнуўся да Паскаля наконт т. зв. «задачы аб ачках»: колькі разоў трэба кідаць дзве косці, каб ставіць на адначасовае выпадзенне хоць раз дзвюх шасцёрак было выгадна? Паскаль і Ферма пачалі перапісвацца адзін з адным наконт гэтай задачы і блізкіх пытанняў (1654). Перапісваючыся, вучоныя абмеркавалі шэраг праблем, звязаных з імавернаснымі разлікамі; сярод іншага, разглядалася старая задача пра раздзел стаўкі, і абодва навукоўцы прыйшлі да рашэння, што трэба падзяліць стаўку адпаведна шансам на выйгрыш, якія застаюцца на момант спынення гульні. Паскаль указаў дэ Мерэ на памылку, дапушчаную ім пры рашэнні «задачы пра ачкі»: у той час як дэ Мерэ няправільна вызначыў роўнаімаверныя падзеі, атрымаўшы адказ: 24 кідкі, Паскаль даў правільны адказ: 25 кідкоў{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=143.}}<ref>{{артыкул |аўтар=Ван дер Варден Б. Л. |загаловак=Переписка между Паскалем и Ферма по вопросам теории вероятностей |выданне=Историко-математические исследования |нумар=21 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1976 |старонкі=228—232 }}</ref>. Паскаль у сваіх працах далёка прасунуў прымяненне камбінаторных метадаў, якія сістэматызаваў у сваёй кнізе «Трактат аб [[Трохвугольнік Паскаля|арыфметычным трохвугольніку]]» (1665){{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=375—376, 379. |name=GN375 }}. Абапіраючыся на імавернасны падыход, Паскаль нават даказваў (у пасмяротна апублікаваных заметках), што быць веруючым выгадней, чым атэістам (гл. «[[пары Паскаля]])». [[Файл:PSM V28 D740 Christian Huygens.jpg|міні|Хрысціян Гюйгенс]] Тэматыка дыскусіі Паскаля і Ферма (без падрабязнасцей) стала вядома [[Хрысціян Гюйгенс|Хрысціяну Гюйгенсу]], які апублікаваў уласнае даследаванне «Аб разліках у азартных гульнях» (1657): першы трактат па тэорыі імавернасцей{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=143.}}. У прадмове Гюйгенс піша{{sfn |История математики, том II|1970|с=89—91.|name=IST89 }}: {| |{{пачатак цытаты}} Я мяркую, што пры ўважлівым вывучэнні прадмета чытач заўважыць, што мае справу не толькі з гульнёю, але што тут закладваюцца асновы вельмі цікавай і глыбокай тэорыі. {{канец цытаты}} |} У трактаце Гюйгенс падрабязна выкладае пытанні, разгледжаныя Ферма і Паскалем, але ставіць і новыя пытанні<ref name="renyi"/>. Галоўным дасягненнем нідэрландскага навукоўца стала ўвядзенне паняцця [[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]], г. зн. тэарэтычнага [[Сярэдняе арыфметычнае|сярэдняга значэння]] [[Выпадковая велічыня|выпадковай велічыні]]. Гюйгенс таксама ўказаў класічны спосаб яго падліку<ref name=IST89/>: {| |{{пачатак цытаты}} Калі лік выпадкаў, у якіх атрымліваецца сума <math>a</math>, роўны <math>p</math>, а лік выпадкаў, у якіх атрымліваецца сума <math>b</math>, роўны <math>q</math>, то вартасць майго спадзявання раўняецца <math>~\frac{ap + bq}{p+q}</math>. {{канец цытаты}} |} Гюйгенс, як відаць з цытаты, спачатку выкарыстоўваў тэрмін «вартасць», а тэрмін «спадзяванне» з’явіўся ўпершыню пры перакладзе трактата Гюйгенса [[Франс Ван Схоўтэн|Ван Схоўтэнам]] на лацінскую мову і стаў агульнапрынятым у навуцы{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=379—380. }}. У кнізе вялікая колькасць задач, некаторыя з рашэннямі, іншыя «для самастойнага рашэння». З апошніх асаблівую цікавасць і ажыўленае абмеркаванне выклікала «[[задача аб спусташэнні іграка]]». У некалькі абагульненым выглядзе яна фармулюецца так: у ігракоў A і B ёсць <math>a</math> і <math>b</math> манет адпаведна, у кожнай гульні выйграецца адна манета, імавернасць выйгрышу A ў кожнай гульні роўная <math>p,</math> трэба знайсці імавернасць яго поўнага спусташэння. Поўнае агульнае рашэнне «задачы аб спусташэнні» даў [[Абрахам дэ Муаўр]] праз паўстагоддзя (1711){{sfn |Гнеденко Б. В. |2005 |с=399—400. }}. У нашы дні імавернасная схема «задачы аб спусташэнні» выкарыстоўваецца пры рашэнні многіх задач тыпу «[[выпадковае блуканне]]»<ref>{{кніга |аўтар=Витерби Э. Д. |загаловак=Принципы когерентной связи |спасылка=http://edu.sernam.ru/book_vit.php?id=27 |месца=М. |выдавецтва=Советское радио |год=1970 |старонак=392 |старонкі=102 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107173312/http://edu.sernam.ru/book_vit.php?id=27 |archivedate=7 студзеня 2014 }}</ref>. Гюйгенс прааналізаваў і задачу аб падзеле стаўкі, даўшы яе канчатковае рашэнне: стаўку трэба раздзяліць прапарцыянальна імавернасцям выйгрышу пры працягу гульні{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=58—60. }}. Ён таксама ўпершыню прымяніў імавернасныя метады ў [[Дэмаграфічная статыстыка|дэмаграфічнай статыстыцы]] і паказаў, як разлічыць сярэднюю працягласць жыцця{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=64—65. }}. Да гэтага ж перыяду адносяцца публікацыі англійскіх статыстыкаў [[Джон Граўнт|Джона Граўнта]] (1662) і [[Уільям Пеці|Уільяма Пеці]] (1676, 1683). Апрацаваўшы даныя больш чым за стагоддзе, яны паказалі, што многія [[дэмаграфія|дэмаграфічныя]] характарыстыкі лонданскага насельніцтва, нягледзячы на выпадковыя ваганні, маюць досыць устойлівы характар — напрыклад, суадносіны ліку нованароджаных хлопчыкаў і дзяўчынак рэдка адхіляецца ад прапорцыі 14 к 13, невялікія ваганні і працэнта смяротнасці ад канкрэтных выпадковых прычын. Гэтыя даныя падрыхтавалі навуковую супольнасць да ўспрымання новых ідэй<ref name=IST89/>. Граўнт таксама ўпершыню склаў {{нп5|Табліца смяротнасці|табліцы смяротнасці||Life table}}&nbsp;— табліцы імавернасці смерці як функцыі ўзросту. Пытаннямі [[тэорыя імавернасцей|тэорыі імавернасцей]] і яе прымянення ў [[дэмаграфічная статыстыка|дэмаграфічнай статыстыцы]] заняліся таксама [[Іаган Худэ]] і [[Ян дэ Віт]] у Нідэрландах, якія ў 1671 годзе таксама склалі табліцы смяротнасці і выкарысталі іх для вылічэння памераў [[пажыццёвая рэнта|пажыццёвай рэнты]]. Падрабязней гэты круг пытанняў быў выкладзены ў 1693 годзе [[Эдмунд Галей|Эдмундам Галеем]]<ref name="renyi"/><ref>{{кніга|аўтар=Alter G.|частка=Plague and the Amsterdam Annuitant: A New Look at Life Annuities as a Source for Historical Demography|загаловак=''Population Studies'', '''37''', 1983}} — P. 23—41.</ref>. == XVIII стагоддзе == На кнігу Гюйгенса абапіраліся створаныя ў пачатку XVIII ст. трактаты [[П'ер Рэмон дэ Манмор|П’ера дэ Манмора]] «Вопыт даследавання азартных гульняў» ({{lang-fr|Essay d'analyse sur les jeux de hazard}}; апублікаваны ў 1708 і перавыдадзены з дапаўненнямі ў 1713 годзе) і [[Якаб Бернулі|Якаба Бернулі]] «Мастацтва здагадак» ({{lang-la|Ars conjectandi}}; апублікаваны ўжо пасля смерці вучонага, у тым жа 1713 годзе). Апошні меў для тэорыі імавернасцей асабліва вялікае значэнне<ref name="renyi"/>. === «Мастацтва здагадак» Якаба Бернулі === [[Файл:Basel 2012-10-06 Batch Part 5 (31).JPG|thumb|280px|left|<center>[[Якаб Бернулі]]<br /> Базель, Гістарычны музей</center>]] Над трактатам «Мастацтва здагадак» Якаб Бернулі працаваў дваццаць гадоў, ужо гадоў за дзесяць да публікацыі тэкст гэтай працы ў выглядзе незакончанага рукапісу стаў распаўсюджвацца па Еўропе, выклікаючы вялікую цікавасць. Трактат стаў ''першым сістэматычным выкладам'' тэорыі імавернасцей. У гэтай кнізе аўтар прывёў, сярод іншага, класічнае азначэнне [[імавернасць|імавернасці]] падзеі як адносіны ліку зыходаў, звязаных з гэтаю падзеяй, да агульнага ліку зыходаў (у верагоднай (непазбежнай) падзеі імавернасць раўняецца адзінцы, у немагчымай&nbsp;— нулю). Сістэматычна вывучаная Бернулі імавернасная схема цяпер называецца [[біномнае размеркаванне|біномным размеркаваннем]]{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=387—389, 73.|name=GN387 }}. Раней матэматыкі часцей за ўсё карысталіся самою колькасцю зыходаў; гісторыкі лічаць, што замена колькасці на «частату» (г.зн. дзяленне на агульны лік зыходаў) была зроблена са статыстычных меркаванняў: частата, у адрозненне ад колькасці, звычайна імкнецца да стабілізацыі пры павелічэнні ліку назіранняў. Азначэнне імавернасці «па Бернулі» адразу стала агульнапрынятым, яго прыводзілі [[Абрахам дэ Муаўр]] у кнізе «Вучэнне аб выпадках» (1718) і ўсе наступныя матэматыкі. Адзінае важнае ўдакладненне — што ўсе «элементарныя зыходы» павінны быць роўнаімаверныя — зрабіў [[П’ер-Сімон Лаплас]] у 1812 годзе. Калі для падзеі немагчыма падлічыць класічную імавернасць (напрыклад, з-за таго, што немагчыма выдзеліць роўнаімаверныя зыходы), то Бернулі прапанаваў выкарыстоўваць статыстычны падыход, г.зн. ацаніць імавернасць па выніках назіранняў гэтай падзеі ці звязаных з ёю<ref name=GN387/>. [[Файл:Ars Conjectandi of Jakob Bernoulli, 1713 (1160x1130).png|міні|280px|справа|Трактат «Мастацтва здагадак»]] У першай частцы свайго трактата Бернулі поўнасцю перадрукоўвае кнігу Гюйгенса, якую ён вельмі высока ацэньвае, і істотна дапаўняе ўласнымі каментарыямі. Сярод іншага, ён прыводзіць агульную «[[формула Бернулі|формулу Бернулі]]»: калі імавернасць падзеі роўная <math>p</math>, то імавернасць таго, што ў <math>n</math> выпрабаваннях падзея адбудзецца <math>m</math> разоў, раўняецца <math>~C_n^m p^m (1-p)^{n-m}</math>. Далей Бернулі падрабязна выкладае [[Камбінаторыка|камбінаторыку]] і на яе аснове рашае некалькі задач з выпадковым выбарам. У апошняй частцы кнігі, якая засталася недапісанаю, Бернулі збіраўся разгледзець эканамічныя і іншыя практычныя прыкладанні тэорыі імавернасцей{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=67—79. }}. Вялікае значэнне як для тэорыі імавернасцей, так і для навукі ў цэлым меў даказаны Якабам Бернулі першы варыянт [[Закон вялікіх лікаў|закона вялікіх лікаў]] (назву закону даў пазней [[Сімеон Дэні Пуасон|Пуасон]]){{sfn |Бернулли Я.|1986}}. Гэты закон тлумачыць, чаму статыстычная частата пры павелічэнні ліку назіранняў збліжаецца з яе тэарэтычным значэннем — імавернасцю, і тым самым звязвае два розныя азначэнні імавернасці. Пазней закон вялікіх лікаў істотна абагульняўся і ўдакладняўся многімі матэматыкамі; як аказалася, імкненне статыстычнай частаты да тэарэтычнай адрозніваецца ад імкнення да граніцы ў матэматычным аналізе — частата можа значна адхіляцца ад чаканай граніцы, і можна толькі сцвярджаць, што ''імавернасць'' такіх адхіленняў з ростам ліку выпрабаванняў імкнецца да нуля. Разам з тым адхіленні частаты ад імавернасці таксама паддаюцца імавернаснаму аналізу{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=81—89. }}. === Развіццё ідэй Бернулі === [[Файл:Abraham de Moivre - Doctrine of Chance - 1718.gif|міні|left|Трактат дэ Муаўра<br />«Вучэнне аб выпадках»]] Трактат Якаба Бернулі выклікаў рэзкі ўздым цікавасці да імавернасных праблем і рост ліку даследаванняў новых задач. [[Абрахам дэ Муаўр]] апублікаваў некалькі работ, сярод якіх найбольш цікавыя артыкул «Аб вымярэнні выпадковасці, ці імавернасцях вынікаў у азартных гульнях» (1711) і трактат «Вучэнне аб выпадках» (1718), які ў XVIII стагоддзі выдаваўся тройчы. У гэтым трактаце Муаўр не толькі поўнасцю рашыў названую вышэй «задачу аб спусташэнні іграка», але і ацаніў для яе сярэднюю працягласць гульні і імавернасць выйгрышу за вызначаны лік гульняў для кожнага гульца<ref name="renyi"/>{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=402. }}. У іншай працы, якая называлася «Аналітычная сумесь», Муаўр даў першы варыянт [[Лакальная тэарэма Муаўра — Лапласа|тэарэмы Муаўра—Лапласа]], якая апісвае размеркаванне магчымых адхіленняў статыстычнай частаты ад імавернасці. Муаўр разгледзеў толькі выпадак, калі імавернасць роўная 1/2, агульны ж выпадак для любой імавернасці даказаў [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=95—96. }}. Яшчэ адным дасягненнем Муаўра стала першае ўвядзенне ў навуку [[нармальнае размеркаванне|нармальнага размеркавання]] (1733), якое ўзнікла ў яго як прыбліжэнне біномнага размеркавання{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=175.}}. [[Данііл Бернулі]], пляменнік заснавальніка тэорыі імавернасцей, таксама ўнёс уклад у гэту навуку. Ён, незалежна ад Муаўра, даследаваў нармальнае размеркаванне для памылак назіранняў, першым прымяніў для імавернасных задач метады [[Матэматычны аналіз|матэматычнага аналізу]], апублікаваў [[Пецярбургскі парадокс|першы з імавернасных парадоксаў]] (1738){{sfn |Никифоровский В. А.|1992|с=48. }}. Наступны важны крок зрабіў англійскі матэматык [[Томас Сімпсан]], які ў ходзе заняткаў [[Вылічальная матэматыка|лікавым аналізам]] у кнізе «Прырода і законы выпадку» (1740) фактычна выкарыстаў трэцяе (разам з класічным і статыстычным) азначэнне імавернасці — геаметрычнае, прыгоднае для даследавання непарыўных выпадковых велічынь з бесканечным лікам значэнняў. У задачы XXVI Сімпсан знайшоў імавернасць таго, што наўгад кінуты на плоскасць [[паралелепіпед]] спыніцца на вызначанай сваёй грані<ref name=GN390/>. [[Файл:Buffon.png|міні|Задача аб іголцы Бюфона]] Падыход Сімпсана развіў [[Жорж-Луі Леклерк дэ Бюфон]], які ў 1777 годзе прывёў класічны прыклад задачы на геаметрычную імавернасць{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=175.}}. Гэта была праблема, якая пазней цікавіла многіх матэматыкаў, — «[[Геаметрычная імавернасць#Задача Бюфона|задача пра іголку]]»: плоскасць разлінеена роўнааддаленымі паралельнымі прамымі («у лінейку»), на яе наўгад кідаецца іголка, трэба знайсці імавернасць таго, што іголка перасячэ лінію{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=390—391.|name=GN390 }}. Калі даўжыня іголкі <math>a</math> меншая, чым адлегласць паміж лініямі <math>l</math>, то шуканая імавернасць раўняецца <math>~\frac{2a}{\pi l}</math>. Гэтая формула некалькі разоў правяралася эксперыментальна, у тым ліку самім Бюфонам, а ў 1901 годзе італьянскі матэматык Марыа Лацарыні (Mario Lazzarini) выкарыстаў яе для эксперыментальнага вызначэння [[лік Пі|ліку <math>\pi</math>]]. Задачу Бюфона, яе аналіз і розныя мадыфікацыі матэматыкі абмяркоўвалі многія гады<ref>{{кніга|аўтар=Badger L.|частка=Lazzarini’s Lucky Approximation of <math>\pi</math>|загаловак=''Mathematics Magazine'', '''67''' (2), 1994}} — P. 83—91. — {{DOI|10.2307/2690682}}.</ref>. Была рэшана найважнейшая задача разліку імавернасці складаных падзей. Англійскі матэматык [[Томас Баес]] першым у дакладным выглядзе прывёў [[Тэарэма складання імавернасцей|тэарэму складання імавернасцей]] для некалькіх несумяшчальных падзей і асноватворныя ў тэорыі імавернасцей і статыстыцы «[[формулы Баеса]]» (1763 год, апублікаваныя пасмяротна). У сучаснай тэрміналогіі формулы Баеса дазваляюць разлічыць [[Умоўная імавернасць|умоўную імавернасць]], а таксама ўдакладніць разлічаную імавернасць пасля атрымання новых даных. [[Тэарэма множання імавернасцей|Тэарэму множання імавернасцей]] раней адкрыў Муаўр (1718 год) і даў ёй цалкам сучасную, хоць і выражаную словамі фармулёўку: «імавернасць з’яўлення дзвюх залежных падзей раўняецца здабытку імавернасці з’яўлення аднае з іх на імавернасць таго, што другая павінна адбыцца, калі першая з іх ужо з’явілася»{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=394—397. }}. К сярэдзіне XVIII стагоддзя аналіз гульняў усё яшчэ прыцягвае некаторую цікавасць — напрыклад, [[Леанард Эйлер]] падрабязна прааналізаваў розныя тыпы [[Латарэя|латарэй]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=119—125. }}, але цэнтрам увагі матэматыкаў усё ў большай ступені становяцца [[дэмаграфічная статыстыка]], [[страхаванне]] і ацэнка памылак (вымярэння, акруглення і пад.). Статыстыцы і страхаванню Эйлер прысвяціў нямала прац; ён, сярод іншага, рашаў задачу: ацаніць па статыстычных табліцах, якая імавернасць таго, што чалавек ва ўзросце {{math|''m''}} гадоў пражыве яшчэ {{math|''n''}} гадоў<ref>{{кніга |аўтар=Гнеденко Б. В. |частка=О работах Леонарда Эйлера по теории вероятностей, теории обработки наблюдений, демографии и страхованию |загаловак=К 250-летию со дня рождения Л. Эйлера |выданне=Сборник |выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1958 }}</ref>. == XIX стагоддзе == === Агульныя тэндэнцыі і крытыка === У XIX стагоддзі лік работ па тэорыі імавернасцей працягваў расці, былі нават недарэчныя для навукі спробы распаўсюдзіць імавернасныя метады далёка за разумныя межы — напрыклад, на вобласць маралі, псіхалогіі, правапрымянення і нават багаслоўя<ref>{{кніга|аўтар=Вентцель Е. С.|загаловак=Теория вероятностей|выданне=Изд. 4-е, стереотипное|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1969|старонкі=20|старонак=577}}</ref>. У прыватнасці, [[Валійцы|валійскі]] філосаф [[Рычард Прайс]], а следам за ім і [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]] лічылі магчымым разлічыць па [[Тэарэма Баеса|формулах Баеса]] імавернасць наступнага ўзыходу Сонца{{sfn |История математики, том III|1972|с=138, 148—149, 151. }}, [[Сімеон Дэні Пуасон|Пуасон]] спрабаваў правесці імавернасны аналіз судовых прыгавораў і верагоднасці паказанняў сведак<ref name=SHEY1977/>. Філосаф [[Джон Сцюарт Міль|Дж. С. Міль]] у 1843 годзе, адзначыўшы падобныя спекуляцыйныя прымяненні, назваў злічэнне імавернасцей «ганьбаю матэматыкі»<ref name=GRIG>{{артыкул |аўтар=Григорян А. А. |загаловак=Теория вероятностей Р. фон Мизеса: история и философско-методологические основания |выданне=Историко-математические исследования |нумар=38 (4) |выдавецтва=Янус-К |месца=М. |год=1999 |старонкі=198—220}}</ref>. Гэтая і іншыя ацэнкі сведчылі пра недастатковую строгасць абгрунтавання тэорыі імавернасцей. Матэматычны апарат тэорыі імавернасцей тым часам працягваў удасканальвацца. Асноўнаю галіною яе прымянення ў той перыяд была матэматычная апрацоўка вынікаў назіранняў, у якіх ўтрымліваліся выпадковыя хібнасці, а таксама разлікі рызык у [[Страхаванне|страхаванні]] і іншых статыстычных параметраў. Сярод галоўных прыкладных задач тэорыі імавернасцей і матэматычнай статыстыкі XIX стагоддзя можна назваць наступныя{{sfn |История математики, том III|1972|с=149. }}: * знайсці імавернасць таго, што сума незалежных выпадковых велічынь з аднолькавым (вядомым) законам размеркавання знаходзіцца ў вызначаных граніцах. Асабліва важнаю гэта праблема была для тэорыі памылак вымярэння, у першую чаргу для ацэнкі [[хібнасць вымярэння|хібнасці назіранняў]]; * устанаўленне [[Статыстычная значнасць|статыстычнай значнасці]] розніцы выпадковых значэнняў ці паслядоўнасці такіх значэнняў. Прыклад: параўнанне вынікаў прымянення новага і старога відаў лякарстваў, каб вырашыць ці сапраўды новае лякарства лепшае; * даследаванне ўплыву пэўнага чынніка на выпадковую велічыню ([[фактарны аналіз]]). Ужо к сярэдзіне XIX стагоддзя складваецца імавернасная тэорыя артылерыйскай стральбы. У большасці буйных краін Еўропы былі створаны нацыянальныя статыстычныя арганізацыі. У канцы стагоддзя вобласць ужывання імавернасных метадаў пачала паспяхова пашырацца на фізіку, біялогію, эканоміку, сацыялогію<ref name=ISTIII150/>{{sfn |Математика XIX века. Том I|1978|с=208, 239.|name=ISTXIX208 }}. === Гаус, Лаплас, Пуасон === [[Файл:Dice sum central limit theorem.svg|міні|З павелічэннем ліку ''n'' кідкоў ігральнай косці сума выпаўшых ачкоў імкнецца да [[Нармальнае размеркаванне|нармальнага размеркавання]]]] [[Карл Фрыдрых Гаус]], які пастаянна займаўся астранамічнымі вылічэннямі, распрацаваў імавернасную методыку работы з вымярэннямі, у якіх утрымліваюцца хібнасці (1809). Ён глыбока вывучыў [[нармальнае размеркаванне]], паказаў, што яно ў многіх практычных сітуацыях з’яўляецца гранічным для выпадковых значэнняў, абгрунтаваў прымяненне [[Метад найменшых квадратаў|метаду найменшых квадратаў]] для ацэнкі вымеранага значэння і параметраў яго магчымага дыяпазону роскіду. Канчатковую версію тэорыі Гаус апісаў у дзвюх працах «Тэорыя камбінацыі назіранняў, схільных да выпадковых памылак» (1823, 1828){{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=178—187. }}. Хаця нармальны закон быў вядомы задоўга да Гауса, ягоны ўклад у тэорыю гэтага найважнейшага размеркавання настолькі вялікі, што доўгі час нармальны закон называлі «законам Гауса»; сучасны тэрмін замацаваўся дзякуючы працам [[Карл Пірсан|Карла Пірсана]] ў канцы XIX стагоддзя<ref name=ISTXIX208/>. Асноўныя дасягненні тэорыі імавернасцей падагульненыя ў капітальнай манаграфіі [[П’ер-Сімон Лаплас|Лапласа]] «Аналітычная тэорыя імавернасцей» (1812 год), якая завяршыла «класічны этап» развіцця гэтай навукі. У XIX стагоддзі праца Лапласа перавыдавалася ў Францыі тройчы і была перакладзена на многія мовы свету{{sfn |История математики, том III|1972|с=150—151.|name=ISTIII150 }}. Лаплас даследаваў як дыскрэтныя, так і непарыўныя выпадковыя велічыні (яшчэ не ўводзячы тэрміна «выпадковая велічыня»), прычым для непарыўных даў ключавое паняцце [[шчыльнасць імавернасці|шчыльнасці размеркавання імавернасці]], раней няяўна і абмежавана выкарыстанае Даніілам Бернулі. Інтэгральнае паняцце [[Функцыя размеркавання|функцыі размеркавання]] ўзнікла значна пазней (яго ў 1912 годзе ўвёў [[Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў|А. М. Ляпуноў]]); агульны тэрмін «выпадковая велічыня» таксама, відаць, упершыню паявіўся ў працах рускай імавернаснай школы{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=414. }}. Увядзенне шчыльнасці імавернасці і [[Характарыстычная функцыя выпадковай велічыні|характарыстычных функцый]] дазволіла Лапласу прымяніць для рашэння імавернасных задач магутныя аналітычныя сродкі, уключаючы [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне ў частковых вытворных|дыферэнцыяльныя ўраўненні ў частковых вытворных]]<ref name=SHEY1977>{{артыкул |аўтар=Шейнин О. Б. |загаловак=Теория вероятностей П. С. Лапласа |выданне=Историко-математические исследования |нумар=22 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1977 |старонкі=212—224. }}</ref>. Лаплас прывёў [[Формула поўнай імавернасці|формулу поўнай імавернасці]] для некалькіх несумяшчальных «прычын» (у сучаснай тэрміналогіі, «гіпотэз»), даказаў рад гранічных тэарэм, у тым ліку [[Лакальная тэарэма Муаўра — Лапласа|тэарэму Муаўра—Лапласа]] і збежнасць [[Біномнае размеркаванне|біномнага размеркавання]] да нармальнага пры павелічэнні ліку выпрабаванняў. Значная частка кнігі прысвечана статыстычным прыкладанням і рашэнню задач. Для ацэнкі магчымага дыяпазону значэнняў вымяранай велічыні Лаплас, як і Гаус, рэкамендаваў метад найменшых квадратаў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=167—175. }}. Лаплас апісаў і сваё разуменне сутнасці выпадковасці і імавернасці. На яго думку, ход рэальных працэсаў поўнасцю прадвызначаны ([[Дэтэрмінізм|«дэтэрмінован»]]), выпадковасць узнікае толькі ў чалавечым успрыманні і толькі там, дзе чалавек не валодае поўнымі ведамі аб тым, што адбываецца{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=163. }}: {| |{{пачатак цытаты}} Розум, якому былі б вядомыя для якога-небудзь вызначанага моманту ўсе сілы, якія адушаўляюць прыроду, і адноснае размяшчэнне ўсіх яе састаўных частак, калі б удабавак ён аказаўся дастаткова шырокім, каб прааналізаваць гэтыя даныя, абняў бы ў адной формуле рух найвялікшых цел сусвету нароўні з рухамі найлягчэйшых атамаў; не засталося б нічога, што было б для яго неверагодным, і будучыня, гэтак жа, як і мінулае, паўстала б перад яго вачыма. {{канец цытаты}} |} [[Сімеон Дэні Пуасон]] у 1837 годзе абагульніў закон вялікіх лікаў Бернулі, зняўшы ўмову аб тым, што імавернасць падзеі ў кожнай гульні адна і тая ж; пры гэтых новых умовах статыстычная частата будзе збягацца да [[Сярэдняе арыфметычнае|сярэдняга арыфметычнага]] для імавернасцей асобных гульняў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=187—189. }}. Ён жа апублікаваў [[Формула Пуасона|формулу Пуасона]], зручную для апісання схемы Бернулі ў тым выпадку, калі імавернасць падзеі блізкая да нуля ці адзінкі. [[Размеркаванне Пуасона]] («закон рэдкіх падзей») з’яўляецца адным з асноўных у прыкладных задачах, напрыклад, яму падпарадкоўваюцца [[радыеактыўны распад]], нараджэнне тройні, статыстыка аварый і няшчасных выпадкаў{{sfn |Никифоровский В. А.|1992|с=113—114. }}. === Тэорыя памылак вымярэння === Асноўная праблема ў гэтай вобласці наступная. Хай паслядоўныя вымярэнні некаторай велічыні далі {{math|''n''}} блізкіх, але няроўных значэнняў. Падразумяваецца, што сістэматычныя памылкі і залежнасць велічыні ад часу вымярэння (напрыклад, пры кручэнні [[Нябесная сфера|нябеснага купала]]) улічаныя, так што розніца даных выклікана чыста выпадковымі хібнасцямі. Трэба па выніках вымярэнняў знайсці найлепшую ацэнку сапраўднага значэння даследаванай велічыні<ref>{{кніга|аўтар=Щиголев Б. М.|загаловак=Математическая обработка наблюдений|выданне=Изд. 2-е, стереотипное|месца=М.|выдавецтва=Физматлит|год=1962|старонкі=209—215|старонак=344}}</ref>. Першае матэматычнае даследаванне гэтай практычна важнай (асабліва ў [[Астраномія|астраноміі]]) тэмы зрабіў [[Томас Сімпсан]] (1755). Ён зыходзіў з няправільнай гіпотэзы, што [[хібнасць вымярэння|памылкі вымярэння]] размеркаваныя па «трохвугольным законе», але зрабіў правільны вывад — [[сярэдняе арыфметычнае]] вынікаў вымярэння бліжэй да сапраўднага значэння, чым асобнае вымярэнне. [[Данііл Бернулі]] (1778) лічыў, што шчыльнасць размеркавання хібнасцей прадстаўляе сабою дугу акружнасці, але вывад Сімпсана пацвердзіў{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=408—411.|name=GN408 }}. Ідэі Сімсана развіў [[Іаган Генрых Ламберт|І. Г. Ламберт]], які ўпершыню прымяніў [[утваральная функцыя момантаў|метад утваральных функцый]] і [[метад найбольшай праўдападобнасці]], пазней абагульнены [[Рональд Эйлмер Фішэр|Р. Э. Фішэрам]]{{sfn |История математики, том III|1972|с=134. }}. У XIX стагоддзі Лаплас указаў, што назіраныя хібнасці вымярэння звычайна з’яўляюцца вынікам складвання мноства выпадковых памылак, і таму іх размеркаванне павінна быць блізкае да [[Нармальнае размеркаванне|нармальнага]]. Замест сярэдняга арыфметычнага ён прапанаваў [[Медыяна (статыстыка)|статыстычную медыяну]]. Аднак амаль адначасова быў апублікаваны значна больш практычны [[метад найменшых квадратаў]] [[Карл Фрыдрых Гаус|Гауса]] (1809), які і стаў агульнаўжывальным. У 1853 годзе [[Агюстэн Луі Кашы|Кашы]] знайшоў [[Размеркаванне Кашы|прыклад размеркавання]], для якога сярэдняе арыфметычнае з’яўляецца вельмі кепскаю ацэнкаю. К канцу XIX стагоддзя статыстычная тэорыя апрацоўкі памылак была ў асноўным завершана<ref name=GN408/>. === Парадоксы Бертрана === {{Асноўны артыкул|Парадокс Бертрана, імавернасць}} У 1889 годзе французскі матэматык [[Жазэф Луі Франсуа Бертран|Жазэф Бертран]] у сваім курсе «Аналіз імавернасцей» прапанаваў некалькі [[Парадокс Бертрана, імавернасць|парадоксаў]], звязаных з геаметрычнаю імавернасцю. У кожным парадоксе рознае вытлумачэнне паняццяў «наўдачу» ці «ўзятае адвольна» прыводзіла да розных рашэнняў задачы. Прыклад аднаго з парадоксаў Бертрана: знайсці імавернасць таго, што выбраная наўдачу [[Хорда (геаметрыя)|хорда акружнасці]] будзе даўжэйшая за старану ўпісанага ў гэтую акружнасць трохвугольніка. Пры розных метадах выбару хорды «наўдачу» атрымліваюцца розныя адказы. <center><gallery> Файл:bertrand1-figure.svg|<center>Метад 1</center> Файл:bertrand2-figure.svg|<center>Метад 2</center> Файл:bertrand3-figure.svg|<center>Метад 3</center> </gallery></center> Абмеркаванне парадоксаў Бертрана садзейнічала ўдакладненню асноў тэорыі імавернасцей і сэнсу тэрміна «роўнаімаверна»{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=279—285. }}. === Статыстычная фізіка === [[Файл:Boltzmann2.jpg|міні|220px|Людвіг Больцман]] Да сярэдзіны XIX стагоддзя практычнае прымяненне тэорыі імавернасцей было ў асноўным абмежавана [[статыстыка]]ю і [[Вылічальная матэматыка|прыбліжанымі вылічэннямі]], таму агульны тэрмін «выпадковая велічыня» паявіўся даволі позна{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=417—418. }}. Адным з першых [[выпадковы працэс|выпадковых працэсаў]] у фізіцы стаў вывучаны [[Роберт Броўн|Робертам Броўнам]] у 1827 годзе пад мікраскопам хаатычны рух кветкавага пылку, які плаваў у вадзе («[[броўнаўскі рух]]»). Яго [[матэматычная мадэль]], аднак, з’явілася толькі ў пачатку XX стагоддзя ([[Альберт Эйнштэйн|А. Эйнштэйн]], [[Марыян Смалухоўскі|М. Смалухоўскі]], [[Норберт Вінер|Н. Вінер]])<ref>{{кніга |аўтар=Спасский Б. И. |загаловак=История физики |месца= М. |выдавецтва= Высшая школа |год=1977 |том=II |спасылка=http://osnovanija.narod.ru/History/Spas/T2_1.djvu |старонкі=74—75 }}</ref>. Першыя фізічныя імавернасныя мадэлі ўзніклі ў [[Статыстычная фізіка|статыстычнай фізіцы]], якую распрацавалі ў другой палавіне XIX стагоддзя [[Людвіг Больцман|Л. Больцман]], [[Джэймс Клерк Максвел|Д. К. Максвел]] і [[Джозая Уілард Гібс|Д. У. Гібс]]. Больцман у шэрагу работ (1860-я гады) паказаў, што тэрмадынамічныя законы маюць імавернасна-статыстычны характар і звязаныя з пераходам фізічных сістэм з менш імавернага стану і больш імаверны, прычым мераю імавернасці з’яўляецца [[энтрапія]]. Максвел у тыя ж гады вывеў [[Размеркаванне Максвела|закон размеркавання хуткасцей малекул]] у газе, які дазваляе разлічыць [[Энергія|энергію]], [[Даўжыня свабоднага прабегу|даўжыню свабоднага прабегу]] і іншыя характарыстыкі малекул. У 1902 годзе Гібс апублікаваў манаграфію «Асноўныя прынцыпы статыстычнай механікі», якая значна паўплывала на развіццё фізікі{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=268—276. }}. К канцу XIX стагоддзя вялікае практычнае значэнне імавернасных метадаў стала агульнапрызнаным фактам. === Расійская школа === У Расіі ў першай палавіне XIX стагоддзя пачалі ўзнікаць уласныя сур’ёзныя даследаванні па тэорыі імавернасцей. Першы вучэбны курс пачаў чытаць С. Раўкоўскі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] (1829 год), там жа ў 1830 годзе была створана першая ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] кафедра тэорыі імавернасцей. У [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]] лекцыі з 1837 года чытаў спачатку [[Вікенцій Аляксандравіч Анкудовіч|В. А. Анкудовіч]], а з 1850 года — [[Віктар Якаўлевіч Бунякоўскі|В. Я. Бунякоўскі]]. Фундаментальны падручніку «Основания математической теории вероятностей» Бунякоўскі апублікаваў у 1846 годзе, і прыдуманая ім руская тэрміналогія стала агульнапрынятаю. У [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]] курс з’явіўся ў 1850 годзе, лекцыі чытаў [[Аўгуст Юльевіч Давідаў|А. Ю. Давідаў]], будучы прэзідэнт [[Маскоўскае матэматычнае таварыства|Маскоўскага матэматычнага таварыства]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=191—197, 204—213. }}. Артыкулы на імавернасныя тэмы публікавалі многія буйныя матэматыкі Расіі, у тым ліку [[Міхаіл Васільевіч Астраградскі|М. В. Астраградскі]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Брашман|М. Д. Брашман]], [[Мікалай Іванавіч Лабачэўскі|М. І. Лабачэўскі]], [[Мікалай Яфімавіч Зярноў|М. Я. Зярноў]]. У значнай частцы гэтых работ адчуваецца моцны ўплыў прац і поглядаў Лапласа{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=197—204, 214. }}. [[Файл:PGRS 2 092 Chebyshev - crop.jpg|міні|злева|П. Л. Чабышоў]] Першымі рускімі матэматыкамі сусветнага ўзроўню ў тэорыі імавернасцей сталі [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|П. Л. Чабышоў]] і яго вучні [[Андрэй Андрэевіч Маркаў (старэйшы)|А. А. Маркаў]] і [[Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў|А. М. Ляпуноў]]. Чабышоў з самага пачатку сваёй навуковай кар’еры ўдзяляў найбольшую ўвагу тэорыі імавернасцей (разам з [[Тэорыя лікаў|тэорыяй лікаў]]), а з 1860 года змяніў Бунякоўскага на кафедры тэорыі імавернасцей і пачаў свой цыкл лекцый. Ён апублікаваў па дадзенай тэме ўсяго чатыры працы, але фундаментальныя. Асабліва цікавы яго артыкул «О средних величинах» (1866 год), дзе прыведзена «[[няроўнасць Чабышова]]», пазней [[няроўнасць Маркава|узмоцненая Маркавым]]: : <math>\mathbb{P}\left(|x - Mx|\geqslant k \sigma \right) \leqslant \frac{1}{k^2}.</math> [[Файл:Txebixev 01.png|міні|[[Няроўнасць Чабышова]], якая абмяжоўвае імавернасць вялікіх адхіленняў [[выпадковая велічыня|выпадковай велічыні]] ад свайго [[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]]]] Гэта формула азначае, што імавернасць адхілення любой выпадковай велічыні <math>x</math> ад яе сярэдняга значэння ([[Матэматычнае спадзяванне|матэматычнага спадзявання]]) <math>Mx</math> больш чым на <math>k</math> [[Стандартнае адхіленне|стандартных адхіленняў]] (<math>\sigma</math>) не перавышае <math>~\frac{1}{k^2}</math>. Напрыклад, адхіленне на 5 <math>\sigma</math> мае імавернасць 1/25, г.зн. 4 %. У якасці выніку сваёй няроўнасці Чабышоў атрымаў надзвычайна агульную фармулёўку [[Закон вялікіх лікаў|закона вялікіх лікаў]]: калі матэматычныя спадзяванні паслядоўнасці {{math|''n''}} выпадковых велічынь і квадраты гэтых матэматычных спадзяванняў абмежаваныя ў сукупнасці, то сярэдняе арыфметычнае гэтых велічынь з ростам {{math|''n''}} збягаецца да сярэдняга арыфметычнага іх матэматычных спадзяванняў. З гэтай тэарэмы выводзяцца тэарэмы Бернулі і Пуасона; Чабышоў упершыню строга ацаніў дакладнасць гэтых тэарэм і іншых прыбліжэнняў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=225—238. }}. У 1887 годзе з’явіўся артыкул Чабышова «О двух теоремах относительно вероятностей». У гэтай рабоце ён устанавіў, што пры некаторых (дастаткова агульных) умовах выконваецца гранічная тэарэма: сума вялікага ліку незалежных выпадковых велічынь (напрыклад, хібнасцей вымярэння) размеркавана прыблізна па нармальным законе і тым дакладней, чым больш складнікаў. Гэты вынік па сваёй агульнасці далёка перакрывае [[Лакальная тэарэма Муаўра — Лапласа|тэарэму Муаўра — Лапласа]] і ўсе яе аналагі<ref>{{кніга|аўтар=Чебышёв П. Л.&nbsp;|загаловак=Полное собрание сочинений|выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1948|том=III|старонкі=404}}</ref>. Пазней А. А. Маркаў і А. М. Ляпуноў удакладнілі і яшчэ больш абагульнілі гэту тэарэму Чабышова. Абедзве названыя тэарэмы Чабышова займаюць цэнтральнае месца ў тэорыі імавернасцей. Асабліва важная тая акалічнасць, што Чабышоў не толькі знайшоў гранічнае размеркаванне, але ў абодвух выпадках падрабязна прааналізаваў межы магчымых адхіленняў ад гэтай граніцы<ref name=KOLMO1947>{{артыкул|аўтар=Колмогоров А. Н.|загаловак=Роль русской науки в развитии теории вероятностей|выданне=Учёные записки МГУ|месца=Μ.|год=1947|том=I|выпуск=91, кн.1 |старонкі=53—64 }}</ref>. Калі Чабышоў даследаваў незалежныя выпадковыя велічыні, то [[Андрэй Андрэевіч Маркаў (старэйшы)|А. А. Маркаў]] у 1907 годзе расшырыў поле даследаванняў, разглядаючы і выпадак, калі новае выпадковае значэнне залежыць ад старога. Маркаў даказаў варыянт закона вялікіх лікаў для некаторых распаўсюджаных тыпаў залежных велічынь, увёўшы ў тэрміналогію сусветнай навукі «[[ланцугі Маркава]]». Аналізу і класіфікацыі гэтых ланцугоў Маркаў прысвяціў нямала прац; ланцугі Маркава і [[Маркаўскія працэсы|маркаўскія выпадковыя працэсы]] прымяняюцца не толькі ў матэматыцы, але і ў іншых навуках, такіх як [[статыстычная фізіка]], [[квантавая механіка]], [[тэорыя аўтаматычнага кіравання]] і многія іншыя{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=253—259. }}. Маркаву належыць таксама імавернаснае абгрунтаванне метаду найменшых квадратаў{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=255.}}. [[Аляксандр Міхайлавіч Ляпуноў|А. М. Ляпунову]] належыць увядзенне [[характарыстычная функцыя выпадковай велічыні|метаду характарыстычных функцый]] у вучэнне аб гранічных тэарэмах тэорыі імавернасцей{{sfn|Стройк Д. Я.|1984|с=255.}}. == XX стагоддзе == === Тэарэтычныя пытанні і матэматычныя метады === У XX стагоддзі даследаванні Чабышова і Маркава працягнулі [[Аляксандр Якаўлевіч Хінчын|А. Я. Хінчын]], [[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|А. М. Калмагораў]] і інш. У прыватнасці, [[Ярл Вальдэмар Ліндэберг|Ярл В. Ліндэберг]] (1922) і Калмагораў (1926) знайшлі ўмовы, неабходныя і дастатковыя для выканання закона вялікіх лікаў{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=310—311. }}. Матэматычны апарат тэорыі імавернасцей значна ўзбагаціўся ў многіх напрамках. Пасля распрацоўкі [[Мера мноства|тэорыі меры]] гэта агульнае паняцце аказалася зручна прымяніць у тэорыі імавернасцей, г.зн. разглядаць [[імавернасная мера|імавернасць як меру]] (канечнага альбо бесканечнага) мноства «спрыяльных падзей». Такі падыход дазваляе апісваць і даследаваць уласцівасці імавернасці на добра распрацаванай мове [[Тэорыя мностваў|тэорыі мностваў]]<ref>{{cite web|url=http://www.nsu.ru/mmf/tvims/chernova/tv/lec/node10.html|title=Мера и вероятностная мера|author=Чернова Н. И.|accessdate=2014-01-11}}</ref>. [[Файл:N-body problem (3).gif|thumb|240px|left|<center>Хаатычны рух у задачы трох цел (камп’ютарнае мадэляванне)</center>]] У тэорыі [[Дынамічная сістэма|дынамічных сістэм]] было выяўлена, што рашэнні [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльных ураўненняў]] некаторых сістэм паводзяць сябе як [[выпадковы працэс|выпадковыя працэсы]]. Гэта значнае адкрыццё прывяло да стварэння паняцця «[[дынамічны хаос]]» і [[Тэорыя хаосу|агульнай «тэорыі хаосу»]]. Адным з прыкладаў з’яўляецца «[[задача трох цел]]» [[Нябесная механіка|нябеснай механікі]]<ref>{{артыкул |аўтар=Тихомиров В. |загаловак=Математика во второй половине XX века |спасылка=http://vivovoco.rsl.ru/quantum/2001.01/TIKH_1_01.PDF |выданне=[[Квант, часопіс|Квант]] |нумар=1 |год=2001 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061009004055/http://vivovoco.rsl.ru/quantum/2001.01/TIKH_1_01.PDF |archivedate=9 кастрычніка 2006 }}</ref>. Да XX стагоддзя выкарыстоўваліся ў асноўным нармальнае, біномнае і (часам) [[Размеркаванне Пуасона|пуасонава размеркаванне]], аднак практычна карыснымі аказаліся і многія іншыя [[:Катэгорыя:Непарыўныя размеркаванні|тэарэтычныя законы]]. Напрыклад, [[лагнармальнае размеркаванне]] часта сустракаецца ў выпадках, калі даследуемая велічыня ёсць здабытак некалькіх незалежных дадатных выпадковых велічынь<ref>{{кніга |частка=Логарифмически нормальное распределение |загаловак=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |месца=М. |год=1982 |том=3 |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t3.djvu |выдавецтва=Советская Энциклопедия }}</ref>. Імавернасныя метады аказаліся плённымі ў многіх абласцях тэарэтычнай і прыкладной матэматыкі, нават у такіх класічных, як [[тэорыя лікаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Постников А. Г.|загаловак=Вероятностная теория чисел |месца=М. |выдавецтва=Знание|год=1974|старонак=63}}</ref> ці [[логіка]]<ref>{{cite web |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/200|title=Вероятностная логика|accessdate=2014-01-10}}</ref>. У сваю чаргу, сучасная тэорыя імавернасцей выкарыстоўвае метады і падыходы, распрацаваныя ў [[Функцыянальны аналіз|функцыянальным аналізе]], [[Тапалогія|тапалогіі]] і іншых раздзелах матэматыкі, што ўзніклі ў XX стагоддзі<ref>{{кніга |частка=Теория вероятностей |загаловак=Математика в СССР за сорок лет, 1917—1957 |том=I |месца=М. |выдавецтва=Физматгиз |год=1959 }}</ref>. === Стварэнне матэматычнай статыстыкі === [[Файл:Karl Pearson.jpg|міні|Карл Пірсан]] [[Матэматычная статыстыка]] як аснова для прыняцця надзейных рашэнняў аб выпадковых велічынях узнікла на рубяжы XIX—XX стагоддзяў дзякуючы асноватворным працам [[Карл Пірсан|Карла Пірсана]]. Пірсан распрацаваў тэорыю [[Карэляцыйны аналіз|карэляцыі]], [[Крытэрый згоды Пірсана|крытэрыі згоды]], [[рэгрэсійны аналіз]], алгарытмы [[Праверка статыстычных гіпотэз|праверкі гіпотэз]], прыняцця рашэнняў і ацэнкі параметраў<ref>{{MacTutor Biography|id=Pearson|title=Пирсон, Карл}}</ref>. Алгарытмы, прапанаваныя Пірсанам, шырока прымяняюцца ў фізіцы, медыцыне, біялогіі, сацыялогіі, сельскай гаспадарцы і інш.<ref>{{кніга|аўтар=Porter, T. M.|загаловак=Karl Pearson: The Scientific Life in a Statistical Age|выдавецтва=Princeton University Press|год=2004|isbn=978-0-691-12635-7}}.</ref> Найбольш значным прадаўжальнікам прац Пірсана па прыкладной матэматычнай статыстыцы ў першай палавіне XX стагоддзя стаў [[Рональд Эйлмер Фішэр]]. Ён апублікаваў работы па [[Планаванне эксперымента|планаванні эксперымента]], распрацаваў [[метад найбольшай праўдападобнасці]], [[дакладны тэст Фішэра|тэст статыстычнай значнасці]], [[дысперсійны аналіз]] і рашэнне мноства іншых практычна важных статыстычных праблем. Сумесна з [[Ежы Нэйман]]ам распрацаваў канцэпцыю [[давяральны прамежак|давяральнага прамежку]] (1937). Фішэр — аўтар агульнапрызнанага тэрміна «[[дысперсія выпадковай велічыні]]» ({{lang-en|variance}})<ref>{{cite web |url=http://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/15097/1/9.pdf|title=The correlation between relatives on the supposition of Mendelian Inheritance|date=1918|accessdate=2013-12-29}}</ref>. Пачынаючы прыкладна з 1920-х гадоў, хутка развіваецца тэорыя [[Статыстычны кантроль якасці|статыстычнага кантролю якасці]] прамысловай прадукцыі. Першую праблему па гэтай тэме разгледзеў яшчэ [[Томас Сімпсан]] у 1846 годзе. У масавай вытворчасці трэба вызначыць, па якой методыцы трэба выбраць прадметы з аднае ці некалькіх партый прадукцыі для праверкі іх якасці{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=403—405. }}. Вялікая ў нашы дні колькасць статыстычных даследаванняў, якія нярэдка даюць процілеглыя вынікі (напрыклад, аб шкоднасці ці няшкоднасці [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]] ці [[Генетычна мадыфікаваны арганізм|генна-мадыфікаваных прадуктаў]]), павысіла актуальнасць праблемы забеспячэння верагодных вывадаў са статыстычнага абследавання. Самая частая памылка — аб’яўленне, што статыстычная залежнасць ([[карэляцыя]]) даследаваных чыннікаў нібыта сведчыць аб прычыннай сувязі паміж імі, хаця часта сувязь гэтых чыннікаў на самай справе тлумачыцца іх залежнасцю ад аднаго ці некалькіх трэціх чыннікаў<ref>{{cite web|url=http://www.psychologos.ru/articles/view/korrelyaciya_ili_prichinno-sledstvennaya_svyaz|title=Корреляция или причинно-следственная связь|author=Майерс Дэвид Дж.|accessdate=2014-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106174648/http://www.psychologos.ru/articles/view/korrelyaciya_ili_prichinno-sledstvennaya_svyaz|archivedate=6 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. «Статыстычная залежнасць, якая б моцная яна ні была, ніколі не можа ўстанавіць прычыннай сувязі: нашы ідэі аб прычыне павінны прыходзіць не са статыстыкі, у канчатковым выніку з некаторай іншай тэорыі»<ref>{{кніга|аўтар=Кендалл М., Стьюарт А.|загаловак=Статистические выводы и связи |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1972 |старонкі=374 |старонак=900}}</ref>. === Выпадковыя працэсы === [[Файл:White noise.png|міні|Запіс выпадковага працэсу ([[белы шум]])]] Паняцце [[выпадковы працэс|выпадковага (ці стахастычнага) працэсу]], якое ўзнікла ў пачатку XX стагоддзя, стала адным з цэнтральных, развітых і найбольш карысных прымяненняў тэорыі імавернасці. Выпадковы працэс — гэта зменная ў часе выпадковая велічыня. Першыя даследаванні выпадковых працэсаў датычыліся ў асноўным электронікі і паведамленняў [[Электрасувязь|тэорыі сувязі]], у нашы дні можна прывесці ў якасці прыкладаў [[часавы рад|часавыя рады]] ў эканоміцы ці медыцыне, рэгістраграмы [[Тэорыя механізмаў і машын|тэорыі механізмаў]], статыстыку жыцця [[Папуляцыя|біялогіі папуляцый]]. Шырокую вобласць практычнага ўжывання мае [[тэорыя масавага абслугоўвання]]. Сярод тыповых задач аналізу выпадковых працэсаў<ref>{{кніга|аўтар=Розанов Ю. А.|загаловак=Случайные процессы. Краткий курс|выданне=Изд. 2-е, перераб. и дополн.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1979|старонкі=174—183|старонак=184}}</ref>: * прагназаванне развіцця працэсу, зыходзячы з яго мінулай гісторыі; * надзейнае выдзяленне сігналу на фоне шумавых перашкод; * ацэнка і аптымізацыя параметраў (напрыклад, імавернага часу безадмоўнай работы); * фільтрацыя ўваходнага выпадковага працэсу для атрымання жаданага выхаднога працэсу. Праведзена класіфікацыя тыпаў выпадковых працэсаў, распрацаваны аналітычныя сродкі іх даследавання ([[Карэляцыйная функцыя|карэляцыйная]] і [[Каварыяцыйная матрыца|каварыяцыйная функцыі]], спектральнае раскладанне){{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=430—434. | }}<ref>{{кніга |аўтар=Корн Г., Корн Т. |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu |загаловак=Справочник по математике (для научных работников и инженеров) |старонак=720 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1973 |старонкі=522—534 }}</ref>. Для аналізу працэсаў распрацаваны такія новыя сродкі, як [[стахастычныя дыферэнцыяльныя ўраўненні]], [[стахастычны інтэграл]], сродкі [[Спектральны аналіз|спектральнага аналізу і фільтрацыі]]<ref>{{кніга|аўтар=Розанов Ю. А. |загаловак=Теория вероятностей, случайные процессы и математическая статистика |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1985|старонкі=236—282|старонак=320}}</ref>. === Новыя прыкладанні === Новыя прымяненні імавернасных метадаў узнікалі ў XX стагоддзі пастаянна і ў многіх навуках; коратка пералічым некаторыя этапныя падзеі ў гэтым працэсе. ; Фізіка Цэнтральным паняццем створанай у 1920-я гады [[Квантавая механіка|квантавай механікі]] з’яўляецца [[Камплексны лік|камплексная]] [[хвалевая функцыя]], квадрат модуля якой, паводле распаўсюджанай [[Капенгагенская інтэрпрэтацыя|капенгагенскай інтэрпрэтацыі]], вызначае шчыльнасць выяўлення мікрачасціцы ў зададзеным пункце прасторы. Калі прыняць такое вытлумачэнне, то ў матэматычнай мадэлі мікрасвету выпадковасць неадольная, а лапласаў [[дэтэрмінізм]] поўнасцю абвергнуты<ref>{{кніга|аўтар=Детлаф А. А., Яворский Б. М.|загаловак=Курс физики. Учебное пособие|выданне=Изд. 2-е|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа |год=1999 |старонкі=514 |старонак=719 |isbn=5-06-003556-5}}</ref>. Для мікрасвету былі распрацованы адмысловыя [[Квантавая статыстыка|квантавыя статыстыкі]] [[Статыстыка Бозэ — Эйнштэйна|Бозэ — Эйнштэйна]] і [[Статыстыка Фермі — Дзірака|Фермі — Дзірака]]. ; Біялогія Пасля адкрыццяў [[Грэгар Іаган Мендэль|Мендэля]] і [[Томас Хант Морган|Моргана]] стала зразумела, што спадчынныя прыкметы перадаюцца патомкам шляхам выпадковай камбінацыі аднае з дзвюх прыкмет ([[Алелі|алелей]]) ад бацькі і аднае з дзвюх алелей ад мацеры. Выпадковы выбар бацькавай алелі вызначае заадно пол будучага патомка. На гэты працэс дадаткова накладваюцца выпадковыя [[мутацыі]], таму імавернасныя метады леглі ў аснову [[Генетыка|генетыкі]]. Прымяняюцца яны таксама пры даследаванні і кіраванні развіццём біялагічных [[Папуляцыя|папуляцый]]<ref>{{кніга |загаловак=Теория вероятностей и математическая статистика. Математические модели: учеб. пособие по направлению «Биология» |месца=Μ.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=315 |isbn=978-5-7695-4704-1 }}</ref>. Істотна выкарыстоўваюцца імавернасныя падыходы (напрыклад, [[баесаўская імавернасць|баесаўскія метады]] і метады, аснаваныя на [[метад найбольшай праўдападобнасці|прынцыпе найбольшай праўдападобнасці]]) ў {{нп5|вылічальная філагенетыка|вылічальнай філагенетыцы|en|Computational phylogenetics}}, якая прадугледжвае прымяненне адмысловых вылічальных алгарытмаў і камп’ютарных праграм для пабудовы [[філагенетычнае дрэва|філагенетычных дрэў]]<ref>{{кніга|аўтар=Kolaczkowski B., Thornton J. W.|частка=Long-Branch Attraction Bias and Inconsistency in Bayesian Phylogenetics|спасылка частка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2785476/pdf/pone.0007891.pdf|загаловак=''PLoS One'', '''4''' (12), 2009}} — P. e7891. — {{DOI|doi:10.1371/journal.pone.0007891}}.</ref><ref>{{кніга|аўтар=Simmons M. P.|частка=Misleading Results of Likelihood-based Phylogenetic Analyses in the Presence of Missing Data|спасылка частка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3676676/|загаловак=''Cladistics'', '''28''' (2), 2012}} — P. 208—222. — {{DOI|10.1111/j.1096-0031.2011.00375.x}}.</ref>. ; Кібернетыка і тэорыя інфармацыі [[Тэорыя інфармацыі]] апіраецца на ўведзенае [[Клод Шэнан|Клодам Шэнанам]] у 1948 годзе паняцце [[інфармацыйная энтрапія|інфармацыйнай энтрапіі]]<ref>{{cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/INFORMATSII_TEORIYA.html |title=Информации теория |publisher=Энциклопедия «Кругосвет» |accessdate=2013-12-29 |archive-date=30 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233726/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/INFORMATSII_TEORIYA.html |url-status=dead }}</ref>. Калі выпадковая велічыня <math>x</math> можа прымаць значэнні <math>~x_1, x_2, \dots x_n</math>, імавернасці якіх адпаведна роўныя <math>~p_1, p_2, \dots p_n</math>, то энтрапія вызначаецца формулаю: : <math>H(x)=-\sum_{i=1}^n p_i \log_2 p_i.</math> Вызначаная так энтрапія ёсць мера выпадковасці (ці нявызначанасці): яна роўная нулю, калі выпадковасці няма, г.зн. з імавернасцю 1 велічыня прымае адно пэўнае значэнне. Павелічэнне выпадковасці звязана з павелічэннем энтрапіі<ref>{{кніга|аўтар=Волькенштейн М. В.|загаловак=Энтропия и информация |месца=М. |выдавецтва=Наука|год=2006|старонак=325 }}</ref>. [[Тэорыя аўтаматычнага кіравання]] таксама з самага пачатку карысталася імавернаснымі метадамі. Са з’яўленнем камп’ютараў прымяненне такіх метадаў значна пашырылася. Карыстаючыся [[генератар псеўдавыпадковых лікаў|генератарам псеўдавыпадковых лікаў]], можна прамадэляваць на камп’ютары выпадковыя велічыні ці працэсы з адвольным размеркаваннем, а гэта, у сваю чаргу, дазваляе даследаваць самыя розныя рэальныя працэсы шляхам іх [[камп'ютарнае мадэляванне|камп’ютарнага мадэлявання]] ([[метад Монтэ-Карла]])<ref>{{кніга|аўтар=Соболь И. М.|загаловак=Метод Монте-Карло |месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1968|серыя=Популярные лекции по математике, вып. 46}}</ref>. ; Мовазнаўства У 2-й палавіне XX стагоддзя ў важны напрамак [[матэматычная лінгвістыка|матэматычнай лінгвістыкі]] аформілася прымяненне метадаў тэорыі імавернасці і матэматычнай статыстыкі да вывучэння моўных з’яў. Шматлікія даследаванні, аснаваныя на прымяненні такіх метадаў, уключалі: атрыманне імавернасна-інфармацыйных ацэнак [[моўная норма|нормы]] мовы; аналіз размеркавання сінтаксічнай інфармацыі ў граніцах [[словаформа|словаформы]], кантэкстнай абумоўленасці і лішкавасці [[тэкст]]аў, узаемадзеяння выпадковых і прадвызначаных (дэтэрмінаваных) працэсаў у [[маўленне|маўленні]]; распрацоўка адэкватных методык лінгвістычнага эксперыменту; выяўленне статыстычных характарыстык лінгвістычных варыяцыйных радоў і інш.<ref>{{кніга|аўтар=Пиотровский Р. Г., Бектаев К. Б., Пиотровская А. А.&nbsp;|загаловак=Математическая лингвистика|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа|год=1977|старонак=383}} — С. 8—10, 110, 142, 189, 205—207, 233.</ref> === Абгрунтаванне і аксіяматызацыя === На момант стварэння тэорыі імавернасцей асноваю матэматыкі былі два класы [[Матэматычны аб'ект|аб’ектаў]] — лікі і геаметрычныя фігуры. Для тэорыі імавернасцей трэба было дабавіць у гэты спіс зусім новы аб’ект: [[выпадковая падзея|выпадковую падзею]], а таксама цесна звязаныя з ёю паняцці (імавернасць, выпадковая велічыня і інш.). Своеасаблівасць новай навукі праяўлялася і ў тым, што яе сцвярджэнні насілі не безумоўны характар, як раней было прынята ў матэматыцы, а магчымасна-імавернасны. Па меры развіцця тэорыі імавернасцей не спыняліся спрэчкі, ці можна лічыць [[ідэалізацыя|ідэалізаваную]] падзею матэматычным паняццем (і тады тэорыя імавернасцей ёсць частка матэматыкі), ці ж гэта факт, што назіраецца на вопыце (і тады тэорыю імавернасцей трэба аднесці да прыродазнаўчых навук). Розныя вучоныя выказвалі самыя розныя меркаванні аб гэтым. [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|П. Л. Чабышоў]] упэўнена лічыў тэорыю імавернасцей матэматычнаю дысцыплінаю, задача якой — па вядомых імавернасцях некаторых падзей вызначыць невядомую імавернасць даследаванай падзеі. На думку [[Давід Гільберт|Давіда Гільберта]], тэорыя імавернасцей роднасная механіцы, г.зн. з’яўляецца матэматызаванай «фізічнай дысцыплінай»<ref name=GRIG/>. [[Огастэс дэ Морган|Аўгуст дэ Морган]] і яго паслядоўнік [[Уільям Стэнлі Джэванс|У. С. Джэванс]] лічылі асноўным паняццем «суб’ектыўную імавернасць», г.зн. колькасную меру нашага разумення прадмета даследавання, і звязвалі тэорыю імавернасцей з логікаю{{sfn |Математика XIX века. Том I|1978|с=238—239. }}. Праблемы, звязаныя з неадназначнаю суб’ектыўнаю імавернасцю, неаднаразова абмяркоўваліся, іх часта фармулююць у выглядзе «імавернасных парадоксаў» (гл., напрыклад, «[[Задача трох вязняў|парадокс трох вязняў]]» ці «[[парадокс хлопчыка і дзяўчынкі]]»). Яшчэ Бернулі даў фактычна два азначэнні імавернасці: як долі «спрыяльных выпадкаў» і як статыстычнай частаты; каб звесці другое разуменне да першага, спатрэбіўся [[закон вялікіх лікаў]]. Аўстрыйскі матэматык і эканаміст [[Людвіг фон Мізэс]] прапанаваў адваротны падыход (1914 год): лічыць азначэннем імавернасці іменна граніцу частаты. Тэорыю імавернасцей Мізэс да матэматыкі не адносіў, ён лічыў яе эксперыментальнаю навукай, якая вывучае назіраныя факты<ref name=GRIG/>. Азначэнне Мізэса і выкладзеная ім аксіяматыка былі раскрытыкаваныя за беззмястоўнасць, бо не існуе сродкаў для высвятлення, ці мае частата пэўнай падзеі граніцу<ref>{{артыкул|аўтар=Хинчин А. Я.|загаловак=Частотная теория Р. Мизеса и современные идеи теории вероятности|выданне=Вопросы философии|год=1961|старонкі=91—102 (вып. 1), 77—89 (вып. 2)}}</ref>. Абмеркаванне канцэпцыі Мізэса часам працягваецца і цяпер{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=407. }}. Былі і іншыя спробы абгрунтавання — [[Джон Мейнард Кейнс]] (1921) і [[Харальд Джэфрыс]] (1939) прапанавалі разумець імавернасць сцвярджэння як «ступень праўдападобнасці» гэтага сцвярджэння, гэты падыход таксама час ад часу ўпамінаецца ў абмеркаванні пытання<ref>{{кніга|аўтар=Robert C. P., Chopin N., Rousseau J.|частка=Harold Jeffreys’s Theory of Probability Revisited|спасылка частка=http://arxiv.org/pdf/0804.3173.pdf|загаловак=''Statistical Science'', '''24''' (2), 2009}} — P. 141—172.</ref>. [[Файл:Andrej Nikolajewitsch Kolmogorov.jpg|міні|[[Андрэй Мікалаевіч Калмагораў|А. М. Калмагораў]]]] У пачатку XX стагоддзя школа Д. Гільберта паставіла такія класічныя раздзелы матэматыкі, як геаметрыя і аналіз, на строгую [[Аксіяматыка|аксіяматычную]] аснову, з’явілася аксіяматыка і ў іншых раздзелах матэматыкі: [[тэорыя мностваў]], [[матэматычная логіка]] і інш. Наспела неабходнасць распрацаваць аксіяматыку і для тэорыі імавернасцей, бо ранейшае, напалову інтуітыўнае і нефармальнае абгрунтаванне Бернулі і Лапласа даўно ўстарэла. Першы варыянт такой аксіяматыкі даў савецкі матэматык [[Сяргей Натанавіч Бернштэйн|С. Н. Бернштэйн]] у сваім курсе «Тэорыя імавернасцей» (1927 год). Агульнапрызнаным у навуцы стаў [[Аксіяматыка Калмагорава|варыянт А. М. Калмагорава]], апублікаваны ў 1929—1933 гадах і заснаваны на ідэях [[Мера мноства|тэорыі меры]]{{sfn |Майстров Л. Е.|1967|с=297—302, 311—313. }}. У другой палавіне XX стагоддзя [[Альфрэд Рэньі]] і А. М. Калмагораў даследавалі магчымасць даць абгрунтаванне тэорыі імавернасцей на аснове [[Тэорыя інфармацыі|тэорыі інфармацыі]]{{sfn |Гнеденко Б. В.|2005|с=407—408 }}. У нашы дні «склалася яснае разуменне таго, што тэорыя імавернасцей з’яўляецца сапраўды матэматычнай навукай, якая мае разам з тым самыя цесныя і непасрэдныя сувязі з шырокім спектрам навук аб прыродзе, а таксама з тэхнічнымі і сацыяльна-эканамічнымі дысцыплінамі»{{sfn |Математика XIX века. Том I|1978|с=240. }}. Нягледзячы на даказаную практыкай эфектыўнасць імавернасных метадаў, роля выпадковасці ў прыродзе, прычына і межы статыстычнай устойлівасці застаюцца прадметам дыскусій<ref>{{артыкул |аўтар=Алимов Ю. И., Кравцов Ю. А. |загаловак=Является ли вероятность «нормальной» физической величиной? |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1992/7/d/ |выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1992 |нумар=162 (7) |старонкі=149—182 }}</ref>. «За 200 гадоў, што прайшлі з часоў Лапласа і Гауса, навука не дабілася прасоўвання наперад у фундаментальным пытанні — калі ўзнікае статыстычная ўстойлівасць»<ref>{{артыкул |аўтар=Тутубалин В. Н. |загаловак=Вероятность, компьютеры и обработка результатов эксперимента |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1993/7/g/|выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1993 |нумар=163 (7) |старонкі=93—109 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Імавернасная логіка]] * [[Імавернасная прастора]] * [[Рызыка]] * [[Стахастычнасць]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == ; Працы заснавальнікаў * {{кніга|аўтар=[[Якаб Бернулі|Бернулли Я.]] |загаловак=О законе больших чисел |месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1986 |старонак=176 |ref=Бернулли Я.}} * {{кніга|аўтар=[[Карл Фрыдрых Гаус|Гаусс К. Ф.]] |загаловак=Избранные геодезические сочинения. Т. 1. Метод наименьших квадратов |месца=Μ. |выдавецтва=Изд-во геодезической литературы |год=1957 |старонак=234 |ref=Гаусс К. Ф.}} * {{кніга|аўтар=[[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас П. С.]] |загаловак=Опыт философии теории вероятностей. 2-е изд |серыя=Физико-математическое наследие: математика (философия математики) |месца=Μ. |выдавецтва=URSS |год=2011 |старонак=208 |isbn=978-5-397-01695-7 }}. * {{кніга |аўтар=[[Андрэй Андрэевіч Маркаў (старэйшы)|Марков А. А.]] |загаловак=Избранные труды. Теория чисел. Теория вероятностей. |месца=Л. |выдавецтва=Изд-во АН СССР |год=1951 |старонак=719}} * {{кніга|аўтар=[[Альфрэд Рэньі|Реньи А.]] |загаловак=Письма о вероятности: письма Паскаля к Ферма |месца=Μ. |выдавецтва=Мир |год=1970 |старонак=96}} ** Рецензия: {{артыкул|аўтар=Майстров Л. Е. |загаловак=О вероятностной концепции Паскаля у А. Реньи|год=1977 |месца=Μ. |выданне=Историко-математические исследования|выдавецтва=Наука |нумар=22 |старонкі=200—211 }} * {{кніга |загаловак=Хрестоматия по истории математики. Математический анализ. Теория вероятностей |адказны=Под ред. А. П. Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Просвещение |год=1977 |старонак=224 |ref=Хрестоматия по истории математики }} * {{кніга |аўтар=[[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|Чебышёв П. Л.]] |месца=М.—Л. |год=1936 |выдавецтва=Изд-во АН СССР |старонак=253 |загаловак=Теория вероятностей. Лекции акад. П. Л. Чебышёва, читанные в 1879/80 г. }} ; Сучасныя даследаванні * {{кніга |аўтар=Вилейтнер Г. |загаловак=История математики от Декарта до середины XIX столетия |выдавецтва=ГИФМЛ |месца=М. |год=1960 |старонак=468 |ref=Вилейтнер Г. |спасылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/istoria/vileitner.djvu }} * {{артыкул |аўтар=Гнеденко Б. В. |загаловак=К истории основных понятий теории вероятностей |выданне=История и методология естественных наук |выдавецтва=Изд. МГУ |выпуск=XXXII. Математика, механика |месца=М. |год=1986 |старонкі=81—88 |ref=К истории основных понятий теории вероятностей }} * {{кніга |аўтар=Гнеденко Б. В. |частка=Очерк по истории теории вероятностей |загаловак=Курс теории вероятностей. 8-е изд |месца=Μ. |выдавецтва=Едиториал УРСС |год=2005 |старонак=448 |isbn=5-354-01091-8 |ref=Гнеденко Б. В. }}. — С. 366—435. * {{кніга |загаловак=Математика XIX века. Математическая логика, алгебра, теория чисел, теория вероятностей. Том I |адказны=Под ред. А. Н. Колмогорова, А. П. Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонак=255 |год=1978 |ref=Математика XIX века. Том I }} * {{кніга|аўтар=Майстров Л. Е. |загаловак=Теория вероятностей. Исторический очерк |месца=Μ. |выдавецтва=Наука |год=1967 |старонак=321 |ref=Майстров Л. Е. }} * {{кніга |загаловак=История математики. Т. II. Математика XVII столетия |спасылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |адказны=Под ред. А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1970 |старонак=301 |ref=История математики, том II |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918072945/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |archivedate=18 верасня 2011 }} * {{кніга |загаловак=История математики. Т. III. Математика XVIII столетия |спасылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm |адказны=Под ред. А.&nbsp;П.&nbsp;Юшкевича |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1972 |старонак=496 |ref=История математики, том III |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170324214535/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm |archivedate=24 сакавіка 2017 }} * {{кніга|аўтар=Никифоровский В. А. |загаловак=Вероятностный мир |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1992|серыя=История науки и техники |старонкі=48|isbn=5-02-003523-8 |ref=Никифоровский В. А. }}. * {{кніга |аўтар=Стройк Д. Я. |загаловак=Краткий очерк истории математики |спасылка=http://www.reshebnik.ru/history/ |выданне=Изд. 3-е |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1984 |старонак=285 |ref=Стройк Д. Я.}} * {{артыкул |аўтар=Шейнин О. Б. |загаловак=Теория вероятностей до П. Л. Чебышёва |выданне=Историко-математические исследования |нумар=23 |выдавецтва=Наука |месца=М. |год=1978 |старонкі=284—306 |ref=Шейнин О. Б. }} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.math.rutgers.edu/~cherlin/History/Papers2000/cheng.html |lang=en |title=The Origin of Probability and The Problem of Points|author=Jui-Pin Cheng.|date=2000|accessdate=2013-12-30 }}. * {{cite web |url=http://www.glennshafer.com/assets/downloads/articles/article50.pdf |lang=en |title=The Early Development of Mathematical Probability |author=Glenn Shafer. |accessdate=2013-12-30 |url-status=dead }}. [[Катэгорыя:Тэорыя імавернасцей]] [[Катэгорыя:Матэматычная статыстыка]] [[Катэгорыя:Гісторыя матэматыкі]] 2spji9pu0yy1tuc0ybyz9yczjmo9c1k 0 201546 5149893 5055638 2026-06-02T12:56:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149893 wikitext text/x-wiki [[Image:Gaeltachtai le hainmneacha2.svg|250px|thumb|right|Афіцыйныя гэлтахты Ірландыі]] '''Гэлтахт''' ([[ірландская мова|ірл.]] Gaeltacht) — ірландская назва для рэгіёнаў, у якіх большая частка насельніцтва захоўвае ірландскую гэльскую мову (Gaeilge) ў паўсядзённых зносінах. Гэлтахты не з'яўляюцца адміністрацыйнымі адзінкамі [[Ірландыя|Ірландыі]], але іх статус вызначаны заканадаўча, і ўрад улічвае паказчыкі па гэлтахтах у сваіх справаздачах. Гэлтахты знаходзяцца пераважна на захадзе краіны. У [[ Шатландыя| Шатландыі]] таксама існуюць гэлтахты ([[шатландская гэльская мова|шатл. гэл.]] Gàidhealtachd), так могуць называцца высакагорныя раёны на поўначы, а таксама [[Гебрыдскія астравы]], дзе захоўваецца шатландская гэльская мова. Гэлтахты ў Шатландыі адрозніваюцца ад ірландскіх тым, што іх статус юрыдычна не замацаваны. == Гісторыя == [[File:Ireland population change 1841 1851.png|thumb|right|250px|Змяншэнне колькасці насельніцтва Ірландыі ў 1841—1851гг]] У 1541 [[Генрых VIII]] прыняў тытул караля Ірландыі, што стала пачаткам актыўнай англійскай каланізацыі вострава, да гэтага часу амаль усё насельніцтва Ірландыі было ірландскамоўным. Прыгнёт з боку англічан, рэлігійны пераслед прывялі ў 1598 да паўстання сярод ірландцаў, якое было задушана. У 1641—1652 гг. адбылося новае народнае паўстанне супраць англічан, якое было задушана [[Олівер Кромвель|Кромвелем]] з надзвычайнай жорсткасцю. У 1689—1690 гг. ірландцы зноў паўсталі пад сцягам звергнутага англійскага караля [[Якаў ІІ Сцюарт | Якава II]], але прайгралі. Вынікам удзелу ірландцаў у паўстаннях сталіся канфіскацыі маёмасці, якія прывялі да таго, што амаль уся зямельная ўласнасць на востраве перайшла ў рукі англічан, ірландцы ж зрабіліся амаль выключна арандатарамі, працоўнымі і сялянамі. [[Image:Irishin1871.jpg|thumb|220px|left|Распаўсюджанасць ірландскай мовы ў 1871 годзе]] Моўная сітуацыя пачынае мяняцца ў выніку таго, што ўся ўлада ў Ірландыі засяродзілася ў руках англічан. [[Англійская мова]] стала мовай ўрада і гандлю, у той час як ірландская заставалася мовай простых людзей і стала асацыявацца з беднасцю і сацыяльнымі праблемамі. У выніку канцэнтрацыі ўлады ў руках [[англічане|англічан]], страты земляў і таго, што ірландская мова паступова набывала непрэстыжны сацыяльны статус, доля ірландскамоўных скарацілася з амаль 100 % у пачатку XVI ст. да 45 % у сярэдзіне XVIII ст. і да 30 % перад пачаткам Вялікага голаду (1845—1849 гг.), які прывёў да звышвысокай смяротнасці і [[эміграцыя | эміграцыі]] ў ірландскамоўных рэгіёнах. Насельніцтва гэтых рэгіёнаў скарацілася ў 40-х гадах XIX ст. на 20 — 30 %, а доля ірландскамоўных у 1861 годзе ўпала да 24 %. Нягледзячы на тое, што ў 1900 годзе ірландская мова ўводзіцца ў якасці факультатыўнага прадмета, пачынаюць з'яўляцца ірландскамоўныя СМІ, перапіс, які адбыўся ў 1911 зафіксаваў памяншэнне колькасці асоб, якія валодалі ірландскай. Так, у [[Конахт| правінцыі Конахт]] працэнт такіх асоб паменшыўся з 44,6 % ў 1881 годзе да 31,9 %, у [[Манстэр | правінцыі Манстэр]] з 33,5 % у 1881 да 20,4 %. Увогуле, у Ірландыі (без [[Ольстэр]]а) да 1926 году колькасць ірландскамоўных скарацілася да 18 %. Найлепш ірландская мова захоўвалася ў аддаленых заходніх раёнах Ірландыі, асабліва на астравах. == Узнікненне і развіццё гэлтахтаў == Пасля абвяшчэння фармальнай незалежнасці Ірландыі ў 1922 годзе ([[Ірландская Свабодная дзяржава]]) пачалося вызначэнне межаў: ставілася за мэту удакладніць тыя вобласці, дзе насельніцтва яшчэ размаўляла на ірландскай, і правесці выразныя межы паміж гэтымі рэгіёнамі і рэгіёнамі, якія ўжо перайшлі на англійскую. Ірландскамоўныя вобласці падзяляліся на так званыя рэальныя гэлтахты (ірл. fíor-Ghaeltachtaí), і рэгіёны, дзе па-ірландску размаўляла меншасць — змешаныя гэлтахты (ірл. breac-Ghaeltachtaí). [[Image:Gaeltacht 1926.jpg|thumb|left|Афіцыйныя гэлтахты ў 1926 годзе]] [[Image:Map of Gaeltacht 1967.jpg|thumb|right| Афіцыйныя гэлтахты ў 1956годзе]] Справаздача ''' першай Камісіі па гэлтахтах ''' (ірл. Coimisiún na Gaeltachta) з'явіўся ў 1926 годзе. Згодна з ім гэлтахтамі прапаноўвалася аб'явіць ўсе раёны, дзе на ірландскай мове размаўляе больш за 25 % насельніцтва. У выніку ў Свабодным дзяржаве былі створаны гэлтахты ў 15 з 26 графстваў. У гэты час у [[Паўночная Ірландыя | Паўночнай Ірландыі]] ўрад адмоўна ставіўся да ірландскай мовы, і не прымаў ніякіх мер па яе падтрыманні і развіцці. '''Другая камісія ''' была створана ў пачатку 1950-х гадоў. Яна рэкамендавала перагледзець межы гэлтахтаў і выключыць з іх ліку шэраг раёнаў, дзе ірландская мова знікла або яе пазіцыі значна аслабелі. У выніку былі вызначаныя межы гэлтахтаў ў сямі графствах ([[Данегол]], [[Голуэй]], [[Майо]], [[Керы]], [[Корк]] і [[Уотэрфорд]]), якія з тых часоў зведалі толькі нязначныя змены: былі дададзеныя раёны Клахана і Брэнана (у Керы), частка Заходняга Мускеры (Корк) і Бале-Гіб і Рах-Карнь ў графстве Міт. '''Трэцяя камісія ''' у сваёй справаздачы прапанавала падзяліць гэлтахты на тры катэгорыі ў залежнасці ад становішча ірландскага мовы і засяродзіць намаганні ўрада на тым, каб падтрымліваць яго ў першую чаргу ў раёнах класа А, дзе мова мае найбольш моцныя пазіцыі, аднак урад адпрэчыў гэтую ідэю. == Геаграфія гэлтахтаў == Тэрыторыі сучасных гэлтахтаў гістарычна пацярпелі ад масавай эміграцыі. Развіццё гэтых тэрыторый стрымлівалася размяшчэннем на краі выспы, а таксама непладароднымі глебамі, што не дазваляла займацца сельскай гаспадаркай. У наступнай табліцы пералічаныя гэлтахты, у якіх прынамсі 40 % насельніцтва размаўляе на ірландскай мове штодня. Некаторыя вобласці могуць складацца з некалькі вёсак, напрыклад, вобласць Аран складаецца з трох астравоў: Інішмор, Інішмаан і Інішыр. {| class="wikitable sortable" |- !'''Графства''' !'''Англійская назва''' !'''Ірландская назва''' !'''Насельніцтва''' !'''Колькасць ірландскамоўных ''' |- |rowspan="13"| [[Данегол]] || Altnapeaste|| {{lang|ga|Alt na Péiste}} || 188 || 55 % |- || Annagry || {{lang|ga|Anagaire}} || 2235 || 55 % |- | Arranmore || {{lang|ga|Árainn Mhór}} || 529 || 62 % |- | Crovehy || {{lang|ga|Cró Beithe}} || 161 || 53 % |- | Cloghan, County Donegal|Cloghan || {{lang|ga|An Clochán}} || 514 || 41 % |- | Bloody Foreland || {{lang|ga|Cnoc Fola}} || 1326 || 83 % |- | Dunlewey || {{lang|ga|Dún Lúiche}} || 695 || 76 % |- | Falcarragh || {{lang|ga|An Fál Carrach}} || 2168 || 44 % |- | Fintown|| {{lang|ga|Baile na Finne}} || 316 || 57 % |- | Gortahork || {{lang|ga|Gort a' Choirce}} || 1599 || 81 % |- | Graffy || {{lang|ga|An Ghrafaidh}} || 209 || 52 % |- | Gweedore || {{lang|ga|Gaoth Dobhair}} || 2651 || 77 % |- | Teelin || {{lang|ga|Teileann}} || 726 || 41 % |- |rowspan="3"| [[Майо]] || Aughleam || {{lang|ga|Eachléim}} || 921 || 46 % |- | Carrowteige || {{lang|ga|Ceathrú Thaidhg}} || 356 || 64 % |- | Finny || {{lang|ga|Fionnaithe}} || 248 || 44 % |- |rowspan="16"| [[Голуэй]] || | Aran Islands || {{lang|ga|Oileáin Árann}} || 1225 || 79 % |- | Bothúna || {{lang|ga|Bothúna}} || 963 || 74 % |- | Camus || {{lang|ga|Camus}} || 367 || 90 % |- | Carna || {{lang|ga|Carna}} || 798 || 81 % |- | Carraroe || {{lang|ga|An Cheathrú Rua}} || 2294 || 83 % |- | Cornamona || {{lang|ga|Corr na Móna}} || 573 || 45 % |- | Furbo || {{lang|ga|Na Forbacha}} || 1239 || 43 % |- | Derryrush || {{lang|ga|Doire Iorrais}} || 313 || 76 % |- | Glentrasna || {{lang|ga|Gleann Trasna}} || 122 || 61 % |- | Inverin || {{lang|ga|Indreabhán}} || 1362 || 83 % |- | Kilkieran || {{lang|ga|Cill Chiaráin}} || 619 || 87 % |- | Lettermore || {{lang|ga|Leitir Móir}} || 875 || 84 % |- | Lettermullen || {{lang|ga|Leitir Mealláin}} || 1288 || 89 % |- | Rossaveal || {{lang|ga|Ros an Mhíl}} || 1304 || 84 % |- | Rosmuc|| {{lang|ga|Ros Muc}} || 557 || 87 % |- | Spiddal || {{lang|ga|An Spidéal}} || 1357 || 66 % |- |rowspan="11"| [[Керы]] || Ballyferriter || {{lang|ga|Baile an Fheirtéaraigh}} || 455 || 77 % |- | Ballynagall/Ballydavid || {{lang|ga|Baile na nGall}} || 508 || 75 % |- | Brandon || {{lang|ga|Cé Bhréannain}} || 168 || 48 % |- | Kinard || {{lang|ga|Cinn Aird}} || 318 || 45 % |- | Cloghane || {{lang|ga|An Clochán}} || 273 || 46 % |- | Dunquin || {{lang|ga|Dún Chaoin}} || 159 || 72 % |- | Feohanagh || {{lang|ga|Feothanach}} || 462 || 78 % |- | Glin || {{lang|ga|Na Gleannta}} || 1496 || 44 % |- | Marhin || {{lang|ga|Márthain}} || 276 || 56 % |- | Minard || {{lang|ga|An Mhin Aird}} || 387 || 53 % |- | Ventry || {{lang|ga|Ceann Trá}} || 413 || 59 % |- |rowspan="4"| [[Корк]] || Ballingeary || {{lang|ga|Béal Átha an Ghaorthaidh}} || 542 || 46 % |- | Ballyvourney || {{lang|ga|Baile Bhuirne}} || 816 || 42 % |- | Cape Clear Island || {{lang|ga|Oileán Chléire}} || 125 || 41 % |- | Coolea || {{lang|ga|Cúil Aodha}} || 420 || 53 % |- |rowspan="1"| [[Уотэрфорд]] || Ring || {{lang|ga|An Rinn}} || 1176 || 51 % |- |rowspan="1"| [[Міт]] || Rathcarne || {{lang|ga|Ráth Cairn}} || 401 || 56 % |- |} [[Image:Iers.jpg|thumb|250px|left| Ірландскамоўная шыльда, графства Голуэй]] ''' Гэлтахт графства Голуэй і Гэлтахт горада Голуэй ''' Гэлтахт графства Голуэй (ірл.: Gaeltacht Chontae na Gaillimhe) і Гэлтахт горада Голуэй (ірл.: Gaeltacht Chathair na Gaillimhe) аб'ядноўваюць 48907 чалавек, што складае 47 % ад агульнай колькасці насельніцтва гэлтахтаў. Абодва гэлтахты ахопліваюць геаграфічную зону ў 1225 кв. км. (473 кв. міль), што адпавядае 26 % ад агульнай плошчы гэлтахтаў Ірландыі. Большасць ірландскамоўных размешчана ў рэгіёне Конемара. У горадзе Голуэй знаходзіцца ірландскамоўны [[тэатр]] Taibhdhearc na Gaillimhe. ''' Гэлтахт графства Данегол ''' [[Image:Signs in Irish - geograph.org.uk - 51693.jpg|thumb|250px|right| Ірландскамоўныя шыльды, Данглоў, графства Данегол]] Гэлтахт графства Данегол альбо Гэлтахт Цірканел (ірл.: Gaeltacht [Chontae] Dhún na nGall альбо Gaeltacht Thír Chonaill) мае насельніцтва 24744 чалавек (перапіс 2011 г.), што складае 25 % насельніцтва гэлтахтаў. Гэлтахт графства Данегол ахоплівае геаграфічны раён 1502 км кв. (580 кв. міль). Гэта складае 26 % плошчы гэлтахтаў Ірландыі. Тры акругі Na Rosa, Gaoth Dobhair і Cloch Cheannfhaola складаюць галоўны цэнтр насельніцтва гэлтахта графства Данегол. У гэлтахце пражывае больш чым 17132 ірландскамоўных, з іх 14500 у абласцях, дзе на ірландскай размаўляе 30-100 % насельніцтва і 2500 у абласцях, дзе на ірландскай размаўляе за 30 %. Гэлтахт графства Данегол ўяўляе цікавасць для студэнтаў з [[Паўночная Ірландыя | Паўночнай Ірландыі]], якія вывучаюць ольстэрскі дыялект. Дыялект гэлтахта графства Данегол мае шмат агульных рыс з [[шатландская гэльская мова| шатландскай гэльскай мовай]], якія не відавочныя ў іншых ірландскіх дыялектах. ''' Гэлтахт графства Керы ''' Гэлтахт графства Керы (ірл.: Gaeltacht [Chontae] Chiarraí) складаецца з дзвюх частак — Gaeltacht Corca Dhuibhne (паўвостраў Дынгл) і Uíbh Ráthach (паўвостраў Айвераг). У гэлтахце жыве 8729 чалавек (з іх 6185 ірландскамоўных), што складае 9 % ад агульнай колькасці насельніцтва гэлтахтаў. Гэлтахт графства Керы ахоплівае геаграфічную зону 642 кв. км. (248 кв. міль), што складае 9 % ад агульнай плошчы гэлтахтаў Ірландыі. ''' Гэлтахт графства Корк ''' Гэлтахт [[Корк (графства)|графства Корк]] (ірл.: Gaeltacht [Chontae] Chorcaí) складаецца з дзвюх частак — Múscraí і Oilean Chléire. Múscraí Gaeltacht з насельніцтвам 3895 чалавек (2951 ірландскамоўных) і складае 4 % ад агульнай колькасці насельніцтва гэлтахта графства Корк. Гэлтахт ахоплівае геаграфічную зону 262 квадратных кіламетраў (101 квадратную мілю). Гэта складае 6 % ад агульнай плошчы гэлтахтаў Ірландыі. Найбольш буйнымі населенымі пунктамі Múscraí з'яўляюцца вёскі Baile Mhic Íre, Baile Bhuirne і Béal Átha an Ghaorthaidh. ''' Гэлтахт графства Майо ''' Гэлтахт графства Майо (ірл.: Gaeltacht [Chontae] Mhaigh Ео) па стане на 2011 мае агульнае насельніцтва ў 10886 чалавек, што складае 11,5 % ад агульнай колькасці насельніцтва гэлтахтаў. Гэлтахт графства Майо ахоплівае геаграфічную зону 905 кв. км. (349 кв. міль), што складае 19 % ад агульнай плошчы гэлтахтаў Ірландыі. Гэлтахт ўключае ў сябе тры розныя тэрыторыі — Iorrais, Acaill і Tuar Mhic Éadaigh. Галоўным горадам з'яўляецца Béal an Mhuirthead. У гэлтахце ёсць 6667 ірландскамоўных, з іх 4000 жыве ў раёнах, дзе на гэтай мове размаўляе 30-100 % насельніцтва і 2500 жывуць у раёнах, дзе на ёй размаўляюць менш за 30 %. [[Image:Coill Leitir Creamha Rua (Lettercraffroe Wood) - geograph.org.uk - 1291706 - CROP.jpg|thumb|right| Надпіс пры ўездзе ў гэлтахт]] ''' Гэлтахт графства Міт ''' Гэлтахт графства Міт (ірл.: Gaeltacht [Chontae] na Mí) з'яўляецца самым маленькім з гэлтахтаў і складаецца з дзвюх вёсак: Ráth Cairn і Baile Ghib. Асноўны гарадскі цэнтр у рэгіёне — Наван з насельніцтвам больш за 20 тысяч чалавек, які знаходзіцца у 8 км (5 міль) ад Baile Ghib. Насельніцтва гэлтахта складае 1771 чалавек — гэта 2 % ад агульнай колькасці насельніцтва гэлтахтаў. Гэлтахт графства Міт ахоплівае геаграфічную зону 44 кв. км. (17 кв. міль), што складае 1 % ад агульнай плошчы гэлтахтаў Ірландыі. '''''Гісторыя гэлтахта графства Міт адрозніваецца ад іншых ірландскамоўных рэгіёнаў краіны'''''. Вёскі Baile Ghib і Ráth Cairn з'яўляюцца абшчынамі перасяленцаў. Вёска Ráth Cairn была заснаваная ў 1935 годзе, калі 41 сям'я з Заходняга Голуэя пасяліліся на землях, раней набытых ірландскай зямельнай камісіяй. Кожны атрымаў 9 га (22 акраў) на ферму. Вёска Baile Ghib (раней Gibbstown) утварылася такім жа чынам у 1937 годзе, разам з Baile Ailin (раней Allenstown). Але ў першыя ж гады значная частка людзей вярнулася ў Голуэй альбо эмігравала, але ірландскамоўных засталося дастаткова для таго, каб Baile Ghib і Ráth Cairn атрымалі статус гэлтахта ў 1967 годзе. Першапачатковая мэта па распаўсюджванні ірландскай мовы не мела поспеху, і каланістам прыйшлося стаць [[білінгвізм | двухмоўнымі]]. ''' Гэлтахт графства Уотэрфорд ''' Гэлтахт графства Уотэрфорд (ірл.: Gaeltacht [Chontae] Phort Láirge, Gaeltacht na nDéise) знаходзіцца ў дзесяці кіламетрах на захад ад Дангарвана. Гэлтахт уключае прыходы Rinn Ua gCuanach і An Sean Phobal, дзе пражывае 1784 чалавек (з іх 1271 ірландскамоўныя), што складае 2 % ад агульнай колькасці насельніцтва гэлтахтаў. Гэлтахт графства Уотэрфорд ахоплівае геаграфічную зону ў 62 кв. км. (24 кв.міль), што адпавядае 1 % ад агульнай плошчы гэлтахтаў Ірландыі. == Упраўленне гэлтахтамі. СМІ ў гэлтахтах == Дэпартамент па справах супольнасці, сельскіх справах і справах гэлтахтаў (англ. The Department of Community, Rural and Gaeltacht Affairs) пад кіраўніцтвам міністра адказвае за агульную палітыку ўрада Ірландыі адносна гэлтахтаў і кантралюе працу Údarás na Gaeltachta і іншых органаў . [[Радыёстанцыя]] RTÉ Raidió na Gaeltachta абслугоўвае гэлтахты і ірландскамоўных увогуле. TG4 — тэлевізійная станцыя, якая арыентавана на садзейнічанне ірландскай мове і знаходзіцца ў графстве Голуэй. [[Image:Gaeltacht 2007.jpg|thumb| left| Гэлтахты катэгорыі А ў 2007 годзе]] == Сацыялінгвістычнай сітуацыя ў гэлтахтах == Да пачатку 70-х гадоў XX ст. ірландская была мовай большасці ў 30 % суполак гэлтахтаў, у той час як у 25 % амаль цалкам пераважала ангельская. У астатніх (45 %) [[білінгвізм| двухмоўных суполках]] назіраўся паступовы пераход да ангельскай. Сучасная моўная сітуацыя ў гэлтахтах таксама адрозніваецца. Па выніках перапісу 2002 года вылучаюцца розныя катэгорыі гэлтахтаў, у залежнасці ад узроўню распаўсюджвання ірландскай. ''' Гэлтахты катэгорыі A '''- тэрыторыі, дзе больш за 67 % ад агульнай колькасці насельніцтва старэй за 3 гады размаўляюць на ірландскай штодня. Гэтыя рэгіёны маюць адносна стабільны ўзровень выкарыстання ірландскага мовы, асабліва ў сярэдніх і старэйшых узроставых групах. Паводле перапісу 2002 года, насельніцтва такіх гэлтахтаў склала 20944 чалавек (24,2 % ад усіх гэлтахтаў). З іх штодня карыстаюцца ірландскай 17147 чалавек (81,8 %). Праўда, без уліку людзей, якія штодня размаўляюць па-ірландску ў навучальных установах, гэты працэнт значна ніжэй. Так, найбольш ірландскамоўным рэгіёнам з'яўляюцца астравы Ceantar na nOileán, якія знаходзяцца ў графстве Голуэй. 92,2 % насельніцтва гэтых астравоў размаўляюць па-ірландску штодня, але па-за сістэмай адукацыі гэты паказчык складае толькі 62,9 %. Большасць гэлтахтаў гэтай групы размешчаныя ў графстве Голуэй правінцыі Конахт і графстве Донегол правінцыі Ольстэр. Моцныя пазіцыі мае ірландская мова і на паўвостраве Дынгл, які знаходзіцца ў графстве Кэры [[Манстэр | правінцыі Манстэр]]. ''' Гэлтахты катэгорыі B '''- рэгіёны, дзе на ірландскай размаўляе 44-66 % насельніцтва. У такіх гэлтахтах, нягледзячы на перавагу ангельскай, ірландская выконвае некаторыя камунікатыўныя функцыі, аднак яе выкарыстанне абмежавана пэўнымі ўзроставымі групамі або ўстановамі. Гэтыя гэлтахты знаходзяцца пераважна на поўначы Ірландыі ў графстве Данегол. ''' Гэлтахты катэгорыі С ''' — рэгіёны, дзе менш за 44 % насельніцтва штодня размаўляе па-ірландску. Ірландская мова выкарыстоўваецца вельмі абмежавана, прычым высокі ўзровень валодання ірландскай назіраецца сярод насельніцтва школьнага ўзросту. Да гэтай катэгорыі адносіцца большасць гэлтахтаў ва ўсіх правінцыях Ірландыі. У іх пражывае і большасць з 86-тысячнага насельніцтва гэлтахтаў. {| align="right" class="standard" |+Ірландская мова ў гэлтахтах |- ! Год !! Насельніцтва<br />гэлтахтаў !! Валодаюць<br />ірландскай !! Адсотак<br />ірландскамоўных |- | 1911 ||align="center" | 189 755 ||align="center" | 149 677 ||align="center" | 79 % |- | 1926 ||align="center" | 164 774 ||align="center" | 146 821 ||align="center" | 89 % |- | 1936 ||align="center" | 148 218 ||align="center" | 123 125 ||align="center" | 83 % |- | 1946 ||align="center" | 137 207 ||align="center" | 104 941 ||align="center" | 76 % |- | 1961||align="center" | 79 323 ||align="center" | 64 275 ||align="center" | 81 % |- | 1971 ||align="center" | 70 568 ||align="center" | 55 440 ||align="center" | 79 % |- | 1981 ||align="center" | 79 502 ||align="center" | 58 026 ||align="center" | 73 % |- | 1991 ||align="center" | 83 286 ||align="center" | 56 469 ||align="center" | 65 % |- | 2002 ||align="center" | 86 517 ||align="center" | 62 157 ||align="center" | 73 % |} Ва ўсіх катэгорыях гэлтахтаў назіраецца неадпаведнасць паміж станоўчым стаўленнем да ірландскай мовы і яе абмежаваным выкарыстаннем. Асабліва гэта тычыцца [[Моладзь | маладога пакалення]]. Так, калі цалкам альбо ў значнай ступені ірландскую мову падтрымліваюць каля 85 — 90 % моладых жыхароў гэлтахтаў (ад 80 % у гэлтахтах катэгорыі С да 94 % у гэлтахтах катэгорыі А), то сямейнае выхаванне на ірландскай мове атрымлівалі толькі 53 % маладых людзей ў гэлтахтах катэгорыі А, 22 % у гэлтахтах катэгорыі B і толькі 3 % у гэлтахтах катэгорыі С — найвялікшай па насельніцтве катэгорыі гэлтахтаў. Між тым, менавіта выкарыстанне ірландскай мовы ў [[сям'я| сямейным коле]] з'яўляецца найбольш пашыраным сярод усіх сфер. Напрыклад, у зносінах з аднагодкамі ірландская мова сярод моладзі выкарыстоўваецца толькі ў 9 % выпадкаў, з іх у найбольш ірландскамоўных гэлтахтах катэгорыі А — у 24 %, што значна менш, чым у зносінах з сям'ёй і суседзямі. Нягледзячы на нізкі ўзровень выкарыстання ірландскай мовы моладдзю, менавіта ў гэтай узроставай групе фіксуецца высокі ўзровень валодання ірландскай мовай. Так, у гэлтахтах катэгорыі А 91 % маладых людзей вольна альбо добра валодае ірландскай, у гэлтахтах катэгорыі B і C — 74 % і 50 % адпаведна. Такое становішча звязана перш за ўсё з адукацыйнымі праграмамі, якія ўкараняюцца на тэрыторыях гэлтахтаў. == Адукацыя == [[Файл:Institute_of_Education_and_Celtic_Culture,_Dingle,_Kerry,_Ireland.jpg|thumb|left|250px|Інстытут адукацыі і кельтскай культуры, Дынгл, графства Керы]] Згодна з законам аб адукацыі ў гэлтахтах, адной з функцый школ, размешчаных на іх тэрыторыі, з'яўляецца падтрымка і развіццё ірландскай мовы, як асноўнай мовы супольнасці. Ірландская мова ў гэтых школах з'яўляецца асноўнай мовай выкладання. У 2004 годзе ў гэлтахтах налічвалася 143 пачатковых, альбо асноўных школ (primary school), у якіх навучалася каля 10 тыс. навучэнцаў. З прычыны складанай дэмаграфічнай сітуацыі ў гэтых рэгіёнах агульная колькасць вучняў памяншаецца. Большасць (69 %) школ у гэлтахтах — малакамплектныя школы з 1-3 настаўнікамі. У такіх школах найбольш востра ўспрымаецца змяншэнне колькасці вучняў. Так, з 1998 года колькасць навучэнцаў зменшылася ў двух трацінах такіх школ (66 з 98). У 58 з іх зніжэнне склала больш за 10 %, а ў 18 колькасць навучэнцаў зменшылася больш чым на 30 %. {| align="left" class="standard" |- ! Гэлтахты !! Колькасць пачатковых<br />(primary) школ !! Колькасць вучняў |- | Больш 70 %<br />ірландскамоўных ||align=center| 39 || align=center|2 226 |- | Ірландскамоўных <br />40-69 % ||align=center|21 ||align=center|1 320 |- | Менш 39 %<br /> ірландскамоўных ||align=center|69 ||align=center|4 544 |- | Усяго ||align=center|129 ||align=center|8090 |} {| align="right" class="standard" |- ! Гэтлахты !! Колькасць сярэдніх<br />(post-primary) школ !! Колькасць вучняў |- | Больш 70 %<br /> ірландскамоўных ||align=center| 9 || align=center|1 328 |- | Ірландскамоўных <br />40-69 % ||align=center|7 ||align=center|1 420 |- | Менш 39 %<br /> ірландскамоўных ||align=center|11 ||align=center|2 093 |- | Усяго ||align=center|27 ||align=center|4 841 |} 26 % вучняў, якія наведваюць школы ў гэлтахтах, былі народжаныя за іх межамі, яшчэ 9 % навучэнцаў пражываюць за тэрыторыяй гэлтахтаў. Абсалютная большасць з іх дрэнна валодае ірландскай, што прыводзіць да пагаршэння функцыянавання ірландскамоўнай адукацыі. Так, паводле апытання 2002 года, 10 % выпускнікоў асноўных школ у гэлтахтах не валодае, ці дрэнна валодае ірландскай, яшчэ 25 % валодаюць здавальняюча. [[File:Percentage stating they speak Irish daily outside the education system in the 2011 census.png|thumb| left| Штодзённае карыстанне ірландскай мовай па-за межамі адукацыйных устаноў у 2011 годзе]] == Праблемы гэлтахтаў == У гэлтахтах востра стаіць праблема захавання функцыянавання ірландскага мовы. Асноўным фактарам, які пагаршае яе становішча з'яўляецца рост колькасці англамоўнага насельніцтва. Павелічэнне колькасці англамоўных, якія не валодаюць ірландскай, прыводзіць да памяншэння камунікатыўнай функцыі ірландскай. Асабліва хутка гэты працэс адбываецца ў змешаных гэлтахтах з перавагай англійскай мовы. Гэта адбіваецца і на сферы адукацыі. Так, сярод вучняў, якія наведваюць школы ў гелтахтах, 25 % нарадзіліся за іх межамі. Пры гэтым не валодаюць, ці дрэнна валодаюць ірландскай 46 % навучэнцаў, у асноўным з гэлтахтаў, дзе ірландскамоўныя з'яўляюцца меншасцю. == Новыя гэлтахты == Новы гэлтахт (Gaeltacht Nua) — тэрыторыя, дзе энтузіясты спрабуюць адрадзіць ірландскую мову ў паўсядзённым ужытку. Гэтыя тэрыторыі не маюць афіцыйнага статусу ў Ірландыі, але могуць карыстацца падтрымкай уладаў. Новыя гэлтахты існуюць не толькі ў Рэспубліцы Ірландыя, але і ў Паўночнай Ірландыі і Канадзе. ''' Востраў Клэр ''' (ірл. Oilean Chliara) Востраў знаходзіцца ў графстве Майо, паблізу гэлтахта. На востраве маецца пастаяннае насельніцтва, якое ў летні час з улікам прыезжых складае каля 160 чалавек. Дырэктар школы валодае ірландскай мовай і плануе зрабіць мясцовую школу ірландскамоўнай. Эксперымент карыстаецца падтрымкай мясцовага насельніцтва. ''' Дублін ''' [[Дублін]] і яго наваколлі маюць найбольшую колькасць тых, хто кожны дзень размаўляе па-ірландску: 14229 чалавек, што складае 18 % тых, хто карыстаецца ірландскай мовай штодня. 13 Студзеня 2009 года тэлеканал Nuacht TG4 паведаміў, што ў прыгарадзе Дубліна Балімане плануецца пабудаваць 38 дамоў для людзей, якія жадаюць жыць у ірландскамоўнай супольнасці ў горадзе. Гэты праект быў заснаваны на значнай лакальнай падтрымцы ірландскай мовы, таму што менавіта ў гэтым раёне ёсць чатыры ірландскамоўныя школы і адзін дзіцячы садок, а таксама крама, дзе абслугоўваюць па-ірландску. Але ніякіх паведамленняў аб далейшым прагрэсе ў гэтым праекце, які быў апісаны як «гарадскі гэлтахт», не было. ''' Заходні Клэр ''' На захадзе графства Клэр група пад назвай Coiste Forbartha Gaeltachta Chontae Chláir (Камітэт па развіцці гэлтахта графства Клэр) імкнецца да таго, каб мясцовыя тэрыторыі зноў былі прызнаныя гэлтахтам. Прыкладна 170 чалавек штодня размаўляюць па-ірландску на захадзе графства Клэр. Тэрыторыя былі прызнаныя ў якасці гэлтахта ў 1926 годзе, але пазней гэты статус быў скасаваны. ''' Паўночная Ірландыя''' ''' Белфаст ''' Існуе раён у [[Белфаст|Белфасце]], вядомы як квартал-гэлтахт (An Cheathrú Ghaeltachta), дзе ірландская мова актыўна развіваецца. Так, у гэтым раёне існуюць ірландскамоўныя пачатковыя і сярэднія школы, дзіцячыя садкі, ірландскамоўны рэстаран і культурны цэнтр. ''' Графства Дэры ''' (Лондандэры) На поўдні [[Графства Дэры|графства Дэры]] знаходзяцца Sleacht O'Neill і Carn Tóchair, дзе 50 % насельніцтва размаўляе па-ірландску. Пры гэтым у 1901 носьбітаў ірландскай мовы ў рэгіёне заставаліся адзінкі. У 1993 годзе быў заснаваны ірландскамоўны дзіцячы садок, у 1994 — адпаведная школа. Рэгіён з'яўляецца станоўчым прыкладам адраджэння ірландскай мовы. '''Паўночная Амерыка''' У 2007 годзе пры ўдзеле амбасадара Ірландыі быў афіцыйна адкрыты Пастаянны паўночнаамерыканскі гэлтахт, які знаходзіцца надалёка ад Эрынсвіль, [[Антарыа (правінцыя)|штат Антарыа]], [[Канада]]. == Спасылкі == * [http://www.gaelsaoire.ie/ Турызм у гэлтахтах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110508100447/http://www.gaelsaoire.ie/ |date=8 мая 2011 }} * [http://www.foinse.ie/ Ірландскамоўны інтэрнэт-рэсурс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130906145924/http://www.foinse.ie/ |date=6 верасня 2013 }} * [http://www.gaeilge.ie/ Сайт аб ірландскай мове ] * [http://www.colaistenabhfiann.ie/ Буйнейшая моладзевая арганізацыя па падтрымцы ірландскай мовы] * [http://www.udaras.ie/ Сайт ірландскай установы па справах гэлтахтаў] [[Катэгорыя:Геаграфія Ірландыі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Шатландыі]] 9qxpksq6iymjoho6n6ziu3za6yby9ew 0 202316 5150148 3680570 2026-06-03T09:57:33Z Ueschar 151377 5150148 wikitext text/x-wiki [[Выява:Hasta Nordisk familjebok.jpg|right]] '''Гаста''' ({{lang-la|hasta}}) — у шырокім сэнсе — [[Старажытны Рым|старажытнарымская]], першапачаткова сабінская, [[дзіда]]. Значэнне назвы, як і шэрагу іншых выглядаў рымскай зброі, у розныя перыяды было розным. Рымскі паэт III ст. да н.э. [[Эній]] згадвае гасту ў яе агульнараспаўсюджаным значэнні — як кідальная зброя, ад якога атрымалі сваю назву [[гастаты]], хоць дзіда [[трыярыі|трыярыяў]] таксама звалася «hasta». Але да часу [[Палібій|Палібія]] гастаты былі ўзброены ўжо [[пілум]]амі, назва якіх таксама неадназначна. Пад гастай («hasta velitaris») разумеўся таксама дроцік лёгкае пяхоты. Пазбаўленне салдат гасты азначала іх разжалаванне ў [[веліты]]. На сённяшні дзень лічыцца, што спачатку рымляне былі ўзброены цяжкімі ўдарнымі дзідамі, якія мабыць і былі ўласна гастамі, а пазней сталі пераўзбройвацца лёгкімі кідальнымі (пілумамі, [[гез]]амі і інш.) — спачатку гастаты ў IV ці III ст. да н.э., потым [[Прынцыпы]] да канца III у. і трыярыі ў канцы II ці пачатку I ст. да н.э. [[Фецыялы]] сімвалічна кідалі скрываўленую гасту на варожую тэрыторыю для абвяшчэння вайны. Адмысловая гаста без наканечніка («hasta pura» — літар. «чыстая») у раннюю эпоху была рымскай баявой ўзнагародай, якая прысуджалася таксама [[прыміпіл]]ам пасля завяршэння службы. Была яшчэ «celibaris hasta» — дзіда, якой быў забіты пераможаны [[гладыятар]] і якая ужывалася, як паведамляе [[Авідзій]], па традыцыі для абразання валасоў нявесты. На грамадскім гандлі ўваткнутая ў зямлю гаста сімвалічна аб'яўляла пачатак угодаў («subhastationes») і таксама па звычаі стаяла перад судом [[цэнтумвір]]аў («hasta centumviralis»). == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Гаста}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская дрэўкавая зброя}} [[Катэгорыя:Кідальная зброя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Антычная зброя]] [[Катэгорыя:Дзіды]] [[Катэгорыя:Кідальныя дзіды]] 5ipbd1qoclrhkbcb9bz8hm8fzj2t9s4 0 202441 5150016 5131267 2026-06-02T22:07:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150016 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Дані Алвіс |поўнае імя = Даніел Алвіс да Сілва |выява = |апісанне выявы = |мянушка = ''Тарантул'', ''Кажан'' |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Бразілія}}<br/> {{Сцягафікацыя|Іспанія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|правы абаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |моладзевыя клубы = {{Футбольная кар’ера |1996—1998|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Жуазейру|Жуазейру]]| |1998—2001|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Баія|Баія]]|}} |клубы = {{Футбольная кар’ера |2001—2002|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Баія|Баія]]|25 (2) |2002—2008|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Севілья|Севілья]]|175 (11) |2008—2016|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|247 (14) |2016—2017|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]|19 (2) |2017—2019|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]|48 (2) |2019—2021|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[ФК Сан-Паўлу|Сан-Паўлу]]|76 (8) |2022|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|14 (1) |2022—2023|{{Сцяг|Мексіка||20px}} [[ФК УНАМ Пумас|УНАМ Пумас]]|13 (0) }} |нацыянальная зборная = {{Футбольная кар’ера |2002—2003|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Маладзёжная зборная Бразіліі па футболе|Бразілія (да 20)]]|17 (0) |2021|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Маладзёжная зборная Бразіліі па футболе|Бразілія (алімп.)]]|7 (0) |2006—|{{Сцяг|Бразілія||20px}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]|126 (8) }} |медалі = {{Турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2009|ПАР 2009]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак канфедэрацый 2013|Бразілія 2013]]}} {{Турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Амерыкі па футболе 2007|Венесуэла 2007]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Амерыкі па футболе 2019|Бразілія 2019]]}} {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Токіа 2020]]|[[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 (мужчыны)|футбол]]}} |абнаўленне дадзеных аб клубе = 22 студзеня 2023 |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 22 студзеня 2023 }} '''Даніел Алвіс да Сілва'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} або '''Даніэл Алвес''' ({{lang-pt|Daniel Alves da Silva}}; нар. {{ДН|6|5|1983}}, [[Жуазейру (Баія)|Жуазейру]], [[Бразілія]]) — [[Бразілія|бразільскі]] футбаліст, абаронца [[Зборная Бразіліі па футболе|нацыянальнай зборнай Бразіліі]]. == Клубная кар’ера == === «Баія» === Даніел Алвіс пачаў сваю кар’еру ў бразільскім клубе [[ФК Баія|«Баія»]] і неўзабаве быў заўважаны скаўтамі з [[Еўропа|Еўропы]]. Пасля выступлення за моладзевую зборную Бразіліі ў 2002 годзе Алвіса на шэсць месяцаў арандавала іспанская [[ФК Севілья|«Севілья»]]. === «Севілья» === У 2003 годзе Алвіс удзельнічаў са зборнай у моладзевым чэмпіянаце свету, на турніры Даніэл добра праявіў сябе, яго зборная стала пераможцам турніру, а Алвіс увайшоў у тройку найлепшых ігракоў турніру. Пасля гэтага «Севілья» выкупіла трансфер Алвіса. У снежні 2006 года Алвіс падпісаў новы кантракт з [[ФК Севілья|«Севільяй»]] да 2012 года. === «Барселона» === 7 чэрвеня 2008 года перайшоў у [[ФК Барселона|«Барселону»]], быўшы набытым, каб замяніць [[Джанлука Дзамброта|Джанлуку Дзамброту]], які перайшоў у [[ФК Мілан|«Мілан»]]. Арыентаваная сума трансферу склала ад 29 да 32 млн еўра, кантракт разлічаны на 5 гадоў<ref>[http://www.championat.ru/football/2008-06-07/news-115565.html Алвес сменит «Севилью» на «Барселону»]{{Недаступная спасылка}}. Чемпионат.ру.</ref>. Нягледзячы на жаданне пакінуць клуб, на прэс-канферэнцыі Даніэл не здолеў стрымаць слёз, сказаўшы, што ён прыйшоў у «Севілью» хлопчыкам, а пакідае яе мужчынам. Перад [[Ла Ліга 2009/2010|сезонам 2009/10]] абраў нумар 2, які дастаўся яму пасля таго, як [[Марцін Касерэс]] перайшоў у [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] на правах арэнды. У складзе «Барселоны» шэсць разоў стаў чэмпіёнам Іспаніі, тры разы выйграваў Лігу чэмпіёнаў. У маі 2016 года, выйграўшы чарговае чэмпіёнства, стаў самым тытулаваным бразільскім іграком, абыйшоўшы па гэтым паказчыку [[Пеле]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1040029396.html Даниэл Алвес завоевал 30-й трофей, обошел Пеле и стал самым титулованным бразильским игроком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190824085323/https://by.tribuna.com/football/1040029396.html |date=24 жніўня 2019 }}. by.tribuna.com.</ref>. === «Ювентус» === У маі 2016 года Алвіс вырашыў пакінуць «Барселону», цікавасць да абаронцы стаў праяўляць [[ФК Ювентус|«Ювентус»]]. [[27 чэрвеня]] 2016 года, па заканчэнні [[Кубак Амерыкі 2016|Кубка Амерыкі]], у якасці свабоднага агента падпісаў двухгадовы кантракт з турынскім клубам<ref>[http://by.tribuna.com/football/1041530767.html Алвес подписал 3-летний контракт с «Ювентусом»]. by.tribuna.com.</ref>. Разам з «Ювентусам» дайшоў да фінала Лігі чэмпіёнаў 2016/17. У чэрвені 2017 года па ўзаемнай згодзе скасаваў кантракт з турынцамі. === «Пары Сен-Жэрмен» === Пасля зыходу з «Ювентуса» цікавасць да Алвіса праяўляў [[ФК Манчэстэр Сіці|«Манчэстэр Сіці»]], аднак абаронца ў ліпені 2017 года падпісаў пагадненне з [[ФК Пары Сен-Жэрмен|«Пары Сен-Жэрмен»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1052922147.html «ПСЖ» объявил о переходе Дани Алвеса]. by.tribuna.com.</ref>. Дэбютаваў за новы клуб 29 ліпеня 2017 года ў матчы за Суперкубак Францыі супраць [[ФК Манака|«Манака»]], у гэтай сустрэчы адзначыўся голам і галявой перадачай, што дазволіла парыжанам перамагчы з лікам 2:1 і ў пяты раз запар заваяваць трафей. У чэрвені 2019 года пакінуў парыжскі клуб<ref>[https://by.tribuna.com/football/1075683930.html Дани Алвес покинул «ПСЖ»]. by.tribuna.com.</ref>. === «Сан-Паўлу» === У жніўні 2019 года вярнуўся ў Бразілію, падпісаўшы кантракт з [[ФК Сан-Паўлу|«Сан-Паўлу»]] да канца 2022 года<ref>[https://by.tribuna.com/football/1076802635.html Дани Алвес подписал контракт с «Сан-Паулу» на 3,5 года]. by.tribuna.com.</ref>. У «Сан-Паўлу» стаў гуляць на пазіцыі паўабаронцы, гуляў пад нумарам 10. У верасні 2021 года датэрмінова пакінуў клуб<ref>[https://football.by/news/156059.html Дани Алвес покинул "Сан-Паулу"]. football.by.</ref>. === Вяртанне ў «Барселону» === У лістападзе 2021 года падпісаў кантракт з [[ФК Барселона|«Барселонай»]] да канца сезона 2021/22<ref>[https://football.by/news/158208.html Дани Алвес подписал контракт с "Барселоной"]. football.by.</ref>, пры гэтым за новы клуб абаронца змог гуляць толькі са студзеня 2022 года. У чэрвені 2022 года абвясціў аб сыходзе з каманды па заканчэнні кантракта<ref>[https://www.pressball.by/news/football/415443 Футбол. "Они пытались уволить меня, но не смогли". Дани Алвес объявил об уходе из "Барселоны"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220708083943/https://www.pressball.by/news/football/415443 |date=8 ліпеня 2022 }}. pressball.by.</ref>. === «Пумас» === У ліпені 2022 года стаў іграком мексіканскага клуба [[ФК УНАМ Пумас|«УНАМ Пумас»]]<ref>[https://www.pressball.by/news/football/418186 Футбол. Дани Алвес стал игроком "Пумаса"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220722072619/https://www.pressball.by/news/football/418186 |date=22 ліпеня 2022 }}. pressball.by.</ref>. У студзені 2023 года «УНАМ Пумас» разарваў кантракт з Алвісам пасля таго, як ён быў затрыманы ў Барселоне па абвінавачванні ў сексуальным гвалце<ref>{{cite web|date = 2023-01-21|url = https://football.by/news/171386 |title = "Пумас" расторг контракт с Дани Алвесом |website = football.by|accessdate = 2023-01-22|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == За асноўную зборную Алвіс дэбютаваў у таварыскім матчы супраць [[зборная Эквадора па футболе|каманды Эквадора]], выйшаўшы на замену, праз тры дні ў таварыскім матчы ён дэбютаваў у асноўным складзе супраць [[зборная Кувейта па футболе|зборнай Кувейта]]. == Дасягненні == === Клубныя === {{Сцяг|Іспанія}} '''«Севілья»''': * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]] (2): 2006, 2007 * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2006 * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2007 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2007 {{Сцяг|Іспанія}} '''«Барселона»''': * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]] (6): 2009, 2010, 2011, 2013, [[Ла Ліга 2014/2015|2015]], [[Ла Ліга 2015/2016|2016]] * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]] (4): 2009, 2012, 2015, 2016 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]] (4): 2009, 2010, 2011, 2013 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] (3): 2009, 2011, [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2015]] * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] (3): 2009, 2011, 2015 * Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]] (3): 2009, 2011, 2015 {{Сцяг|Італія}} '''«Ювентус»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2017 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2017 {{Сцяг|Францыя}} '''«Пары Сен-Жэрмен»''': * [[Чэмпіянат Францыі па футболе|Чэмпіён Францыі]] (2): [[Ліга 1 у сезоне 2017/2018|2018]], [[Ліга 1 у сезоне 2018/2019|2019]] * Уладальнік [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]: 2018 * Уладальнік [[Кубак французскай лігі па футболе|Кубка французскай лігі]]: 2018 * Уладальнік [[Суперкубак Францыі па футболе|Суперкубка Францыі]]: 2017 {{Сцяг|Бразілія}} '''Сан-Паўлу''': * Пераможца [[Ліга Паўліста|Лігі Паўліста]]: 2021 === Міжнародныя === {{Сцяг|Бразілія}} '''Бразілія''': * Уладальнік [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубка Амерыкі]] (2): 2007, 2019 * Уладальнік [[Кубак канфедэрацый|Кубка канфедэрацый]] (2): 2009, 2013 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Dani Alves}} * [http://www.daniel-alves.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100603071522/http://daniel-alves.com/ |date=3 чэрвеня 2010 }} * [http://barca.ru/players/50 Профіль на сайце Барселоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120403073600/http://www.barca.ru/players/50 |date=3 красавіка 2012 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Бразілія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Бразіліі |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2007 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2009 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2011 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2013 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2015 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2016 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на Кубку Амерыкі 2019 |Склад зборнай Бразіліі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{DEFAULTSORT:Алвіс Даніел}} [[Катэгорыя:Футбалісты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Бразіліі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Севілья]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Пары Сен-Жэрмен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Паўлу]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК УНАМ Пумас]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Бразіліі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па футболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] bx6h7e1m9spd0roxu0sw5wts841avmt 0 204609 5149949 5131076 2026-06-02T17:26:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149949 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Эстоніі}} '''Гісто́рыя Эсто́ніі''' — падзеі на тэрыторыі сучаснай [[Эстонія|Эстоніі]] з моманту пачатку рассялення там людзей і да сённяшняга дня. Першыя чалавечыя паселішчы ўзніклі на гэтай тэрыторыі прыкладна за 9500—9600 гадоў да нашай эры ў рамках, так званай, [[Кундская культура|кундскай культуры]]. Да X—XIII стагоддзяў склалася [[Феадалізм|раннефеадальная]] структура грамадства, дзе на чале зямель стаялі старэйшыны і правадыры ваенных дружын{{Пераход|#Дагістарычны і старажытны перыяды}}. У [[XIII]] стагоддзі [[Тэўтонскі ордэн|крыжакі]], задушыўшы супраціўленне [[Эсты|эстаў]], уключылі гэтыя землі ў склад [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]]. З гэтага часу [[Балтыйскія немцы|немцы]] на працягу некалькіх стагоддзяў займалі ў Эстоніі ключавыя пазіцыі ва ўладных структурах, культуры, эканоміцы і г. д. У [[XVI]] стагоддзі Эстонія прайшла эпоху [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], таму з гэтага часу асноўнай рэлігійнай канфесіяй на яе тэрыторыі стала [[пратэстанцтва]]{{Пераход|#Сярэднявечча}}. У тым жа стагоддзі паводле вынікаў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] паўночная Эстонія ўвайшла ў склад [[Швецыя|Швецыі]], а яшчэ праз паўстагоддзя таксама ў Швецыю была ўключана і паўднёвая Эстонія{{Пераход|#Эстонія ў Новы час}}. Пасля [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] паміж Швецыяй і Расіяй Эстонія ў [[1721]] годзе была ўключана ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Паводле дадзеных [[Перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[1897]] года ў Эстоніі пражывала {{nobr|958 000 чалавек}}, з іх [[эстонцы]] складалі трохі больш за 90 %, [[рускія]] — 4 % і [[немцы]] — 3,5 %{{Пераход|#У складзе Расійскай імперыі}}. Пасля распаду Расійскай імперыі [[24 лютага]] [[1918]] года была абвешчана незалежная і дэмакратычная [[Эстонія (1918-1940)| Эстонская Рэспубліка]]. Незалежнасць была дасягнута падчас [[Эстонская вызваленчая вайна|Вызваленчай вайны]]. [[2 лютага]] [[1920]] года [[Савецкая Расія]] і Эстонія падпісалі [[Тартускі мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй|мірны дагавор]] аб узаемным прызнанні. [[22 верасня]] [[1921]] года Эстонія стала членам [[Ліга Нацый|Лігі нацый]]{{Пераход|#Рэвалюцыя 1917 года і стварэнне Эстонскай Рэспублікі}}. У выніку [[Сакрэтны дадатковы пратакол да Дагавора аб ненападзенні паміж Германіяй і СССР|падзелу сфер уплыву паміж СССР і Германіяй]] у [[1939]] годзе, Эстоніі ў верасні [[1939]] года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]] быў навязаны «[[Пакт аб узаемадапамозе паміж СССР і Эстонскай Рэспублікай|Пакт аб узаемадапамозе]]», а [[6 жніўня]] [[1940]] года Эстонія была ўключана ў склад СССР. У перыяд з [[7 ліпеня]] [[1941]] года па [[24 лістапада]] [[1944]] года тэрыторыя Эстоніі была акупавана [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]]. Пасля таго як савецкія войскі аднавілі кантроль над тэрыторыяй Эстоніі, яна зноў была ўключана ў склад СССР. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і шэраг іншых краін гэта ўключэнне прызналі [[дэ-факта]] і не прызналі [[дэ-юрэ]]{{Пераход|#Эстонія ў перыяд Другой сусветнай вайны}}. [[20 жніўня]] [[1991]] года незалежнасць Эстоніі была адноўлена. [[17 верасня]] [[1991]] года [[Эстонія]] была прынята ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. У [[2004]] годзе Эстонія стала членам [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага Саюза]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|НАТА]]. == Дагістарычны і старажытны перыяды == [[Файл:StoneCistGraves.jpg|thumb|300px|Каменныя магільнікі [[Бронзавы век|бронзавага веку]] на поўначы Эстоніі.]] {{Галоўная|Старажытная Эстонія}} Жыццё людзей на тэрыторыі сучаснай [[Эстонія|Эстоніі]] стала магчымым пасля адступлення ледавіка падчас апошняга ледавіковага перыяду. Паводле археалагічных дадзеных найстаражытнейшым з вядомых паселішчаў тут з’яўляецца [[Пуліскае паселішча|стаянка старажытных людзей]] на беразе ракі [[Пярну (рака)|Пярну]] ля вёсцы Пулі, што каля горада [[Сіндзі (Эстонія)|Сіндзі]], якая існавала прыкладна ў [[10-е тысячагоддзе да н.э.|9500—9600 гадах да нашай эры]]. Гэтыя і пазнейшыя паселішчы паляўнічых і рыбакоў адносяцца да, так званай, [[Кундская культура|кундскай культуры]]<ref name="veski">{{артыкул|аўтар=Siim Veski and other.|загаловак=Early Holocene coastal settlements and palaeoenvironment on the shore ofthe Baltic Sea at Parnu, southwestern Estonia|спасылка=http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf|мова=en|выданне=Quaternary International|выдавецтва=[[Elsevier]]|год=2005|том=130|старонкі=75–85|issn=1040-6182|archive-date=3 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003135159/http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf}}</ref><ref name="Kriiska">{{кніга|аўтар=Kriiska A.|частка=The Chronology of the Estonian Stone Age|загаловак=Stone age Settlement and Economic Processes in the Estonian Coastal Area and Islands|спасылка=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html|выдавецтва=[[Хельсинкский университет|University of Helsinki]]|isbn=951-45-9858-X|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320184549/http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html|archivedate=20 сакавіка 2012}}</ref>. Яна існавала ажно да эпохі [[мезаліт]]у ([[5-е тысячагоддзе да н.э.|V тысячагоддзе да нашай эры]]){{sfn|Subrenat|2004|p=23-27}}. З [[5-е тысячагоддзе да н.э.|V]] па [[III тысячагоддзі да н.э.]] тэрыторыя Эстоніі была заселена народамі [[Нарвенская культура|нарвенскай культуры]] і [[Культура ямачна-грабеньчатай керамікі|культуры ямачна-грабеньчатай керамікі]]{{sfn|Taagepera|1993|p=11}}. У эпоху [[неаліт]]у ([[4-е тысячагоддзе да н.э.|IV]]—[[II тысячагоддзі да н.э.]]) іх змяніла [[культура шнуравой керамікі]]. У другой палове неаліту, пачынаючы прыкладна з 2900 гг. да н.э., на тэрыторыі Эстоніі сталі разводзіць скаціну — кароў, коз, авечак і свіней<ref name="estonika1">{{cite web|author=Крийска А., Тваури А.|datepublished=15.03.2010|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/9000_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%BE_%D0%BD%D1%8D_-_%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE_1200_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%BD%D1%8D_%D0%94%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA/|title=Каменный век|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614225644/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/9000_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%BE_%D0%BD%D1%8D_-_%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE_1200_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%BD%D1%8D_%D0%94%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>, да [[1-е тысячагоддзе да н.э.|I тысячагоддзя да н.э.]] жывёлагадоўля стала галоўнай галіной гаспадаркі{{sfn|СИЭ|1976|с=603-606}}. У I тысячагоддзі да н.э. насельніцтва тэрыторыі цяперашняй Эстоніі перайшло да аселага ладу жыцця і пачало будаваць першыя ўмацаваныя паселішчы. Найбольш вядомыя з іх — [[Асва (гарадзішча)|Асва]] і [[Рыдала]] на востраве [[Саарэмаа]] і [[Іру (гарадзішча)|Іру]] пад Талінам. З сярэдзіны I тысячагоддзя да н.э. развіваюцца сухапутныя і марскія кантакты з суседзямі. Гэты перыяд вядомы ў археалогіі як {{нп5|культура каменных могільнікаў||ru|Культура каменных могильников}}<ref>{{З ВСЭ|http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/92727/Каменные/Каменные_могильники|Каменныя могільнікі}}</ref>. У першыя стагоддзі нашай эры асновай гаспадаркі становіцца [[земляробства]], у другой палове I тысячагоддзя шырокае распаўсюджанне атрымала [[Ралля|ворыўнае]] земляробства з выкарыстаннем быдла ў якасці цяглавой сілы<ref>{{кніга|частка=Первобытнообщинный строй|загаловак=Советская Эстония. Энциклопедический справочник|месца=Таллин|выдавецтва=Валгус|год=1979}}</ref>. Назва «''Эстонія''» можа паходзіць ад слова «''Aestii''», якое ўпершыню згадваецца рымскім гісторыкам [[Публій Карнелій Тацыт|Тацытам]] у [[98]] годзе н.э. у трактаце «[[Германія (Тацыт)|Пра паходжанне германцаў і месцазнаходжанне Германіі]]»<ref name="the_uralic_language_family_facts_myths_and_statistics">{{Cite book| last = Marcantonio| first = Angela.| title = The Uralic language family: facts, myths and statistics| year = 2002| publisher = Blackwell| location = Oxford, UK | isbn = 0-631-23170-6| url = http://books.google.com/?id=Cp-tB08yd2EC&pg=PA21| pages = 21–23}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Collinder B.|загаловак=An Introduction to the Uralic Languages|выдавецтва=University of California Press|год=1975|pages=12|allpages=167}}</ref>. Так, паводле яго слоў, германцы называлі народы, якія жылі на паўночны ўсход ад ракі [[Вісла|Віслы]]. Палітолаг {{нп5|Рэйн Таагепера||en|Rein Taagepera}} адзначае, што эстонцы з’яўляюцца карэнным народам, якія на працягу некалькіх тысячагоддзяў пражываў на гэтай зямлі{{sfn|Taagepera|1993|p=13}}. [[Эстонская мова]] паводле паходжання адносіцца да [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай групы]]<ref name="brit50985">{{britannica-link|50985|Baltic states. Introduction. Early Middle Ages. The conquest of Estonia and Latvia}}</ref>, [[Прыбалтыйска-фінскія народы|плямёны]]-носьбіты гэтых моў з’явіліся на тэрыторыі цяперашняй Эстоніі ў выніку міграцыі з усходу і поўначы прыкладна ў 3300-3200 гадах да н.э.<ref>{{артыкул|аўтар=Жеребцов И. Л.|загаловак=Климат в древней истории финно-угорских народов|спасылка=http://cyberleninka.ru/article/n/klimat-v-drevney-istorii-finno-ugorskih-narodov|выданне=Известия Коми научного центра УРО РАН|месца=Сыктывкар|год=2010|выпуск=1|старонкі=87-92}}</ref> [[Файл:Ancient Estonian counties.png|thumb|300px|Мааканды на тэрыторыі Эстоніі напачатку XIII стагоддзя.]] [[XI]] стагоддзе стала пераломным момантам у характары засялення Эстоніі: мноства старых гарадзішчаў-паселішчаў было закінута, але былі пабудаваны новыя і больш магутныя. Узраслі колькасць насельніцтва і плошчы земляробства. Да канца [[Жалезны век|жалезнага веку]] сфарміравалася сістэма адміністрацыйнага падзелу. Асноўнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай у старажытнай Эстоніі былі ''кіхельканды'', якіх налічвалася агулам каля 45. Яны складаліся з вакавых акруг, у якія ўваходзілі ад некалькіх дзясяткаў да сотні сяліб (сямейных фермаў). Кіхельканды аб’ядноўваліся ў ''мааканды''. Да пачатку [[XIII]] стагоддзя іх было восем: [[Вірумаа]], [[Ляанемаа]], [[Равала]], [[Саарэмаа]], [[Сакала (гістарычная вобласць)|Сакала]], [[Угандзі (гістарычная вобласць)|Угандзі]], [[Хар’юмаа]], [[Ярвамаа]]<ref name="estonika2">{{cite web|author=Крийска А., Тваури А.|datepublished=15.03.2010|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/9000_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%BE_%D0%BD%D1%8D_-_%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE_1200_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%BD%D1%8D_%D0%94%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0/%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA/|title=Железный век|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615000337/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/9000_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%BE_%D0%BD%D1%8D_-_%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE_1200_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%BD%D1%8D_%D0%94%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0/%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA/|archive-date=15 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>Артыкул [http://www.vedu.ru/bigencdic/35481/ Мааканд], [[Вялікі энцыклапедычны слоўнік]]</ref>. Асноўнай сацыяльна-эканамічнай адзінкай была сямейная ферма{{sfn|Taagepera|1993|p=14}}. Да X—XIII стагоддзяў склалася [[Феадалізм|раннефеадальная]] структура грамадства, дзе на чале зямель стаялі старэйшыны і правадыры ваенных дружын<ref name="Embassy">{{cite web|url=http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|title=Даты эстонскай гісторыі|publisher=Пасольства Эстоніі ў Маскве|access-date=2013-9-27|archive-date=6 студзеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|url-status=dead}}</ref>. Культура гэтага перыяду знайшла адлюстраванне ў эпасе [[Калевіпаэг]]<ref name="brit50985"/>. Каля [[1030]] года адбыўся паход князя [[Яраслаў Уладзіміравіч Мудры|Яраслава Мудрага]] ў эстонскія землі. Вынікам паходу было заснаванне горада Юр’еў ([[Тарту]]). У 1061 годзе мясцовыя плямёны адбілі горад{{sfn|Miljan|2004|p=1}}. У далейшым эсты з аднаго боку і пскавіцяне з наўгародцамі з іншага здзяйснялі да пачатку [[XIII]] стагоддзя ўзаемныя набегі{{sfn|Tuchtenhagen|2005|s=8}}<ref>{{cite web | url=http://www.histrodamus.ee/?event=Show_event&event_id=2379&layer=146&lang=rus#2379|title=Адносіны са Старажытна-Рускай дзяржавай|work=Histrodamus|publisher=НКА Цэнтр Жывой Гісторыі Эстоніі|access-date=2014-4-1}}</ref>. Аналагічныя канфлікты адбываліся ў эстаў са скандынаўскімі [[Вікінгі|вікінгамі]] з IX стагоддзя<ref name="brit50985"/>{{sfn|СИЭ|1976|с=603-606}}. == Сярэднявечча == {{main|Сярэднявечная Эстонія}} [[Сярэднявечча]]м у Эстоніі лічыцца перыяд з пачатку [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] і да другой паловы [[XVI]] стагоддзя, гэта значыць з пачатку распаўсюджання [[хрысціянства]] і да [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]<ref>{{cite web|author=Кала Т.|datepublished=06.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/|title=Источники|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614210337/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Хрысціянства прыйшло ў Эстонію значна пазней, чым у іншыя краіны Еўропы. Спачатку на гэтай тэрыторыі з’явіліся [[Місіянерства|місіянеры]], затым пачалася ваенная экспансія, якую падтрымлівалі разрозненыя сілы: [[Рымская курыя|папская курыя]], Гамбургска-Брэменскія [[архібіскуп]]ы, [[Тэўтонскі ордэн]], [[Дацкае каралеўства|Дацкае]] і [[Шведскае каралеўства|Шведскае каралеўствы]]. Першыя спробы папскіх місіянераў перавярнуць эстаў у хрысціянства пачаліся ўжо ў 1170-я гады, але поспеху не мелі<ref name="livon">{{cite web|author=Кала Т.|datepublished=06.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|title=Завоевания и формирование нового административного деления|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-10-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615000841/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|archive-date=15 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. === Заваяванне Эстоніі крыжакамі === [[Файл:Ливонская Конфедерация 1260.png|thumb|300px|Дацкая Эстляндыя і Лівонская канфедэрацыя.]] {{Галоўная|Дацкая Эстляндыя|Лівонскі ордэн}} У [[XII]] стагоддзі пачаўся [[Лівонскі крыжовы паход]]. Да эстонскай зямлі крыжакі дабраліся да 1206—1208 гадоў. У [[1217]] годзе эсты пацярпелі паражэнне ў [[Бітва пры Вільяндзі|бітве пры Вільяндзі]], у якім загінуў старэйшына [[Лембіту]]{{sfn|Miljan|2004|p=2-3}}<ref>{{кніга|аўтар=Вареп Э. Ф., Тармисто В. Ю.|загаловак=Эстония|адказны=М. И. Ростовцев|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1967|старонкі=189|старонак=253}}</ref><ref name="brit261372">{{britannica-link|193535/Estonia/261372/Cultural-institutions#toc129513|Estonia. German conquest}}</ref>. У [[1219]] годзе дацкі кароль [[Вальдэмар II]] заваяваў [[Паўночная Эстонія|Паўночную Эстонію]], перамогшы эстаў у [[Бітва пры Лінданісэ|бітве пры Лінданісэ]]. Нямецкі [[Ордэн мечнікаў]] заваяваў Паўднёвую Эстонію да [[1224]] года і востраў [[Саарэмаа]] (Эзэль) да [[1227]] года. У выніку, гэтыя землі трапілі пад уладу [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]]<ref name="brit50985"/>. Фарміраванне новай адміністрацыйнай сістэмы на заваяваных землях працягвалася да канца XIII стагоддзя<ref name="livon"/>. Асноўнымі прычынамі паражэння сталі колькасная і ваенна-тэхнічная перавагі праціўніка, а таксама адсутнасць цэнтралізаванай палітычнай улады ў эстаў{{sfn|Taagepera|1993|p=18}}{{sfn|СИЭ|1976|с=607-608}}. На заваяваных ордэнам землях былі створаны [[Эзэль-Вікскае біскупства|Эзэль-Вікскае]] (Саарэ-Ляэнескае) і [[Дэрпцкае біскупства|Дэрпцкае]] (Тартускае) біскупствы. Паўночная частка Эстоніі ўваходзіла ў склад дацкага каралеўства<ref name="brit50985"/>. У [[1240]] годзе дацкі кароль дараваў землі для стварэння Талінскага біскупства. Пасля пераўтварэння Рыжскага біскупства ў архібіскупства ў [[1251]] годзе Дэрпцкае і Эзэль-Вікскае біскупствы перайшлі ў падпарадкаванне да Рыжскага архібіскупа. Талінскі біскуп падпарадкоўваўся архібіскупу [[Лунд]]а і свецкай улады на сваёй тэрыторыі не меў<ref name="livon"/>. Канфлікты новых улад з мясцовым насельніцтвам прывялі да паўстанняў, самым вядомым з якіх стала [[паўстанне Юр’евай ночы]] ў [[Дацкая Эстляндыя|Дацкай Эстляндыі]] ў [[1343]] годзе{{sfn|Miljan|2004|p=5}}. [[Датчане]] не змаглі самастойна справіцца з ім і пазвалі па дапамогу [[Тэўтонскі ордэн]]. У далейшым праз рост унутраных праблем [[29 жніўня]] [[1346]] года дацкі кароль [[Вальдэмар IV Атэрдаг]] прадаў дацкую частку Эстляндыі [[Вялікія магістры тэўтонскія|вялікаму магістру Тэўтонскага ордэна]] [[Генрых Дуземер|Генрыху Дуземеру]] за 19 тысяч сярэбраных кёльнскіх марак{{sfn|Miljan|2004|p=6}}, а апошні перадаў Эстляндыю [[Ландмайстры Тэўтонскага ордэна ў Лівоніі|ландмайстру Тэўтонскага ордэна ў Лівоніі]] [[Госвін фон Херыке|Госвіну фон Херыке]]{{sfn|Tuchtenhagen|2005|s=24}}<ref name="brit261372"/>{{sfn|СИЭ|1976|с=609}}. === Нямецкае кіраванне === У рэгіёне была сфарміравана [[Феадалізм|феадальная сістэма]]. Феадаламі былі нямецкія рыцары, біскупы і нешматлікія эстонскія старэйшыны, якія хутка анямечыліся. Правы сялян паслядоўна абмяжоўваліся ажно да ўвядзення прыгоннага права к [[XVI]] стагоддзю<ref name="krugosvet1">[http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/ESTONIYA.html?page=0,5 Эстонія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007050807/http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/ESTONIYA.html?page=0,5 |date=7 кастрычніка 2013 }} ў энцыклапедыі «[[Кругасвет]]»</ref>{{sfn|СИЭ|1976|с=609}}. У [[1550]] годзе натуральныя падаткі дасягнулі 25 %, а першы выпадак продажу селяніна асобна ад зямлі датуецца [[1495]] годам{{sfn|Taagepera|1993|p=19}}. Уся адміністрацыйная і судовая ўлада знаходзілася ў руках нямецкіх магістратаў. У гарадах утварыліся купецкія гільдыі і цэхі рамеснікаў. [[Рэваль]], [[Дэрпт]], [[Пернау]] і [[Фелін]] уваходзілі ў [[Ганзейскі саюз]]. Самі ж эстонцы, якія складалі каля 80 % насельніцтва, заставаліся сялянамі і не мелі асабістай свабоды да скасавання прыгоннага права ў [[1816]]—[[1819]] гадах<ref name="krugosvet1"/>. У XIV стагоддзі існавалі істотныя рознагалоссі паміж буйнымі феадаламі Лівоніі, якія прыводзілі да ўзброеных сутыкненняў{{sfn|СИЭ|1976|с=609-610}}. У XV стагоддзі адбылася кансалідацыя саслоўяў і ўрэгуляванне адносін паміж імі<ref>{{cite web|author=Кала Т.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_XV_%D0%B2_%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%2C_%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%2C_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B5/|title=Старая Ливония в XV в. Аристократия, духовенство, крестьяне|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-4-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614183539/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_XV_%D0%B2_%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%2C_%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%2C_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B5/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Архітэктурнае аблічча гарадоў, асабліва Таліна (у розныя часы называўся таксама Калывань, Лінданісэ і Рэвель<ref>[[Назвы Таліна]]</ref>) з яго сярэдневяковай [[Гатычная архітэктура|готыкай]], фарміравалася пад моцным уплывам заходняй і паўночнаеўрапейскай («ганзейскай») архітэктуры. Насельніцтва Эстоніі ў [[1550]] годзе склала каля 250 тысяч чалавек, з якіх прынамсі 6 % жылі ў гарадах, у тым ліку 8000 у Таліне і 6000 у Тарту{{sfn|Taagepera|1993|p=19}} Гарады Эстоніі адыгрывалі істотную ролю ў гандлі паміж рускімі гарадамі і Захадам{{sfn|СИЭ|1976|с=610}}. Першая ў Эстоніі [[бібліятэка]] была заснавана ў Таліне ў [[1552]] годзе{{sfn|Miljan|2004|p=7}}. Існуюць рознагалоссі наконт дачынення [[Каталіцтва|каталіцкай царквы]] да эстонскага насельніцтва. Энцыклапедыя «[[Кругасвет]]» піша, што «каталіцкая вера мела слабае распаўсюджанне сярод эстонцаў, бо царква не праяўляла цікавасці да іх мовы і культуры»<ref name="krugosvet1"/>. Энцыклапедыя «[[Эстоніка]]», насупраць, сцвярджае, што «каталіцкая царква, ва ўсякім разе, у гарадах праяўляла вялікую ўвагу да так званых „нянемцаў“ (эстонцаў)». Ва ўсіх талінскіх цэрквах і манастырах, акрамя нямецкай, чыталіся пропаведзі і на [[эстонская мова|эстонскай]]. Сярод сялян былі распаўсюджаны язычніцкія звычаі, пераплеценыя з каталіцкімі абрадамі. К XVI стагоддзю жыхары Эстоніі сталі карыстацца хрысціянскімі імёнамі, якія прыйшлі на змену старажытным эстонскім<ref>{{cite web|author=Кала Т.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XIV%E2%80%94XV_%D0%B2%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C_%D0%B2_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85/|title=Развитие городов в XIV—XV вв. Церковная жизнь в городах|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-4-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615001536/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XIV%E2%80%94XV_%D0%B2%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C_%D0%B2_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85/|archive-date=15 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Рух [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], пачатак якой быў пакладзены [[Марцін Лютэр|Марцінам Лютэрам]] у [[Германія|Германіі]] ([[1517]] г.), атрымаў шырокае распаўсюджанне на тэрыторыі сучаснай Эстоніі. Асновай Рэфармацыі ў Эстоніі паслужылі эканамічныя супярэчнасці гарадоў як гандлёвых цэнтраў з аднаго боку і Ордэна і рыцарства з другога. [[Лютэранства|Лютэранскія]] прапаведнікі пачалі сваю рэгулярную дзейнасць у Таліне і Тарту вясною [[1524]] года. Восенню таго ж года выбухнулі беспарадкі, у якіх гараджане (галоўным чынам просты люд і маладыя купцы) у [[Іканаборства|іканаборстве]] руйнавалі не толькі прыходскія цэрквы і манастыры, але і жыллё духавенства<ref>{{cite web|datepublished=2010 |url=http://www.histrodamus.ee/?event=Show_event&event_id=2401&layer=146&lang=rus#2401 |title=Рэфармацыя ў Эстоніі |work=Histrodamus|publisher=НКА Цэнтр Жывой Гісторыі Эстоніі|access-date=2014-4-15}}</ref>. У сельскай мясцовасці ўкараненне лютэранства адбывалася значна больш павольна і нават у XVIII стагоддзі сельскія лютэранскія святары скардзіліся на прыхільнасць сваіх вернікаў да каталіцкіх абрадаў<ref>{{cite web|author=Кала Т.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/|title=Религиозная жизнь в конце Средневековья. Реформация|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-4-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614220110/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Адным з патрабаванняў Рэфармацыі было правядзенне набажэнства на мовах мясцовых народаў, што стала прычынай выдання ў Германіі першых кніг на эстонскай мове ([[1525]] г. ці [[1535]] г.)<ref name="Embassy"/>{{sfn|Taagepera|1993|p=22}}{{sfn|СИЭ|1976|с=610}}. == Эстонія ў Новы час == === Лівонская вайна === [[Файл:Siege of Narva 1558.jpg|thumb|300px|Узяцце [[Горад Нарва|Нарвы]] [[Іван Грозны|Іванам Грозным]].]] У XVI стагоддзі [[Лівонская канфедэрацыя]], [[Рускае царства]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], Шведскае і Дацкае каралеўствы ўступілі ў буйны і працяглы канфлікт за тэрыторыі, сярод якіх была і тэрыторыя сучаснай Эстоніі. Гэты канфлікт, які доўжыўся з [[1558]] па [[1583]] гады, атрымаў назву [[Лівонская вайна]]. Вынікам канфлікту быў распад Лівонскай канфедэрацыі, Эстонія была падзелена паміж Швецыяй і Вялікім Княствам Літоўскім, праз паўстагоддзя Паўднёвая Эстонія таксама была перададзена Швецыі<ref name="Embassy"/><ref>{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|Королюк В. Д.]]|загаловак=Ливонская война: к истории внешней политики Русского централизованного государства во 2-й половине XVI века|выдавецтва=АН СССР|год=1954|М.}}</ref>. Да пачатку [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] ([[1558]]—[[1583]] гг.) насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Эстоніі складала ад 250 000 да 300 000 чалавек. На пачатковым этапе вайны [[Лівонская канфедэрацыя]] апынулася не ў стане супрацьстаяць рускім войскам, была хутка разгромлена і ўжо ў [[1561]] годзе спыніла існаванне, перадаўшы свае землі [[ВКЛ]]. Акрамя таго, у [[1559]] годзе Данія купіла востраў [[Эзэль]] і частку тэрыторыі сучаснай заходняй Эстоніі. Дацкі кароль аддаў гэтыя землі ў валоданне герцага [[Магнус (кароль Лівоніі)|Магнуса Гольштэйна]]. Аднак знайшліся і іншыя прэтэндэнты на «лівонскую спадчыну». [[Рэвель]] у [[1561]] годзе добраахвотна прыняў пратэкцыю Швецыі, і адначасова шведскае падданства прыняло рыцарства [[Хар’юмаа]], [[Ярвамаа]] і [[Вірумаа]]. У [[1561]] годзе тэрыторыя Дэрпцкага біскупства была захоплена войскамі [[Рускае царства|Рускага царства]]<ref name="estonica2">{{cite web|author=Кыйв Л.|datepublished=06.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%2C_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%2C_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/|title=Шведские, датские, русские и польские войны из-за Эстонии/|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614223038/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%2C_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%2C_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У [[1561]] годзе шведская армія высадзілася ў Рэвелі і ўзяла пад кантроль паўночную частку сярэдневяковай [[Лівонія|Лівоніі]]. Не прызнаючы шведскіх захопаў, Данія і [[Рэч Паспалітая]] (да якіх далучыўся і Вольны горад Любек) у [[1563]] годзе пачалі супраць шведаў — гэтак званую, [[Паўночная сямігадовая вайна|Скандынаўскую сямігадовую вайну]], якая працягвалася да [[1570]] года. У выніку кааліцыі [[Штэцінскі мір|не ўдалося]] адняць шведскія ўладанні ў Эстляндыі. У [[1570]] годзе на землях Лівонскай канфедэрацыі цар [[Іван IV Грозны]] стварыў [[Лівонскае каралеўства]] на чале з дацкім прынцам, герцагам Магнусам — [[Васалітэт|васалам]] Рускага царства. Падчас Лівонскай вайны рускія войскі двойчы бралі ў аблогу Рэвель (у [[1570]] г. і ў [[Аблога Рэвеля (1577)|1577 годзе]]), але ўзяць не змаглі. Да моманту заканчэння Лівонскай вайны насельніцтва на тэрыторыі сучаснай Эстоніі скарацілася да 120—140 тыс. чалавек. Расія саступіла ўсе захопленыя ў Лівоніі тэрыторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (дагавор падпісаны ў [[1582]] годзе) і Швецыі (дагаворы [[1583]] і [[1595]] гадоў){{sfn|Taagepera|1993|p=22}}. === Падзел тэрыторыі === [[Файл:Tallinn Olearius.jpg|500px|thumb|Талін у 1630-я гады. Гравюра [[Адам Алеарый|Адама Алеарыя]].]] З моманту раздзела Лівоніі паміж ВКЛ і Швецыяй і да пачатку XX стагоддзя [[Эстляндыя]]й ({{lang-et|Eestimaa}}) называлі толькі паўночную частку сучаснай тэрыторыі краіны, паўднёвая ж называлася Ліфляндыяй<ref>{{cite web|author=Кыйв Л.|datepublished=26.11.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%2C_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%B9%2C_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9/|title=Эстония, разделенная между Швецией, Польшей и Данией|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-10-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614205214/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%2C_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%B9%2C_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Напачатку XVII стагоддзя барацьба за Прыбалтыку паміж Швецыяй і Рэччу Паспалітай працягнулася. Па ўмовах [[Альтмаркскае перамір’е|Альтмаркскага перамір’я]] [[1629]] года, якое завяршыла яе, да Швецыі адышла цалкам уся Ліфляндыя (уключала сучасную паўднёвую Эстонію і паўночную [[Латвія|Латвію]]). Пасля паражэння ў вайне [[1643]]—[[1645]] гадоў Данія саступіла кантроль над Эзэлем, у выніку чаго Швецыя авалодала ўсёй сучаснай тэрыторыяй Эстоніі<ref name="Embassy"/><ref name="estonica2"/>{{sfn|Taagepera|1993|p=22}}. === У складзе Швецыі === {{main|Шведская Эстляндыя}} Шведскае панаванне аспрэчвалася [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] у [[Шведскі патоп|вайне 1654—1660 гадоў]] і Рускім царствам у [[Руска-шведская вайна (1656—1658)|вайне 1656—1658 гадоў]], але Швецыя захавала свае пазіцыі ў Эстляндыі да канца стагоддзя. Насельніцтва Эстляндыі аднавілася да 400 000 чалавек. Немцы, якія страцілі палітычную ўладу, заставаліся кіруючым сацыяльна-эканамічным класам{{sfn|Taagepera|1993|p=22}}. На тэрыторыі Эстоніі былі створаны Эстляндская і Ліфляндская губерні<ref>{{cite web|author=Кыйв Л.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_1629_%E2%80%941710_%D0%B3%D0%B3/|title=Эстония в составе Шведского королевства. 1629 —1710 гг.|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-5-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614175337/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_1629_%E2%80%941710_%D0%B3%D0%B3/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Сферай, дзе шведскае кіраванне аказала максімальны ўплыў на Эстонію, была адукацыя. З канца XVII стагоддзя атрымала распаўсюджванне школьнае навучанне на эстонскай мове. У [[1632]] годзе на 4 гады раней за [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвард]] быў заснаваны [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі (Тартускі) універсітэт]]. У [[1684]] годзе пры падтрымцы шведскай каралеўскай улады каля Дэрпта была адкрыта настаўніцкая семінарыя, дзе выкладаў [[Бенгт Готфрыд Фарселіус]], пашырылася выданне кніг на эстонскай мове{{sfn|Taagepera|1993|p=25-26}}. У гады Вялікага Голаду ([[1695]]—[[1697]]) праз неўрадлівыя гады насельніцтва скарацілася прыблізна на 70 000 чалавек. Найбуйнейшымі з гарадоў былі Талін, Дэрпт, [[Нарва]], [[Курэсаарэ|Арэнсбург]], Пернау, Фелін. Да [[XVII]] стагоддзя асновай эканомікі Эстоніі служыў гандаль. У сілу выгоднага тэрытарыяльнага размяшчэння праз Талін і [[Нарва|Нарву]] праходзілі тавары з [[Еўропа|Еўропы]] ў Расію і назад. [[Нарва (рака)|Рака Нарва]] забяспечвала сувязь з Расіяй: [[Пскоў|Псковам]], [[Ноўгарад]]ам, [[Масква|Масквой]]. Асноўная колькасць арыстакратаў-землеўладальнікаў у Эстоніі складалі немцы і шведы. У [[1671]] годзе быў прыняты закон, які дазваляў вяртанне беглых сялян, а таксама іх запіс у прыгонных кнігах. У Сярэднявеччы Эстонія з’яўлялася буйным пастаўшчыком збожжа ў паўночныя краіны. Толькі ў XVII стагоддзі пачалася індустрыялізацыя здабыўных галін і дрэваапрацоўкі. Абмеркаванне магчымай адмены прыгоннага права выклікала хваляванне буйных нямецкіх землеўладальнікаў{{sfn|Taagepera|1993|p=25}}. Напачатку [[XVIII]] стагоддзя інтарэсы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў Балтыйскім рэгіёне сутыкнуліся з інтарэсамі Швецыі. [[Паўночная вайна]] ([[1700]]—[[1721]] гг.) завяршылася [[капітуляцыя]]й Швецыі і [[Капітуляцыя Эстоніі і Лівоніі|далучэннем]] у [[1710]] годзе Эстляндыі і [[Ліфляндыя|Ліфляндыі]] да Расійскай імперыі, што было афіцыйна замацавана [[Ніштацкі мір|Ніштацкім мірным дагаворам]] [[1721]] года. Звычайныя для таго часу рабаванні і забойствы былі ўзмоцнены царскім загадам ужывання тактыкі «[[Тактыка выпаленай зямлі|выпаленай зямлі]]» і дэпартацыяй мясцовага насельніцтва{{sfn|Taagepera|1993|p=26}}{{sfn|Miljan|2004|p=169}}. === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Tartu university.jpg|300px|thumb|злева|Галоўны будынак Тартускага ўніверсітэта.]] На тэрыторыі сучаснай паўночнай Эстоніі была ўтворана [[Рэвельская губерня]] (з [[1783]] г. — [[Эстляндская губерня]]), а сучасная паўднёвая Эстонія разам з сучаснай паўночнай Латвіяй утварылі [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскую губерню]]. Пасля далучэння эстляндскіх земляў да Расійскай імперыі [[Пётр I]] аднавіў правы нямецкай арыстакратыі, часткова страчаныя ёй пры шведскім кіраванні<ref name="estonica-ri"/>. Калі ў Швецыі ўзровень адукацыі нямецкага дваранства лічыўся нармальным, то ў Расіі ён вызнаваўся за вельмі высокі, таму остзейскія немцы сталі кадравым рэзервам вышэйшых чыноўнікаў імперыі. Сяляне ж, насупраць, былі канчаткова запрыгонены{{sfn|Taagepera|1993|p=27}}<ref name="Russian hegemony"/>. У гэты перыяд склаўся, гэтак званы, «[[остзейскі асобы парадак]]», якім вызначаліся адносіны паміж дзвюма губернямі і Расійскай імперыяй. За нямецкім дваранствам былі замацаваны адміністрацыйная і судовая ўлады, мясцовай евангелічна-лютэранскай царквы была прадстаўлена поўная свабода нароўні з [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквой]], якая панавала ў імперыі <ref>{{cite web |author=Юрйо И. |datepublished=25.10.2009 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/ |title=Остзейский особый порядок |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-6-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222005516/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/ |archive-date=22 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref>. За час [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] і эпідэміі чумы [[1710]]—[[1711]] гадоў насельніцтва Эстляндыі паменшылася да 150—170 тыс. чалавек, але неўзабаве пачало імкліва расці і да [[1765]] года дасягнула 400 000 чалавек<ref name="brit261372" /><ref name="estonica-ri">{{cite web|author=Юрйо И.|datepublished=25.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%3A_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/|title=Население: этнический и сословный состав|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614165820/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%3A_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У [[1739]] годзе на эстонскай мове была ўпершыню выдадзена [[Біблія]]<ref>{{cite web|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%A2%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5%2C_%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_1739_%D0%B3/|title=Титульный лист первой библии на эстонском языке, вышедшей в 1739 г.|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-4-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607141723/http://www.estonica.org/ru/%D0%A2%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0_%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5%2C_%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_1739_%D0%B3/|archive-date=7 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Да канца XVIII стагоддзя больш за палову эстонскага насельніцтва губерні ўмела чытаць. Да канца XIX стагоддзя пісьменнасць была амаль пагалоўнай<ref name="Russian hegemony">{{britannica-link|50985/Baltic-states/253374/Russian-hegemony|Baltic states. Russian hegemony}}</ref>. Важны ўплыў на духоўнае развіццё эстонскіх сялян аказалі рэлігійныя рухі [[піетызм]]у і брацтва [[Мараўская царква|гернгутэраў]]<ref>{{cite web|author=Юрйо И.|datepublished=25.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%92%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0_%D0%B8_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2/|title=Влияния пиетизма и братств|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-6-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619031043/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%92%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0_%D0%B8_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2/|archive-date=19 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>, а затым нямецкае [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]]. Дзеячы Асветніцтва крытыкавалі прыгоннае права і выступалі за паляпшэнне сістэмы адукацыі<ref>{{cite web|author=Юрйо И.|datepublished=25.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC/|title=Просвещение и просвещенный абсолютизм|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-6-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222010146/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC/|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. Да [[1790]] г. насельніцтва Эстляндскай губерні налічвала каля 500 тыс. чалавек. Вырасла і гарадское насельніцтва ([[1782]] г.): Рэвель — 10 700, Дэрпт — 3400, Нарва — 3000, Пернаў (Пярну) — 2000. У першай палове [[XIX]] стагоддзя немцы складалі 40—50 % гараджан, і толькі 20—40 % з’яўляліся эстонцамі. Асноўнай мовай справаводства ў гарадах і на губернскім узроўні была нямецкая<ref name="Embassy"/>. У [[1802]] годзе зноў адкрыўся заснаваны ў [[1632]] годзе [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]], дзверы якога былі закрыты падчас Паўночнай вайны<ref name="Russian hegemony"/>. У тым жа годзе была праведзена рэформа, якая змякчыла [[прыгоннае права]], забяспечыла маёмасныя правы сялян на рухомую маёмасць і стварыла суды для рашэння сялянскіх пытанняў. Скасаванне [[Прыгоннае права|прыгоннага права]] ў Эстляндскай губерні ў [[1816]] г. і ў Ліфляндскай губерні ў [[1819]] г. стала важным крокам на шляху вызвалення сялян, аднак прайшло яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў, перш чым яны атрымалі права набываць зямлю ва ўласнасць{{sfn|Taagepera|1993|p=29}}. У [[1821]] годзе пачынае выходзіць «Сялянскі Штотыднёвік» ({{lang-et|"Marahwa Naddala-Leht"}}) пад рэдакцыяй [[Ота Масінг]]а. У [[1838]] годзе ў Дэрпце было заснавана «Таварыства навукоўцаў Эстоніі», удзельнікамі якога былі такія навукоўцы, як [[Фрыдрых Фельман|Фрыдрых Роберт Фельман]] і [[Фрыдрых Крэйцвальд|Фрыдрых Рэйнхальд Крэйцвальд]]. У [[1843]] годзе пастар [[Эдуард Аарэнс]] стандартызаваў арфаграфію і граматыку эстонскай мовы на аснове фінскай замест выкарыстанай раней германа-лацінскай мадэлі<ref>{{cite web |author=Kristiina Ross. |url=http://www.utlib.ee/ekollekt/eeva/index.php?lang=et&do=autor&aid=12 |title=Eduard Ahrens (1803 – 1863) |publisher=EEVA |access-date=2014-6-1 |lang=et }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасля вызвалення сялян іх эканамічнае становішча пагоршылася. Следствам сталі хваляванні, якія выразіліся ў руху за змену спавядання з [[лютэранства]] на [[праваслаўе]], якое прынялі дзясяткі тысяч сялян. Гэта стала прычынай правядзення завяршальнай аграрнай рэформы. Закон [[1849]] года ў Ліфляндыі і [[1856]] года ў Эстляндыі падзяліў землі маёнткаў і дазволіў прадаваць і здаваць зямлю ў арэнду сялянам<ref>{{cite web|author=Юрйо И.|datepublished=25.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%94%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%B0_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0/|title=Движение за смену вероисповедания и завершающая аграрная реформа|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-6-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614192929/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%94%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%B0_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У [[1863]] годзе сяляне атрымалі дакументы, якія засведчвалі асобу, і права на свабоду перамяшчэння. Да канца [[XIX]] стагоддзя больш за 80 % сялян у населеных эстонцамі паўночных паветах Ліфляндскай і звыш 50 % у Эстляндскай губерні з’яўляліся ўладальнікамі ці арандатарамі зямлі, што спрыяльна адбілася на эканоміцы краіны. Паводле дадзеных [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу насельніцтва 1897 года]] ў Эстоніі пражывалі {{nobr|958 000 чалавек}}, з іх [[эстонцы]] складалі трохі больш за 90 %, [[рускія]] — 4 % і [[немцы]] — 3,5 %<ref name="Embassy"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя ў Эстоніі, як і ў астатняй імперыі, пачалося актыўнае развіццё [[капіталізм]]у. Асноўнай галіной прамысловасці стала [[тэкстыль]]ная вытворчасць, расло машынабудаванне, узнікла цэментавая прамысловасць{{sfn|СИЭ|1976|с=614}}. Але галоўным чынам Эстонія заставалася аграрнай краінай да сярэдзіны XX стагоддзя. === Перыяд нацыянальнага абуджэння === {|border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="float; margin: 5px; width:20%; border: solid 1px #bbb;" align="right" |- | [[Файл:Carl Robert Jakobson.jpg|167px]] | [[Файл:Jakob Hurt.jpg|150px]] |- |colspan="2" |<small><center>Эстонскія нацыянальныя дзеячы<br />[[Карл Роберт Якабсан]] і [[Якаб Хурт]].</center></small> |} Аграрныя рэформы і развіццё сістэмы адукацыі пры імператары [[Аляксандр II|Аляксандры II]] спрыялі зараджэнню эстонскага нацыянальнага руху<ref name="krugosvet1"/>. Яскравым прадстаўніком такога руху стаў [[Якаб Хурт]] ([[1839]]—[[1906]] гг.) — заснавальнік нацыянальнай ідэалогіі, які лічыў, што місія руху павінна быць культурнай, а не палітычнай. Больш радыкальны кірунак узначальваўся [[Карл Роберт Якабсан|Карлам Робертам Якабсанам]] ([[1841]]—[[1882]] гг.) — [[педагог]]ам, [[пісьменнік]]ам, [[журналіст]]ам, заснавальнікам першай палітычнай эстонскай газеты «[[Сакала (газета)|Са́кала]]» ({{lang-et|Sakala}}). Сфармуляваная ім палітычная праграма патрабавала роўных правоў для немцаў і эстонцаў. Ён адзначаўся расійскім урадам як галоўны праціўнік [[Балтыйскія немцы|балтыйскіх немцаў]] у Эстляндскай губерні{{sfn|Taylor|2010|p=15-16}}. [[Ёхан Вольдэмар Янсен]] у [[1857]] годзе ўпершыню выкарыстаў у якасці назвы словазлучэнне ''«[[эстонцы|эстонскі народ]]»'' ({{lang-et|eesti rahvas}}), замест ранейшага — ''«народ зямлі»'' ({{lang-et|maarahvas}})<ref name="emus">{{cite web|url=http://www.ethnomuseum.ru/rol-intelligencii-u-narodov-pribaltiki|title=Роля нацыянальнай інтэлігенцыі ў фарміраванні этнічнай самасвядомасці народаў Прыбалтыкі|publisher=[[Расійскі этнаграфічны музей]]|access-date=2014-6-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212175041/http://www.ethnomuseum.ru/rol-intelligencii-u-narodov-pribaltiki|archive-date=12 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. Таварыства эстонскіх пісьменнікаў ([[1872]]—[[1893]] гг.), заснаванае ў Дэрпце, якое аб’ядноўвала эстонскіх інтэлектуалаў, арганізавала збор [[фальклор]]у і этнаграфічных матэрыялаў і іх публікацыю на эстонскай мове. З [[1870]] года пачаў дзейнічаць першы эстонскі тэатр — «[[Ванемуйнэ (тэатр)|Ванемуйнэ]]». У [[1869]] годзе было арганізавана першае [[Эстонскае свята песні|Пеўчае свята]] — фестываль песні, які сабраў больш за тысячу спевакоў і музыкантаў і аўдыторыю звыш за 12 тыс. чалавек. Гэты фестываль, які праходзіць кожныя 4 гады, і сёння з’яўляецца адной з самых вядомых традыцый Эстоніі<ref name="emus"/>. У канцы XIX стагоддзя, з прычыны ўзмацнення Германіі, царскі ўрад пачаў праводзіць палітыку зніжэння нямецкага ўплыву, названую палітыкай русіфікацыі{{sfn|Taylor|2010|p=16}}. У [[1882]]—[[1883]] гадах расійскі сенатар [[Мікалай Аўксенцьевіч Манасеін|Мікалай Манасеін]] арганізаваў рэвізію ў прыбалтыйскіх губернях. Рэвізія паказала, што остзейскія немцы дагэтуль пануюць у адміністрацыйных органах, эканамічнай і палітычнай сферах. Былі праведзены рэформы, пасля якіх практычна ўся адміністрацыйная ўлада была сканцэнтравана ў руках рускіх. У [[1888]] годзе па агульнаімперскім узоры была рэарганізавана мясцовая паліцыя, у [[1889]] годзе ў Прыбалтыцы была ўведзена агульнаруская судовая сістэма. На мяжы 80-х і 90-х гадоў быў прыняты шэраг захадаў па выцясненні нямецкага ўплыву з адукацыйнай сферы, у прыватнасці, быў русіфікаваны [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі ўніверсітэт]] (у [[1893]] годзе пераназваны ў Юр’еўскі ўніверсітэт). Але рэформы так і не былі завершаны: большасць чыноўнікаў не была знаёма з мясцовымі ўмовамі і не ведала эстонскай мовы. Такім чынам, уплыў остзейскіх немцаў застаўся нязменным ажно да [[1917]] года<ref name="rusif">{{cite web|author=Карьяхярм Т.|datepublished=29.04.2010|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1850-1914_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4_%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_/|title=Период русификации|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-2-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614181220/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1850-1914_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4_%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У [[1897]] годзе насельніцтва Эстляндскай губерні і паўночных паветаў Ліфляндскай губерні (з пераважным эстонскім насельніцтвам) склала 958 тыс. чалавек: 90 % — эстонцы, каля 4 % — рускія і 3,5 % — остзейскія немцы. Каля 65 % насельніцтва былі заняты ў сельскай гаспадарцы, 14 % працавалі ў індустрыяльным сектары і будаўніцтве, каля 14 % былі заняты на транспарце і ў сферы абслугоўвання. Працэнт эстонцаў у Рэвелі вырас з 51,8 % у [[1867]] годзе да 88,7 % у [[1897]] годзе<ref name="Russian hegemony"/>. Балтыйскія немцы і рускія заставаліся інтэлектуальнай, эканамічнай і палітычнай элітамі грамадства; сяляне і рабочыя былі пераважна эстонцамі<ref name="rusif"/>. У бітвах [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўдзельнічалі каля ста тысяч эстонцаў, у тым ліку каля 3000 афіцэраў і 8—9 генералаў<ref>{{кніга|аўтар=[[Ігар Капыцін|Копытин И.]]|частка=Эстонская национальная дивизия в составе Российской армии|загаловак=Очерки об истории Эстонской армии 1918—1940 гг|спасылка=http://mil.venelased.ee/?page_id=14|месца=Таллин|выдавецтва=Tribune|год=2011|isbn=9789949216819|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140321093943/http://mil.venelased.ee/?page_id=14|archivedate=21 сакавіка 2014}}</ref><ref>{{cite web|author=Крёэнстрём М.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%86%D1%8B_%D0%B2_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8/|title=Эстонцы в царской армии|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-5-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317070159/http://www.estonica.org/ru/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%86%D1%8B_%D0%B2_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Шэсць ордэнаў, уключаючы [[Георгіеўскі крыж]] 4-й ступені за асабістую адвагу, атрымаў будучы герой [[Эстонская вызваленчая вайна|Вызваленчай вайны]] [[Юліус Купер'янаў]]. Пад уплывам рэвалюцыйнага руху ў Расійскай імперыі ў [[1905]] годзе ў Эстляндскай губерні пракацілася хваля масавых страйкаў і сялянскіх хваляванняў. Эстонская нацыянальная буржуазія выступіла з патрабаваннем правядзення ліберальных рэформаў. Урад імперыі адказаў жорсткімі рэпрэсіямі: 328 эстонцаў былі расстраляныя ці павешаны, лідары беглі за мяжу<ref name="brit37290">{{britannica-link|193535/Estonia/37290/Swedish-period|Estonian national awakening}}</ref>. Арганізаваныя выступленні рабочых аднавіліся ў [[1912]] г., прычым асабліва моцна з [[1916]] г.<ref>{{cite web|author=Карьяхярм Т.|datepublished=29.04.2010|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1850-1914_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_1905_%D0%B3_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B9/|title=Революция 1905 г. и возникновение политических партий|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-2-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614214006/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1850-1914_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_1905_%D0%B3_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B9/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> == Рэвалюцыя 1917 года і стварэнне Эстонскай Рэспублікі == {{main|Стварэнне Эстонскай Рэспублікі}} === Лютаўская рэвалюцыя 1917 года ў Эстоніі === Падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[15 сакавіка|2 (15) сакавіка]] [[1917]] года органы дзяржаўнай улады Расійскай імперыі ў Рэвелі спынілі сваё існаванне. [[Часовы ўрад Расіі]] прызначыў камісарам Эстляндскай губерні рэвельскага [[гарадскі галава|гарадскога галаву]] [[Іван Іванавіч Поска|Яана Поску]]<ref>{{cite web|author=Паюр А.|datepublished=07.11.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80_/|title=Губернский комиссар|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607134833/http://www.estonica.org/ru/%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80_/|archive-date=7 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Часовы ўрад выдаў пастанову «Аб часавай арганізацыі адміністрацыйнага кіравання і мясцовага самакіравання Эстляндскай губерні», паводле якога ў склад Эстляндскай губерні былі ўключаны паўночныя паветы [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскай губерні]] з [[Эстонцы|эстонскім]] насельніцтвам і ствараўся дарадчы орган пры губернскім камісары — [[Земскі савет Эстляндыі|Часовы Земскі Савет Эстляндскай губерні]]. Задачай Земскага савета было рашэнне мясцовых пытанняў, увядзенне падаткаў і нормаў, а таксама распрацоўка законапраектаў<ref>{{cite web|author=Паюр А.|datepublished=06.11.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%97%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_/|title=Земский совет|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607201152/http://www.estonica.org/ru/%D0%97%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_/|archive-date=7 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. З красавіка [[1917]] года ў рускай арміі сталі стварацца эстонскія нацыянальныя вайсковыя часці пад камандаваннем [[Ёхан Лайданер|Ёхана Лайданера]]<ref>{{cite web|author=Крёэнстрём М.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8_1917_-_1918/|title=Эстонские национальные воинские части в российской армии (1917 – 1918)|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317070331/http://www.estonica.org/ru/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8_1917_-_1918/|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Паралельна сваю агітацыю ў гарадах і раскватараваных у Эстоніі часцях рускай арміі вялі [[бальшавік]]і. Яны сталі ствараць [[Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]<ref>{{cite web|author=Розенталь Р.|datepublished=26.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1914-1920_%D0%B3%D0%B3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/|title=Первая мировая война|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614223137/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1914-1920_%D0%B3%D0%B3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Падчас [[Аперацыя «Альбіён»|Маанзундскай аперацыі]] 6 (19) верасня — 23 верасня (6 кастрычніка) [[1917]] года [[Рэйхсмарынэ|германскі флот]] прарваўся ў [[Рыжскі заліў]] і нямецкі дэсант акупаваў астравы [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскага архіпелага]]<ref>{{кніга|аўтар=Michael B. Barrett.|загаловак=Operation Albion: The German Conquest of the Baltic Islands|выдавецтва=Indiana University Press|год=2008|серыя=Twentieth-Century Battles|isbn=9780253003539}}</ref>. У кастрычніку—лістападзе 1917 года ў Эстоніі ішла барацьба паміж бальшавікамі, якія ўтварылі Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Эстляндскай губерні, і Земскім саветам. Бальшавікі абвясцілі вярхоўным органам улады Выканаўчы камітэт Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў Эстляндскай губерні і апублікавалі праект канстытуцыі [[Эстляндская рабочая камуна|Эстляндскай рабочай камуны]], у якім будучая Эстонская савецкая рэспубліка абвяшчалася аўтаномнай часткай [[РСФСР|Расійскай Федэратыўнай Савецкай Рэспублікі]]<ref>{{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/эстляндская%20трудовая%20коммуна/БСЭ/Эстляндская%20трудовая%20коммуна/|Эстляндская трудовая коммуна}}</ref>. 21—[[22 студзеня]] (3—4 лютага) [[1918]] года былі праведзены выбары ў [[Эстонскі Устаноўчы сход]], у выніку якіх першае месца заняла [[РСДРП(б)]], атрымаўшы 37,1 % галасоў<ref>{{кніга|аўтар=К. Сииливаск, A. Либман.|загаловак=Революция, гражданская война и иностранная интервенция в Эстонии (1917-1920)|выдавецтва=Ээсти раамат|год=1988|старонкі=350|старонак=716|isbn=9785450004556}}</ref>. Устаноўчы сход меркавалася адкрыць [[15 лютага]] [[1918]] года, але савецкія ўлады 27 студзеня (9 лютага) адмянілі гэта рашэнне<ref>{{кніга|аўтар=Жоосеп Саат, Карл Сииливаск.|загаловак=Великая Октябрьская социалистическая революция в Эстонии|выдавецтва=Ээсти раамат|год=1977|старонкі=372|старонак=394}}</ref>. === Германская акупацыя і абвяшчэнне незалежнасці === 18—20 лютага 1918 года войскі [[8-я армія (Германская імперыя)|8-й германскай арміі]] і Паўночнага армейскага корпуса пачалі наступ у бок Рэвеля. [[Файл:Estonian Declaration of Independence.jpg|thumb|150px|[[Маніфест да ўсіх народаў Эстоніі]].]] [[Файл:Tallin plaque independent.jpg|300px|thumb|left|Мемарыяльная дошка на будынку ў Таліне, дзе была абвешчана незалежнасць Эстонскай рэспублікі.]] [[19 лютага]] [[1918]] года Земскі савет сфарміраваў [[Камітэт выратавання Эстоніі]] ў складзе [[Канстанцін Пятс|Канстанціна Пятса]], [[Юры Вільмс]]а і [[Канстанцін Конік|Канстанціна Коніка]]. Камітэт [[24 лютага]] апублікаваў «[[Дэкларацыя незалежнасці Эстоніі|Маніфест да ўсіх народаў Эстоніі]]», які абвяшчаў Эстонію незалежнай дэмакратычнай рэспублікай, нейтральнай у адносінах да расійска-германскага канфлікту<ref>{{cite web|url=http://president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html|title=Маніфест незалежнасці|publisher=Сайт Прэзідэнта Эстоніі|access-date=2014-1-2}}</ref>. Камітэтам быў сфарміраваны [[Часовы ўрад Эстоніі]]. Да 4 сакавіка ўсе эстонскія землі былі цалкам акупаваны немцамі. Паводле [[Брэсцкі мірны дагавор|Брэсцкага міру]] РСФСР адмовілася ад сваіх правоў на акупаваныя Германіяй вобласці Прыбалтыкі. Германскія акупацыйныя ўлады не прызналі незалежнасці Эстоніі і ўсталявалі ў краі ваенна-акупацыйны рэжым, пры якім на ключавыя адміністрацыйныя пасады прызначаліся афіцэры германскай арміі або остзейскія немцы. У красавіку [[1918]] года пры падтрымцы акупацыйных улад былі скліканы Эстляндскі і Ліфляндскі ландэсраты (якія складаліся галоўным чынам з остзейскіх немцаў), а затым (12 красавіка) — аб’яднаны Балтыйскі ландэсрат<ref>Kudas meil hertsogiriiki tehti // Päewaleht. Nr. 23. 12. nowembril 1918</ref>. Ландэсрат прыняў рашэнне аб стварэнні на тэрыторыі Эстляндскай і Ліфляндскай губерняў [[Балтыйскае герцагства|Балтыйскага герцагства]]. [[22 верасня]] [[1918]] года імператар [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] падпісаў дзяржаўны акт аб прызнанні Балтыйскага герцагства незалежнай дзяржавай. Афіцыйнае абвяшчэнне новай дзяржавы адбылося 17 кастрычніка<ref>{{cite web|author=Паюр А.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/|title=Балтийское герцогство|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-9-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407081924/http://www.estonica.org/ru/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%BE%D0%B3%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/|archive-date=7 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. Увосень 1918 года ў Германіі пачалася [[Лістападаўская рэвалюцыя|рэвалюцыя]], якая прывяла [[9 лістапада]] да звяржэння манархіі. [[11 лістапада]] 1918 года паміж ваюючымі краінамі было падпісана [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскае перамір’е]], якое адзначыла заканчэнне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У адпаведнасці з умовамі перамір’я Германія была абавязана вывесці войскі з усіх акупаваных тэрыторый. === Вайна за незалежнасць === {{main|Эстонская вызваленчая вайна}} [[Файл:Flag of Estonia.svg|thumb|300px|Сцяг незалежнай Эстоніі.]] [[12 лістапада]] савет старэйшын [[Земскі савет Эстляндыі|Земскага савета]] сфарміраваў новы склад [[Часовы ўрад Эстоніі|Часовага ўрада]] пад старшынствам [[Канстанцін Пятс|Канстанціна Пятса]], які [[17 лістапада]] быў вызвалены з нямецкага канцлагера і [[20 лістапада]] прыбыў у Рэвель. [[19 лістапада]] ў Рызе прадстаўнікі Германіі падпісалі з Часовым урадам дагавор аб перадачы апошняму ўсёй улады ў краіне<ref name="ww1">{{cite web |author=Розенталь Р. |datepublished=26.10.2009 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1914-1920_%D0%B3%D0%B3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/ |title=Первая мировая война |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-4-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614223137/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1914-1920_%D0%B3%D0%B3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/ |archive-date=14 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У сваю чаргу, Рэвельскі Савет рабочых дэпутатаў звярнуўся за падтрымкай да ўрада [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]]. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] фарміраваліся асобныя эстонскія часці (гэтак званыя, [[Чырвоныя эстонскія стралкі|чырвоныя эстонскія палкі]]). [[29 лістапада]] 1918 года часці савецкай [[7-я армія (РСЧА)|7-й арміі]], у тым ліку і чырвоныя эстонскія палкі, занялі [[Нарва|Нарву]], дзе ў той жа дзень была абвешчана [[Эстляндская працоўная камуна]]. Урад РСФСР дэкрэтам ад [[7 снежня]] 1918 года прызнаў незалежнасць Эстляндскай працоўнай камуны. 5—7 снежня савецкія войскі аднавілі наступ. Да студзеня 1919 г. Чырвоная Армія заняла дзве траціны тэрыторыі краіны і стаяла ў 35 кіламетрах ад Таліна<ref name="libwar">{{cite web |author=Розенталь Р. |datepublished=26.10.2009 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1914-1920_%D0%B3%D0%B3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/ |title=Эстонская Освободительная война |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-3-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614172732/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1914-1920_%D0%B3%D0%B3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/ |archive-date=14 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:LRSR nr 3.jpg|thumb|300px|Эстонскі бронецягнік у студзені 1919 года.]] Дагэтуль Часоваму ўраду ўдалося стварыць умовы для пералому ў вайне. На баку Эстоніі выступілі брытанскі флот у [[Фінскі заліў|Фінскім заліве]] і замежныя добраахвотнікі са Швецыі і Фінляндыі. Эстонскаму камандаванню быў падпарадкаваны [[Паўночны корпус|Асаблівы Пскоўскі Добраахвотніцкі корпус]] [[Белая армія|Белай арміі]]. [[23 снежня]] галоўнакамандуючым эстонскімі войскамі быў прызначаны палкоўнік Ёхан Лайданер. У эстонскую армію ўступілі 2132 афіцэры былой царскай арміі эстонскага паходжання<ref name="tuna1">{{артыкул|аўтар=Крёэнстрём М.|загаловак=Эстонские офицеры на фронтах гражданской войны в России|спасылка=http://rahvusarhiiv.ra.ee/public/TUNA/Artiklid/2010/2010_Russian.pdf|аўтар выдання=Сост. Тыну Таннберг|выданне=TUNA|тып=Спецвыпуск по истории Эстонии XX века|месца=Тарту - Таллин|выдавецтва=Национальный архив|год=2010|старонкі=26|issn=1736-4558|archive-date=13 красавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123819/http://rahvusarhiiv.ra.ee/public/TUNA/Artiklid/2010/2010_Russian.pdf}}</ref>. [[7 студзеня]] [[1919]] года эстонскія войскі перайшлі ў наступ і выцеснілі па-за межы Эстоніі Чырвоную армію<ref name="libwar"/>. У маі 1919 года супрацьстаянне Эстоніі і РСФСР перайшло ў новую фазу. Войскі белых, якія знаходзіліся на тэрыторыі Эстоніі і былі падпарадкаваны эстонскаму галоўнакамандаванню, сумесна з эстонскімі войскамі правялі [[Петраградская абарона|два наступы на Петраград]]. Эстонская армія прыняла ўдзел і ў баях у пскоўскім кірунку ў маі 1919 года, авалодаўшы 25 мая Псковам<ref>{{кніга|аўтар=Граф М.|загаловак=Эстония и Россия 1917—1991: Анатомия расставания|месца=Таллин|выдавецтва=Арго|год=2007|старонкі=193|isbn=9789949415984}}</ref>. Наступ на Петраград скончыўся няўдачай, таму [[Паўночна-Заходняя армія]] пад камандаваннем генерала [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Юдзеніча]] была вымушана ў лістападзе 1919 года адступіць на тэрыторыю Эстоніі, дзе была інтэрнавана<ref>{{cite web|author=Розенталь Р.|datepublished=8.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F/|title=Северо-Западная армия|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-3-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607135431/http://www.estonica.org/ru/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%8F/|archive-date=7 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Важнай падзеяй 1919 года ў гісторыі барацьбы за незалежнасць стала перамога 3-й дывізіі эстонскай арміі пад камандаваннем генерал-маёра [[Эрнэст Якаўлевіч Пыдэр|Эрнэста Пыдэра]] над атрадамі Прыбалтыйскага ландэсвера пад латвійскім горадам [[Цэсіс]] (эстонская назва — Выну). Гэта дасягненне з’яўлялася адной з перамог у паходзе эстонскай арміі на Рыгу, які адбываўся [[20 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]] 1919 года, у выніку якога з латвійскай сталіцы былі выцеснены ўзброеныя прагерманскія фарміраванні [[Андрыеўс Ніедра|Андрыеўса Ніедры]] і адноўлены ўрад Латвійскай Рэспублікі на чале з [[Карліс Індрыкавіч Улманіс|Карлісам Улманісам]]. З [[1934]] года гадавіна «[[Бітва пад Выну|Бітвы пад Выну]]» ([[23 чэрвеня]] 1919 года) адзначаецца як Дзень Перамогі і з’яўляецца эстонскім дзяржаўным святам<ref name="libwar"/>. [[2 лютага]] [[1920]] года паміж [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікай]] і Эстонскай Рэспублікай быў заключаны [[Тартускі мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй|мірны дагавор]], у якім абодва бакі афіцыйна прызналі адзін аднаго. Гэта быў першы міжнародны дагавор абедзвюх дзяржаў<ref name="libwar"/>. == Першая Эстонская Рэспубліка (1920—1940 гг.) == {{main|Эстонская Рэспубліка (1920—1940)}} === Перыяд з 1920 года па 1934 год === [[15 чэрвеня]] 1920 года [[Эстонскі Устаноўчы сход|Устаноўчы сход]] адобрыў праект першай Канстытуцыі Эстонскай Рэспублікі. У дзяржаве быў уведзены фармальны прынцып раздзелу ўлад, але насамрэч урад падпарадкоўваўся парламенту. Парламент таксама прызначаў суддзяў. Гэта ў спалучэнні з моцнымі інструментамі прамога народнага волевыяўлення ў выглядзе [[рэферэндум]]аў прывяло да дысбалансу ўлад і надзвычайнай нестабільнасці ўрада<ref>{{cite web|author=Нутт М.|datepublished=06.10.2010|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_1920-1933_%D0%B3%D0%B3/|title=Первая конституция Эстонской Республики (1920-1933 гг.)|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-3-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406235244/http://www.estonica.org/ru/%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_1920-1933_%D0%B3%D0%B3/|archive-date=6 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref><ref>''[[Георг фон Раух|Rauch G.]]'' Die Geschichte der baltischen Staaten (München: Deutsche Taschenbuch Verlag, 1990, s. 82</ref><ref name="tuna2">{{артыкул|аўтар=Паюр А.|загаловак=Три перелома во внутренней политике Эстонии (1918–1934)|спасылка=http://rahvusarhiiv.ra.ee/public/TUNA/Artiklid/2010/2010_Russian.pdf|аўтар выдання=Сост. Тыну Таннберг|выданне=TUNA|тып=Спецвыпуск по истории Эстонии XX века|месца=Тарту - Таллин|выдавецтва=Национальный архив|год=2010|старонкі=45-58|issn=1736-4558|archive-date=13 красавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123819/http://rahvusarhiiv.ra.ee/public/TUNA/Artiklid/2010/2010_Russian.pdf}}</ref>. З [[1920]] г. па [[1934]] г. змяніліся 23 урады<ref>{{кніга|аўтар=[[Юліян Уладзіміравіч Брамлей|Бромлей Ю. В.]]|загаловак=Актуальные проблемы национальных отношений в свете новой конституции СССР: материалы к Всесоюзной научной конференции|выдавецтва=Институт истории СССР|год=1979|старонкі=97|старонак=219}}</ref>. [[22 верасня]] [[1921]] года [[Эстонія]] стала членам [[Ліга Нацый|Лігі нацый]]<ref name="Embassy"/><ref name="estonia.eu">{{cite web|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|title=Estonia's history|publisher=Estonia.eu|access-date=2013-9-27|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901030531/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|archive-date=1 верасня 2013|url-status=dead}}</ref> У снежні [[1924]] года [[Камуністычная партыя Эстоніі|эстонскімі камуністамі]] пры падтрымцы і садзейнічанні СССР была прадпрынятая спроба [[Першаснежаньскае паўстанне|ўзброенага паўстання]], якая правалілася праз абыякавасць рабочых і падтрымку ўрада арміяй<ref>{{cite web|author=Хийо Т.|datepublished=8.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0_1_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F_1924_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0/|title=Попытка коммунистического переворота 1 декабря 1924 года|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-1-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20140911104619/http://www.estonica.org/ru/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0_1_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F_1924_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0/|archive-date=11 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэтага кампартыя была забаронена, а камуністы страцілі істотную частку свайго палітычнага ўплыву на эстонскае грамадства<ref name="tuna2"/>. [[Файл:Rapla-Virtsu railway construction in Rapla 1928.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва чыгункі ў [[1928]] годзе.]] Росту эканомікі дала імпульс зямельная рэформа: канфіскаваныя буйныя землеўладанні [[Балтыйскія немцы|остзейскіх немцаў]] былі перададзены малазямельным хутаранцам і ветэранам Вызваленчай вайны<ref name="brit37260">{{britannica-link|50985/Baltic-states/37260/Economy|Baltic states. Independent statehood. Economy}}</ref>. Пасля эканамічнага спаду 1923—1924 гадоў міністр фінансаў [[Ота Штрандман]] ініцыяваў новую эканамічную палітыку, накіраваную на развіццё экспарту. Аднак падчас [[Вялікая дэпрэсія|сусветнага эканамічнага крызісу]] (1929—1933 гг.) кошты на эстонскія экспартныя тавары рэзка знізіліся. У [[1928]] годзе была праведзена грашовая рэформа і [[Эстонская марка|марка]] была заменена на [[Эстонская крона|крону]], курс якой быў прывязаны да англійскага [[Фунт стэрлінгаў|фунта стэрлінгаў]]<ref>{{cite web |author=Леймус И. |datepublished=13.11.2009 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B5/ |title=Деньги в Эстонии в XX веке |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-3-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614171206/http://www.estonica.org/ru/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B5/ |archive-date=14 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У [[1929]] годзе было падпісана гандлёвае пагадненне, а [[4 жніўня]] [[1932]] года — пакт аб ненападзе паміж Эстонскай Рэспублікай і [[СССР|Савецкім Саюзам]]<ref>{{кніга|загаловак=[[Советская историческая энциклопедия]]|выдавецтва=«Советская энциклопедия»|адказны=гл. ред. [[Яўген Міхайлавіч Жукаў|Е. М. Жуков]]|месца=М.|год=1971|том=13|спасылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/16391/СОВЕТСКО |частка=Советско-эстонские договоры 1920, 1932, 1939}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Пронин А. А.|загаловак=Советско-германские соглашения 1939 г. Истоки и последствия|выданне=Международный исторический журнал|год=2000|нумар=12}}</ref>. Падчас сусветнага эканамічнага крызісу ў Эстоніі на палітычную сцэну выйшла праварадыкальная [[Ліга ветэранаў Вызваленчай вайны]] ({{lang-et|Vabadussõjalaste Liit}}), скарочана «вапсы» ({{lang-et|vapsid}}). У [[1933]] годзе канстытуцыйны рэферэндум падтрымаў прапанаваныя «вапсамі» змены — абмежаванне заканадаўчай улады парламента, памяншэнне колькасці парламентарыяў са 100 да 50 і ўзмацненне ўлады прэзідэнта, ажно да магчымасці накладання прэзідэнтам вета на рашэнні парламента, увядзенне прамых выбараў прэзідэнта<ref>{{cite web|author=Паюр А.|datepublished=26.11.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1920-1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%81%D0%B0/|title=Годы Великого Кризиса|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-3-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614195506/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1920-1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%81%D0%B0/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. === Дзяржаўны пераварот 1934 года і рэжым Пятса === {{Галоўная|Дзяржаўны пераварот 1934 года ў Эстоніі|Дыктатура Пятса}} Другая Канстытуцыя набыла моц у студзені [[1934]] года. Парламенцкая форма кіравання была ліквідавана, улада перайшла ў рукі кіраўніка дзяржавы Канстанціна Пятса. Асцерагаючыся непазбежнай перамогі партыі «вапсаў» на будучых выбарах і карыстаючыся прадстаўленымі новай канстытуцыяй амаль дыктатарскімі паўнамоцтвамі, [[12 сакавіка]] [[1934]] года ён сумесна з [[Ёхан Лайданер|Ёханам Лайданерам]], які зноў узначаліў эстонскую армію, здзейсніў дзяржаўны пераварот. У выніку ваеннага перавароту было ўсталявана аўтарытарнае кіраванне і абвешчана надзвычайнае становішча. Пятс быў абвешчаны [[Дзяржаўны Пратэктар Эстоніі|Дзяржаўным Пратэктарам Эстоніі]] ({{lang-et|Riigihoidja}}), Ліга ветэранаў была забаронена, каля 400 членаў гэтай арганізацыі былі арыштаваны, выбары адменены, паўнамоцтвы [[Рыйгікогу|парламента]] 5-га склікання, які ўхваліў дзеянні Пятса і Лайданера, былі падоўжаны. Нягледзячы на гэта, у кастрычніку 1934 года парламент быў распушчаны<ref name="estonica1934"/>. Распачаты перыяд, празваны «эпохай бязмоўя», характарызаваўся згортваннем парламенцкай дэмакратыі, [[Аўтарытарызм|аўтарытарным кіраваннем]] і ўзмацненнем эстонскага [[нацыяналізм]]у. Краінай фактычна кіраваў [[трыумвірат]], які складаўся з прэзідэнта (Канстанцін Пятс), галоўнакамандуючага арміяй (Ёхан Лайданер) і міністра ўнутраных спраў ([[Каарэл Ээнпалу]]). У сакавіку [[1935]] года ў Эстоніі была ўведзена [[аднапартыйная сістэма]]<ref>{{кніга|аўтар=Раукас А.|загаловак=Эстония. Энциклопедический справочник|месца=Таллин|выдавецтва=Изд. Эстонской энциклопедии|год=2008|старонкі=320|старонак=766}}</ref>. Разам з тым эканоміка краіны, асабліва яе прамысловасць, перажыла перыяд бурнага росту. Вялікае значэнне для эканомікі краіны мелі тэкстыльная, хімічная і харчовая прамысловасць, металаапрацоўка, дрэваапрацоўка, вытворчасць паперы, здабыча торфу і фасфарытаў. Была развіта сельская гаспадарка. У некаторых галінах прамысловасці дамінаваў замежны капітал. Галоўнымі гандлёвымі партнёрамі былі Вялікабрытанія і Германія. Доля СССР у замежнагандлёвым абароце да канца 1930-х прыкметна скарацілася. Эстонія экспартавала мясныя прадукты, масла, рыбу, яйкі, тэкстыльныя тавары, паперу, цэлюлозу, фанеру, сланцавае масла і бензін, цэмент і шкло; імпартаваліся прамысловая прадукцыя і сыравіна. Асаблівасцю эканомікі Эстоніі 1930-х гадоў стала развіццё кааператыўнага руху. У сувязі з павышэннем узроўню жыцця рэжым Пятса атрымаў падтрымку большасці насельніцтва<ref name="estonica1934">{{cite web|author=Паюр А.|datepublished=26.11.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1920-1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D0%B0/|title=Годы авторитарного режима|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-3-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614192046/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1920-1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D0%B0/|archive-date=14 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. [[12 верасня]] [[1934]] года [[Эстонія]] [[Балтыйская Антанта|падпісала пакт аб супрацоўніцтве, згодзе і ўзаемнай дапамозе]] з [[Літва|Літвой]] і [[Латвія]]й. === Канстытуцыя 1937 года === У [[1937]] годзе скліканы Пятсам Нацыянальны сход ({{lang-et|Rahvuskogu}}) ухваліў трэцюю Канстытуцыю Эстонскай Рэспублікі, заснаваную на прапановах кіраўніка дзяржавы. Канстытуцыя набыла моц [[1 студзеня]] [[1938]] года. Апазіцыя байкатавала гэты акт. У адпаведнасці з новай Канстытуцыяй, кіраўніком дзяржавы станавіўся прэзідэнт, якія выбіраўся на 6 гадоў. Прэзідэнт атрымліваў уладу распускаць урад і накладваць [[права вета|вета]] на рашэнні парламента. Пагатоў, прэзідэнт атрымаў і заканадаўчыя паўнамоцтвы: у перыяд паміж сесіямі парламента і ў выпадку «дзяржаўнай неабходнасці» ён мог асабіста выдаваць законы ў выглядзе прэзідэнцкіх дэкрэтаў (Пятс шырока выкарыстоўваў гэту магчымасць яшчэ да прыняцця Канстытуцыі). У новай Канстытуцыі захоўваліся ўсе асноўныя грамадзянскія правы, але заставалася магчымасць абмежаваць свабоду слова для захавання дзяржаўнай бяспекі і маралі. Выбарчы ўзрост быў павялічаны з 20 да 22 гадоў. Была ўведзена двухпалатная парламенцкая сістэма: Дзяржаўная дума ({{lang-et|Riigivolikogu}}), члены якой выбіраліся на 5 гадоў, і Дзяржаўны Савет ({{lang-et|Riiginõukogu}}), які складаўся з 40 членаў, 10 з якіх прызначаліся прэзідэнтам. Такім чынам, Эстонія станавілася не парламенцкай, а [[Прэзідэнцкая рэспубліка|прэзідэнцкай рэспублікай]]. Адным з палажэнняў, якое істотна абмежавала дэмакратыю, стала тое, што [[рэферэндум]], які мог бы змяніць Канстытуцыю, мог адбыцца толькі па рашэнні прэзідэнта. [[24 красавіка]] [[1938]] года парламент абраў Пятса на пасаду прэзідэнта, і ў той жа дзень адбылася яго [[інаўгурацыя]] на гэту пасаду<ref>{{cite web |url=http://www.runivers.ru/doc/d2.php?PORTAL_ID=6763 |title=Рэспубліка Эстонія |publisher=runivers.ru |access-date=2013-10-14 |archive-date=10 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610230943/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?PORTAL_ID=6763 |url-status=dead }}</ref>. == Эстонія ў перыяд Другой сусветнай вайны == {{main|Эстонія ў Другой сусветнай вайне}} === Далучэнне Эстоніі да СССР === {{main|Далучэнне Эстоніі да СССР}} [[Файл:MolotovRibbentropStalin.jpg|300px|thumb|[[Молатаў]] падпісвае дагавор.<br />За ім [[Рыбентроп]], справа [[Сталін]].]] [[23 жніўня]] [[1939]] года паміж Германіяй і Савецкім Саюзам быў складзены [[Пакт Молатава-Рыбентропа|Дагавор аб ненападзе]] (пакт Молатава-Рыбентропа). Паводле [[Пакт Молатава-Рыбентропа#Дадатковы сакрэтны пратакол|сакрэтнага дадатковага пратакола]] прадугледжвалася ўключэнне Эстоніі, Латвіі, Фінляндыі, Усходняй Польшчы (Заходняй Беларусі) і Бесарабіі ў сферу інтарэсаў СССР<ref>{{кніга|аўтар=Кульков Е. Н.|загаловак=Война 1941-1945 гг. Факты и документы|выдавецтва=ОЛМА Медиа Групп|год=2011|серыя=Историческая библиотека «Олма-пресс»|старонкі=17|старонак=496|isbn=9785373039550}}</ref>{{sfn|Tauber|2012|p=24-25}}. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўварвання армій Германіі і СССР у Польшчу, [[24 верасня]] [[1939]] года міністр замежных спраў СССР Молатаў ва ўльтыматыўнай форме запатрабаваў заключэння [[Пакт аб узаемадапамозе паміж СССР і Эстонскай Рэспублікай|пакта аб узаемадапамозе]], які таксама «забяспечваў бы Савецкаму Саюзу права мець на тэрыторыі Эстоніі апорныя пункты ці базы для флоту і авіяцыі». Эстонскі ўрад вымушаны быў [[28 верасня]] заключыць такі пакт, які прадугледжваў размяшчэнне на тэрыторыі Эстоніі савецкіх ваенных баз і 25-тысячнага вайсковага кантынгенту{{sfn|Hiden and Salmon|1994|p=110}}<ref>Пакт о взаимопомощи между СССР и Эстонской Республикой // Полпреды сообщают… — М.: Международные отношения, 1990. — С. 62—64</ref>. [[16 чэрвеня]] [[1940]] года Молатаў уручыў эстонскаму паслу ноту, у якой патрабаваў неадкладнага ўводу ў Эстонію дадатковага кантынгенту савецкіх войск колькасцю 90 000 чалавек і звяржэння ўрада, пагражаючы ў адваротным выпадку ваенным уварваннем і акупацыяй Эстоніі. Урад прыняў ультыматум{{sfn|Зубкова|2008|с=99}}. [[17 чэрвеня]] [[1940]] г. у Талін уступілі савецкія войскі; адначасова на рэйдзе ўсталі караблі Балтыйскага флоту і быў высаджаны марскі дэсант. Савецкія ваенныя прадыктавалі прэзідэнту Эстоніі Пятсу склад новага ўрада на чале з [[Ёханес Барбарус|Ёханесам Варэсам (Барбарусам)]]. Фактычна кіраўніцтва краінай ажыццяўлялася пасольствам СССР. Пачаліся арышты і дэпартацыі грамадзян Эстонскай Рэспублікі<ref name="PVares">{{кніга|аўтар=Варес П.|загаловак=На чаше весов: Эстония и Советский Союз, 1940 год и его последствия|месца=Таллин|выдавецтва=Евроуниверситет|год=1999|старонак=446|isbn=9985-9209-1-0}}</ref><ref name="Sem">{{кніга|аўтар=[[Міхаіл Іванавіч Сямірага|Семиряга М. И.]]|загаловак=Тайны сталинской дипломатии 1939—1941|частка=Глава 4. Тревожное лето. 1. На Балтике прохладно|месца=Москва|выдавецтва=Высшая школа|год=1992|старонак=303|isbn=5-06-002525-X}}</ref>{{sfn|Зубкова|2008|с=80-84}}. Па распараджэнні савецкага прадстаўніка Жданава былі праведзены [[Парламенцкія выбары ў Эстоніі (1940)|пазачарговыя выбары ў парламент]]. Паводле афіцыйных дадзеных, у іх прынялі ўдзел 591 030 грамадзян, ці 84,1 % ад агульнай колькасці выбаршчыкаў. За кандыдатаў «Саюза працоўнага народа» (кандыдатаў іншых партый не рэгістравалі<ref name="HCee">{{кніга|загаловак=Estonia 1940-1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|адказны=ed. T. Hiio, M. Maripuu, I. Paavle|месца=Tallinn|выдавецтва=Estonian Foundation for the Investigation of Crimes gainst Humanity|год=2005|pages=79-98|allpages=1357|isbn=978-9949130405}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Taagepera R.|загаловак=De-choicing of elections: July 1940 in Estonia|мова=en|выданне=Journal of Baltic Studies|год=Fall 1983|том=14|нумар=3|старонкі=215—246}}</ref>) прагаласавалі 548 631 чалавек, ці 92,8 % ад колькасці людзей, што прагаласавалі. Выбары прайшлі з парушэннямі дзеючых законаў, у тым ліку Канстытуцыі<ref name=PVares /><ref name="Sem"/><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-37263 Baltic states (2007)]. Encyclopædia Britannica</ref>{{sfn|Зубкова|2008|с=85-91}}, а вынікі былі фальсіфікаваны{{sfn|Taagepera|1993|p=62}}{{sfn|Tauber|2012|p=27}}. [[21 ліпеня]] першая сесія парламента новага склікання прыняла рашэнне аб усталяванні ў краіне Савецкай улады і ўтварэнні [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[22 ліпеня]] была прынята дэкларацыя аб уваходжанні ЭССР у склад СССР. [[6 жніўня]] [[1940]] года VII сесія [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] прыняла пастанову аб прыняцці ў склад СССР Эстонскай ССР<ref>{{кніга|аўтар=Миронов Н. В.|загаловак=Правовое регулирование внешних сношений СССР, 1917-1970 гг|выдавецтва=Международные отношения|год=1971|старонкі=129|старонак=294}}</ref>. Большасць гісторыкаў і палітолагаў характарызуе гэты працэс як [[акупацыя|акупацыю]] і [[анексія|анексію]]{{sfn|Зубкова|2008|с=98}}<ref name="brit37263">{{britannica-link|37263|Baltic states. Soviet occupation)}}</ref><ref>[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Estonia Estonia] у [[Калумбія (энцыклапедыя)|энцыклапедыі «Калумбія»]], 2000</ref>. Паводле афіцыйнай [[Расія|расійскай]] трактоўкі, увод савецкіх войск нельга называць [[акупацыя]]й, паколькі рашэнне аб уваходжанні прыбалтыйскіх краін у склад СССР у [[1940]] годзе было аформлена юрыдычна карэктна і ўвод войск быў ажыццёўлены ў адпаведнасці з дагаворам паміж Савецкім Саюзам і Эстоніяй. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і шэраг іншых краін гэту анексію прызналі [[дэ-факта]] і не прызналі [[дэ-юрэ]]<ref>''Мягков М. Ю.'' В поисках будущего: американская оценка участия СССР в послевоенном устройстве Европы 1941—1945 гг. // Вестник МГИМО (У) МИД РФ. — 2008. — № 3.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.latvia.mid.ru/news/ru/050507.html|title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в отношении «непризнания» вступления прибалтийских республик в состав СССР|date=7 мая 2005 года|publisher=Посольство Российской Федерации в Латвийской республике|access-date=2014-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509120150/http://www.latvia.mid.ru/news/ru/050507.html|archive-date=9 мая 2006|url-status=dead}}</ref><ref name="Malksoo">{{кніга|аўтар=Мялксоо Л.|загаловак=Советская аннексия и государственный континуитет: международно-правовой статус Эстонии, Латвии и Литвы в 1940—1991 гг. и после 1991 г.|арыгінал=Illegal Annexation and State Continuity: The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR|спасылка=http://www.estemb.ru/static/files/024/malksoo_2005.pdf|месца=Тарту|выдавецтва=Издательство Тартуского университета|год=2005|старонкі=149—154|старонак=399|isbn=9949–11–144–7|archive-date=12 кастрычніка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012040610/http://www.estemb.ru/static/files/024/malksoo_2005.pdf}}</ref><ref name="Hiden"/>. Паводле справаздачы {{не перакладзена 3|Міжнародная камісія па расследаванні злачынстваў супраць чалавечнасці пад эгідай Прэзідэнта Эстоніі|Міжнароднай камісіі па расследаванні злачынстваў супраць чалавечнасці пад эгідай прэзідэнта Эстоніі|en|Estonian International Commission for Investigation of Crimes Against Humanity}}, апублікаванай у [[2001]] годзе, на працягу года да пачатку вайны паміж Савецкім Саюзам і Германіяй ([[22 чэрвеня]] [[1941]] года) у Эстоніі былі арыштаваны каля 7000 чалавек, з якіх былі пакараны смерцю прынамсі 1850, галоўным чынам па абвінавачванні ў антысавецкай дзейнасці<ref name="HCee"/>. [[14 чэрвеня]] [[1941]] года, паводле дадзеных сучасных даследчыкаў, з Эстоніі былі высланы 10 016 — 10 250 чалавек<ref name=memo41>{{cite web|author=Гурьянов А.Э.|url=http://memo.ru/history/polacy/G_2.htm|title=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае-июне 1941 г.|publisher=[[Мемарыял (арганізацыя)|НИПЦ «Мемориал»]]|access-date=2014-6-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714161042/http://memo.ru/history/polacy/G_2.htm|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. [[14 чэрвеня]] адзначаецца ў Эстоніі як «[[Дзень жалобы]]»<ref>{{cite web |author=Дзяржаўная канцылярыя |datepublished=2 студзеня 2014 |url=https://www.eesti.ee/rus/temy/grazhdanin/riik/eesti_vabariik_2/riiklikud_puhad_ja_lipupaevad |title=Дзяржаўныя святы і знамянальныя даты |publisher=Дэпартамент дзяржаўнай інфасістэмы |access-date=2014-6-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706163904/https://www.eesti.ee/rus/temy/grazhdanin/riik/eesti_vabariik_2/riiklikud_puhad_ja_lipupaevad |archive-date=6 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Miljan|2004|p=169}}. === Акупацыя Эстоніі нацысцкай Германіяй === Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|нападу Германіі на СССР]] ([[22 чэрвеня]] [[1941]] года) на тэрыторыі Прыбалтыкі разгарнуліся баі паміж [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[вермахт]]ам. [[7 ліпеня]] нямецкія войскі падышлі да мяжы Эстоніі, а [[28 жніўня]] апошнія часці Чырвонай Арміі [[Талінская абарона (1941)|пакінулі Талін]]. [[Файл:Holocaust Memorial in Estonia.jpg|300px|thumb|Помнік ахвярам Халакосту ў канцлагеры [[Клоага, канцэнтрацыйны лагер|Клоага]].]] Значная частка эстонцаў успрыняла прыход нямецкай арміі як вызваленне ад савецкай няволі і з запалам падтрымала акупацыйныя ўлады{{sfn|Subrenat|2004|p=139}}, калабарацыянісцкая арганізацыя «[[Самаабарона (Эстонія)|Омакайтсэ]]»<ref>''Кузнецов С., Курилов И., Нетребский Б.'' Вооружённое националистическое подполье в Эстонии в 40-50-х годах // Известия ЦК КПСС. 1990. № 8, с. 171</ref> аказвала актыўнае садзейнічанне айнзатцкамандзе 1А у [[Халакост у Эстоніі|знішчэнні яўрэяў]]<ref name="pri9">[http://eja.pri.ee/history/Holocaust/holokost_broshure_ru.pdf Под грифом «Judenfrei»: Холокост на территории оккупированной нацистами Эстонии, 1941—1944] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413144407/http://eja.pri.ee/history/Holocaust/holokost_broshure_ru.pdf |date=13 красавіка 2014 }}. Таллин: Еврейская община Эстонии, 2009; с. 9-11</ref>. На тэрыторыі Эстоніі была створана акупацыйная адміністрацыя ў выглядзе [[Генеральная акруга Эстонія|генеральнай акругі (генеральнага камісарыята) Эстланд]] ({{lang-de|Generalbezirk Estland}}) на чале з [[Карл Зігмунд Літцман|Карлам Зігмундам Літцманам]]. Акупацыйнымі ўладамі было сфарміравана самакіраванне на чале з эстонскім палітыкам, былым кіраўніком Эстонскага вызваленчага камітэта (у Фінляндыі) [[Хяльмар Мяэ|Хяльмарам Мяэ]]. Разам з Літвой, Латвіяй і Беларуссю Эстонія складала [[рэйхскамісарыят Остланд]]<ref>{{cite web|author=Марипуу М.|datepublished=02.12.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/|title=Немецкая оккупационная власть в Эстонии|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-4-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729013732/http://www.estonica.org/ru/%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/|archive-date=29 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. [[28 жніўня]] [[1942]] года было абвешчана пра стварэнне [[Эстонскі легіён|Эстонскага легіёна войск СС]] і пачатак прыёму ў яго добраахвотнікаў. З вясны [[1943]] года, калі стаў адчувацца недахоп добраахвотнікаў, нямецкія ўлады пачалі праводзіць мабілізацыі. Члены «Омакайтсэ», 3-я эстонская добраахвотніцкая брыгада СС, а таксама паліцэйскія батальёны ўдзельнічалі ў баях з партызанамі, расстрэлах мірнага насельніцтва, рабаваннях, знішчэнні цэлых вёсак у Беларусі і масавай адпраўцы мірнага насельніцтва ў Германію<ref name=midr>{{cite web |datepublished=13.02.2004 |url=http://www.mid.ru/brp_4.nsf/b8b07fe91e276c3a43256999005bcbba/f74f58bd53649756c3256e39002e471e?OpenDocument |title= Пра ўдзел эстонскага легіёна СС у ваенных злачынствах у 1941—1945 гг. і спробах перагляду ў Эстоніі прысуду Нюрнбергскага трыбунала |publisher=[[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі]] |access-date=2014-6-28}}</ref>. У нямецкую армію ў [[1944]] годзе былі мабілізаваны прыкладна 38 тыс. жыхароў Эстоніі. [[2 лютага]] [[1944]] года Чырвоная Армія фарсіравала раку Нарву. На тэрыторыі Эстоніі да канца верасня ішлі цяжкія баі, у якіх удзельнічалі ў тым ліку эстонскія падраздзяленні па абодва бакі фронту. У сакавіку [[1944]] года эстонскімі палітыкамі першай рэспублікі быў створаны [[Нацыянальны камітэт Эстоніі|Нацыянальны Камітэт Эстонскай Рэспублікі]] на чале з [[Юры Улуатс]]ам, які спрабаваў сфарміраваць нацыянальны ўрад на чале з [[Ота Тыіф]]ам. [[19 жніўня]] Юры Улуатс выйшаў у эфір з заклікам прыкласці ўсе сілы для барацьбы з наступаючымі войскамі Чырвонай Арміі. === Вяртанне тэрыторыі Эстоніі пад кантроль СССР === {{main|Талінская аперацыя (1944)}} [[22 верасня]] аб 11 гадзіне дня ў Талін увайшла рухомая група [[8-ы Эстонскі стралковы корпус|8-га Эстонскага стралковага корпуса СССР]]; крыху пазней — перадавыя атрады [[8-я армія (СССР)|8-й арміі СССР]]. А дзявятай гадзіне вечара [[22 верасня]] [[1944]] года штаб 8-й арміі паведаміў у ваенны савет [[Ленінградскі фронт|Ленінградскага фронту]] пра заняцце [[Талін]]а. На вежы Доўгі Герман быў узняты [[Сцяг СССР|чырвоны сцяг]]. [[25 верасня]] [[1944]] года ўлада ў Таліне перайшла ў рукі ўрада Эстонскай ССР, які вярнуўся з эвакуацыі. Баі на [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскіх астравах]] доўжыліся да канца лістапада. [[24 лістапада]] [[1944]] года была захоплена паўднёвая частка вострава [[Саарэмаа]], у выніку чаго Эстонія зноў была пад кантролем савецкіх войск. Паводле дадзеных энцыклапедыі «[[Кругасвет]]», за час вайны загінулі каля 80 тысяч і эмігравалі 70 тысяч жыхароў Эстоніі<ref name="krugosvet"/>. Брытанскія гісторыкі Джон Хайдэн і [[Патрык Салман]] пішуць, што Эстонія страціла 5 % даваеннай тэрыторыі і 6 % даваеннага насельніцтва{{sfn|Hiden and Salmon|1994|p=130}}. == Эстонія ў складзе СССР == {{main|Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} === Саветызацыя === [[Файл:Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic (1953–1990).svg|thumb|right|300px|[[Сцяг Эстонскай ССР]].]] Па заканчэнні нямецкай акупацыі былі адноўлены органы камуністычнай партыі і савецкай улады на тэрыторыі Эстоніі. У [[1944]]—[[1950]] гг. усе органы мясцовага самакіравання былі распушчаны і паўсюль заменены адміністрацыйнымі органамі на савецкі ўзор<ref name="mnemosyne3"/>. Скончылася нацыяналізацыя, якая распачалася яшчэ да вайны: прыватны сектар у прамысловасці быў ліквідаваны ў [[1945]] годзе, у гандлі — у [[1947]] г. З [[1947]] г. пачалася [[калектывізацыя]] сельскай гаспадаркі, пад канец [[1950]] года ў Эстоніі былі 2213 калгасаў{{sfn|СИЭ|1976|с=624-625}}. У [[1950]] годзе пачалося зліццё малых [[калгас]]аў у буйныя [[сацыялізм|сацыялістычныя]] гаспадаркі. У выніку [[цэнтралізацыя|цэнтралізацыі]] сельскагаспадарчай вытворчасці на [[1955]] год у Эстоніі былі 908 калгасаў і 97 [[саўгас]]аў. Колькасць занятых на вытворчасці ўзрасла з 26 тысяч у [[1945]] г. да 81 тысячы ў [[1950]] г. Эканоміка Эстоніі ўсё мацней інтэгравалася ў эканоміку СССР праз пастаўкі сыравіны і камплектных вырабаў. Прымусовая калектывізацыя справакавала ўзброенае супраціўленне савецкай уладзе, якое атрымала назву «[[Лясныя браты (1940—1957)|Лясныя браты]]» ({{lang-et|metsavennad}}), супраціўленне дзейнічала да [[1953]] года<ref name="krugosvet"/>. У [[1944]]—[[1945]] гадах частка тэрыторыі Эстонскай ССР (2330 квадратных кіламетраў) з перавагай [[рускія|рускага насельніцтва]] была перададзена [[РСФСР]]<ref name="mnemosyne3"/><ref name="estonica_terr">{{cite web|author=Таннберг Т.|datepublished=04.12.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D0%A1%D0%A1%D0%A0_/|title=Территория и административное деление ЭССР|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2013-11-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912211006/http://www.estonica.org/ru/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D0%A1%D0%A1%D0%A0_/|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Пасляваенная [[індустрыялізацыя]] рэзка змяніла этнічны баланс Эстоніі шляхам маштабнай міграцыі прамысловых рабочых з іншых частак СССР, асабліва з РСФСР. Гэта стала прычынай пагрозы самабытнасці эстонскага народа. Маштабныя інвестыцыі ў спалучэнні з кваліфікаванай працоўнай сілай прывялі да хуткага аднаўлення эканомікі і росту ўзроўню жыцця. Асноўныя высілкі дзяржавы былі накіраваны на аднаўленне апрацоўчай прамысловасці і здабычу [[гаручы сланец|гаручых сланцаў]] на паўночным усходзе краіны{{sfn|Hiden and Salmon|1994|p=130}}. У [[1948]] годзе ў [[Кохтла-Ярвэ]] быў пабудаваны першы ў свеце газасланцавы камбінат<ref>{{кніга|загаловак=Страны и народы: научно-популярное географо-этнографическое издание в 20 томах|адказны=отв. ред. Г. М. Лаппо|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1984|том=Советский Союз. Прибалтика. Белоруссия. Украина. Молдавия|старонкі=26}}</ref>. === Пасляваенныя рэпрэсіі === [[Файл:Märtsiküüditamise küünlad Vabaduse väljakul, 2014.jpg|300px|thumb|Свечкі на [[Плошча Свабоды, Талін|Плошчы Свабоды]] ў [[Талін]]е ў памяць 65-й гадавіны [[Вялікая сакавіцкая дэпартацыя|сакавіцкай дэпартацыі 1949 года]].]] Падчас падрыхтоўкі да сакавіцкага пленума Камуністычнай партыі Эстоніі ў [[1950]] годзе і пасля яго значная частка кіруючых кадраў камуністаў, якая пражывала ў Эстоніі да [[1940]] года, была знятая са сваіх пасад, а многія з іх былі арыштаваны і рэпрэсаваныя падчас кампаніі па барацьбе з «буржуазным нацыяналізмам». Былы міністр {{Не перакладзена 3|Аўгусцін Хансен|Аўгусцін Хансен|et|August Hansen}} быў прысуджаны да смяротнага пакарання, якое адбылося ў [[1952]] годзе. Кампанія закранула таксама галіну культуры<ref name="mnemosyne3"/>{{sfn|Зубкова|2008|с=303-318}}. У [[1944]]—[[1953]] гадах у Эстоніі былі рэпрэсаваны, паводле ацэнак эстонскіх гісторыкаў, каля 36 тысяч чалавек, пераважна па абвінавачанні ў [[калабарацыянізм]]е, а таксама за ўдзел і падтрымку [[лясныя браты (1940—1957)|антысавецкіх партызанскіх фарміраванняў]], агульная колькасць удзельнікаў якіх разам з памочнікамі складала ад 10 да 30 тысяч чалавек{{sfn|Misiunas and Taagepera|1993|p=83}}<ref name="mnemosyne3"/>. [[Алена Зубкова]] прыводзіць лічбу ў 67 470 рэпрэсаваных падчас мерапрыемстваў па ліквідацыі нацыянальнага супраціўлення ([[1944]]—[[1952]] гг.){{sfn|Зубкова|2008|с=256}}. [[Джон Хайдэн]] і [[Патрык Салман]] называюць лічбу ў 124 тысячы дэпартаваных, з якіх 80 тысяч былі вывезены толькі ў [[1949]] годзе{{sfn|Hiden and Salmon|1994|p=129}}, але гэтыя лічбы істотна пераўзыходзяць афіцыйныя эстонскія звесткі аб дэпартацыях (агулам крыху больш за 30 тысяч чалавек<ref name="mnemosyne3"/>). Дэпартаваных адпраўлялі галоўным чынам у [[Краснаярскі край]] і [[Новасібірская вобласць|Новасібірскую вобласць]].<ref name=deportation>[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Депортации из Эстонии в 1941 г. и 1949 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=28 верасня 2007 }} Посольство Эстонии в Москве</ref><ref>Deporteerimised Eestis. Kuidas see toimus tegelikult. Aleksandr Djukov, Tallinn, Tarbeinfo OÜ, 2009—208 lk.</ref>{{rp|129}}. Дэпартацыя эстонскіх сялян была найважнейшым інструментам савецкае палітыкі. Яна пазбаўляла ўзброенае супраціўленне падтрымкі сельскага насельніцтва і ізалявала тых, хто выступаў супраць калектывізацыі{{sfn|Hiden and Salmon|1994|p=129}}{{sfn|Зубкова|2008|с=182, 255}}. Агулам, паводле сучасных ацэнак, Эстонія страціла за часы Другой сусветнай вайны і перыяду рэпрэсій каля 180—200 тыс. чалавек, гэта значыць каля 17,5-20 % насельніцтва<ref name="AR">{{cite web |url=http://gazeta.aif.ru/online/aif/1273/12_01 |title=Президент Эстонии Арнольд Рюйтель. Разве мы восхваляем нацизм? |publisher=Аргументы и факты № 12 (1273) от 23.03.2005 |access-date=2014-6-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014043625/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1273/12_01 |archive-date=14 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Subrenat|2004|p=137}}<ref>{{cite web|author=Хийо Т.|datepublished=02.12.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1939-1945_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%92%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_1944_%D0%B3/|title=Завоевание Эстонии Красной армией в 1944 г.|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-5-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222010330/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1939-1945_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%92%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_1944_%D0%B3/|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-2128|title=23 августа 1939 года: общеевропейский день памяти жертв всех тоталитарных и авторитарных режимов|publisher=Посольство Эстонии в Москве|access-date=2014-7-1|archive-date=17 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517143747/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-2128|url-status=dead}}</ref>, у тым ліку зніклі такія нацыянальныя меншасці, як немцы (рэпатрыяваліся ў [[1940]] годзе), [[балтыйскія шведы|шведы]] (эмігравалі ў [[1943]]—[[1944]] гг.), і [[Яўрэі ў Прыбалтыцы|яўрэі]] <ref>эвакуіраваліся ці загінулі падчас [[Халакост у Эстоніі|халакосту]]</ref>. === Паслясталінскі перыяд === [[Файл:1960 CPA 2449.jpg|300px|thumb|Савецкая паштовая марка [[1960]] года.]] [[Файл:House in Lasnamae.jpg|300px|thumb|Жылая забудова ў Таліне.]] Эстонія, як і кожная з 15 (спачатку — 16) саюзных рэспублік, мела фармальныя прыкметы дзяржаўнасці, аднак усе ключавыя рашэнні ў жыцці Эстоніі прымаліся цэнтральнай уладай СССР у Маскве. У прыватнасці, у кастрычніку [[1944]] года ў Маскве было створана Бюро ЦК ВКП(б) па Эстоніі. Да яго роспуску ў [[1947]] годзе бюро іграла вырашальную ролю ў кіраванні рэспублікай<ref name="mnemosyne3">{{cite web |author=Estonian International Commission for Investigation of Crimes Against Humanity |url=http://www.mnemosyne.ee/hc.ee/pdf/conclusions_ru_1944-.pdf |title=Этап III — Оккупация Эстонии Советским Союзом с 1944 года |publisher=The Estonian Institute of Historical Memory |access-date=2014-4-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412065557/http://www.mnemosyne.ee/hc.ee/pdf/conclusions_ru_1944-.pdf |archive-date=12 красавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>. Палітычная ўлада належала Эстонскай камуністычнай партыяй, якая была тэрытарыяльнай арганізацыяй КПСС. Распарадчую ўладу здзяйсняў Савет Міністраў, а парламент — [[Вярхоўны Савет ЭССР]] — не меў фактычна ніякай рэальнай улады<ref>{{cite web |author=Леймус И. |datepublished=13.11.2009 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1945-1985_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ |title=Эстонская ССР как советская союзная республика |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-2-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614193104/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1945-1985_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ |archive-date=14 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У паслясталінскі перыяд, калі генеральным сакратаром камуністычнай партыі СССР стаў [[Мікіта Хрушчоў]], наступіла палітычная «[[адліга]]». У [[1956]] годзе пачалося вяртанне дэпартаваных{{sfn|Subrenat|2004|p=142-143}}. Эстонская камуністычная партыя атрымала некаторую ступень незалежнасці ад Масквы ў кіраванні рэспублікай. Пазней палітыка лібералізацыі была перагледжана. Як адказ на гэта ў Эстоніі ўзнікла [[Савецкія дысідэнты|палітычнае іншадумства]] і рух супраць саветызацыі. Гэты рух высоўваў патрабаванні незалежнасці і шырокага выкарыстання эстонскай мовы ў адкуацыі і грамадскім жыцці<ref name="krugosvet">[http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/ESTONIYA.html?page=0,6 Эстония] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222162509/http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/ESTONIYA.html?page=0,6 |date=22 лютага 2014 }} в энциклопедии «[[Кругосвет]]»</ref>. За кошт прамысловага росту да [[1970]] года Эстонія была найбольш [[урбанізацыя|урбанізаванай]] з балтыйскіх рэспублік, 65 % насельніцтва жылі ў гарадах{{sfn|Hiden and Salmon|1994|p=131}}. Узровень жыцця ў Эстонскай ССР быў значна вышэйшы за сярэдні па СССР<ref>{{cite web |author=Таннберг Т. |datepublished=19.02.2010 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1945-1985_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B5%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F/ |title=Командная экономика и ее последствия |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-5-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614231733/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1945-1985_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B5%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F/ |archive-date=14 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У другой палове 1970-х актывізаваўся дысідэнцкі рух. У канцы верасня — пачатку кастрычніка [[1980]] года ў Эстоніі прайшлі антысавецкія студэнцкія хваляванні, задушаныя праваахоўнымі органамі. 28 кастрычніка гэтага ж года быў апублікаваны {{Нп3|Ліст 40|«Ліст 40»|en|Letter of 40 intellectuals}} — маніфест супраць саветызацыі, падпісаны 40 вядомымі эстонскімі інтэлектуаламі<ref name="krugosvet"/><ref>{{cite web |url=http://www.estonica.org/ru/%C2%AB%D0%9F%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE_%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB/ |title=«Письмо сорока» |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-2-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150607140353/http://www.estonica.org/ru/%C2%AB%D0%9F%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE_%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%C2%BB/ |archive-date=7 чэрвеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. У [[1975]] годзе лідары краін Еўропы, ЗША і Канады падпісалі ў [[Хельсінкі]] [[Заключны акт Нарады па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Заключны акт]] НБСЭ (Нарада па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе). На думку [[МЗС Расіі]], гэта азначала прызнанне дэ-факта ўключэння Эстоніі ў склад СССР (непарушнасць межаў)<ref>{{cite web |url=http://www.latvia.mid.ru/news/ru/050507.html |title=Комментарий Департамента информации и печати МИД России в отношении «непризнания» вступления прибалтийских республик в состав СССР |publisher=Посольство России в Латвии |access-date=2014-7-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060509120150/http://www.latvia.mid.ru/news/ru/050507.html |archive-date=9 мая 2006 |url-status=dead }}</ref>. Аднак увесь перыяд савецкага кіравання краіны Захаду пастаянна нагадвалі аб непрызнанні анексіі краін Балтыі. [[29 верасня]] [[1960]] года [[Парламенцкая Асамблея Савета Еўропы]] прыняла Рэзалюцыю № 189 з нагоды дваццатай гадавіны акупацыі і прымусовага ўключэння ў склад СССР трох еўрапейскіх дзяржаў — Эстоніі, Латвіі і Літвы<ref name="Hiden">{{кніга|аўтар=John Hiden & other.|загаловак=The Baltic Question During the Cold War|выдавецтва=Routledge|год=2008|серыя=Cold War History|pages=119|allpages=224|isbn=9781134197309}}</ref>. [[13 студзеня]] [[1983]] года [[Еўрапейскі парламент]] прыняў рэзалюцыю па пытанні балтыйскіх дзяржаў, у якой асудзіў факт анексіі як неадпаведны міжнароднаму праву і абавязацельствам СССР па двухбаковых перамовах з балтыйскімі краінамі, падкрэсліўшы міжнароднае непрызнанне анексіі<ref>{{кніга|аўтар=Ineta Ziemele.|загаловак=Baltic Yearbook of International Law|выдавецтва=Martinus Nijhoff Publishers|год=2003|том=3|серыя=Baltic Yearbook of International Law Series|pages=156|allpages=361|isbn=9789004137462}}</ref><ref>[[:en:File:Europarliament13011983.jpg|Europarliament 13-01-1983]] — фотокопия, [http://www.letton.ch/lvx_eur2.htm On January 13, 1983, the European Parliament adopted the following resolution regarding the Baltic States] — текст резолюции {{ref-en}}</ref>. === Аднаўленне незалежнасці === {{main|Аднаўленне незалежнасці Эстоніі}} У [[1987]] годзе пачалося нацыянальнае абуджэнне, выкліканае [[перабудова]]й савецкага грамадства, абвешчанай новым лідарам [[СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]]. Пратэсты супраць сістэмы сталі адкрытымі і частымі. [[3 красавіка]] [[1987]] года планы ўрада пачаць распрацоўку [[фасфарыт]]нага радовішча на поўначы Эстоніі прывялі да [[Фасфарытная вайна|кампаніі пратэстаў]] у сродках масавай інфармацыі і ўзнікнення руху «[[Зялёныя (экалагічны рух)|зялёных]]»<ref>[http://www.envir.ee/1103645 Міністэрства навакольнага асяроддзя Эстоніі: Выкапні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140221235814/http://www.envir.ee/1103645 |date=21 лютага 2014 }}</ref><ref>{{cite web|author=Лийвик О.|datepublished=07.11.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/|title=Фосфоритная война|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20150313153742/http://www.estonica.org/ru/%D0%A4%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0/|archive-date=13 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. У [[1987]] годзе была распрацавана праграма эканамічнага суверэнітэту, якая атрымала назву ''«Эканамічна незалежная Эстонія»'' ({{lang-et|Isemajandav Eesti}}, скарочана ''IME'')<ref>{{cite web|author=Хийо Т.|datepublished=08.10.2009|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|title=Хозрасчетная Эстония|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415210913/http://www.estonica.org/ru/%D0%A5%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|archive-date=15 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. У [[1988]] годзе пачалася моцная палітычная актывізацыя грамадства. У красавіку быў створаны [[Народны фронт Эстоніі]] пад кіраўніцтвам [[Эдгар Савісаар|Эдгара Савісаара]] — новы грамадска-палітычны рух у падтрымку перабудовы. [[10 чэрвеня|10]]—[[14 чэрвеня]] на полі Талінскага песеннага фестывалю ([[Спеўнае поле (Талін)|Спеўным полі]]) падчас штогадовага фестывалю дзясяткі тысяч чалавек [[Спяваючая рэвалюцыя|спявалі патрыятычныя песні]] пад [[Сцяг Эстоніі|сіне-чорна-белымі сцягамі]]. З’явіўся больш радыкальны нацыянальны рух, накіраваны на дасягненне незалежнасці. Адной з найбуйнейшых падзей стала акцыя «[[Балтыйскі шлях]]», у якой прынялі ўдзел каля 2 млн чалавек з Літвы, Латвіі і Эстоніі. [[16 лістапада]] [[1988]] года [[Вярхоўны Савет ЭССР|Вярхоўны Савет Эстонскай ССР]] абвясціў суверэнітэт Эстоніі. Адначасова актывізаваліся палітычныя сілы, якія прадстаўлялі рускамоўнае насельніцтва і былі накіраваны на захаванне Эстоніі ў складзе СССР<ref name="nezav">{{cite web |author=Вярэ Э. |datepublished=11.02.2010 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1985-1991_%D0%B3%D0%B3_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B/ |title=Переломные годы |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-4-6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225075508/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1985-1991_%D0%B3%D0%B3_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B/ |archive-date=25 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Toomel 1989.jpg|300px|thumb|Мітынг у [[Тарту]] [[24 лютага]] [[1989]] года.]] Народны фронт стаў найбуйнейшай палітычнай сілай Эстоніі, перамогшы на выбарах дэлегатаў З’езду народных дэпутатаў СССР і ў Вярхоўны Савет ЭССР у [[1989]]—[[1990]] гг. Дагэтуль яго праграмная пазіцыя складалася з дасягнення незалежнасці на аснове абвяшчэння новай Эстонскай дзяржавы (гэтак званай, Трэцяй Рэспублікі). [[12 лістапада]] [[Вярхоўны Савет ЭССР|Вярхоўны Савет Эстонскай ССР]] ануляваў сваю дэкларацыю ад [[22 ліпеня]] [[1940]] года аб уваходжанні ЭССР у СССР. [[16 лістапада]] Вярхоўны Савет Эстонскай ССР большасцю галасоў прыняў дэкларацыю аб суверэнітэце. [[23 сакавіка]] таго ж года Камуністычная партыя Эстонскай ССР абвясціла пра выхад з [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]. [[30 сакавіка]] была прынята пастанова Вярхоўнага Савета «Аб дзяржаўным статусе Эстоніі», паводле якой дзяржаўная ўлада СССР у Эстоніі прызнавалася незаконнай з моманту ўсталявання і абвяшчаўся пачатак аднаўлення Эстонскай Рэспублікі. У гэты ж час грамадзяне Эстонскай рэспублікі і іх нашчадкі абралі [[Кангрэс Эстоніі]], які дзейнічаў як паралельны парламент<ref name="nezav"/>. [[3 красавіка]] [[1990]] года [[Вярхоўны Савет СССР]] прыняў закон, які абвяшчаў юрыдычна неправамоцнымі дэкларацыі Вярхоўных Саветаў прыбалтыйскіх рэспублік аб ануляванні ўваходжання ў СССР і, як следства, іх прававыя наступствы і рашэнні. Нягледзячы на гэта, улады Эстоніі працягнулі курс на дасягненне незалежнасці. [[8 мая]] Эстонская ССР была пераназвана ў Эстонскую Рэспубліку. [[Файл:Registration card for Estonian citizenship from 1989.JPG|left|300px|thumb|Рэгістрацыйная картка грамадзянства Эстоніі з [[1989]] года.]] [[12 студзеня]] [[1991]] года Старшыня [[Вярхоўны Савет РСФСР|Вярхоўнага Савета РСФСР]] [[Барыс Ельцын]] здзейсніў візіт у [[Талін]], падчас якога падпісаў са Старшынёй Вярхоўнага Савета Эстонскай Рэспублікі [[Арнольд Руйтэль|Арнольдам Руйтэлем]] ''Дагавор аб асновах міждзяржаўных адносін РСФСР з Эстонскай Рэспублікай'', у якім бакі прызналі адзін аднаго незалежнымі дзяржавамі<ref>{{cite web |url=http://ria.ru/spravka/20110113/320697025.html |title=Дагаворы пра асновы міждзяржаўных адносін РСФСР-Эстонія-Латвія |publisher=[[РІА Навіны]] |access-date=2014-7-1 }}</ref>. [[3 сакавіка]] адбыўся рэферэндум па пытанні незалежнасці Эстонскай Рэспублікі, у якім прынялі ўдзел асобы, якія пражывалі ў Эстоніі да савецкай анексіі і іх нашчадкі, а таксама тыя, хто атрымалі так званыя «зялёныя карткі» Кангрэса Эстоніі<ref>умовай атрымання карткі была вусная заява аб падтрымцы незалежнасці Эстонскай Рэспублікі</ref>. 77,8 % тых, хто прагаласаваў, падтрымалі ідэю нацыянальнай незалежнасці ад СССР<ref>{{cite web |author=Вярэ Э. |datepublished=11.02.2010 |url=http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1985-1991_%D0%B3%D0%B3_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BA_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/ |title=Путь к независимости |publisher=[[Эстоника]] |access-date=2014-1-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225084903/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1985-1991_%D0%B3%D0%B3_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BA_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/ |archive-date=25 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref>. Эстонія байкатавала [[Усесаюзны рэферэндум аб захаванні Саюза ССР]], які адбыўся [[17 сакавіка]], але ў паўночна-ўсходніх раёнах, населеных пераважна [[рускія|рускімі]], мясцовыя ўлады арганізавалі галасаванне<ref>{{cite web|author=Маркедонов С. М.|author-link=Сяргей Міраслававіч Маркедонаў|datepublished=1 апреля 2011|url=http://polit.ru/article/2011/04/01/ussr/|title=Референдум распада|publisher=[[Полит.ру]]|access-date=2014-3-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140515125029/http://polit.ru/article/2011/04/01/ussr/|archive-date=15 мая 2014|url-status=dead}}</ref>. [[20 жніўня]] [[1991]] года, на наступны дзень пасля [[ДКНС|спробы дзяржаўнага перавароту]] ў Маскве, Вярхоўны Савет Эстоніі прыняў рэзалюцыю «[[Пастанова аб дзяржаўнай незалежнасці Эстоніі|Аб дзяржаўнай незалежнасці Эстоніі]]». [[23 жніўня]] ў Таліне была зрынута з пастамента статуя [[Ленін]]а, якая стаяла перад будынкам Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Эстоніі<ref>{{cite web |datepublished=23 красавіка 2013 |url=http://rus.postimees.ee/1212072/po-leninskim-mestam-smotrite-gde-v-jestonii-ewe-ostalis-pamjatniki-vozhdju-mirovogo-proletariata |title=Па Ленінскіх месцах: гледзіце, дзе ў Эстоніі яшчэ засталіся помнікі правадыру сусветнага пралетарыята |publisher=Postimees.ru |access-date=2014-7-1 }}</ref>. [[6 верасня]] [[Дзяржаўны Савет СССР]] афіцыйна прызнаў незалежнасць Эстоніі. Такім чынам [[20 жніўня]] [[1991]] года была адноўлена незалежнасць Эстонскай Рэспублікі, абвешчанай [[24 лютага]] [[1918]] года<ref name="22ind">{{cite web|url=http://president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html|title=Прэзідэнт Рэспублікі 22-я гадавіна аднаўлення незалежнасці Эстонскай Рэспублікі 20 жніўня 2013 г., ружоўнік у Кадрыёргэ|publisher=Сайт прэзідэнта Эстоніі|access-date=2014-1-2}}</ref>. [[17 верасня]] [[1991]] года [[Эстонія]] стала паўнапраўным членам [[ААН]]<ref name="estonia.eu"/><ref name="un">[http://www.un.org/ru/sc/repertoire/89-92/89-92_7.pdf Даведнік па практыцы Савета Бяспекі—Дадатак за 1989—1992 гады], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]</ref>. Грамадзянства і ўласнасць у Эстонскай Рэспубліцы былі адноўлены на аснове правапераемнасці<ref>{{кніга|загаловак=Будущему гражданину Эстонской Республики|адказны=Редактор: Кярт Янес-Капп|выданне=2|месца=Таллин|выдавецтва=Фонд интеграции и миграции "Наши люди"|год=2010|старонкі=12|isbn=978-9949-9083-5-6}}</ref>. == Незалежная Эстонія == [[28 чэрвеня]] [[1992]] года на рэферэндуме была прынята 4-я Канстытуцыя Эстоніі<ref>1-я — 1920 г., 2-я — 1934 г., 3-я — 1938 г. — без уліку савецкіх</ref>, якая дэкларавала пераемнасць у адносінах да дзяржавы, анексаванай у [[1940]] годзе Савецкім Саюзам і пацвярджала аднаўленне Эстонскай Рэспублікі шляхам рэстытуцыі і вяртання да дзяржаўнага ладу, які дзейнічаў да [[1940]] года<ref name="4konst">{{cite web|author=Нутт М.|datepublished=6.10.2010|url=http://www.estonica.org/ru/%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B8/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B8_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_1992-%E2%80%A6/|title=Восстановление независимости и четвертая конституция (1992-…)|publisher=[[Эстоника]]|access-date=2014-1-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406193815/http://www.estonica.org/ru/%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B8/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B8_%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_1992-%E2%80%A6/|archive-date=6 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Апошнія часці расійскай арміі былі выведзены з краіны [[31 жніўня]] [[1994]] года<ref>{{cite web |datepublished=31 августа 2012|url=http://rus.postimees.ee/957962/v-jestonii-hotjat-otmechat-den-okonchanija-okkupacii-31-avgusta|title=В Эстонии хотят отмечать день окончания оккупации 31 августа|publisher=[[Postimees]]|access-date=2014-1-3}}</ref><ref>{{cite web |datepublished=31.08.2013 |url=http://baltija.eu/news/read/33128 |title=31 августа всем надо праздновать День свободной Эстонии - эстонский министр сказал |publisher=Портал русской общины Эстонии |access-date=2014-1-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103190239/http://baltija.eu/news/read/33128 |archive-date=3 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|datepublished=01.09.2012|url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2012/09/01/1029156.html|title=Эстония намерена отмечать 31 августа день окончания российской оккупации|publisher=Росбалт.ру|access-date=2014-1-3|archive-date=3 студзеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103225232/http://www.rosbalt.ru/exussr/2012/09/01/1029156.html|url-status=dead}}</ref>. У Эстоніі засталіся каля 10 тысяч былых расійскіх афіцэраў (цяпер пенсіянераў) і членаў іх сем’яў. Істотная частка — звыш 400 тысяч чалавек (пераважна [[Рускія ў Эстоніі|этнічныя рускія]]) былых савецкіх грамадзян, якія перасяліліся пасля анексіі [[1940]] года, [[неграмадзяне (Эстонія)|засталіся без грамадзянства]]. Дыскрымінацыйнае заканадаўства аб грамадзянстве стала прычынай крытыкі Эстоніі з боку міжнародных арганізацый і абвастрэння зносін з Расіяй<ref name="Larousse">[http://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Estonie/118528 Эстония] в энциклопедии «Larousse»</ref>. Нягледзячы на істотнае скарачэнне колькасці неграмадзян (менш за 90 тысяч у [[2014]] годзе<ref>{{cite web |datepublished=1 March 2014 |url=http://estonia.eu/about-estonia/society/citizenship.html |title=Citizenship |publisher=estonia.eu |access-date=2014-6-29 |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/68460Y8e0?url=http://estonia.eu/about-estonia/society/citizenship.html |archive-date=31 мая 2012 |url-status=dead }}</ref>), гэта праблема і цяпер з’яўляецца актуальнай у эстонскім грамадстве<ref name="krugosvet"/>. Фрагментаваная партыйная сістэма, якая ўключала ў сябе вялікую колькасць партый, з’яўлялася на мяжы стагоддзяў крыніцай палітычнай нестабільнасці<ref name="Larousse"/>. На выбарах, што адбыліся ў сакавіку [[1999]] г., у склад парламента ўвайшлі прадстаўнікі 7 партый. У кастрычніку [[2001]] г. парламент рэспублікі абраў прэзідэнтам краіны былога старшыню Прэзідыума Вярхоўнага Савета Эстонскай ССР [[Арнольд Руйтэль|Арнольда Руйтэля]], а ў верасні [[2006]] г. яго змяніў [[Тоамас Хендрых Ільвес]]<ref name="krugosvet"/>. Урад Эстоніі арыентаваўся на заходні знешнепалітычны вектар і імкнуўся інтэгравацца ў еўрапейскія структуры<ref name="krugosvet"/>. У красавіку [[2004]] года Эстонія стала членам [[НАТА]], а [[1 мая]] таго ж года разам з іншымі сям’ю дзяржавамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, [[Кіпр]]ам і [[Мальта]]й далучылася да [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]]<ref name="Embassy"/><ref name="4konst"/>. У той жа перыяд краіны Захаду пацвердзілі нязменнасць сваёй ацэнкі гістарычных падзей [[1940]]—[[1991]] гадоў. У маі — ліпені [[2005]] года Сенат і Кангрэс [[ЗША]] прынялі рэзалюцыі, у якіх патрабавалі прызнання [[Расія]]й факта акупацыі балтыйскіх краін<ref>{{cite web|datepublished=20.05.2005|url=http://old.e-xecutive.ru/news/piece_13279/|title=Сенат США принял резолюцию с требованием к России признать и принести извинения за незаконную оккупацию и аннексию Латвии, Литвы и Эстонии|publisher=E-xecutive|access-date=2014-2-9|archive-date=22 лютага 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222202119/http://old.e-xecutive.ru/news/piece_13279/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |datepublished= 20 мая 2005 |url=http://www.newsru.com/world/20may2005/senat.html |title=Сенат США принял резолюцию с требованием к России извиниться за оккупацию и аннексию стран Балтии |publisher=newsru.com |access-date=2014-2-9 }}</ref><ref>{{cite web |datepublished=22 июля 2005 |url=http://www.newsru.com/world/22jul2005/occup.html |title=Конгресс США потребовал от России признать незаконную оккупацию и аннексию СССР стран Балтии |publisher=newsru.com |access-date=2014-2-9 }}</ref>. [[22 чэрвеня]] [[2005]] года [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы]] прыняла рэзалюцыю па пытанні выканання Расіяй умоў членства ў гэтай арганізацыі. У пункце 14-IV рэзалюцыі ПАСЕ патрабуе тэрміновай выплаты кампенсацыі ахвярам акупацыі балтыйскіх дзяржаў<ref>{{cite web |author=Черкасов А. |datepublished=27 июня 2005 |url=http://www.ej.ru/?a=note&id=1321# |title=Документы, принятые на сессии ПАСЕ 22 июня 2005 года |publisher=[[Ежедневный Журнал]] |access-date=2013-12-18 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.memo.ru/daytoday/5strasb7.htm |title=22 июня 2005 года в Страсбурге на сессии ПАСЕ рассматривался вопрос о соблюдении России обязательств, принятых на себя при вхождении в Совет Европы |publisher=[[Мемарыял (арганізацыя)|Мемориал]] |access-date=2013-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195937/http://www.memo.ru/daytoday/5strasb7.htm |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. У сваю чаргу, Расія высунула прэтэнзіі Эстоніі з прычыны дыскрымінацыі некарэннага насельніцтва, найперш этнічных рускіх, а таксама з прычыны «спробы рэвізіі вынікаў Другой сусветнай вайны». [[26 красавіка|26]]—[[29 красавіка]] [[2007]] года адбыліся акцыі [[Грамадзянскае непадпарадкаванне|грамадзянскага непадпарадкавання]] ў [[Талін]]е і гарадах павета [[Іда-Вірумаа]], выкліканыя дзеяннямі [[урад Эстоніі|ўрада Эстоніі]] па пераносе помніка «Воіну-вызваліцелю» («[[Бронзавы салдат]]») на могілкі вайсковага пахавання. Наступныя хваляванні ў Таліне суправаджаліся пагромамі і рабаваннямі<ref>{{cite web|datepublished=9 января 2009 |url=http://www.newsru.com/world/09jan2009/estiprosecutfiasko.html|title=У Эстоніі пракурор адмовіўся ад абвінавачвання абаронцы Бронзавага салдата ў арганізацыі беспарадкаў |publisher=[[NEWSru.com]]|access-date=2014-5-12}}</ref><ref>{{cite web |datepublished=2012 |url=http://izvestia.ru/news/518203 |title=На Ваенных могілках у Таліне апаганілі Бронзавага салдата |publisher=[[Известия (газета)|Известия]] |access-date=2014-6-8 }}</ref>. [[Файл:Ee real gdp growth-2.svg|thumb|300px|Дынаміка рэальнага ВУП Эстоніі (2000—2011 гг.).]] [[Эканоміка Эстоніі|Эстонская эканоміка]] з [[1991]] па [[2010]] гг. кардынальна змянілася: былі праведзены [[лібералізацыя]], стабілізацыя, [[прыватызацыя]], структурныя і [[Інстытуцыяналізм|істытуцыянальныя]] рэформы<ref>Islam, Shafiqul, Conclusion: Problems of Planning a Market Economy, New York: Council on Foreign Relations Press, 1993, з.183-184</ref>. З усіх былых савецкіх рэспублік Эстонія ў [[2003]] годзе першай аднавіла ўзровень ВУП [[1991]] года<ref>{{артыкул|аўтар=Вашанов В. А.|загаловак=Двадцать лет после распада|спасылка=http://www.ng.ru/ideas/2011-11-11/5_20years.html|выданне=[[Независимая газета]]|год=11.11.2011}}</ref>. У той жа час эканамічныя рэформы, якія праводзіліся ўвесь перыяд пасля здабыцця незалежнасці, сталі прычынай сацыяльных праблем, стварыўшы вялікую дыферэнцацыю паміж палітычнай і эканамічнай элітамі і неабароненымі пластамі насельніцтва, нягледзячы на шэраг пазітыўных вынікаў у сацыяльнай сферы: павышэнне заработнай платы, паляпшэнне становішча беспрацоўных, пенсійную рэформу<ref name="Larousse"/>. У [[2008]]—[[2009]] гадах эстонская эканоміка [[Эканамічны крызіс у Эстоніі (2008—2010)|істотна пацярпела]] ад [[Сусветны эканамічны крызіс (з 2008 года)|сусветнага крызісу]], але ўжо ў [[2010]] г. пачаўся новы [[эканамічны рост]]<ref>{{артыкул|аўтар=Тере Й.|загаловак=МВФ: Эстония хорошо справилась с кризисом|спасылка=http://www.baltic-course.com/rus/_analytics/?doc=25197|выданне=The Baltic Course|год=26.03.2010}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=11. март 2011|url=http://rus.postimees.ee/401102/vvp-vyros-v-proshlom-godu-na-3-1 |title=ВУП вырас летась на 3,1% |publisher=[[Postimees]] |access-date=2014-5-22}}</ref>. У гэтым жа годзе Эстонія першай сярод постсавецкіх краін стала паўнапраўным членам [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]<ref>{{cite web|datepublished=09.12.2010|url=http://www.vm.ee/?q=ru/node/10395|title=З сённяшняга дня Эстонія — паўнапраўны член АЭСР|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Эстоніі]]|access-date=2014-5-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420041329/http://www.vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395|archive-date=20 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. З [[1 студзеня]] [[2011]] года [[Эстонія]] адмовілася ад [[Эстонская крона|нацыянальнай валюты]] і перайшла на [[еўра]].{{-}} == Перыяды Эстонскай гісторыі == {{Перыяды Эстонскай гісторыі}} Рознымі колерамі паказаны перыяды ўваходжання тэрыторый, якія належаць сучаснай Эстоніі, у склад розных дзяржаў і перыяды незалежнасці. == У культуры == * «Спеўная рэвалюцыя» — фільм (2006) * «1944» — ваенна-драматычны фільм рэжысёра Элма Нюганена (2015) == Гл. таксама == * [[Гісторыя эканомікі Эстоніі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Subrenat Jean-Jacques.|загаловак=Estonia: identity and independence|месца=Amsterdam|выдавецтва=Rodopi|год=2004|allpages=320|isbn=978-9042008908|ref=Subrenat}} * А. Мяэсалу, Т. Лукас, М. Лаур, Т. Таннберг. История Эстонии. Ч.1. Таллинн, Авита, 1997 * {{кніга|загаловак=[[Советская историческая энциклопедия]]|выдавецтва=«Советская энциклопедия»|адказны=гл. ред. [[Яўген Міхайлавіч Жукаў|Е. М. Жуков]]|месца=М.|год=1976|том=16|старонкі=604-633|старонак=1002|тыраж=56000|ref=СИЭ}} * {{кніга|аўтар=Зубкова Е. Ю.|загаловак=Прибалтика и Кремль. 1940-1953|месца=М.|выдавецтва=[[Российская политическая энциклопедия]]|год=2008|серыя=История сталинизма|старонак=351|isbn=978-5-8243-0909-6|тыраж=2000|ref=Зубкова}} * {{кніга|аўтар=Neil Taylor.|загаловак=Estonia|выдавецтва=Bradt Travel Guides|год=2010|allpages=296|isbn=9781841623207|ref =Taylor}} * {{кніга|аўтар=Toivo Miljan.|загаловак=Historical Dictionary of Estonia|выдавецтва=Scarecrow Press|год=2004|allpages=624|isbn=9780810865716|ref=Miljan}} * {{кніга|аўтар=[[:en:Rein Taagepera|Rein Taagepera]].|загаловак=Estonia: Return to Independence|месца=Boulder, CO|выдавецтва=Westview Press|год=1993|серыя=Post-Soviet Republics Series|allpages=288|isbn=9780813317038|ref=Taagepera}} * {{кніга|аўтар=Romuald J. Misiunas, Rein Taagepera.|загаловак=The Baltic States, Years of Dependence, 1940-1990|выдавецтва=University of California Press|год=1993|allpages=400|isbn=9780520082274|ref=Misiunas and Taagepera}} * {{кніга|аўтар=John Hiden, Patrick Salmon.|загаловак=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=1994|allpages=240|isbn=978-0582256507|ref=Hiden and Salmon}} * {{кніга|аўтар=Tuchtenhagen R.|загаловак=Geschichte der baltischen Länder|месца=München|выдавецтва=C.H. Beck|год=2005|серыя=Beck Reihe|alleseiten=127|isbn=9783406508554|ref=Tuchtenhagen}} * {{артыкул|аўтар=Tauber J.|загаловак=Die Geschichte der baltischen Staaten bis 1945|спасылка=http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783531195551-c1.pdf|мова=de|аўтар выдання=M. Knodt, S. Urdze|выданне=Die politischen Systeme der baltischen Staaten: Eine Einführung|выдавецтва=VS Verlag für Sozialwissenschaften|год=2012|isbn=978-3531195551|doi=10.1007/978-3-531-19556-8_2|ref=Tauber|archive-date=24 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123205/http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783531195551-c1.pdf}} == Фільмаграфія == ;Мастацкія фільмы * [http://www.imdb.com/title/tt0339450/ «Імёны на мармуровай дошцы»] * [http://www.imdb.com/title/tt1198339/ «Снежаньская спякота»] ;Дакументальныя фільмы * [http://www.imdb.com/title/tt0954008/ «Спяваючая рэвалюцыя» (The Singing Revolution)] * [http://rutube.ru/tracks/735150.html «Эстонія — скрыжаванне гісторыі» — НКО «Манумент» (Эстонія), 2006] == Спасылкі == {{Commons|category:History of Estonia}} * [http://www.estonica.org/ru/Гісторыя/ Раздзел «Гісторыя»]{{Недаступная спасылка}} у энцыклапедыі [[Эстоніка]]. * [http://www.estemb.ru/estonija/istorija «Вехі гісторыі» на сайце пасольства Эстоніі ў РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070604181726/http://www.estemb.ru/estonija/istorija |date=4 чэрвеня 2007 }} * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/ESTONIYA.html?page=0,5#part-40 Гісторыя Эстоніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131007050807/http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/ESTONIYA.html?page=0,5#part-40 |date=7 кастрычніка 2013 }} ў энцыклапедыі «[[Кругасвет]]» * [http://www.ra.ee/dgs/explorer.php Метрычныя кнігі праваслаўных прыходаў Эстоніі XVIII — пачала XX стст.] {{ref-et}}, {{ref-en}} {{Еўропа паводле тэм|Гісторыя}} {{Эстонія ў тэмах}} [[Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі| ]] n11h1froa17g955a74jnc20aza7wna2 0 205734 5149946 5131074 2026-06-02T17:08:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149946 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}}{{арфаграфія}} {{Гісторыя Расіі}} '''Гісторыя Расіі''' — апісанне гісторыі [[Расія|Расіі]] са старажытных часоў. <!--У Вікіпедыі ёсць таксама асобныя артыкулы па гісторыі [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] з 882 года да татара-мангольскага нашэсця, [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да 1917 года, [[СССР]] да 1991 года і [[Гісторыя Расійскай Федэрацыі|РФ]] пасля 1991 года.--> == Этымалогія назвы == Упершыню тэрмін «'''Росия'''» ({{lang-el|Ρωσία}}) сустракаецца ў [[X стагоддзе|X стагоддзі]] ў творах [[Візантыя|візантыйскага]] імператара [[Канстанцін VII|Канстанціна Багранароднага]] «Аб цырымоніях» і «Аб кіраванні імперыяй» як грэчаскай назва [[Русь|Русі]]<ref>{{артыкул | аўтар = Соловьёв А. В. | загаловак = Византийское имя России | выданне = [[Византийский временник]] | спасылка = http://www.hist.msu.ru/Byzantine/BB%2012%20%281957%29/BB%2012%20%281957%29%20136.pdf | год = 1957 | нумар = 12 | старонкі = 134–155 | ref = }}</ref>. Пасля тэрмін «Россия» (у старой арфаграфіі ''Россія'' або ''Россіа'') замацаваўся за Паўночна-Усходняй Руссю, г. зн. ўсходнеславянскімі тэрыторыямі, якія не ўвайшлі ў склад сярэднявечнай [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і аб’яднанымі [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] ў адзіную дзяржаву. == Пераемнасць расійскай дзяржаўнасці == 23 кастрычніка 1998 года [[Дзяржаўная Дума]] Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі зацвердзіла, што «''Расійская дзяржава, [[Расійская рэспубліка]], РСФСР, [[СССР]] і Расійская Федэрацыя — адзін і той жа ўдзельнік міждзяржаўных адносін, адзін і той жа суб'ект міжнароднага права, які не спыняе свайго існавання''»<ref>[https://archive.today/20120906144455/www.pravoteka.ru/pst/172/85636.html Заявление Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации. Принято Постановлением Государственной Думы Федерального Собрания РФ от 23 октября 1998 г. № 3158-II ГД].</ref>. Расійская Федэрацыя з’яўляецца правапераемнікам і дзяржавай-прадаўжальнікам СССР, а СССР — дзяржавай-папярэднікам Расійскай Федэрацыі. У сваю чаргу СССР з’яўляецца правапераемніцай Расійскай Рэспублікі, якая была абвешчана Актам Часовага ўрада 1 верасня 1917 і якая праіснавала да 25 кастрычніка 1917 года. І, нарэшце, Расійская Рэспубліка з’явілася правапераемніцай Расійскай імперыі. Расійская Федэрацыя з’яўляецца прадаўжальнікам СССР і правапераемніцай тых міжнародных абавязацельстваў Расійскай імперыі і Расійскай рэспублікі, якія былі прызнаныя СССР, а таксама ў межах тых абавязацельстваў Расійскай імперыі, якія Расія пагадзілася прыняць на сябе ў добраахвотным парадку<ref>[http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=18 Справка МВД России по вопросам о правопреемстве Российской Федерации, принципе континуитета и репатриации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302043800/http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=18 |date=2 сакавіка 2012 }}</ref><ref>[http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=17 Комментарии Правового управления Аппарата Совета Федерации Российской Федерации на справку МВД России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716070335/http://www.savelev.ru/journal/case/attachment/?caseid=49&id=17 |date=16 ліпеня 2011 }}</ref>. Расія была абвешчана рэспублікай 1 верасня 1917, хоць фактычна стала ёю 3 сакавіка 1917 у выніку [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. З 10 студзеня 1918 — [[РСФСР]]. 30 снежня 1922 г. РСФСР ўвайшла ў склад СССР, які ўтварыўся ў гэты дзень і пераняў шэраг функцый сваёй найбуйнейшай рэспублікі (так, у РСФСР да 1990 года, у адрозненне ад астатніх саюзных рэспублік, не было сваёй кампартыі, некаторых міністэрстваў, Акадэміі навук і інш.). 12 чэрвеня 1990 года I з'ездам народных дэпутатаў РСФСР прынята дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. 7-8 снежня 1991 года ў Белавежскай пушчы прайшла сустрэча кіраўнікоў Расіі, [[Украіна|Украіны]] і [[Беларусь|Беларусі]], дзе было абвешчана аб спыненні існавання [[СССР]] і ўтварэння [[СНД]]. Пасля гэтага 25 снежня 1991 РСФСР была афіцыйна пераназваная ў Расійскую Федэрацыю<ref>Такая назва ўжывалася і ў савецкі час у дачыненні да РСФСР.</ref>. Цалкам гэта найменне замацавалася 25 снежня 1993 г, калі ўступіла ў сілу новая [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі]]. == Старажытная гісторыя == === Першыя людзі. Каменны век. Бронзавы век === Першабытны чалавек пранік на еўрапейскую тэрыторыю Расіі з [[Закаўказзе|Закаўказзя]] ў раннім [[палеаліт|палеаліце]]<ref>БЭ, т. 13. С. 324</ref>. Археалагічныя культуры Расіі паказваюць на гісторыю асваення яе зямель не менш за 1 млн., магчыма 1,5 млн гадоў назад ([[Таманскі паўвостраў]])<ref>[http://lenta.ru/russia/2003/06/18/taman/ Найдена древнейшая в России стоянка первобытных людей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140914004231/http://lenta.ru/russia/2003/06/18/taman/ |date=14 верасня 2014 }}</ref>. Сляды ніжнепалеалітычнага чалавека, знойдзеныя на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і ў Прыкубанні, датуюцца часамі каля 700 тыс. гадоў назад<ref name="Народы России: Энцикл. С. 7">Народы России: Энцикл. С. 7.</ref>. Да сярэдняга палеаліту адносяцца паселішчы неандэртальцаў у нізоўях [[Дон]]а, Ніжнім і Сярэднім [[Паволжа|Паволжы]], на Сярэднім [[Урал]]е<ref>БЭ, т. 13. С. 324. Народы России: Энцикл. С. 7</ref>. З верхняга палеаліту чалавек пачаў сяліцца не толькі ў натуральных пячорах, але і рабіць зямлянкі і паўзямлянкі<ref name="Народы России: Энцикл. С. 7"/>. Самымі старажытнымі стаянкамі «[[homo sapiens]]» (людзей сучаснага выгляду) на тэрыторыі Расіі лічацца Касцёнкі, Зарайск стаянка (45-35 тыс. да н. э.) і Сунгір (25 тыс. да н. э.). Гэтыя паселішчы складаліся з пабудоў, нярэдка з костак [[мамант]]а, абцягнутых шкурамі. Насельніцтва апраналіся ў футравае адзенне; целы памерлых хавалі, суправаджаючы багатым наборам рэчаў, і пасыпалі [[вохра]]й, што сведчыць аб развітым светапоглядзе. Большая частка тэрыторыі Еўрапейскай Расіі была занятая альбо [[ледавік]]ом, альбо прылядніковай [[тундра]]й c мамантавай [[фаўна]]й. У познім палеаліце, каля 10 тыс. гадоў таму назад, калі ледавік пачаў раставаць і ўсталяваўся блізкі да сучаснага клімат, адбывалася засяленне Сібіры і поўначы еўрапейскай часткі Расіі. Удасканальвалася тэхніка вырабу касцяных і каменных прылад, пачалі фарміравацца мастацтва і рэлігія. У постледавіковую [[мезаліт]]ычную эпоху (10—6 тыс. гадоў назад) еўрапейскую частку Расіі засялілі [[краманьёнцы]] свідэрскай культуры, нашчадкамі якіх з’яўляліся народы Бутаўскай (VIII-VI тыс. да н. э.) і Верхняволжскай культуры (VI-III тыс. да н. э.). Яны ўжо выкарыстоўвалі [[лук]] і стрэлы ў якасці зброі. На позніх стадыях намячаецца пераход да субнеаліту, паколькі яны пачынаюць асвойваць [[Кераміка|кераміку]]. З III тыс. да н. э. пачалося фарміраванне племянных саюзаў<ref>БЭ, т. 13. С. 325</ref>. На поўдні тэрыторыі паступова адбываўся пераход да вытворчай гаспадаркі — земляробства і жывёлагадоўлі; на поўначы пераважала паляўнічая і рыбалоўная гаспадарка<ref name="ReferenceA">Народы России: Энцикл. С. 7</ref>. Да III тыс. да н. э. адносіцца пачатак вытворчасці на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] металічных ([[бронза]]вых) вырабаў, якія да II тыс. да н. э. распаўсюдзіліся па ўсёй тэрыторыі, за выключэннем палярных раёнаў. Цэнтры вытворчасці ўзніклі ў Паволжы, на Урале, у Заходняй Сібіры<ref name="ReferenceA"/>. === Скіфія === {{асноўны|Скіфія}} [[Файл:Scythia-Parthia 100 BC.png|thumb|Карта Скіфіі і Парфіі ў I ст. да н.э.]] У VII-III ст. да н.э. на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] ўтварылася аб’яднанне [[Іранскія мовы|іранамоўных]] [[скіфы|скіфскіх]] плямён, якія засялілі затым тэрыторыю [[Прычарнамор'е|Прычарнамор'я]], Прыазоўя і Прыкаспія<ref name="ReferenceA"/>. Дзякуючы [[Герадот]]у ў антычнасці шырокія тэрыторыі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] (у тым ліку [[Еўрапейская Расія|Еўрапейскай Расіі]]) былі вядомыя пад імем [[Скіфія|Скіфіі]]. У гістарычны перыяд тэрыторыі лясной (паўночнай) Скіфіі засялялі пераважна фіна-вугорскія народы, якія пасяліліся тут у эпоху неаліту. Археолагі фіксуюць, як на змену мезалітычным краманьёнцам прыходзяць мангалоідная паляўнічая [[льялаўская культура|льялаўская]] і [[ямачна-грабеністая культура|ямачна-грабеністая культуры]] (V-III тыс. да н. э.), якіх змяняе [[Валосаўская культура]] (кан. III — сяр. II тыс. да н. э.). «Азіяцкі» характар старажытных [[фіны|фінаў]] фіксуецца генетычна па [[гаплагрупа N|гаплагрупы N]]. Разам з тым, лапландцы — нашчадкі старажытнага насельніцтва Паўночнай Расіі — захоўваюць гены палеаеўрапейцаў. У лясной Скіфіі неаліце пад уздзеяннем культуры народаў [[Вялікі Стэп|Вялікага Стэпу]] змяняецца [[жалезны век|жалезным векам]] (I тыс. да н. э.): з’яўляецца [[сельская гаспадарка]], [[тэкстыль]] і умацаваныя паселішчы. Герадотовых фісагетаў збліжаюць з носьбітамі [[Гарадзецкая культура|Гарадзецкай культуры]] ([[мяшчэра, племя|мяшчэра]], [[мурама]], [[мардва]]), а [[ііркі|ііркаў]] — з носьбітамі [[Дзьякоўская культура|дзьякоўскай культуры]] ([[Мера (племя)|мера]], [[весь]]). На паўночны ўсход ад іх [[Прыўралле|Прыўралля]] насялялі пермяне (продкі [[удмурты|ўдмуртаў]] і [[комі]]) — носьбіты [[ананьінская культура|ананьінскай культуры]], якія адрозніваліся больш выяўленым мангалоідным абліччам. Герадоту яны былі вядомыя як [[аргіпеі]]. === Днепра-Дзвінская культура === На захадзе Расіі ў вярхоўях [[Дняпро|Дняпра]] насялялі андрафагы, якіх атаясняюць з носьбітамі днепра-дзвінскай культуры. Прадстаўнікоў гэтай культуры адрозніваў вельмі прымітыўны побыт, адсутнасць пахаванняў і каменныя сякеры. Мяркуецца, што яны маглі быць нашчадкамі індаеўрапейцаў, якія мігравалі на поўнач і здзічалі там. === Вялікі Стэп === [[File:IE expansion.png|thumb|Карта міграцыі індаеўрапейскіх народаў з іх меркаванай прарадзімы — [[Самарская культура|Самарскай культуры]]]] У V тыс. да н. э. у стэпах паўднёвай Расіі на перыферыі Балканскага неаліту фармуецца Самарская культура, якую многія даследчыкі лічаць праіндоеўрапейскай. Яны займаліся жывёлагадоўляй, выраблялі ювелірныя ўпрыгажэнні і насыпалі над сваімі мерцвякамі курганы. У рэлігійных уяўленнях важнае месца займаў культ сонца (прота-мітраізм). Вядомыя былі ім і металічныя (медна-залатыя) ўпрыгажэнні. Іх нашчадкі (Ямная культура) распаўсюдзілі індаеўрапейскія мовы ў Еўропу (Культура баявых сякер), у Сярэднюю Азію (андронаўская культура), [[Іран]] і [[Індыя|Індыю]], дзе яны былі вядомыя як арыі, а іх прарадзіма як Аір'янэм-Ваэджа. Генетычна яны прасочваюцца па гаплагрупы R1а. Ужо ў III тыс. да н.э. на [[Урал]]е з’яўляюцца першыя гараыа (Аркаім) і баявыя калясніцы. Ужо ва II тыс. народы індаеўрапейскага круга ўрываюцца ў лясную паласу Цэнтральнай Расіі, але саступаюць там гегемонію фіна-вугорскім народам д’якаўскай культуры. У гістарычную эпоху індаеўрапейскія народы Вялікага Стэпу вядомыя пад імёнамі [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]], [[Скіфы|скіфаў]] і [[Сарматы|сарматаў]], якія хоць і роднасныя ў лінгвістычным і генетычным плане сучасным рускім, але не з’яўляюцца іх прамымі продкамі. Уласна славяне — продкі рускіх — фармуюцца за межамі сучаснай тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. У IV стагоддзі н. э. Вялікі Стэп цюркізуецца пад уплывам [[Гуны|гунаў]]. На змену Імперыі Гунаў (Гуналанд) прыходзяць недаўгавечныя аб’яднанні качэўнікаў: [[Цюркскі каганат]], [[Аварскі каганат]], [[Вялікая Балгарыя]], [[Хазарскі каганат]]. Пасля геапалітычным цэнтрам качавых імперый становіцца ніжняе Паволжа, дзе ствараюцца такія гандлёвыя цэнтры як [[Булгар]] і Ітыль. Першапачатковай рэлігіяй качавых цюркаў было тэнгрыянства, але неўзабаве з тэрыторыі Блізкага Усходу да іх трапляюць [[іслам]] (Волжская Булгарыя) і [[іўдаізм]] (хазары). Пасля гібелі Хазарыі Вялікі Стэп ператвараецца ў абіцель разрозненых цюркскіх народаў: печанегаў і полаўцаў. Апошняй уплывовай качавой імперыяй становіцца [[Залатая Арда]] (Вялікая Татарыя). === Прычарнамор'е === Першымі уласна дзяржаўнымі ўтварэннямі на тэрыторыі сучаснай Расіі сталі гарады-дзяржавы, у VI стагоддзі да н. э. заснаваныя старагрэчаскімі каланістамі ў Паўночным Прычарнамор'і: Фанагорыя, Германаса, Гаргыпія. Пазней яны аб’ядналіся ў [[Баспорскае царства]], якое праіснавала да канца IV ст. н. э. === Сібір і Далёкі Усход === У Сібіры, па верхнім цячэнні [[Енісей|Енісея]] ў VI ст. ўтварылася дзяржава енісейскіх кыргызаў, цюркамоўнага народа, што жыў тут з пач. II ст. да н. э., продкаў сучасных [[хакасы|хакасаў]]. У Прымор'і і Прыамур'і ў VIII ст. ўзнікла дзяржава [[Бахай]], дзе пераважалі тунгуса-манчжурскія плямёны і продкі сучасных [[карэйцы|карэйцаў]]<ref name="ReferenceA"/>. == Рассяленне славян == У V стагоддзі н. э. з тэрыторыі паўночнай Польшчы праз ўсходнюю Прыбалтыку на тэрыторыю Расіі пранікаюць славянскія плямёны культуры пскоўскіх доўгіх курганоў, якія кладуць пачатак [[Крывічы|крывічам]]. [[Файл:Viking Expansion.svg|thumb|left|Экспансія [[Вікінгі|вікінгаў]] на тэрыторыю Еўрапейскай Расіі ў IX-XI ст.]] Тады ж увесь час ішло рассяленне славян на поўнач — да [[Ільмень|возера Ільмень]], і на ўсход — да Волга-Окскага міжрэчча. У выніку, да VI-VIII стагоддзяў у агульных рысах складваюцца ўсе асноўныя плямёны ўсходніх славян, вядомыя з «Аповесці мінулых гадоў». Славянская каланізацыя Паўночна-Усходняй Русі працягвалася аж да XIV стагоддзя і складалася з некалькіх міграцыйных хваль — ад ранняй каланізацыі з зямель крывічаў і славян, да больш позняй з Паўднёвай Русі. Да V стагоддзя славяне жылі пры радавым ладзе. На чале кожнай радавой абшчыны стаяў радавой старэйшына, які валодае неабмежаванай уладай. Зямля з’яўлялася ўласнасцю абшчыны, частка сельскагаспадарчых работ ажыццяўлялася калектыўна. З V стагоддзя пачалося разлажэнне радавога ладу, радавая абшчына пачатку замяняцца тэрытарыяльнай абшчынай (вяроўкаю), кіраванне суполкай нароўні са старэйшынамі стала ажыццяўляць веча — агульны сход членаў абшчыны. == Кіеўская Русь == [[Файл:Rus-1015-1113.png|thumb|300px|Старажытная Русь у [[1015]]—[[1113]] гг.]] {{main|Кіеўская Русь}} Традыцыйна заснаванне Кіеўскай Русі звязваюць з прызваннем князя [[Рурык]]а ў [[862]] годзе на княжанне усходнеславянскім племянным саюзам [[славене|славен]]. [[Дзяржава Рурыка]] ўключала ў сябе тэрыторыі паўднёвага Прыладажжа ([[Старая Ладага]], [[Вялікі Ноўгарад]]) і верхняй Волгі ([[Мурам]], [[Растоў]]). Насельніцтва складалі славяне ([[славене]] і [[крывічы]]), [[фіна-ўгорскія плямёны]] ([[весь]], [[Мера (племя)|мера]], [[чудзь]]), ваенную арыстакратыю складалі варагі. Пераемнік Рурыка — [[Вешчы Алег]] — далучыў да сваіх валадарстваў паўднёвы цэнтр усходніх славян, зрабіўшы ў [[882]] годзе галоўны горад [[паляне (усходнеславянскае племя)|палян]] — [[Кіеў]] сваёй сталіцай. У гістарыяграфіі аб’яднанне паўночнага і паўднёвага цэнтраў пад уладай Рурыкавічаў разглядаецца як заканчэнне працэсу фарміравання Кіеўскай Русі. Пашырэнне дзяржавы на поўдзень прывяло да сутыкнення з магутнай [[Хазарыя]]й, цэнтр якой размяшчаўся на ніжняй [[Волга|Волзе]]. Князь [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў]] нанёс [[хазары|хазарам]] зруйнавальны ўдар у [[965]] годзе. Яго маці [[княгіня Вольга]] ў прыватным парадку прыняла [[хрысціянства]], а яе ўнук [[Уладзімір Вялікі|Уладзімір]] канчаткова [[Хрышчэнне Русі|замацаваў хрысціянства на Русі]] ў [[988]] годзе. Сынам і пераемнікам Уладзіміра I [[Яраслаў Мудры|Яраславам Мудрым]] была выдадзена «[[Руская праўда]]», якая прадстаўляла сабой звод грамадзянскага і крымінальнага права. Кіруючы клас старажытнай Расіі ўяўляла [[баярства]] на чале з [[князь|князямі]], працоўны народ складалі свабодныя сяляне-супольнікі. Парадак атрымання ў спадчыну, паводле якога ўсе сыны валодалі правам спадчыны бацькоўскага стала, з аднаго боку, стрымліваў тэрытарыяльнае драбленне, але з іншага, рабіў дастаткова шырокім кола прэтэндэнтаў, якія змагаліся паміж сабой. Своеасаблівым «антыгероем» той эпохі стаў князь [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк Акаянны]], ад рук забойцаў якога ў [[1015]] загінулі прылічаныя пазней да ліку святых браты [[Барыс і Глеб]]. У 1054 [[Яраслаў Мудры]] перадаў уладу траім старэйшым сынам, праўленне якіх атрымала ў гістарыяграфіі назву «[[трыўмвірата Яраславічаў]]», а у [[1097]] годзе яго ўнукі для спынення усобіц пайшлі на прызнанне адзін аднаго спадкаемцамі уладанняў сваіх бацькоў. Пасля смерці [[Мсціслаў Вялікі|Мсціслава Вялікага]] (1132) працэс [[Распад Старажытнарускай дзяржавы|распаду дзяржавы]] стаў незваротным. == Паўночны Каўказ у VIII—XIII ст. == На раўнінах Паўночнага Каўказа ў VIII—XII ст. зарадзілася і расквітнела поліэтнічнае [[Аланскае царства]]. У гэты час у горнай зоне Чачні і Дагестана сфарміравалася ранняе дзяржаўнае ўтварэнне — Сарыр. Сваеасаблівы алана-горскі сімбіёз, што склаўся ў раннім сярэднявеччы, быў разбураны нашэсцем татара-мангольскіх войск у першай палове XIII ст.<ref>Народы России: Энцикл. С. 399</ref> == Залатая Арда == {{main|Залатая Арда}} Дзяржава з цэнтрам у ніжнім Паволжы была заснаваная ў [[1243]] мангольскім ханам [[Батый|Батыем]]. Поўны суверэнітэт Арда атрымала ў [[1266]], абасобіўшыся ад Вялікай Манголіі. Асноўную частку качавога насельніцтва Залатой Арды складалі [[полаўцы]] (кыпчакі). Аседлае насельніцтва — волжскія [[булгары]], [[мардва]], [[марыйцы]] і інш. З [[1312]] — ісламская дзяржава. Знікла ў канцы XVI стагоддзя. == Рускія землі ў перыяд раздробненасці == [[Файл:Преподобный Сергий благословляет великого князя Дмитрия Донского на выступление против рати Мамая 01.jpg|thumb|Сергій Раданежскі дабраслаўляе князя Дзмітрыя Данскога на Куліковую бітву (1380))]] Кіеў у ХІІ-ХІІІ ст. губляў свой уплыў. Калі ўладзімірскі князь [[Андрэй Багалюбскі]] прыступам узяў старажытнарускую сталіцу ў 1169 годзе, то ён не зрабіў [[Кіеў]] сваёй рэзідэнцыяй. Мангольскае нашэсце хана Батыя (1237-1240) фактычна паставіла кропку ў гісторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Рускія войскі пацярпелі шэраг паражэнняў (асабліва цяжкае на рацэ Сіці, 1238), многія рускія гарады падвергліся руйнаванням. Уладзіміра-Суздальскае княства трапіла ў 1243 ў васальнае падпарадкаванне Залатой Ардзе. На тэрыторыі сучаснай Расіі існавалі [[Уладзіміра-Суздальскае княства]], [[Наўгародская зямля]], [[Разанскае княства]], [[Смаленскае княства]] і інш. Галоўнай асаблівасцю Наўгародскай зямлі быў рэспубліканскі лад, пры якой веча на чале з баярствам прызначала пасадніка, запрашала і выганяла князёў. Ва Уладзіміра-Суздальскай княстве зацвердзілася моцная вялікакняская ўлада. Міжусобная барацьба ўскладнялася палавецкіх набегамі з прычарнаморскіх стэпаў. З 1263 у Маскоўскім княстве (адным з надзелаў Уладзімірскага) правілаў сын Аляксандра Неўскага Данііл Аляксандравіч і яго нашчадкі. Да таго ж часу [[Міндоўг]] заснаваў [[Вялікае Княства Літоўскае]]. У 1320-я гады ВКЛ распаўсюдзіла сваю ўладу на заходнярускія землі, а ў 1328 Масква атрымала верх у барацьбе з [[Цвярское княства|Цверу]] за вялікае княжанне Уладзімірскае. З 1363 ярлык на вялікае княжанне Уладзімірскае належаў ў асноўным толькі маскоўскім князям, а [[Альгерд]] распаўсюдзіў сваю ўладу на ўсю паўднёвую Русь, затым правёў серыю паходаў супраць Маскоўскага княства. [[Дзмітрый Данскі]] нанёс некалькі паражэнняў мангола-татарам ([[Кулікоўская бітва]] і інш.), Пасля чаго новы хан [[Тахтамыш]] прызнаў вялікае княжанне Уладзімірскае спадчынным валоданнем маскоўскіх князёў. Да мяжы XIV-XV стагоддзяў практычна ўсе рускія землі былі падзеленыя паміж Маскоўскім княствам і ВКЛ, іх мяжа прайшла на р. Угры. == Руская дзяржава == {{Асноўны артыкул|Рускае царства}} === Кіраванне Івана III === Праўнук Дзмітрыя Данскога Іван III істотна ўзмацніў Маскоўскае княства далучыўшы да яго шырокія цвярскія (1485) і наўгародскія (1478) зямлі. Пасля далучэння Наўгародскай рэспублікі ўлада Масквы распаўсюдзілася да ўзбярэжжа Паўночнага Ледавітага акіяна і Урала. Па выніках руска-літоўскай вайны пад уладу Масквы да 1503 перайшоў Бранск і Чарнігаў. Вялікаму князю Івану Вялікаму таксама атрымалася аднавіць незалежнасць Расіі, разарваўшы васальныя адносіны з Залатой Ардой ў 1480 годзе. Пры ім быў пабудаваны Маскоўскі Крэмль. Яго сын цар Васіль III працягнуў збіранне рускіх зямель, далучыўшы да Масквы Пскоў (1510), Смаленск (1514) і Разань (1521). === Кіраванне Івана IV Грознага === У 1547 годзе вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Грозны]] становіцца першым расійскім царом. У 1549 скліканы першы саслоўна-прадстаўнічы орган — Земскі сабор. Ствараецца ўзброенае агнястрэльнай зброяй (пішчалямі) стралецкае войска. Іван Грозны перастае здавольвацца збіраннем Русі і заваёўвае шырокія тэрыторыі ў Паволжы (у 1552 годзе — Казанскае ханства, у 1556 — Астраханскае). Закладваецца Архангельск — стратэгічны порт на беразе Паўночнага Ледавітага акіяна. Пачынаецца асваенне Урала і Заходняй Сібіры (Паход Ермака 1581-1585). Распаўсюджваецца расійскі ўплыў і на Паўночны Каўказ (казацтва, дамовы з Кабардой) Разам з тым, на заходнім напрамку Івана Грознага чакалі няўдачы. [[Лівонская вайна]] не змагла забяспечыць выхад Расіі да Балтыйскага мора. З цяжкасцю ўдалося адстаяць Пскоў (1582). У мэтах умацавання ўладнай вертыкалі Іван Грозны стварае апрычніну, якая забяспечваецца зямельнымі ўгоддзямі. Фармуецца манархічная ідэалогія (царызм, самадзяржаўе). Практыкуюцца жорсткія рэпрэсіі: баярскія апалы, наўгародскі пагром. Аднак спаленне Масквы крымскім ханам у 1571 дэманструе слабасць апрычніны як сродку ўлады. У мэтах асваення Дзікага Поля і барацьбы з крымска-нагайскімі набегамі ужо пры пераемніку Івана Грознага Фёдарам (апошні Рурыкавічам) ствараецца Белгарадская лінія, у якую ўваходзяць такія крэпасці як Курск і Варонеж. === Смутны час === {{Асноўны артыкул|Смутны час}} Непапулярная палітыка неродовитого цара [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]] пры моцных манархічных настроях у грамадстве справакавалі смуту. Паўстаў слых, што царэвіч Дзмітрый (сын Івана Грознага) цудоўным чынам выратаваўся і жадае ўзысці на пасад. Самазванец увайшоў у гісторыю пад імем [[Ілжэдзмітрый I]]. Пераможнай увайшоўшы ў Маскву разам з польскім войскам, ён у 1605 стаў царом. Аднак польская падтрымка згуляла з ім злы жарт. Новы цар быў прызнаны несапраўдным і скінуты баярскай групоўкай на чале з Васілём Шуйскім, які і ўзышоў на пасад. Аднак смуты гэта не спыніла. На поўдні Маскоўскай дзяржавы ўспыхнула паўстанне Балотнікава, удзельнікаў якога называлі «злодзеямі». Паўстанне было задушана, але аб’явіўся новы самазванец — Тушынскі злодзей, да якога далучыліся бунтаўшчыкі. Для барацьбы з мецяжом Шуйскі звярнуўся да дапамогі Швецыі, але гэта выклікала негатыўную рэакцыю Польшчы, якая вырашылася на адкрытую інтэрвенцыю. У ходзе Клушынскай бітвы гетман Жалкеўскі ў 1610 разбіў руска-шведскае войска. Няўдачы прывялі да звяржэння Васіля Шуйскага і занятку палякамі Масквы. Фармальна ўлада належала [[Семібаяршчына]], але адкрыта абмяркоўваліся варыянты прысягі польскаму каралю. Патрыярх Гермаген пераканаў былых «злодзеяў» стаяць не столькі за «сапраўднага цара», колькі за праваслаўе. Паход першага апалчэння на Маскву скончыўся правалам, але ўжо другое народнае апалчэнне Мініна і Пажарскага змагло выбіць ў 1612 годзе палякаў з Крамля. Гэты дзень (4 лістапада) цяпер святкуецца як Дзень народнага адзінства. [[Файл:Growth of Russia 1547-1725 true borders.png|thumb|300px|Тэрытарыяльны рост Расіі з 1547 па 1725]] === Расія ў XVII ст. === Для барацьбы з наступствамі Смуты быў скліканы Земскі сабор 1613, на якім на царства быў прызваны [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіл Раманаў]] — першы з дынастыі Раманавых. Тым не менш, барацьба з мяцежнікамі з ліку казакоў і польскімі інтэрвентамі не скончылася. Нямала турбот Расіі прычыніў рэйд Лісоўскага ў 1615 годзе і паход Уладзіслава ў 1618 годзе. Цаной тэрытарыяльных саступак (часова быў згублены [[Смаленск]] і Северская зямля) была захавана незалежнасць Расіі (Дзяулінскае перамір'е). Разам з тым, працягваецца пачатае яшчэ пры Іване Грозным засваенне Сібіры: закладзены гарады [[Краснаярск]] (1626), [[Якуцк]] (1632), [[Чыта]] (1653). У 1648 казак [[Сямён Дзяжнёў]] па моры абгінае [[Чукоцкі паўвостраў|Чукотку]] і адкрывае [[Берынгаў праліў|праліў]], пазней названы Берынгавым. Засваенне Сібіры ажыццяўлялі казакі, землепраходцаў і прамыслоўцы. У гонар аднаго з іх — [[Ерафей Хабараў|Хабарава]] — назвалі [[Хабараўск|горад]] і шырокі [[Хабараўскі край|край]] на Далёкім Усходзе. Руская каланізацыя практычна не сустракала супраціўлення. Мясцовае насельніцтва прымушалася да выплаты пушнога падатку (ясак). Адзінай перашкодай пры засваенні Далёкага Усходу стаў Кітай, з якім ужо ў 1689 быў заключаны Нерчынскі дагавор. Прытоку людзей на новыя землі збольшага спрыяла прыгоннае права, якое было замацавана саборных выкладам 1649 года. У 1654 казакі [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], якія паднялі паўстанне супраць Польшчы, прысягнулі на вернасць маскоўскаму цару Аляксею. Гэты акт прывёў да руска-польскай вайны, у выніку якой Кіеў, Смаленск і значная частка Прыдняпроўя трапляе пад уладу Масквы. Царкоўная рэформа патрыярха Нікана правакуе раскол. Змагары даўніны сыходзяць у апазіцыю, а ў Расіі ўзмацняецца вестэрнізацыя: з’яўляюцца «паліцы новага ладу» (рэйтары), у вышэйшых пластах грамадства ўзмацняецца цікавасць да заходняй культуры (тэатр, партрэтны жывапіс). Элементы расколу і Смуты праяўляюцца ў паўстанні [[Сцяпан Разін|Сцяпана Разіна]] (1670-1671). == Нашчадкі Залатой Арды == [[Крымскае ханства]], [[Казанскае ханства]], [[Астраханскае ханства]], [[Сібірскае ханства]] і Нагайскія орды, што качавалі па тэрыторыі ад [[Дунай|Дуная]] да [[Іртыш]]а, былі нашчадкамі [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Прыхільнікі ідэй еўразійства мяркуюць, што Расія з’яўляецца геапалітычным спадчыннікам Залатой Арды. == Расійская імперыя == {{main|Расійская імперыя}} === Пятроўскія рэформы === [[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|150px|[[Пётр Вялікі]]]] Стралецкія бунты 1682 і 1696 гадоў, баярскія сваркі, а таксама часовыя няўдачы ў вайне са шведамі (Бітва пры Нарве) прыводзяць цара Пятра да думкі аб неабходнасці карэнных рэформ з мэтай фарсіраванай мадэрнізацыі краіны. Пётр стварае ў Расіі сучасны флот, рэфармуе армію, адкрывае адукацыйныя ўстановы (Пецярбургская акадэмія навук), заахвочвае развіццё прамысловасці. Баярства і патрыяршаства скасоўваюцца, краіна дзеліцца на 8 губерняў (1708). Данское казацтва пасля Булавінскага паўстання губляе сваю аўтаномію. Вышэйшым дарадчым органам пры цары становяцца Сенат і Калегіі. Паўночная вайна адкрывае для Расіі ўсходняе ўзбярэжжа Балтыйскага мора. На новых землях закладваецца Санкт-Пецярбург (1703), куды пераносіцца сталіца дзяржавы. У 1721 годзе Расія аб’яўляецца імперыяй. === Расія ў XVIII стагоддзі === Пасля смерці Пятра ў Расіі наступіў нестабільны перыяд «дачаснікаў», які характарызуецца палацавымі пераваротамі і «засіллем замежнікаў» (Біронаўшчына). Фактычная ўлада ў краіне належала алігархічнаму Вярхоўнаму савету, які абапіраўся на лейб-гвардыю. Некаторая стабілізацыя пачалася падчас праўлення дачкі Пятра Лізаветы. Пры ёй быў адкрыты Маскоўскі універсітэт (1755), уладкаваны імператарскія рэзідэнцыі (Зімовы палац, Царскае Сяло) у стылі лізавецінскага барока і ўведзены мараторый на смяротнае пакаранне. У 1762 годзе ў выніку чарговага палацавага перавароту да ўлады прыйшла этнічная немка [[Кацярына II]]. У ліку асаблівасцей яе праўлення называюць дараванне вольнасці дваранству, а таксама палітыка верацярпімасці, за што бурацкія будысты назвалі яе увасабленнем Белай Тары. Пры Кацярыне Расія набыла Паўночнае Прычарнамор'е (Наваросію, Кубань), Крым (1783), Беларусь (1792) і Літву (1795). Пачалося пранікненне рускіх на Амерыканскі кантынент ([[Востраў Уналашка|Уналашка]]). Частка зямель дасталася ў выніку руска-турэцкіх войнаў, частка — з прычыны падзелу Рэчы Паспалітай. Пад пачаткам Кацярыны дзейнічалі такія вялікія дзяржаўныя дзеячы як Дзяржавін, Ламаносаў, Сувораў і Ушакоў. Тым не менш, яе праўленне суправаджалася Пугачоўскім паўстаннем. === Расія ў першай палове XIX стагоддзя. Вайна 1812 === {{also|вайна 1812 года|Паўстанне дзекабрыстаў}} Унук Кацярыны II Аляксандр I стаў апошнім імператарам, якія прыйшлі да ўлады ў выніку палацавага перавароту. На час яго праўлення даводзіцца вайна 1812 года, падчас якой французскаму імператару Напалеону пасля кровапралітнай Барадзінскай бітвы ўдалося захапіць Маскву. Тым не менш, у ходзе контрнаступлення руская армія пры падтрымцы саюзнікаў дайшла да Парыжа (1814). Расія стала ініцыятарам стварэння Святога Саюза (1815) і набыла рэшткі Польшчы разам з Варшавай. Таксама ўлада расійскага імператара распаўсюдзілася на Фінляндыю (1809), Бесарабію (1812) і Азербайджан (1813). Пачалася шматгадовая вайна з каўказскімі горцамі. Знамянальнай падзеяй праўлення Аляксандра стала ўстанова міністэрстваў (1802) і ліцэяў, у адным з якіх вучыўся Пушкін. Статус Расіі павышае Першае рускае кругасветнае плаванне пад камандаваннем Івана Крузенштэрна і Юрыя Лісянскага (1803-1806). Рускі адмірал Фадзей Белінсгаузен ў 1820 годзе адкрыў Антарктыду і назваў адзін з астравоў у гонар цара. Усшэсце на пасад Мікалая I (брата Аляксандра I) запамрочылася паўстаннем у снежні 1825, якое абвясціла ідэалы «свабоды, роўнасці і братэрства». Правал паўстання (фактычна ваеннага мяцяжу) прывёў Мікалая да больш кансерватыўных перакананняў. За паўстаннем дзекабрыстаў рушыла ўслед Польскае паўстанне 1830, якое замацавала за Мікалаем рэпутацыю «душыцеля свабодаў». Расчараванне ў шляхецтве прывяло да таго, што апорай трона сталі [[разначынцы]]. У эпоху Мікалая ў Расіі будуюцца першыя жалезныя дарогі (Мікалаеўская чыгунка). Расія умацоўвае свае пазіцыі на Каўказе — паводле выніках Туркманчайскага дагавора (1828) Мікалай захаваў уладу над Паўночным Азербайджанам і Усходняй Арменіяй. Вайны з Турцыяй вядуцца з пераменным поспехам. Адмірал Нахімаў ў Сінопскай бітве (1853) наносіць поўнае паражэнне турэцкаму флоту, аднак з-за ўступлення ў Крымскую вайну англа-французскай кааліцыі (1854) Расія пераходзіць да абароны (Бамбаванне Адэсы, Абарона Севастопаля). === Расія ў другой палове XIX стагоддзя. Рэформы і контррэформы === {{Асноўны артыкул|Рэформы Аляксандра II}} Сын Мікалая Аляксандр II (Вызваліцель) увайшоў у гісторыю як умерана-ліберальны цар-рэфарматар. Перш за ўсё, ён адмяніў прыгоннае права (1861), аднавіў аўтаномію універсітэтаў, пашырыў мясцовае самакіраванне — увёў суды прысяжных і земскія сходы, а таксама рэфармаваў войска на аснове ўсеагульнай вайсковай павіннасці (1874). Пры Аляксандры II канчаткова быў «заміраны» Каўказ, а ў склад Расіі пасля паразы імама Шаміля ўвайшлі Чачня і Дагестан (1864). Расія вяла паспяховыя вайны супраць Турцыі на Балканах, што прывяло да вызвалення паўднёваславянскіх народаў, у прыватнасці ў 1878 поўную незалежнасць атрымала Сербія і фактычную — Балгарыя. Пры Аляксандры II Расія далучыла Узбекістан і Туркменію (ахал-цякінская экспедыцыя), але страціла Аляску. З канца 1870-х гадоў у краіне меў месца рэвалюцыйны тэрор (арганізацыі «Зямля і воля», «Народная воля»), ахвярай якога стаў сам цар (1881). Сын Аляксандра II, Аляксандр III, у афіцыйнай дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі называўся міратворцы, паколькі ў яго кіраванне ўпершыню за доўгі час Расія не вяла вялікіх войнаў. Закон 2 чэрвеня 1897 года ўпершыню ўводзіў нармаванне працоўнага дня. Паводле гэтага закону, для рабочых, занятых днём, працоўны час не павінны быў перавышаць 11,5 гадзін у суткі, а ў суботу і перадсвяточныя дні — 10 гадзін: «Для рабочых, занятых, хоць бы збольшага, у начны час, працоўны час не павінны перавышаць 10 гадзін у суткі». Пазней у прамысловасці Расіі быў заканадаўча ўстаноўлены 10-гадзінны працоўны дзень. Аднак на практыцы гэтая рэформа не выконвалася. === Расія ў пачатку XX стагоддзя. Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў === {{also|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі}} Узыходжаннем Мікалая II спадарожнічаў трагічны інцыдэнт на Хадынскім полі (1896), у выніку якога загінула больш за 1 тыс. чалавек. Іншай падзеяй, якая негатыўна паўплывала на рэпутацыю цара, стала няўдалая руска-японская вайна 1904-1905 гадоў, у ходзе якой Расія страціла базу Порт-Артур і палову Сахаліна. Зрэшты, крызіс наўпрост з Мікалаем II тады яшчэ не звязвалі. Аднак 9 студзеня 1905 г. у Пецярбургу адбыўся крывавы разгон рабочай дэманстрацыі (Крывавая нядзеля). Хваляванні ўспыхнулі па ўсёй краіне. Прыкметна ўзмацніліся радыкальныя арганізацыі як левага (эсэры), так і правага (чарнасоценцы) толку. Цар вымушаны быў пайсці на шэраг рэформаў. Засноўвалася Дзяржаўная Дума (1906), прэм'ер-міністр [[П. А. Сталыпін]] ажыццявіў аграрную рэформу, якую некаторыя ўспрынялі як удар па традыцыйнай сялянскай абшчыне. Першая сусветная вайна зноў паказала неэфектыўнасць дзяржаўнага апарату. Першапачаткова паспяховае наступленне рускай арміі ў Усходняй Прусіі скончылася паразай пад Таненбергам (1914). Далей вайна з Германіяй ўжо вялася на расійскай тэрыторыі. Паспяховы Брусілаўскі прарыў 1916 не меў стратэгічных наступстваў. Дваранства выказваў адкрытую незадаволенасць узрослым уплывам Рыгора Распуціна. == Паўночны Каўказ у XIV — сяр. XIX ст. == == Усходняя Сібір і Далёкі Усход да XIX ст. == == Расійская рэспубліка == == Фінскія землі да сяр. XX ст. == У [[1323]] годзе ўпершыню была вызначаная мяжа паміж Швецыяй і [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай дзяржавай]], пры гэтым землі заселеныя фінамі цалкам увайшлі ў склад Шведскага каралеўства. На [[Карэльскі перашыек|Карэльскім перашыйку]] і паўднёвым узбярэжжы [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] [[фіны]] ў асноўным сяліліся пасля [[1617]] года<ref>Народы России: Энциклопедия. С. 372</ref>, калі гэтыя землі (як і паўночна-заходняе Прыладажжа) сталі часткай [[Швецыя|Швецыі]] паводле [[Сталбоўскі мір|Сталбоўскага міру]], якім скончылася руска-шведская вайна 1614—17 гадоў. Пасля [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў [[1721]] годзе паўднёва-ўсходняя частка Фінляндыі была акупаваная [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]. Пасля Расійска-Шведскай вайны 1808—09 гадоў тэрыторыя Фінляндыі была цалкам далучаная да Расіі. Вялікім князем фінскім стаў расійскі цар, але непасрэднае кіраванне ажыццяўляў генерал-губернатар, а заканадаўчую ўладу прадстаўляў сейм. Але да 1863 года сейм не сабіраўся, і ў 1899 цар поўнасцю прысвоіў сабе права выдаваць законы для Фінляндыі без згоды сейму. Часовы ўрад Расіі ў сакавіку 1917 года аднавіў аўтаномію Фінляндыі, а ў снежні 1917 сейм прыняў дэкларацыю незалежнасці. У ліпені 1919 ў краіне была абвешчана рэспубліка, і ў кастрычніку 1920 Фінляндыя падпісала мірную дамову з Савецкай Расіяй. У канцы 1930-х гадоў СССР пачаў ваенныя дзеянні супраць Фінляндыі, якія скончыліся ў сакавіку 1940 паразай Фінляндыі. Пасля гэтай вайны [[Карэльскі перашыек]] і частка [[Карэлія|Карэліі]] адышлі да СССР. У 1940-56 гадах існавала [[Карэла-Фінская ССР]], якая затым увайшла ў склад [[РСФСР]]. == Землі Усходняй Прусіі да сяр. XX ст. == З V ст. на тэрыторыі сучаснай [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] жылі [[балты|балцкія]] плямёны [[прусы|прусаў]]. У XIII—XIV ст. адбывалася нямецкая каланізацыя тэрыторыі, якая неўзабаве стала часткай [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] з цэнтрам у Кёнігсбергу (сучасны [[Калінінград]]). У склад РСФСР гэтыя землі ўвайшлі ў 1945 годзе, нямецкае насельніцтва было дэпартаванае ў Германію. == РСФСР == {{main|РСФСР}} == Расійская Федэрацыя == {{main|Расійская Федэрацыя}} === Расія ў 1990-х гадах === Пасля распаду СССР у снежні 1991 года Расійская Федэрацыя фактычна здабыла незалежнасць. Прэзідэнт Ельцын і в. а. старшыні ўрада Гайдар пачалі праводзіць у краіне радыкальныя ліберальныя рэформы («шокавая тэрапія»), накіраваныя на станаўленне рынкавай эканомікі. Дзяржава спыніла рэгуляваць цэны на тавары. Адначасова з гэтым была абвешчана свабода гандлю, якая нярэдка набывала форму спекуляцыі. Прылаўкі крам сталі запаўняцца таварамі, прадпрыемствы і грамадзяне атрымалі свабоду эканамічнай дзейнасці. Узмацнілася маёмаснае расслаенне на багатых і бедных, з’явіўся феномен «новых рускіх». Цёмнай бокам ліберальных рэформаў стала «крымінальная рэвалюцыя», у выніку якой руская мафія набыла міжнародную вядомасць. Перадзел уласнасці быў ажыццёўлены пад сцягам прыватызацыі дзяржуласнасці, калі багатыя набылі ў валоданне карысныя выкапні (алігархі). Пагоршылася дэмаграфічная сітуацыя (смяротнасць перавысіла нараджальнасць). [[Файл:White House-3.JPG|thumb|250px|Дом Саветаў пасля абстрэлу з танкавых гармат 4 кастрычніка 1993 года]] Радыкальныя рэформы, у выніку якіх значная частка краіны збяднела, выклікалі супраціў З'езду народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета Расіі, якое ўзначалілі старшыня Вярхоўнага Савета Руслан Хасбулатаў і віцэ-прэзідэнт Аляксандр Руцкі. У адказ Ельцын 21 верасня 1993 г. прыняў указ аб роспуску З'езду і парламента, які быў прызнаны антыканстытуцыйным і з’яўляўся падставай для адхілення Ельцына ад пасады прэзідэнта. Абвастрыўся канстытуцыйны крызіс, які выліўся ва ўзброенае паўстанне, падчас якога пратэстоўцы («народна-патрыятычныя сілы», па версіі адных, і «чырвона-карычневыя», па версіі іншых) разблакавалі парламент і пад кіраўніцтвам Макашова ўзялі штурмам будынак мэрыі Масквы (былы СЭВ), адкуль міліцыя вяла агонь па дэманстрантах, што падышлі да будынка Вярхоўнага Савета. Затым прыхільнікі Вярхоўнага Савета адправіліся да тэлецэнтра Астанкіна з мэтай прадастаўлення ім эфіру. Па нявысветленых да канца прычынах, байцы прапрэзідэнцкага атрада «Віцязь», якія знаходзіліся ў будынку тэлецэнтра, адкрылі агонь па прыхільнікам парламента. Затым Ельцын увёў войскі ў Маскву, пасля танкавых залпаў па Доме Саветаў з'езд народных дэпутатаў і парламент здаліся. Ельцын ініцыяваў рэферэндум 12 снежня 1993 г., на якім была прынятая новая канстытуцыя Расіі. Прэзідэнт атрымаў шырокія паўнамоцтвы, замест Вярхоўнага Савета засноўваўся двухпалатны парламент, які складаецца з Дзяржаўнай Думы і Савета Федэрацыі. Вышэйшы орган улады — з'езд народных дэпутатаў касуецца. Саюзная рэспубліка РСФСР дэ-юрэ канчаткова стала незалежнай дзяржавай Расійская Федэрацыя. Падзеі кастрычніка-снежань 1993 канчаткова завяршылі распад СССР і 76-гадовы савецкі перыяд у гісторыі Расіі<ref>[http://yeltsin.ru/yeltsin/books/detail.php?ID=3792 Борис Ельцин. «Записки президента»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901080630/http://yeltsin.ru/yeltsin/books/detail.php?ID=3792 |date=1 верасня 2009 }} // издательство «Огонёк», 1994 г, ISBN 5-88274-083-5</ref><ref>А. Безбородов, Н. Елисеева, В. Шестаков [http://www.uroki90.ru/sites/default/files/_book_history_2_low_bezborodov_0.pdf Перестройка и крах СССР. 1985–1993]{{Недаступная спасылка}}</ref>.. На фоне грамадскага супрацьстаяння пачалася Першая чачэнская вайна (1994-1996). Расійская армія беспаспяхова спрабавала справіцца з атрадамі сепаратыстаў, якія спачатку вялі партызанскую вайну на сваёй тэрыторыі, а потым перайшлі да маштабных тэрарыстычных рэйдаў углыб Расіі (рэйд Басаева і Радуева). У выніку, нясучы страты, расійская армія была вымушана пакінуць сталіцу Чачні і заключыць Хасавюртаўскія пагаднення. Паўночны Каўказ ператварыўся ў рэгіён падвышанай тэрарыстычнай пагрозы. Цаной прыцягнення агрэсіўных паліттэхналогій камандзе Ельцына атрымалася захаваць уладу на прэзідэнцкіх выбарах 1996 года. Аднак у Расіі наспеў крызіс, які выказаўся ў абясцэньванне нацыянальнай валюты (дэфолт 1998 года). Эканоміка канчаткова набыла экспартна-сыравінную накіраванасць. Адрыньванне Косава ад Сербіі і Вайна ў Югаславіі выклікала ў грамадстве рост антыамерыканскіх і патрыятычных настрояў. Улада вымушана была пайсці на саступкі кансерватыўным сілам, што выявілася ў прызначэнні Прымакова прэм'ер-міністрам краіны (1998). На хвалі рэваншысцкіх настрояў у Расіі прэм'ер-міністрам быў прызначаны больш малады і энергічны падпалкоўнік КДБ у адстаўцы Уладзімір Пуцін, якому Ельцын 31 снежня 1999 года перадаў усю паўнату ўлады. {{зноскі}} == Літаратура == * Гісторыя Расіі ад Сярэднявечча да сучаснасці. Нарысы" / укл. [[Лявон Баршчэўскі]]. — Мн.: Зміцер Колас, 2018. — 536 с. * История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А.Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с. * Народы России: Энциклопедия. — М.: Науч. изд-во Большая Российская Энциклопедия. 1994. * Расія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13. — Мн.: БелЭн. 2001. == Спасылкі == * Мартенс Ф. Ф., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=283245 Собрание Трактатов и Конвенций, заключённых Россией с иностранными державами на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}} * Татищев В. Н., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60678 История Российская. Том первый. на сайте «Руниверс»] * С. М. Соловьёв, [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60694 История России на сайте «Руниверс»] * Платонов С. Ф., [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60676 Полный курс лекций по русской истории на сайте «Руниверс»] * В. О. Ключевский, [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=60654 Курс русской истории на сайте «Руниверс»] * [http://www.rusempire.ru/ Российская империя]: История России с Древнейших времён, История Новой России. * [http://web-local.rudn.ru/web-local/uem/autor/hist/his/ История России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140829063347/http://web-local.rudn.ru/web-local/uem/autor/hist/his/ |date=29 жніўня 2014 }} в библиотеке Университета дружбы народов. * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/History_Russia.php электронные книги по Истории России в библиотека Гумер]. * [http://statehistory.ru статьи и заметки по истории России, документальные фильмы]. * Подборки ссылок на сайте rushistory.stsland.ru ** [http://rushistory.stsland.ru/Statie1_1.html Краткий курс истории России] * [http://4plus5.ru/ist/index.html Книги по анализу истории России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140905002359/http://4plus5.ru/ist/index.html |date=5 верасня 2014 }} * [http://www.praviteli.org/ Правители России и Советского Союза, биографическо-хронологический справочник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200804052749/http://www.praviteli.org/ |date=4 жніўня 2020 }} * Подборки ссылок на сайте history.ru ** [http://www.history.ru/histr.htm История России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140518203044/http://www.history.ru/histr.htm |date=18 мая 2014 }} * [http://scepsis.ru/library/id_128.html Юрий Семёнов «Россия: что с ней случилось в XX веке»] * [http://empire.netslova.ru/ Кривая империя], С. Кравченко. * Подборка статей и книг на сайте журнала «[http://scepsis.ru/ Скепсис]» ** [http://scepsis.ru/tags/id_143.html История России XVIII—XIX вв.] ** [http://scepsis.ru/tags/id_133.html История России до XVIII в.] ** [http://scepsis.ru/tags/id_46.html История России начала XX века] ** [http://scepsis.ru/tags/id_112.html История СССР (1917—1991)] ** [http://scepsis.ru/tags/id_154.html История Советской России 20-х гг.] ** [http://scepsis.ru/tags/id_138.html История России после 1991 г.] * [http://rushistory.com История России от древнейших времён]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.histerl.ru/ ИСТОРИЯ РОССИИ — материалы, лекции, конспекты, аудиолекции, курсы, схемы, таблицы, тесты, книги, статьи (ЛУЧШИЕ)] * [http://rusjoom.ru История России c древнейших времён до наших дней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180707195441/http://rusjoom.ru/ |date=7 ліпеня 2018 }} * [http://kremlion.ru/ Кремлион]: История Руси в биографиях правителей * [http://kratkijkursistoriirossiihhwekawwyskazywanijaheepoliticheskihrukowoditelej.shtml Краткий курс истории России XX века в высказываниях её политических руководителей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=20 лютага 2017 }} * [http://www.istmira.com/istoriya-rossii/ История России]: Краткий курс истории России. * [http://msk-slovar16-17v.slovo-spb.ru Словарь обиходного русского языка Московской Руси XVI—XVII вв.] * [http://admw.ru/books/2/V-YA--Petrukhin--D-S--Raevskiy_Ocherki-istorii-narodov-Rossii-v-drevnosti-i-rannem-Srednevekove/ В. Я. Петрухин, Д. С. Раевский. Очерки истории народов России в древности и раннем Средневековье] * [http://www.histerl.ru/ Полный курс лекций по истории России] * [http://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 Россия в Средние века и раннее Новое время] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220921232738/https://liber.rsuh.ru/?q=node/1166 |date=21 верасня 2022 }} * [http://исторический-сайт.рф Сайт, посвящённый истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150317075349/http://xn----8sbnlabhce1bwkeefm9e.xn--p1ai/ |date=17 сакавіка 2015 }} {{Еўропа паводле тэм|Гісторыя}} {{Азія паводле тэм|Гісторыя}} {{Расійская Федэрацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі| ]] d26lpr73r5873c737wn8ss6f2qmsan8 0 210367 5150082 5149708 2026-06-03T07:23:29Z 5150082 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Міхайлавіч Лукашук''' (нар. {{ДН|||1955}}, [[Брэст]]) — беларускі [[журналіст]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]] (1977). Працаваў перакладчыкам, журналістам, рэдактарам. У 1990—1992 гадах галоўны рэдактар выдавецтва «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]». З 1993 года на [[Радыё Свабода]], з 1999 — дырэктар [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы Радыё Свабода]]. У 2004—2005 гадах дырэктар Радыё «Свабодны Афганістан», у 2007—2008 — выканавец абавязкаў галоўнага рэдактара Радыё Свабода/Радыё Свабодная Еўропа. Стыпендыят [[Гуверскі інстытут|Гуверскага інстытута]] ([[Стэнфардскі ўніверсітэт]], [[Каліфорнія]], 2000). == Дзейнасць == Адзін з заснавальнікаў «[[Мартыралог Беларусі|Мартыралогу Беларусі]]». У 1990—1995 гадах — член [[Камісія Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання па правах ахвяр палітычных рэпрэсій|Камісіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання па правах ахвяр палітычных рэпрэсій]]. Аўтар даследаванняў гісторыі XX стагоддзя, у тым ліку кніг «Здзек» (1988), «Філістовіч. Вяртанне нацыяналіста» (1997), «За кіпучай чэкісцкай работай» (1997), «У фіялетавай ночы вугал крыла» (1999), «Прыгоды АРА ў Беларусі» (2005), «След матылька: Освальд у Менску» (2011), «Зкімбы-зымбы» (2013). == Прызнанне == * Шорт-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2011 год з кнігай «След матылька: Освальд у Менску». * Лонг-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2013 год з кнігай «Зкімбы-зымбы». * Лаўрэат [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]] 2018 за стварэнне кніжнай серыі «Бібліятэка Свабоды», а таксама за выданне кніг «Прыгоды АРА ў Беларусі» і «Сьлед матылька: Освальд у Менску»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html|title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча|author=Студзінская, І., Грыдзін, У.|last=|first=|date=2018-05-28|website=www.svaboda.org|publisher=Радыё Свабода|language=|accessdate=2018-05-28}}</ref>. * Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Шорт-ліст [[Прэмія Ежы Гедройца|Прэміі Ежы Гедройца]] за 2025 год з кнігай «Там, дзе няма цемнаты: Радыё Свабода»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33548107.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=Разьвітаньне перад сустрэчай. Думкі наўзбоч кнігі Аляксандра Лукашука «Там, дзе няма цемнаты»|website=Радыё Свабода|date=2025-10-04|access-date=2026-06-01|archive-date=2026-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20260531023241/https://www.svaboda.org/a/33548107.html}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{DEFAULTSORT:Лукашук}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}}{{Вонкавыя спасылкі}} o1pppl41ecdj848zgna2jpo9zra7ery 5150083 5150082 2026-06-03T07:24:03Z 5150083 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Міхайлавіч Лукашук''' (нар. {{ДН|||1955}}, [[Брэст]]) — беларускі [[журналіст]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]] (1977). Працаваў перакладчыкам, журналістам, рэдактарам. У 1990—1992 гадах галоўны рэдактар выдавецтва «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]». З 1993 года на [[Радыё Свабода]], з 1999 — дырэктар [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы Радыё Свабода]]. У 2004—2005 гадах дырэктар Радыё «Свабодны Афганістан», у 2007—2008 — выканавец абавязкаў галоўнага рэдактара Радыё Свабода/Радыё Свабодная Еўропа. Стыпендыят [[Гуверскі інстытут|Гуверскага інстытута]] ([[Стэнфардскі ўніверсітэт]], [[Каліфорнія]], 2000). == Дзейнасць == Адзін з заснавальнікаў «[[Мартыралог Беларусі|Мартыралогу Беларусі]]». У 1990—1995 гадах — член [[Камісія Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання па правах ахвяр палітычных рэпрэсій|Камісіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання па правах ахвяр палітычных рэпрэсій]]. Аўтар даследаванняў гісторыі XX стагоддзя, у тым ліку кніг «Здзек» (1988), «Філістовіч. Вяртанне нацыяналіста» (1997), «За кіпучай чэкісцкай работай» (1997), «У фіялетавай ночы вугал крыла» (1999), «Прыгоды АРА ў Беларусі» (2005), «След матылька: Освальд у Менску» (2011), «Зкімбы-зымбы» (2013). == Прызнанне == * Шорт-ліст [[Прэмія Ежы Гедройца|Прэміі Ежы Гедройца]] за 2011 год з кнігай «След матылька: Освальд у Менску». * Лонг-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2013 год з кнігай «Зкімбы-зымбы». * Лаўрэат [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]] 2018 за стварэнне кніжнай серыі «Бібліятэка Свабоды», а таксама за выданне кніг «Прыгоды АРА ў Беларусі» і «Сьлед матылька: Освальд у Менску»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html|title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча|author=Студзінская, І., Грыдзін, У.|last=|first=|date=2018-05-28|website=www.svaboda.org|publisher=Радыё Свабода|language=|accessdate=2018-05-28}}</ref>. * Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Шорт-ліст Прэміі Ежы Гедройца за 2025 год з кнігай «Там, дзе няма цемнаты: Радыё Свабода»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33548107.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=Разьвітаньне перад сустрэчай. Думкі наўзбоч кнігі Аляксандра Лукашука «Там, дзе няма цемнаты»|website=Радыё Свабода|date=2025-10-04|access-date=2026-06-01|archive-date=2026-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20260531023241/https://www.svaboda.org/a/33548107.html}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{DEFAULTSORT:Лукашук}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}}{{Вонкавыя спасылкі}} mbtwipx26fbcy8ljrk62yuije5la692 0 210877 5149894 4754586 2026-06-02T13:00:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149894 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лойка}} {{мастак}} '''Гэнік Лойка''', сапр.: '''Генадзь Станіслававіч Лойка''' ({{ДН|9|3|1962}}, в. [[Мікелеўшчына]], [[Мастоўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі скульптар. == Біяграфія == Скончыў [[Гімназія-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка|гімназію-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка]] (1980), [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1986). Вучыўся ў [[Леанід Рыгоравіч Давідзенка|Леаніда Давідзенкі]] і [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоля Анікейчыка]]. Выкладаў у Мінскай сярэдняй школе № 185 з архітэктурна-мастацкім ухілам<ref>[http://spring96.org/be/news/20971/ Скульптару Гэніку Лойку пагражае звальненьне з працы]</ref>. Працаваў у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Музеі народнага дойлідства і побыту]], у [[Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»|Заслаўскім гісторыка-культурным запаведніку]], у [[Гімназія-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка|мастацкім каледжы імя І. Ахрэмчыка]], у [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вучылішчы імя А. Глебава]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/1946573.html Анкета свабоды: Гэнік Лойка]</ref>. Сябра [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1993 г. == Творчасць == [[Выява:Monument to Kosciuszko, Belarus.jpg|thumb|left|Помнік Тадэвушу Касцюшку (Косава) паводле праекта Гэніка Лойкі]] [[Выява:HenikLojkaSciah.jpg|thumb|Гэнік Лойка]] З 1987 года ўдзельнічае ў мастацкіх выстаўках. Працуе ў манументальнай і станкавай скульптуры, а таксама ў дробнай пластыцы. Найбольш вядомыя творы: * [[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Косава)|помнік]] [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]] ў [[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі| Музеі-сядзібе]], [[Мерачоўшчына]] (2018)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29222482.html Першы ў Беларусі помнік Тадэвушу Касьцюшку ўрачыста адкрылі ля Косава] // Радыё Свабода, 12 мая 2018</ref>. * бюст пісьменніка [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] ў пасёлку [[Глуша (пасёлак)|Глуша]]<ref>[https://gdb.rferl.org/51648EE1-4490-4E6B-BCC9-AE0FC006F981_w1023_r1_s.jpg Бюст Алеся Адамовіча у пас. Глуша] (2019)</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/30261572.html На малой радзіме Алеся Адамовіча за народныя грошы паставілі першы ў Беларусі помнік клясыку]</ref>. * [[помнік Францыску Скарыну (Кішынёў)|Помнік Францыску Скарыну ў Кішынёве]] (2017)<ref>{{cite web |url=http://blr.belta.by/culture/view/pomnik-frantsysku-skarynu-u-kishyneve-budze-ustanouleny-u-listapadze-60289-2017/ |title=Помнік Францыску Скарыну ў Кішынёве будзе ўстаноўлены ў лістападзе |date=24 ліпеня 2017 |publisher=БЕЛТА |access-date=2 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729024312/http://blr.belta.by/culture/view/pomnik-frantsysku-skarynu-u-kishyneve-budze-ustanouleny-u-listapadze-60289-2017/ |archive-date=29 ліпеня 2017 }}</ref>. * Памятная дошка ў гонар [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] (2010)<ref>[http://budzma.org/wp-content/uploads/2010/05/prajekt_henika_loiki.jpg Мемарыяльная шыльда, якая будзе ўсталявана ў Празе на доме, дзе жыла Ларыса Геніюш]</ref><ref>[https://zbsb.org/news/zbsb/1317/ Шыльда Ларысы Геніюш у Празе пакуль не з'явілася] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117032741/https://zbsb.org/news/zbsb/1317/ |date=17 студзеня 2021 }}</ref>. У 2014 годзе да 500-й гадавіны адзначэння перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанскай бітве]] распрацаваў юбілейны бронзавы медаль<ref>{{cite web |url=http://imbryk.by/katalioh/insaje/500.html |title=Юбілейны бронзавы мэдаль да слаўнае Перамогі пад Воршай! |date=2014 |publisher=Iмбрык |access-date=2014-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029120423/http://imbryk.by/katalioh/insaje/500.html |archive-date=29 кастрычніка 2023 }}</ref>. Гэнік Лойка — стваральнік унікальных скульптурных пленэраў «Легенды з пяску»<ref>[http://budzma.org/culture/deklyaracyya-adzinstva-kultury.html Будзьма разам/Каляндар культуры]</ref>, падчас якіх на пясчаных кар’ерах ці на берагах рэчак скульптары і проста ахвочыя лепяць гіганцкія скульптуры; таксама плануе зрабіць вялікую скульптуру з пяску ў гонар 1000-годдзя [[Літва|Літвы]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=28397 Літва пясчаная]</ref>. У студзені 2015 года у двары дома, дзе жыве, стварыў снежную скульптуру галавы князя (караля) з бел-чырвона-белым сцягам<ref>{{cite web| date =24 студзеня 2015| url =https://www.svaboda.org/a/26810818.html | title = Фотофакт: У адным зь менскіх двароў зьявілася сьнежная скульптура караля зь бел-чырвона-белым сьцяга|publisher =[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]| access-date = 2019-03-07}}</ref><ref>{{cite web| author =Арцём Лява| date =9 сакавіка 2015| url = https://novychas.by/kultura/hjenik_lojka_prymushajcie_liud| title = Генік Лойка: Прымушайце людзей размаўляць з сабой па-беларуску|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2019-03-07}}</ref>. У сакавіку 2021 года вырабіў у [[Нью-Ёрк]]у бюсты [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], адлітыя з бронзы<ref>{{cite web| date =10 сакавіка 2021 | url =https://nn.by/?c=ar&i=269565 | title =Гэнік Лойка вырабіў у Нью-Ёрку бюсты Касцюшкі і Каліноўскага |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date =30 чэрвеня 2021}}</ref>. 26 сакавіка 2022 на ўрачыстай імпрэзе святкавання [[Дзень Волі|Дня Волі]] бюсты былі ўсталяваныя каля будынка Катэдральнага сабора Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай [[Сабор Святога Кірылы Тураўскага|царквы cв. Кірылы Тураўскага]] ў [[Нью-Ёрк]]у (401 Атлантык Авэню, [[Бруклін]])<ref>{{cite web|url= https://novychas.online/zamezza/u-zsza-adkryli-pomniki-u-honar-kascjuszki-i-kalino|title= У ЗША адкрылі помнікі ў гонар Касцюшкі і Каліноўскага|date= 2022-03-27|publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date= 2022-03-27|archive-url= https://web.archive.org/web/20220327152303/https://novychas.online/zamezza/u-zsza-adkryli-pomniki-u-honar-kascjuszki-i-kalino|archive-date= 27 сакавіка 2022|url-status= live}}</ref>. == Грамадская дзейнасць == Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]], з’яўляючыся адным з яго арганізатараў<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/1924227.html Радыё Свабода: Гісторыя аднаго цуду: Гэнік Лойка]</ref>. Быў актыўным удзельнікам таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]»<ref>{{cite web| date =10 мая 2015| url =https://belsat.eu/programs/talaka/ | title =Сведкі. 1980-я. Талака |publisher =[[БелСат]]| access-date = 2019-03-07}}</ref>, якое займалася адраджэннем беларускай культуры. 21 лютага 2013 года судом Фрунзенскага раёна Мінску быў арыштаваны на пяць сутак за акцыю ў падтрымку беларускамоўнай адукацыі, якую Гэнік правёў у [[Міжнародны дзень роднай мовы]], 21 лютага, каля сталічнай беларускамоўнай гімназіі № 4. Суддзя Людміла Лапо прызнала яго вінаватым у правядзенні несанкцыянаванага пікета (арт. 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях)<ref>{{cite web |url=http://by.belapan.by/archive/2013/02/21/607496_607497/ |title=Мінскага скульптара Генадзя Лойку пасадзілі на пяць сутак |author=А. Серада |date=21 лютага 2013 |publisher=БелаПАН |access-date=2014-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122051225/https://by.belapan.by/archive/2013/02/21/607496_607497/ |archive-date=22 лістапада 2019 |url-status=bot: unknown }}</ref>. Тэрмін адбываў у турме на [[Вуліца Акрэсціна (Мінск)|Акрэсціна]]. Арышт быў першым у яго жыцці. Выйшаў 26 лютага. Сярод тых, хто сустракаў Лойку каля турмы на Акрэсціна, былі вядомы педагог [[Лявон Баршчэўскі]] і намеснік старшыні [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|Кансерватыўна-хрысціянскай партыі БНФ]] [[Юрый Адамавіч Беленькі|Юры Беленькі]], які ў свой час быў калегам Лойкі па «Талацэ»<ref>{{cite web| author =Аксана Рудовіч, Ірына Арахоўская| date =26.02.2013| url = https://nn.by/?c=ar&i=105568| title =У скульптара Лойкі ў турме з’явіліся задумы новых скульптур|publisher= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |access-date=7 сакавіка 2019}}</ref>. 1 лістапада 2020 года быў затрыманы падчас марша «[[Пратэсты ў Беларусі (2020)#1 лістапада. Марш супраць тэрору|Дзяды супраць тэрору]]», атрымаў 20 сутак адміністрацыйнага арышту з адбываннем на [[Акрэсціна]]<ref>{{cite web |url=https://novychas.by/asoba/zatrymali-skulptara-henika-lojku-jon-u-zavodskim |title= Затрымалі скульптара Гэніка Лойку. Ён у Заводскім РУУС |author=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |date= 2020-11-01 | publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date=2021-01-21}}</ref><ref>{{cite web |url=https://novychas.by/hramadstva/skulptar-henik-lojka-na-akrescina-prysud-20-sut |title= Скульптар Гэнік Лойка на Акрэсціна. Прысуд — 20 сутак |author=Грушэцкі А. |date= 2020-11-03 | publisher= Новы Час|access-date=2021-01-21}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларускі саюз мастакоў: Энцыклапедычны даведнік|адказны =аўтар-складальнік Б. А. Крэпак і інш.|месца =Мн. |выдавецтва = ВТАА «Кавалер Паблішерс»|год =1998|старонкі =321|старонак =664|isbn=985-6427-09-6|тыраж =3000}} * [[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с. == Спасылкі == {{CommonsCat|Henik Lojka}} * [http://www.svaboda.org/content/%d0%b3%d1%8d%d0%bd%d1%96%d0%ba-%d0%bb%d0%be%d0%b9%d0%ba%d0%b0-%d1%81%d1%83%d0%b4%d0%b7%d1%96%d1%86%d1%86%d0%b0-%d0%b7-%d0%ba%d0%b4%d0%b1-%d1%96-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d1%96%d0%bd%d0%b2%d1%8d%d1%81%d1%82%d0%b1%d0%b0%d0%bd%d0%ba%d0%b0%d0%bc-%d0%b7%d0%b0-%d0%bc%d0%be%d0%b2%d1%83/25325379.html Гэнік Лойка судзіцца з КДБ і Белінвэстбанкам. За мову] * [http://www.youtube.com/watch?v=i5NCjCWp17k Гэнік Лойка ў «Размове Мацкевіча»] // Тэлеканал [[БелСат]] * {{cite web| url =http://novychas.info/kultura/henik_lojka_ja_nie_chacieu_kab/ | title =Гэнік Лойка: Я не хацеў, каб усё было ціха| author =А. Тамковіч | date = 23 чэрвеня 2015| publisher =газета «Новы час» }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лойка, Гэнік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мастоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] s0lhze7bvkmzqdwfpx2ytfizei7sqhl 0 210910 5149954 5088839 2026-06-02T17:31:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149954 wikitext text/x-wiki Пачатковае развіццё [[Скаўцкі рух|скаўцкага руху]] ў Беларусі адбывалася ў рамках {{Не перакладзена 3|Расійскі скаўцкі рух|Расійскага скаўцкага руху|en|Scouting in Russia}}, як часткі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 1921 годзе скаўцкая арганізацыя (харцэжы) была заснаваная ў [[Клецк]]у, пазней скаўты з’яўляліся ў [[Нясвіж]]ы і іншых сумежных [[вёска]]х. У 1926 годзе [[амерыка]]нскія метадысты дапамаглі заснаваць гёрл-скаўцкую арганізацыю ў [[Вільня|Вільні]]. Яе дзейнасць працягвалася да 1929 года, але пад канец 1920-х гадоў скаўтынг быў забаронены ў [[СССР|Савецкім Саюзе]], і яго дзейнасць скончылася арыштамі і турэмнымі зняволеннямі шматлікіх лідараў і сяброў арганізацыі. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] этнічныя беларусы збіраліся ў {{Не перакладзена 3|Скаўты ў выгнанні|скаўцкія групы ў выгнанні|en|Scouts-in-Exile}} і ў {{Не перакладзена 3|Скаўцкі рух у лагерах для перамешчаных асоб|скаўцкія атрады ў лагерах для перамешчаных асоб|en|Scouting in displaced persons camps}} па ўсёй Еўропе, як рабілі іх калегі з Расіі, [[Украіна|Украіны]] і [[Прыбалтыка|Балтыі]]. Беларускія скаўты сфармавалі {{Не перакладзена 3|Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне|Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне|be-x-old|Згуртаваньне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне}} (ЗБСЧ), якое дзейнічала ў 1945-1951 гадах у [[Германія|Германіі]]<ref>Kroonenberg, Piet J. (1998). The Undaunted — The Survival and Revival of Scouting in Central and Eastern Europe. Geneva: Oriole International Publications. p. 43. ISBN 2880520037.</ref>. У адрозненні ад іншых арганізацый ЗБСЧ не здолела выжыць, каб засведчыць [[распад СССР]]. У той час як Расія, [[Польшча]] і Украіна, у прыватнасці, мелі нарыхтаваны скаўцкі досвед, пазней арганізацыйна ўтвораны ў 1990—1991 гадах, Беларусь, па сутнасці, была вымушаная пачынаць усё спачатку. == Першыя скаўцкія атрады (расійскія падраздзяленні) == Першыя скаўцкія атрады на тэрыторыі сучаснай Беларусі былі падраздзяленнямі расійскага скаўцкага руху, які ўзначальваўся генералам {{Не перакладзена 3|Алег Панцюхоў|Алегам Панцюховым|ru|Пантюхов, Олег Иванович}}. Яны не былі незалежнымі беларускімі адзінкамі, а цалкам падпарадкоўваліся расійскаму скаўцкаму кіраўніцтву. Такія першыя атрады з’явіліся ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1912 годзе ў Гомелі існавалі некалькі атрадаў бой- і гёрлскаўтаў: расійскіх, польскіх і [[Яўрэі|яўрэйскіх]]<ref name="Кост">{{артыкул |аўтар=Игорь Костевич |загаловак=У нас все еще впереди... |спасылка=http://www.scout-belarus.org/vestnik.html |мова=ru |выданне=Вестник детского движения |тып=часопіс |год=2006 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1915 годзе ўжо было 170 ваўчанятаў (ваўчанятамі называлі малодшых скаўтаў ва ўзросце 7—11 гадоў). Расійскія скаўцкія атрады, якія адносіліся да {{Не перакладзена 3| Арганізацыя Расійскіх Юных Выведнікаў | АРЮВ|ru|Организация Российских Юных Разведчиков}}, дзейнічалі і ў іншых гарадах Беларусі. З прыходам савецкай ўлады, пасля Грамадзянскай вайны, у 1922 годзе, скаўтынг забараняецца на тэрыторыі ўсяго [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюзу]], у склад якого ўвайшла і Беларусь. У красавіку 1926 года [[АДПУ]] праводзіць масавыя арышты скаўтаў (якіх адпраўляе галоўным чынам ў Салавецкі лагер асобага прызначэння. Частка скаўтаў і скаўт-лідараў трапляе падчас эміграцыі за мяжу, працягваючы сваю дзейнасць у НАРС ({{Не перакладзена 3|Нацыянальная Арганізацыя Расійскіх Скаўтаў-выведнікаў|Нацыянальная Арганізацыя Расійскіх Скаўтаў-выведнікаў|ru|Национальная Организация Русских Скаутов}}). Расійскія эмігранты ў [[Францыя|Францыі]] рабілі з кадэта скаўтаў, але ўжо болей на [[Каталіцтва|каталіцкі]] (мясцовы французскі) манер. Былі сярод іх і афіцэры з беларускіх сямей, якія эмігравалі ў Францыю пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. == Польскі скаўтынг (харцэжы). Пачатак беларускага нацыянальнага скаўтынгу == У выніку [[Савецка-польская вайна|савецка-польскай вайны 1919—1921 гадоў]] [[Заходняя Беларусь]] апынулася, паводле [[Рыжскі мір|Рыжскай дамовы]], у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Разам з новымі, польскімі ўладамі на тэрыторыю Беларусі трапляе і польскі скаўтынг — {{Не перакладзена 3|Звяз польскага харцэрства|харцэрства|pl|Związek Harcerstwa Polskiego}}. У вёсках і гарадах Заходняй Беларусі з’яўляюцца зухі (малодшыя скаўты 8—11 гадоў). Старэйшыя скаўты называліся «рыцарамі». Старэйшых скаўтаў рыхтавалі ўжо да вайсковай службы. Нашыўкі называліся «гя́рбы». Дарослыя звязы называліся імёнамі герояў, а малыя (зухі, прыкладна 2 клас) — рознымі жывёлкамі. [[Файл:Scout troop in Kletsk, Belarus 1934.jpg|міні|300пкс|Атрад скаўтаў з [[Клецк]]у на зборах. [[13 чэрвеня]] [[1934]]]] Першы скаўцкі (харцэрскі) атрад арганізаваўся ў 1921 годзе ў [[Клецк]]у, у [[Клецкая беларуская гімназія|Клецкай гімназіі]]. Амаль адначасова з’яўляюцца скаўты ў [[Нясвіж]]ы, у [[Нясвіжская беларуская гімназія|Нясвіжскай гімназіі]]. Харцэжы ў [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] былі каталікамі (беларускія дзеці вучыліся ў польскіх школах). [[Праваслаўе|Праваслаўных]] скаўтаў не было. У Нясвіжы праваслаўны бацюшка нават не дазваляў быць скаўтам. Патронкай скаўтаў была [[Багародзіца|Маці Божая]]. Выходзіў часопіс [[Польская мова|па-польску]] «Рыцар Непарочнай Дзевы Марыі». У Клецкай школе кіраўніком харцэжаў быў настаўнік геаграфіі Маджэеўскі. Адной са скаўтак у Клецку была спадарыня Галіна Дамашэвіч<ref>Прозвішча ў дзявоцтве Пілецкая, сваячка [[Вітольд Пілецкі|Вітольда Пілецкага]]. Бабуля беларускай рок-князёўны’97 Хрысціны Мендзялеевай; першым шлюбам была за праўнукам [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. І. Мендзялеева]]; яе шляхецкая сям’я ведала князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], у [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскім палацы]] якіх не аднойчы былі, і пасля аднаго з наведванняў на [[Вялікдзень]] яна захапілася Велікоднымі пісанкамі; яе калекцыі малюнкаў пісанак не аднойчы экспанаваліся на розных выставах</ref>. У Нясвіжскай гімназіі адным са скаўтаў быў беларускі паэт [[Сяргей Новік-Пяюн]]. Скаўты Нясвіжу ладзілі тэатральныя відовішчы. Было тры прынцыпы: «Бог, Бацькаўшчына і гонар». Галоўнае, чаму вучылі скаўтаў: любі сваю Бацькаўшчыну і будзь гатоў за яе жыццё аддаць. [[Файл:Scouts Vilno 1937.jpg|міні|злева|170пкс|Кіраўнікі [[Вільнюс|віленскай]] беларускай дружыны скаўтаў на злёце: К. Паўл (з гітарай), Кетурка і Жыткоўскі, [[1937]]]] Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] кіраваў скаўтамі айцец [[Адам Станкевіч]]. У вёсках скаўты былі ў кожнай парафіі. Ён жа разам з [[Аляксандр Астрамовіч|Аляксандрам Астрамовічам]] арганізаваў скаўцкі рух на [[Вільнюс|Віленшчыне]]. Айцец Станкевіч не прызнаваў аніякіх моў, апроч беларускай. Менавіта яго варта лічыць арганізатарам беларускага скаўтынгу<ref name="моцны">{{cite web |url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы |author=Юры Тамковіч |date=21 лютага 2020 |publisher=mocny.by |access-date=24 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |archive-date=24 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пад яго ўзначальваннем пачынаецца гісторыя беларускага скаўтынгу, менавіта як беларускага нацыянальнага скаўтынгу. Таксама арганізатарамі скаўцкага руху ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] былі [[Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Смоліч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Францішак Аляхновіч]] і іншыя дзеячы заходнебеларускага грамадства. У Віленскай гімназіі, якая знаходзілася побач з [[Вострая брама|Вострай брамай]], скаўтынг з’явіўся ў [[1922]] годзе. Скаўты Віленскай гімназіі, якая на той час налічвала 2000 вучняў, насілі шэрыя фуражкі з бел-чырвона-белым трохкутнікам на месцы знакаў распазнавання, над казырком. Тыя з іх, што жылі ў горадзе, мелі нават мундзіры. У гімназіі былі створаныя чатыры дружыны. Нават пасля забароны іх польскімі ўладамі старшакласнікі прапагандавалі ідэі скаўцкага руху падчас летніх вакацый у вёсках. Ганенні польскіх уладаў прымусілі праводзіць работу пад выглядам спартыўнага аб’яднання «Гайсак», аднак быў забаронены і ён<ref>{{артыкул |аўтар= Аляксандр Вабішчэвіч |загаловак= Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920—1930-я гг.) |спасылка= http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_vabiszczevicz.htm |выданне= Беларускі Гістарычны Зборнік |тып= часопіс |год= 2002 |нумар= 18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151116042609/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_vabiszczevicz.htm |archive-date= 16 лістапада 2015 }}</ref>. У апошнія гады старшынёй беларускіх скаўтаў пры Віленскай беларускай гімназіі быў ксёндз [[Станіслаў Глякоўскі]], які выкладаў у гімназіі [[Закон Божы (дысцыпліна)|Закон Божы]]<ref>[http://www.slounik.org/146823.html Электронная энцыкляпэдыя / Станіслаў Глякоўскі]</ref>. Таксама ў Віленскай беларускай гімназіі быў створаны ў 1926 годзе атрад дзяўчат-скаўтак, які насіў назву «Сёстры вогнішча», але і ён спыніў сваю дзейнасць у [[1929]] г.<ref>{{cite web |url=http://www.belguides.com/o-nas/nasha-istorija |title=История АБГ |publisher=Ассоциация белорусских гайдов |access-date=12 кастрычніка 2014 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820052223/http://belguides.com/o-nas/nasha-istorija |archive-date=20 жніўня 2014 }}</ref>. Скаўты ўдзельнічалі ва ўсіх набажэнствах, яны стаялі ва ўніформе побач з ксяндзом і лічыліся слугамі Маці Божай і памочнікамі святара. Дзяўчыны маглі прыйсці ў [[сукенка]]х, а хлопцы абавязкова былі ў мундзірах, як вартаўнікі парадку, і абавязкова надавалася ўвага выпраўленай паставе. У кастрычніку [[1922]] г. у [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|1-й Беларускай Дзяржаўнай Дзвінскай гімназіі]] быў арганізаваны 45-ы атрад скаўтаў пад кіраўніцтвам [[Іван Ігнатавіч Краскоўскі|І. Краскоўскага]] (але ў складзе ЛЦСА ([[Латвія|Латвійскай]] скаўцкай Цантральнай арганізацыі))<ref>’’Екабсонс Э.’’ Белорусы в Латвии в 1918—1940 гг.</ref>. [[23 красавіка]] [[1923]] года (у дзень Св. Юрыя, апекуна скаўтаў) прадстаўнікі беларускага атраду ўдзельнічалі ў агульналатвійскім скаўцкім парадзе ў [[Рыга|Рызе]]. Прэзідэнт Латвійскай Рэспублікі перадаў Беларускаму Дзвінскаму атраду герб скаўтаў і белы штандар, на якім залатым шыццём быў пазначаны нумар атраду. У верхнім куце штандара змяшчаўся маленькі латвійскі сцяг, а над ім — [[бел-чырвона-белы сцяг]], на якім была вышыта блакітная [[валошка]]. [[24 красавіка]] ў Дзвінскай гімназіі адбыўся скаўцкі парад. На ім выступілі з прамовай кіраўнік беларускага аддзелу [[Сяргей Пятровіч Сахараў|С. П. Сахараў]], дырэктар І. І. Краскоўскі, а таксама дырэктар Мінскай гімназіі [[Кастусь Езавітаў|К. Б. Езавітаў]]. Таксама скаўты былі ў [[Крэва|Крэве]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]] і ў іншых гарадах і мястэчках. У Барунах існавалі атрады «аленяў» і «ваўкоў». У даваенныя гады (да [[1939]] года) ў [[Ліда|лідскай]] дзяржаўнай гімназіі імя [[Ян Караль Хадкевіч|Караля Яна Хадкевіча]] узначальвала маладзёжную арганізацыю скаўтаў Ядзвіга Мастовіч<ref>{{cite web |url=http://www.lida.by/city/160/162/doc/1626.html |title=Лідскія сцежкі аўтара «Знахара» |author=[[Кацярына Адамаўна Серафіновіч]] |publisher=Лідскі раёны выканаўчы камітэт |access-date=12 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050329/http://www.lida.by/city/160/162/doc/1626.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> (будучая жонка былога прэм’ера [[Польшча|Польшчы]] (да 1939 году) генерала Феліцыяна Славой-Складкоўскага) і сястра пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленга-Мастовіча]], якая выкладала ў гімназіі [[Лацінская мова|лацінскую мову]]. Скаўты наведвалі дамы састарэлых і адзінокіх. Нават дачка графіні была нароўні з усімі. Шмат увагі надзялялі арыентаванню на мясцовасці. Для дзяцей у горадзе рабілі простае арыентаванне — па стрэлках. Таксама праводзілі гульні, арыентаваныя на захаванне-знаходжанне рэчаў, што таксама павышала здольнасці скаўтаў у [[Спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]]. Рабілі гонкі на [[байдарка]]х, гулялі ў [[валейбол]], выбіяны, каталіся на [[Канькабежны спорт|каньках]], [[Лыжы|лыжах]]. Дзе былі конскія базы — вучыліся [[Конны спорт|коннай яздзе]]. Вучыліся гатаваць (кухарства). Да скаўцкіх злётаў мела дачынне войска. Тэрыторыя злёту была вялікай — прыкладна са стадыён. Войска стаяла побач. Кармілі з катла, ежу раздавалі па кацялочках і філіжанках. Злёты рабіліся на два дні. Вялося спартанскае выхаванне. Давалі ўзнагароды. Увечары было вогнішча, маленькія канцэрты. На другі дзень, на закрыццё, прыязджаў ваенны аркестр. Скаўты ладзілі жартоўныя канцэрты на грэбнях, таксама рабілі «звярыны аркестр». Хто больш за ўсіх не здаваўся і не збіваўся — таму ўзнагарода. У [[Польшча|Польшчы]] пры паступленні ў ліцэй, калі кандыдат быў скаўтам, яму дадаваўся бал, бо ўжо ведалі, што ён будзе добрым вучнем і выхаванцам. У выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|ваеннага паходу Чырвонай Арміі]] [[СССР]] на [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] Заходняя Беларусь апынулася пад савецкай адміністрацыяй. Віленскі край з Вільняй быў перададзены Літве, а рэшта земляў [[2 лістапада]] [[1939]] года была ўключана ў склад [[БССР]]. Скаўцкі рух ізноў апынуўся пад забаронай. У [[1939]] г. [[бальшавікі]] расстрэльвалі скаўтаў за набажнасць. Скаўтынг быў ў большасці месцаў спынены альбо сышоў ў падполле, працягваючыся нелегальна. == Скаўтынг на чужыне ў пасляваенныя гады == У ваенныя гады скаўцкія арганізацыі на акупаванай тэрыторыі былі забароненыя нямецкімі ўладамі. === Першы Звяз Беларускіх Скаўтаў. Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне. === У пасляваенныя гады ў Заходняй Германіі з’яўляюцца мільёны эмігрантаў — адных немцы прывезлі на працу ў Германію, іншыя беглі ад камуністычнага рэжыму, шмат было былых вайскоўцаў-палонных. Беларускім асяродкам стаў горад [[Рэгенсбург]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Кіпель]] |загаловак=Полацак у фармаваньні беларускага нацыянальнага сьветагляду |спасылка=http://arche.bymedia.net/2004-3/kipel304.htm |выданне=[[ARCHE Пачатак (1998)|ARCHE]] |тып=часопіс |год=2004 |нумар=3 (32) |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203060640/http://arche.bymedia.net/2004-3/kipel304.htm |archive-date=3 лютага 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100810193704/http://arche.bymedia.net/2004-3/kipel304.htm |archivedate=10 жніўня 2010 }}</ref> — невялікі нямецкі горад у [[Баварыя|Баварыі]]. Новыя эмігранты атрымоўвалі статус [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] ({{lang-en|Displaced Persons}}). [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|Лагеры для перамешчаных асоб (лагеры DP)]] часцей арганізоўваліся паводле нацыянальнай прыкметы, са сваёй унутранай адміністрацыяй. Насельнікі такіх лагероў жылі ў былых казармах, бараках пры фабрыках ці заводах альбо ў адмыслова адведзеных будынках (часам у дамах пустых вёсак). Гэтыя лагеры мелі сваю ўласную адміністрацыю, паліцыю, тут дзейнічалі школы, садкі, шпіталі, прафесійныя курсы, дазвалялася грамадская дзейнасць<ref>{{cite web |url= http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/hardzijenka-bd_01.htm |title= Беларуская дыяспара: Нямеччына і ЗША/2. Эміграцыя 1944 г. |author= Алег Гардзіенка |publisher= Беларускі Калегіюм |access-date= 12 кастрычніка 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120412211242/http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/hardzijenka-bd_01.htm |archive-date= 12 красавіка 2012 |url-status= dead }}</ref>. [[Файл:Скаўт ЗБСЧ.jpg|міні|справа|200пкс|Скаўт ЗБСЧ]] [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|Беларускі лагер DP]] у Рэгенсбургу арганізаваўся ўвосені [[1945]] года ў прыгарадзе Гангофер. [[15 кастрычніка]] [[1945]] года ў Рэгенсбургскім лагеры беларуская моладзь заснавала «Першы Звяз Беларускіх Скаўтаў імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]». [[15 лістапада]] [[1945]] года арганізоўваецца новая выключна беларуская скаўцкая арганізацыя «Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне». [[10 снежня]] [[1945]] года ў DP-лагеры ў Рэгенсбургу Беларускім Нацыянальным Камітэтам была адчыненая [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] на чужыне<ref>{{кніга |аўтар =[[Мікола Панькоў]] |частка =1945 год/Сьнежань/10 |загаловак =Хроніка беларускага жыцьця на чужыне (1945—1984) |спасылка =http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/03.htm |месца =Мн. |выдавецтва =Беларускі Гістарычны Агляд |год =2001 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160305190616/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/03.htm |archive-date =5 сакавіка 2016 }}</ref>. Усе вучні гімназіі належалі да «Згуртавання Беларускіх Скаўтаў на Чужыне». Скаўты атрымалі пакой, які ўпарадкавалі агульнымі сіламі і зрабілі святліцу. Упрыгожылі яе партрэтамі беларускіх пісьменнікаў і дзеячаў: [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і нацыянальнага героя — [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], здабылі і неабходную літаратуру. Да скаўцкай працы далучылася і моладзь Беларускай Гімназіі (калі адкрылася гімназія, у скаўтынг уліліся ўсе яе вучні). Усе дружна працавалі, каб здабыць права насіць тое імя, якое прысвоіў сабе Звяз — імя каліноўцаў. Штодзень у святліцы адбываліся зборкі скаўтаў паводле дружын. На зборках чыталіся лекцыі-гутаркі на тэму выхавання, мэт і заданняў скаўтаў і на актуальныя тэмы нацыянальнага характару. Напачатку дзейнасць скаўтаў пачыналася з азнаямлення з метадамі і мэтамі руху. Усё давалася цяжка, бо справа гэтая была амаль новая — мала хто памятаў пачаткі беларускага скаўтынгу ў Віленскай Беларускай гімназіі. Настаўнікі таксама спрыялі гэтай форме актыўнасці моладзі, якая дапаўняла праграму нацыянальнага патрыятычнага выхавання ў гімназіі. Шмат вечарын, імпрэз праходзілі з удзелам скаўтаў. У дзень вялікага нацыянальнага свята [[25 сакавіка]] [[1946]] года беларускія скаўты ў Рэгенсбургу складалі забавязанне служыць свайму народу. Урачыстая прысяга была дадзеная пад бел-чырвона-белым сцягам. Гэты сцяг падараваў епіскап Апанас, сцяг быў перад прысягаю асвячоны ў царкве. Словы прысягі: <blockquote> На мой гонар прысягаю, што паводле маёй найлепшай волі і старанняў буду верны Богу і Бацькаўшчыне, буду дапамагаць кожнаму чалавеку ў ва ўсякім часе, буду паслухмяны Скаўцкаму праву і свайму Кіраўніцтву<ref>{{кніга|аўтар = [[Алесь Вініцкі]]|частка = Беларускія ДП-лягеры і культурна-асьветныя ўстановы ў іх у 1945—1950 гг./Нямеччына, Рэгэнсбург/Беларускі скаўтынг |загаловак = Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939-1951 гадох |месца =Лос Анджэлес |год =1968 }}</ref>. </blockquote> Рэгэнсбурскі Скаўцкі Сцяг меў свае аддзелы і ў іншых гарадах Германіі: [[Аўгсбург]]у, Фюсене, Тырсгайме і Эльвангене. Ён стаў наймацнейшай скаўцкай адзінкай у Амерыканскай акупацыйнай зоне Германіі. На міжнародных злётах скаўтаў прысутнічалі і беларускія скаўты. [[6 ліпеня]]—[[8 ліпеня]] [[1946]] года кіраўнікі і старэйшыя скаўты і скаўткі Рэгенсбурскага Сцягу вялікай колькасцю прынялі ўдзел у Першым Злёце Беларускіх Скаўтаў усёй Заходняй Германіі ў Ватэнштэце. Яны актыўна ўдзельнічалі ў нарадах злёту, а пазней і сваімі скаўцкімі паказамі ля вогнішча. Беларускі лагер DP з Рэгенсбургу [[26 ліпеня]] [[1946]] г. быў вывезены ў [[Міхельсдорф]]. Разам з усімі і ўсім пераехала і Беларуская Гімназія. === Міхельсдорф === [[Файл:IIзьлёт ЗБСЧ.png|міні|270пкс|Медаль II з’езду ЗБСЧ]] Пасля пераезду ў Міхельсдорф скаўцкі рух набывае шырокі размах. Адсюль скаўтмайстры раз’язджаліся па іншых лагерах, дзе былі выдзеленыя беларускія групы і засноўваліся скаўцкія адзінкі: дружыны, звязы і сцягі. У [[1947]] годзе ўсе скаўцкія адзінкі ў амерыканскай зоне аб’ядналіся ў штандар (сцяг) «Баварыя». Кіраўніком штандару (штандаровым) быў Аляксандр Бута. Да кіраўніцтва штандару належалі скаўтмайстры [[Уладзімір Цвірка]], [[Вітаўт Кіпель]], [[Васіль Шчэцька]], [[Янка Запруднік]] і [[Янка Жучка]]. Кіраўніком скаўтаў у Міхельсдорфе быў Вітаўт Кіпель. [[8 жніўня|8]] — [[10 жніўня]] [[1947]] года адбыўся II з’езд ЗБСЧ. [[28 верасня]] [[1947]] года пяць дзявочых скаўцкіх дружын у Міхельсдорфе выдзяліліся ў самастойны 2-і сцяг. Кіраўніцамі дзявочага сцягу былі [[Зора Кіпель|Зора Савёнак]], Наталля (Туся) Куліковіч і Тамара Карповіч. Ва ўсёй Германіі гэта быў ужо дванаццаты беларускі скаўцкі сцяг. Увосені [[1948]] года, на трэція ўгодкі заснавання першых беларускіх скаўцкіх адзінак у Гермнаіі ([[15 лістапада]]), «Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне» налічвала 512 сябраў<ref>«Скаўцкая Інфармацыйная Служба». № 14, 01.11.1948 г.</ref>, арганізаваных у 5 штандараў у англійскай, амерыканскай і французскай зонах Германіі. Арганізацыйна беларускі скаўтынг утваралі 5 штандараў: «Баварыя», «Гарц», «Франконія», «Швабія» і «Гэсія». Апроч таго існавалі аддзелы ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Англія|Англіі]]. У Міхельсдорфе скаўты арганізавалі выдавецкую суполку «Крыніца» — выдавалі неабходныя для школы падручнікі і дапаможнікі. Галоўным у выдавецтве быў [[Алесь Марговіч]]. Суполка «Крыніца» выдала знакамітыя скаўцкія выданні: «Скаўцкі спадарожнік» і «Рэгулямін Скаўцкіх спраўнасцяў» ([[1947]] г.). З пачаткам [[1947]] г. міхельсдорфскія скаўты пачалі выдаваць свой часопіс «Напагатове!». За тры гады было выдана: 6 скаўцкіх часопісаў (10 тыс. асобнікаў), 15 кніжачак скаўцкае літаратуры, 25 кніжачак нацыянальнае літаратуры, каляндар на 1948 год, шмат паштовак, скаўцкіх і нацыянальных значкоў<ref>{{кніга |аўтар = [[Янка Запруднік]] |частка = [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/dvanaccatka/16.htm Скаўцкая хроніка з часопісу «Наперад!»] / Трэція ўгодкі ЗБСЧ |загаловак = Дванаццатка |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/pdf/dvanaccatka.pdf |месца = Нью-Ёрк |выдавецтва = Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва |год = 2002 |старонак = 490 |тыраж = 1500 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305191037/http://kamunikat.fontel.net/pdf/dvanaccatka.pdf |archive-date = 5 сакавіка 2016 }}</ref>. У Міхельсдорфе было праведзена некалькі курсаў па падрыхтоўцы скаўцкіх кіраўнікоў. === ЗБСЧ — ЗКСЧ === У [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанскай зоне акупацыі Германіі]], за 10 км ад [[Браўншвайг]]а, [[Ніжняя Саксонія]], каля вёскі [[Ватэнштэт]] у ліпені [[1945]] размясьціўся беларускі ДП лагер АБЦатэнштат. На пачатку [[1948]] г. у ім было 716 беларусаў-эмігрантаў з [[БССР]]. [[15 лістапада]] [[1945]] г. у лагеры была адкрыта гімназія імя [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], якая працавала да ліквідацыі лагеру ў лютым [[1950]] г. Першым дырэктарам гэтай гімназіі стаў [[Вацлаў Пануцэвіч]]. У гімназіі ён жа кіраваў скаўтамі, а скаўткамі — [[Валянціна Пашкевіч|Валянціна]] і [[Раіса Жук-Грышкевіч|Раіса Жукоўскія]] (пасля шлюбу — Пашкевіч і Жук-Грышкевіч). [[Вацлаў Пануцэвіч]] імкнуўся змяніць у назове арганізацыі ЗБСЧ «беларускія» на «крывіцкія»<ref>Ідэя такой змены наогул народжана сярод прыхільнікаў Рады [[БНР]]. Галоўныя ініцыятары — [[Ян Станкевіч|Янка Станкевіч]] і [[Антон Адамовіч]], якія лічылі, што назва «Крывія» й «крывіцкі» спыніць атаясамленне беларусаў з расійцамі, апроч іншага, пэўным чынам засцеражэ ад прымусовай рэпатрыяцыі ў [[СССР]]. Дарэчы, Першая Беларуская Гімназія ў Рэгенсбургу пасяджэннем педагагічнай Рады [[26 снежня]] [[1945]] г. была перайменавана ў ''Крывіцкую (Беларускую) Гімназію ў Рэгенсбургу'', чым, між іншым, засталіся незадаволеныя бацькі вучняў начале з бацькоўскім камітэтам. Але праз нейкі час лінгвістычная праблема перарасла ў палітычную. «Крывічамі» сталі называць прыхільнікаў адноўленай пад кіраўніцтвам Міколы Абрамчыка Рады БНР, «беларусамі» (або таксама «зарубежнікамі») — прыхільнікаў БЦР</ref> («Згуртаванне Крывіцкіх Скаўтаў на Чужыне»), хаця па сутнасці, гэта была адна арганізацыя — «Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне». Хутчэй гэта была альтэрнатыўная назва ЗБСЧ, якая афіцыйна так і не была зацверджана, тым ня менш ужывалася пад час кіраўніцтва ЗБСЧ Пануцэвіча. Кропка ў гэтай блытаніне была пастаўлена толькі у сакавіку [[1949]] г. на '''III злёце беларускіх скаўтаў на чужыне''', калі быў абраны новы кіраўнік, назва «Згуртаванне Беларускіх Скаўтаў на Чужыне» была пакінута нязменнай. [[9 сакавіка]] [[1949]] г. у лагеры Шляйсгейм каля [[Мюнхен]]а адбыўся '''III злёт Беларускіх Скаўтаў на Чужыне'''. Галоўны кіраўнік Беларускіх Скаўтаў на Чужыне Вацлаў Пануцэвіч імкнуўся ўжо афіцыйна змяніць у назове арганізацыі «беларускія» на «крывіцкія». Каб палагодзіць гэтую справу, ад штандару «Баварыя» (амерыканская зона) і ад штандару «Гарц» (англійская зона) былі высланыя лісты з запрашэннем да брытанскага палкоўніка П. Монэ, прадстаўніка Галоўнай сусветнай скаўцкай кватэры. Палкоўнік даў сваю згоду прысутнічаць на злёце. Злёт адкрыў Вацлаў Пануцэвіч; айцец [[Мікалай Лапіцкі ]] (духоўны апякун беларускага скаўтынгу) прачытаў малітву. Была вынесена пастанова злёту: «''Не рабіць жадных зменаў у назове арганізацыі''». На галоўнага кіраўніка Беларускіх Скаўтаў на Чужыне быў выбраны скаўтмайстар [[Юры Сянькоўскі|Юрка Сянькоўскі]]. Айцец Лапіцкі прывітаў Сянькоўскага і пажадаў яму плённай працы на пасадзе галоўнага кіраўніка. Новавыбранага кіраўніка віталі таксама: прафэсар [[Яўхім Кіпель]], генерал [[Францішак Кушаль]], Уладзімір Сенька, ды іншыя шаноўныя госці злёту<ref> {{кніга|аўтар = Аляксандар Адзінец |частка = ЗША. Міхась Сенька. Быў і застаюся прыхільнікам БЦР |загаловак = Паваенная эміграцыя: скрыжаваньні лёсаў: зборнік успамінаў |месца =Мн. |выдавецтва = Медисонт |год = 2007 |старонкі =362—363 |старонак =704 |isbn = 978-985-6530-47-3 }}</ref>. У [[1949]] г. В. Пануцэвіч пераехаў у [[ЗША]], у [[Чыкага]], дзе арганізаваў скаўцкую дружыну «Арлы». === Іншыя беларускія скаўцкія звязы ў Германіі === У мае [[1947]] г. у вёсцы [[Віндышбергердорф]] (знаходзіцца за 4 км на паўночны ўсход ад [[Кам]]а) былі паселены беларусы (каля 500). Пачатковая школа была адкрыта [[15 жніўня]]; у ёй было 4 класы з 56 вучнямі. Пры школе заснаваўся звяз беларускіх скаўтаў (45 сяброў). Кіраўніком скаўтаў быў у [[1947]] г. [[Янка Запруднік]], потым Міхась Белямук, а апекуном — айцец [[Аляксандр Асіпчык|Асіпчык]]. [[25 сакавіка]] [[1948]] г. адбылося ўрачыстае злажэнне прысягі і ўручэнне сцяга скаўтам 6-га Сцягу ў Віндышбергердорфе. [[25 красавіка]] [[1948]] г. на міжнацыянальных спаборніцтвах у Рэгенсбургу 6-ы Сцяг атрымаў дыплом за першае месца ў пабудове шатра. [[23 сакавіка]] [[1948]] г. адбылося заснаванне скаўцкай дружыны ў лагеры Зэедорф каля [[Брэмен]]а (Брытанская зона). Былі таксама скаўты пры гімназіі ў лагеры [[Розенгайм]]. Кіраваў спартыўным гуртком скаўцкай моладзі І. Муха, а скаўтамі — Я. Раковіч. Яны шмат вымагалі ад моладзі, але і розенгаймаўскія беларускія скаўты часта перамагалі ў спаборніцтвах скаўтаў іншых нацыянальнасцяў. === Скаўцкі сцяг у Французскай зоне Аўстрыі === Колькасць беларусаў, якая знаходзілася ў ДП-лагеры [[Куфштайн]] у французскай зоне [[Аўстрыя|Аўстрыі]], налічвала каля 300 асоб. У верасні [[1948]] г. быў арганізаваны скаўцкі сцяг. На першай зборцы было 18 скаўтаў і скаўтак. Сцяг складалі: 1 дружына старэйшых скаўтаў, 1 дружына юначак і 1 грамада ваўчанятаў. Арганізатарам і апекуном Сцяга з’яўляўся Міхась Гуз. === Скаўцкія звязы ў іншых краінах === У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гг. у [[Францыя|Францыі]] з’яўляецца звяз (атрад) беларускіх скаўтаў, старшыня якога — М. Наўмовіч<ref>{{кніга|аўтар =Ігар Лялькоў |частка = Спроба аб’яднання беларускай эміграцыі ў Францыі ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гг .|загаловак =Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: |месца = Мн. |выдавецтва =Беларускі кнігазбор |год = 2001|старонкі =270—274 |старонак =309 |isbn =985-6638-15-1 |тыраж = 300}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1949]] г. у [[Парыж]]ы заснаваны Круг Старэйшых Скаўтаў Згуртавання Беларускіх Скаўтаў на Чужыне<ref>{{кніга |частка = Хроніка беларускага жыцця |загаловак = Выбраныя старонкі часопіса моладзь "Моладзь" (1948-1954). |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/paryz/07.htm |месца = Мн. |выдавецтва = Бібліятэка МГА "ЗБС "Бацькаўшчына": |год = 2004 |старонкі = 360 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305191255/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/paryz/07.htm |archive-date = 5 сакавіка 2016 }}</ref>. У [[1950]] г. у г. [[Мельбурн]], [[Аўстралія]], зарганізаваны беларускі скаўцкі звяз «Усяслаў Чарадзей». У [[1954]] г. у [[Сідней|Сіднеі]] існавалі скаўты пад кіраўніцтвам Уладзіміра Пацко. == Скаўцкі рух на Беларусі ў нашы дні == [[6 студзеня]] [[1988]] г. ў Мінскім [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|парку Горкага]] некалькі дарослых на чале з Ігарам Касцевічам сабралі невялікую групу дзяцей, якія пажадалі даведацца пра скаўтынг пасля маленькай зацемкі ў газеце «7 дней». У выніку гэтай сустрэчы і бяседы 9 чалавек склалі першы патруль пасля вялікага перапынку, выкліканага забаронай скаўцкага руху на савецкай прасторы. Патруль атрымаў назву «Орлы». А ў канцы 1988 г. Ігар Касцевіч узначаліў Мінскую дружыну «Форт-Немига», у якой ужо было 160 скаўтаў. Гэтая дружына склала аснову зарэгістраванага Мінюстам БССР [[14 чэрвеня]] [[1991]] г. «Союза скаутов Белоруссии»<ref name="Кост" />. Але варта адзначыць, што арганізацыя, ачоленая Ігарам Касцевічам, прытрымлівалася традыцый расійскага скаўтынгу, закладзеных генералам {{Не перакладзена 3|Алег Панцюхоў|Алегам Панцюховым|ru|Пантюхов, Олег Иванович}}. Гэта адзначалася ня толькі ўжываннем сябрамі арганізацыі рускай мовы (беларуская не забаронена, проста не ўжываецца), але і структурай арганізацыі, выкарыстаннем дэвізу расійскіх скаўтаў «Будь готов!» У 1-м параграфе Статуту арганізацыі (перарэгістраванай у 1999 г. як {{Не перакладзена 3|Беларуская рэспубліканская скаўцкая асацыяцыя|Беларуская рэспубліканская скаўцкая асацыяцыя|ru|Белорусская республиканская скаутская ассоциация}}) запісана: «ведёт своё начало от отрядов и патрулей, существующих на территории нынешней Беларуси с 1909 по 1922 год» ({{lang-be|«вядзе свой пачатак ад атрадаў і патрулей, існуючых на тэрыторыі цяперашняй Беларусі з 1909 па 1922 год»}}). Але гэтая арганізацыя ў той жа час і ня ставіла сваёй мэтай адраджэнне нейкай канкрэтнай раней існуючай арганізацыі. Адраджэнцам беларускага скаўцкага руху лічыцца [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]]<ref name="моцны" /><ref name="нв">{{артыкул|загаловак=Алег Грушэцкі|спасылка=http://www.nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|выданне=[[Народная воля (1995)|Народная Воля]]|тып=газета|месца=Мн.|год=7 мая 2013|выпуск=3777|нумар=36|старонкі=8|issn=2071-9647|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704063815/http://nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|archive-date=4 ліпеня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130704063815/http://nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|archivedate=4 ліпеня 2013}}</ref>. Да зацікаўлення скаўтынгам ён быў актыўным удзельнікам грамадзкага аб’яднання «[[Талака (таварыства)|Талака]]», якое займалася адраджэннем беларускай культуры (у «Талацэ» Грушэцкі нават быў кандыдатам у сябры Рады). Ад талакоўцаў ды іншых тагачасных «адраджэнцаў» ён не аднойчы чуў пра існаванне скаўтаў на Беларусі. У жніўні [[1989]] Грушэцкі сабраў першы невялікі звяз (атрад), у склад якога ўвайшлі ў асноўным вучні [[Гімназія № 8 (Мінск)|школы № 20]] ды сябры БВС ([[Беларускі вучнёўскі саюз]]<ref>Незалежная вучнёўская арганізацыя, дзейнічала у 1989-90 гг.; выступала за дэмакратычнае аднаўленне беларускай школы і аб’ядноўвала аднадумцаў сярод вучняў старэйшых класаў і навучэнцаў ПТВ; БВС выступаў за выхаванне нацыянальнай свядомасці вучнёўства, дамагаўся надання вучням старэйшых класаў рэальнай магчымасці ўдзелу ў кіраванні школай; створаны пры Гарадскім бацькоўскім камітэце Мінскіх беларускамоўных класаў і школаў, створанага ў сваю чаргу пры [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]].</ref>), якім Грушэцкі на той час кіраваў. Створаны атрад (які складаўся пераважна з хлапцоў і некалькіх дзяўчын) узяў назву «Касінеры» ў гонар касінераў [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Грушэцкі актыўна збіраў ня толькі ўсемажлівую інфармацыю пра скаўтынг (каб рухацца ў правільным напрамку) але і шукаў былых беларускіх скаўтаў, і запісваў іх каштоўныя ўспаміны. Праз некаторы час утварыўся яшчэ адзін звяз — з вучняў мінскай школы № 64 пад кіраўніцтвам Уладзіміра Улаховіча. Атрады Грушэцкага і Улаховіча хутка наладзілі добрыя сувязі, і ўжо напачатку [[1991]] г., у студзені, зладзілі сваю першую дабрачынную справу — правялі віншаванне [[Каляды|Каляд]] для хворых дзяцей мінскай 1-й гарадской клінічнай бальніцы. Таксама ўтварыўся скаўцкі звяз у [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускім гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа]] (пад кіраваннем Вадзіма Сугойдзя). Узніклі скаўцкія звязы ў [[Гродна]] (кіраўнік Аркадзь Жукоўскі), [[Маладзечна|Маладзечне]] (кіраўнік Вянглоўскі). Напачатку [[1991]] году Алегам Грушэцкім было надрукавана першае сучаснае беларускае скаўцкае выданне — газета «[[Скаўт Беларусі]]». Цікава адзначыць той факт, што газета была надрукавана як выданне Саюзу Скаўтаў Беларусі, бо менавіта пад такой назвай на той час неафіцыйна дзейнічалі беларускія скаўцкія звязы, якія потым былі зарэгістраваны як Рэспубліканская грамадская арганізацыя «[[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў]]» (а у хуткім часе пад назвай Саюз Скаўтаў Беларусі афіцыйна зарэгістравана арганізацыя, узначальваная Ігарам Касцевічам). У чэрвені [[1991]] Міністэрствам юстыцыі зарэгістравана Рэспубліканская дзіцячая арганізацыя «Союз скаутов Белоруссии» (ССБ). Прэзідэнтам ССБ быў абраны Ігар Касцевіч. [[Файл:Vilia1996.jpg|міні|210пкс|Скаўцкі летнік на рацэ Віліі (Маладзечна, 1996 г.)]] Летам [[1991]] года адбылася значная падзея ў беларускім скаўтынгу. З [[31 ліпеня]], каля в. Падневічы ([[Мінская вобласць]], [[Валожынскі раён]], пад [[Ракаў|Ракавам]]), адбыўся франка-беларускі летнік (французы афіцыйна з’яўляліся куратарамі беларускіх скаўтаў). Шматлікая колькасць скаўтаў размясцілася на беразе звілістай ракі [[Іслач (рака)|Іслач]]. Гэтая падзея стала першым агульнабеларускім скаўцкім злётам, бо ў ім прынялі ўдзел ня толькі скаўты, якія потым утварылі «[[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў]]», але і скаўцкая арганізацыя «Союз Скаутов Белоруссии», узначальваемая Ігарам Касцевічам (сёння гэта «Белорусская республиканская скаутская ассоциация»). Такім чынам, на той злёт сабраліся ўсе скаўцкія арганізацыі, якія на той час дзейнічалі на Беларусі. Звяз Уладзіміра Улаховіча толькі перад гэтым прыехаў з [[ЗША]], дзе яны ладзілі летнік з амерыканскімі скаўтамі. У той час адбылася яшчэ адна значная падзея — адразу з гэтага летніка Алег Грушэцкі накіраваўся на {{Нп3|17-ы Сусветны скаўцкі Джамбары |17-ы Сусветны скаўцкі Джамбары |en|17th World Scout Jamboree }} (скаўцкі злёт), які праходзіў з [[8 жніўня]] па [[16 жніўня]] [[1991]] года ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. Гэты быў першы (і на той час адзіны) беларускі скаўт, які прадстаўляў Беларусь на сусветным [[Джамбары]] (па запрашэнні Сусветнага скаўцага кіраўніцтва)<ref>{{cite web |url= https://sites.google.com/site/olegdankir/Poriadnik/vse-formirovania/skauting/belorusskaa-respublikanskaa-skautskaa-associacia |title= Белорусская республиканская скаутская ассоциация |date= 26 красавіка 2011 |access-date= 2014-10-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160603040502/https://sites.google.com/site/olegdankir/Poriadnik/vse-formirovania/skauting/belorusskaa-respublikanskaa-skautskaa-associacia |archive-date= 3 чэрвеня 2016 }}</ref>/ [[21 сакавіка]] [[1992]] году адбыўся '''Ўстаноўчы Сойм''', на якім была ўтворана арганізацыя «[[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў]]». На Сойме, апроч скаўтаў АБС, прысутнічалі шаноўна запрошаныя кіраўнікі ССБ Касцевіча, дырэктар Бюро {{Нп3|Сусветная Арганізацыя Скаўцкага Руху|САСР|be-x-old |Сусьветная Арганізацыя Скаўцкага Руху}} для [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] Аляксандар Бондар, ксёндз Ян Матусевіч<ref>Ксёндз Ян Матусевіч шмат дапамог беларускім скаўтам — са сваіх святарскіх паездак па Еўропе прывозіў шмат скаўцкай літаратуры і падручнікаў. Ён быў неафіцыйным душпастарам беларускіх скаўтаў.</ref>, а таксама былая скаўтка Клецкай гімназіі спадарыня Мендзялеева. [[12 жніўня]] таго ж году Міністэрствам юстыцыі РБ арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана як Рэспубліканская грамадзкая арганізацыя «Аб’яднанне беларускіх скаўтаў». Канцлерам (кіраўніком) быў абраны Аркадзь Жукоўскі (кіраўнік [[Гродна|гродзенскай]] харугвы). У склад Рады ўвайшлі: Алег Грушэцкі, Вольга Клімановіч (скаўтка са звязу Уладзіміра Улаховіча) і Кастусь Хадыка (скаўт з Беларускага гуманітарнага ліцэю). [[Файл:ДжамбСьвяча.jpg|міні|130пкс|злева|Свечка, з якой джамбарыйскі агонь прыйшоў на Беларусь]] 9-15 ліпеня [[1993]] г. АБС праводзіць свой першы Джамбары. Знамянальна, што гэтае Джамбары праходзіла каля в. Падневічы, на месцы франка-беларускага летніка, стаўшагася ў свой час першым агульнабеларускім злётам. На гэтым Джамбары прысутнічалі таксама скаўты з Амерыкі, якіх запрасіла сябра Рады АБС Вольга Клімановіч<ref>У свой час звяз Ул. Улаховіча, у які ўваходзіла Вольга Клімановіч, наладзіў з імі добрыя адносіны, яны нават ездзілі да іх у амерыканскі скаўцкі лягер.</ref>. Таксама прысутнічалі і скаўты з [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]. На той час у склад АБС ужо ўваходзілі скаўцкія звязы і харугвы (некалькі звязаў у адной мясціне, горадзе) ў гарадах і мейсцах: Мінск, Маладзечна, Гродна, [[Баранавічы]], [[Гомель]], [[Рагачоў]], в. Парэчча (Слонімскі раён). Падзея адкрыцця ды жыцця Джамбары асвятлялася рэпарцёркай [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускага тэлебачаньня]] Юліяй Качанавай. На ўрачыстым адкрыцці пад скаўцкі салют было запалена вялікае джамбарыйскае вогнішча. Варта заўважыць тое, што гэтае вогнішча, якое ўрачыста запаліў Алег Грушэцкі, было запалена свячою, якую Грушэцкі запаліў ад джабарыйскага агню на 17-м Сусветным Джамбары, у якім ён ганарова браў удзел. Такім чынам Сусветны Джамбарыйскі агонь сімвалічна прыйшоў і на Беларусь. У [[1993]] годзе ў Мінску на ''I Устаноўчай канфэрэнцыі'' была створана «Ассацыяцыя беларускіх гайдаў» <ref>{{cite web |url=http://www.belguides.com/o-nas/nasha-istorija |title=История АБГ |date=13 кастрычніка 2014 |access-date=2014-10-12 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820052223/http://belguides.com/o-nas/nasha-istorija |archive-date=20 жніўня 2014 }}</ref>, якая у [[2002]] г. стала паўнапраўным сябрам WAGGGS (Сусветная ассацыяцыя дзяўчын-гайдаў і дзяўчын-скаўтаў). [[13 красавіка]] [[1998]] г. адбылася яшчэ адна значная падзея ў гісторыі скаўтынгу на Беларусі — Беларуская Нацыянальная Скаўцкая Асацыяцыя (БНСА) (перайменаваная на гэты час ССБ) была прынята 149-м сябрам Сусьветнай Арганізацыяй Скаўцкага Руху. У [[1999]] г. БНСА была перарэгістравана Мінюстам РБ як дзіцячая грамадзкая арганізацыя «Белорусская Республиканская Скаутская Ассоциация» (pэr. № 807). [[Файл:БСР-80.jpg|міні|210пкс|Святкаванне 80-годдзя Беларускага скауцкага руху (Мінск, 2001 г.)]] [[25 сакавіка]] [[2005]] Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь пад старшынствам А. Забары пастанавіў зліквідаваць «Аб’яднанне беларускіх скаўтаў». Прэтэнзіі Мінюсту да арганізацыі: праблемы з юрыдычным адрасам, нелегітымнасць Сойму, праведзенага ў [[2002]] годзе, прызнанага незаконным з-за недастатковай колькасці зарэгістраваных структурных адзінак<ref>{{cite web |url= http://www.spring96.org/be/news/2265/ |title= Вярхоўны Суд Беларусi пастанавiў злiквiдаваць Аб’яднанне беларускiх скаўтаў |date= 29 сакавіка 2005 |publisher= Праваабарончы цэнтр «Вясна» |access-date= 13 кастрычніка 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20141013012014/http://spring96.org/be/news/2265 |archive-date= 13 кастрычніка 2014 }}</ref>, а таксама тое, што па новых правілах арганізацыі не могуць быць зарэгістраваны ў жыллёвым памяшканні. Цікава тое, што той жа Мінюст і зарэгістраваў аб’яднанне ў 2002 годзе. На момант закрыцця колькасць скаўтаў АБС налічвала каля 1500 чалавек. На той час канцлерам АБС быў Кастусь Хадыка, які выказаўся, што, нягледзячы на закрыццё, скаўты разыходзіцца не будуць. АБС працягнулі сваю дзейнасць ўжо неафіцыйна<ref>{{cite web |url= http://kp.by/daily/23487/138404/ |title= Скаутов в Беларуси больше нет |date=[[31 сакавіка]] [[2005]] |publisher=[[Камсамольская Праўда]] |access-date=2014-10-11|archive-url= http://www.peeep.us/e33e84a9 |archive-date=2014-10-11}}</ref>. На сённяшні дзень са скаўцкіх арганізацыяў афіцыйна зарэгістраванай дзейнічае толькі Белорусская Республиканская Скаутская Ассоциация. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Ян Максімюк|Максімюк Ян]].|загаловак = «Беларуская Гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950)»|спасылка = http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=154|месца = [[Нью-Ёрк|Нью Ёрк]]-[[Беласток]]|выдавецтва = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|год = 1994|isbn = 83-902162-0-5|archive-date = 16 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190716172011/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=154}} * ''[[Алег Грушэцкі]]''. Што такое скаўтынг. // Першацвет, № 3, 1994. С. 59-60. * ''Мікалай Гайба''. Беларускі паясок і пілотка з гербам «Пагоня» // Чырвоная змена, 1994. 28.06.1994. * ''Алесь Лозка''. Беларускі скаўтынг. — Мн. : Полымя, 1997 . — 188 с. * Успаміны спадарыні Галіны Дамашэвіч (былой скаўткі Клецкай гімназіі) і [[Сяргей Новік-Пяюн|Сяргея Новік-Пяюна]] (былога скаўта Нясьвіскай гімназіі), запісаныя А. Грушэцкім * Скаўтызм // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. [https://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.14-______69b37512a1fb97/151 Т.14: Рэле — Слаявіна]{{Недаступная спасылка}} / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш — Мн.: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 2002. — Т. 14. — С. 450—451. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0238-5 == Спасылкі == * [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=129#68 Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Германіі 1939—1951 гадах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915215803/http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=129#68 |date=15 верасня 2010 }} * [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/dvanaccatka/16.htm Скаўцкая хроніка з часопісу «Наперад!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110920195007/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/dvanaccatka/16.htm |date=20 верасня 2011 }} * [http://skazochnyj-sait.tk/stati-so-ssylkami-na-sklad/dzhambori-vsemirnyj-slyot-skautov Джамбори (Всемирный слёт скаутов)]{{Недаступная спасылка}} * [https://sites.google.com/site/olegdankir/Poriadnik/vse-formirovania/skauting/belorusskaa-respublikanskaa-skautskaa-associacia Белорусская республиканская скаутская ассоциация] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603040502/https://sites.google.com/site/olegdankir/Poriadnik/vse-formirovania/skauting/belorusskaa-respublikanskaa-skautskaa-associacia |date=3 чэрвеня 2016 }} * {{cite web| author =Бараноўскі М.| date =20 верасня 2018| url =https://budzma.by/news/napahatove.html | title =Напагатове. З гісторыі беларускіх скаўтаў |publisher =[[Будзьма беларусамі!]]| access-date = 2020-05-03}} [[Катэгорыя:Скаўцкі рух у Беларусі]] [[Катэгорыя:Скаўцкі рух]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі]] s0sg9af7xp4qjqes145do8234bovpg3 0 219558 5149976 5081345 2026-06-02T17:52:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149976 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм | Назва = Гісторыя цацак | Арыгінал = Toy Story | Іншыя назвы = | Выява = Toy Story logo.jpg | Памер = 250px | Подпіс = Лагатып серыі. | Тып = [[Камп'ютарная анімацыя]] | Жанр = [[Камедыя]] | Прыквелы = | Сіквелы = | Рэжысёр = [[Джон Ласетэр]] <br /> [[Лі Анкрыч]]<br />{{не перакладзена 3|Эш Брэнан||en|Ash Brannon}} | Прадзюсар = Ральф Гугенхайм<br />[[Боні Арнольд]]<br />Элен Плоткін<br />Карэн Роберт Джэксан <br />{{не перакладзена 3|Дарла Андэрсан||en|Darla K. Anderson}} | Сцэнарыст = [[Джос Уідан]]<br />[[Эндру Стэнтан]] <br /> {{не перакладзена 3|Джоэль Коэн||en|Joel Cohen (writer)}}<br /> {{не перакладзена 3|Арнт, Майкл|Майкл Арнт|en|Michael Arndt}}<br />Крыс Уэб <br />Дуг Чэмберлейн <br />Алек Сокалаў <br />Рыта Сяа | Ролі = [[Том Хэнкс]] <br />[[Цім Ален]] <br /> [[Дон Рыклес]]<br /> [[Джаан К'юсак]]<br /> [[Эні Потс]]<br /> [[Лі Эрмей]]<br /> [[Лоры Меткалф]] | Кампазітар = [[Рэндзі Ньюман]] <br />{{не перакладзена 3|Марк Мотэрсба||en|Mark Mothersbaugh}}<br />[[Генры Джэкман|Генры Прайс Джэкман]] | Аніматары = | Мультыплікатары = | Аператар = | Гукааператар = | Студыя = [[Pixar]], [[Walt Disney Pictures]] | Краіна = {{сцягафікацыя|ЗША}} | Час = 276 хвілін | Прэм'ера = ''[[Гісторыя цацак|1]]'': 22 лістапада 1995<br /> ''[[Гісторыя цацак 2|2]]'': 24 лістапада 1999<br />''[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі|3]]'': 18 чэрвеня 2010<br />''[[Гісторыя цацак 4|4]]'': 21 чэрвеня 2019 | Бюджэт = [[Долар ЗША|$]]320 [[мільён|млн]]. | Зборы = $1,948,095,207 | bcdb_link = | imdb_id = }} '''«Гісторыя цацак»''' ({{lang-en|Toy Story}}, <small>МФА:</small> {{IPA|[tɔɪ ˈstɔːɹi]}}) — серыя поўнаметражных анімацыйных фільмаў, створаных з выкарыстаннем [[CGI (графіка)|CGI-графікі]]. Ідэя мультфільмаў належыць студыі ''[[Pixar]]'', дыстрыб’ютарам выступіла ''[[Walt Disney Pictures]]''. Паводле сюжэту серыі, цацкі — адушаўлёныя істоты, якія хаваюць ад людзей сваё поўнае прыгод жыццё. Рэжысёрам першых двух фільмаў стаў [[Джон Ласетэр]], стварэннем трэцяй часткі кіраваў [[Лі Анкрыч]]. На 2019 год франшыза складаецца з чатырох анімацыйных фільмаў; на іх аснове было выпушчана некалькі спін-офаў і відэагульняў. Серыя атрымала станоўчыя водгукі крытыкаў. ''«Гісторыя цацак»'' была адзначана за тэхнічныя інавацыі ў анімацыі і дасціпны сцэнарый<ref name="metacritic">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/toy-story|title=Toy Story Reviews|work=[[Metacritic]]|access-date=2009-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514204038/http://www.metacritic.com/movie/toy-story|archive-date=14 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="RotTom">{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/toy_story/|title=Toy Story (1995)|work=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=2009-03-11}}</ref>. У наш час лічыцца адным з найвялікшых і найбольш рэвалюцыйных фільмаў у гісторыі анімацыі<ref>{{cite web|url=http://movies.ign.com/articles/650/650717p4.html|title=Top 25 Animated Movies of All-Time – Movies Feature at IGN|publisher=Movies.ign.com|date=2011-06-11|access-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525042201/http://movies.ign.com/articles/650/650717p4.html|archive-date=25 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Posted Jun 2 2008 4:25&nbsp;pm|url=http://blog.moviefone.com/2008/06/02/feature-page-5-1_m_f/|title=Best Animated Movies (5–1) – The Moviefone Blog|publisher=Blog.moviefone.com|date=June 2, 2008|access-date=July 8, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603053135/http://blog.moviefone.com/2008/06/02/feature-page-5-1_m_f|archive-date=3 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/guides/best_animated_films/toy_story/ |title=Best Animated Films – Toy Story |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=2011-07-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.afi.com/10top10/category.aspx?cat=1|title=10 Top 10|publisher=AFI|access-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930065049/http://www.afi.com/10top10/category.aspx?cat=1|archive-date=30 верасня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.slashfilm.com/terry-gilliams-top-50-animated-movies-of-all-time/|title=Time Out’s Top 50 Animated Movies of All Time Curated by Terry Gilliam &#124; /Film|publisher=Slashfilm.com|date=2009-10-07|access-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617055334/http://www.slashfilm.com/terry-gilliams-top-50-animated-movies-of-all-time/|archive-date=17 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://themovieblog.com/2008/10/the-movie-blogs-10-best-animated-films-of-all-time|title=The Movie Blog’s 10 Best Animated Films Of All Time|publisher=The Movie Blog|access-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125010128/http://themovieblog.com/2008/10/the-movie-blogs-10-best-animated-films-of-all-time|archive-date=25 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Corliss|first=Richard|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2079149_2079152_2079169,00.html|title=Toy Story, 1995 – The 25 All-TIME Best Animated Films|work=TIME|date=2011-06-23|access-date=2011-07-08|archive-url=https://www.webcitation.org/67q1qq2Lm?url=http://entertainment.time.com/2011/06/23/the-25-all-time-best-animated-films/slide/toy-story-1995/|archive-date=22 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. ''«Гісторыя цацак 2»'' таксама атрымала станоўчыя водгукі крытыкаў, якія адзначылі «ашаламляльную анімацыю, якая імгненна робіць фільм класікай». ''«Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі»'' набыла ўсеагульнае прызнанне крытыкаў, якія назвалі яе «лепшым анімацыйным фільмам». Анімацыйныя фільмы серыі ''«Гісторыя цацак»'' атрымалі мноства ўзнагарод і намінацый, сярод якіх «[[Оскар]]», «[[Эні (прэмія)|Эні]]», «[[Залаты глобус]]», «[[Грэмі]]», «[[BAFTA]]» і «[[Kids’ Choice Awards]]». == Серыя фільмаў == {| class="wikitable" border="1" ! align="center" | '''Фільм''' ! align="center" | '''Рэжысёр''' ! align="center" | '''Сцэнарыст(ы)''' ! align="center" | '''Прадзюсар(ы)''' |- |''[[Гісторыя цацак]]'' (1995) | align="center" rowspan="2" | [[Джон Ласетэр]] | align="center" rowspan="1" | [[Джос Уідан]], [[Эндру Стэнтан]], Джоэль Коэн, Алек Сокалаў | align="center" | Ральф Гугенхайм, [[Боні Арнальд]] |- |''[[Гісторыя цацак 2]]'' (1999) | align="center" | [[Эндру Стэнтан]], Крыс Уэб | align="center" | Элен Плоткін, Карэн Роберт Джэксан |- |''[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]'' (2010) | align="center" | [[Лі Анкрыч]] | align="center" | Майкл Арнт | align="center" | Дарла Андэрсан |- |''[[Гісторыя цацак 4]]'' (2019) | align="center" | Джош Кулі | align="center" | Стэфані Фолсам | align="center" | Ёнас Рывера |} === ''Гісторыя цацак'' (1995) === {{Main|Гісторыя цацак}} Прэм’ера першага фільма серыі адбылася 22 лістапада 1995 года<ref name="toystoryboxmoj" /> ў [[Галівуд]]зе, [[Каліфорнія]]. Таксама ''«Гісторыя цацак»'' была паказана па-за конкурсам на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]] ў 1996 годзе. Гэта быў першы поўнаметражны мультфільм, створаны з дапамогай [[CGI (графіка)|CGI-графікі]]. Па сюжэце, хлопчыку Эндзі на дзень нараджэння падарылі новую цацку — касманаўта База Лайтэра, які лічыць сябе сапраўдным касманаўтам. Вудзі, цацка-каўбой, прыраўнаваў новага сябра хлопчыка і выкінуў Лайтэра з акна. Пазней, раскаяўшыся ў сваіх дзеяннях, Вудзі вырашыў выратаваць База, які патрапіў у рукі суседа Эндзі, Сіда Філіпса, які забаўляўся разломліваннем цацак. Акрамя таго, Баз выпадкова даведаўся, што ён «усяго толькі цацка», і ўпаў у дэпрэсію. Вудзі ўдаецца выцягнуць База з дэпрэсіі, разам яны збягаюць ад Сіда і вяртаюцца да Эндзі. Мультфільм стаў фінансава паспяховым, сабраўшы ў сусветным пракаце больш за 360 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]]<ref name="toystoryboxmoj">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory.htm|title=Toy Story (1995)|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=2010-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504021957/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=toystory.htm|archive-date=4 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="CNN110animators">{{cite news | url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/09/18/206099/index.htm | publisher=CNN | title=Steve Jobs' Amazing Movie Adventure Disney Is Betting On Computerdom's Ex-Boy Wonder To Deliver This Year's Animated Christmas Blockbuster. Can He Do For Hollywood What He Did For Silicon Valley? | first=Brent | last=Schlender | date=1995-09-18 | access-date=10 студзеня 2015 | archive-date=4 чэрвеня 2012 | archive-url=https://archive.today/20120604153134/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/1995/09/18/206099/index.htm | url-status=dead }}</ref>. Поспех ''«Гісторыі цацак»'', які акупіў выдаткі на вытворчасць у першы ж уік-энд, спрыяў хуткаму ўзняццю коштаў на акцыі студыі ''Pixar'', з 22 да 49 долараў за штуку, што прынесла кампаніі 1,2 мільярда долараў{{sfn|Уолтэр Айзексан|2011|с = 168}}. === ''Гісторыя цацак 2'' (1999) === {{Main|Гісторыя цацак 2}} ''«Гісторыя цацак 2»'', другая частка франшызы, выйшла ў пракат 24 лістапада 1999 года<ref>{{cite web|url=http://www.variety.com/index.asp?layout=filmsearch_exact&dept=Film&movieID=10740|title=Variety: Digital Editions|work=Variety|access-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104235303/http://www.variety.com/index.asp?layout=filmsearch_exact&dept=Film&movieID=10740|archive-date=4 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. Першапачаткова мультфільм не быў прызначаны для паказу ў кінатэатрах, бо гэта быў усяго толькі 60-хвілінны сіквел першай часткі для прамога распаўсюджвання на відэа<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.awn.com/articles/reviews/toy-story-2-not-your-typical-hollywood-sequel|title=Toy Story 2 Is Not Your Typical Hollywood Sequel|publisher=Animation World Network|access-date=2010-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502230857/http://www.awn.com/articles/reviews/toy-story-2-not-your-typical-hollywood-sequel|archive-date=2 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Аднак кіраўніцтва ''Walt Disney Pictures'' прыняло рашэнне дапрацаваць першапачатковую версію ''«Гісторыі цацак 2»'' да паўнавартаснай карціны. Па сюжэце Вудзі аказваецца досыць каштоўнай цацкай, і яго выкрадае дасведчаны ў гэтым чалавек, які збіраецца прадаць Вудзі калекцыянеру ў Японіі. Баз і некалькі іншых цацак адпраўляюцца на дапамогу Вудзі. Разам з ім яны ратуюць дзве іншыя цацкі, якія ў свой час пастаўляліся разам з Вудзі. У сусветным пракаце па касавых зборах другая частка перасягнула свайго папярэдніка, зарабіўшы 480 мільёнаў<ref name="toystory2boxmoj">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory2.htm|title=Toy Story 2 (1999)|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=2010-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504022722/http://boxofficemojo.com/movies/?id=toystory2.htm|archive-date=4 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 2009 года першыя дзве часткі серыі выйшлі ў фармаце [[Стэрэакінематограф|3D]]<ref name="Empire3D">{{cite news|last=Richards|first=Olly|url=http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=21856|title=Toy Story Movies Going 3D|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|date=2008-01-24|access-date=2009-03-11}}</ref>. === ''Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі'' (2010) === {{Main|Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі}} Трэцяя частка серыі выйшла ў пракат праз адзінаццаць гадоў, 18 чэрвеня 2010 года<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0435761/releaseinfo|title=Release dates for Toy Story 3|publisher=Amazon.com|work=[[IMDb]]|access-date=2010-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115133143/http://www.imdb.com/title/tt0435761/releaseinfo|archive-date=15 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref>. Замест Джона Ласетэра рэжысёрам стаў Лі Анкрич, які з’яўляўся выканаўчым прадзюсарам першых двух мультфільмаў. Па сюжэце, Эндзі вырас і з’ехаў у каледж, а яго цацкі выпадкова патрапілі ў дзіцячы сад. Высветлілася, што дзеці ў гэтым садзе падзяляюцца на дзве групы: тыя, што добра абыходзяцца з цацкамі, і тыя, што абыходзяцца дрэнна. Таксама яны сутыкнуліся з групоўкай цацак, якія спрабавалі рабіць так, каб з імі гулялі толькі добрыя дзеці, а дрэнныя б гулялі з усімі іншымі цацкамі. Цацкі Эндзі вырашаюцца бегчы; у выніку ім удаецца зрынуць лідара групоўкі, застацца ў дзіцячым садзе і знайсці баланс паміж гульнямі з добрымі і дрэннымі дзецьмі. У жніўні 2010 года, праз два месяцы пасля выхаду ў пракат, зборы мультфільма перавысілі даход ''«[[Шрэк 2|Шрэка 2]]»'', зрабіўшы яго самым касавым праектам студыі ''[[Pixar]]''. Станам на 2012 год, ''«Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі»'' з’яўляецца [[Спіс самых касавых мультфільмаў|самым касавым мультфільмам]] у гісторыі кінематографа<ref>{{cite web|url=http://pixarblog.blogspot.com/2010/08/toy-story-3-reaches-1-billion-dollars.html|title=Toy Story 3 reaches $1 billion dollars globally|publisher=The Pixar Blog|access-date=2010-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509191904/http://www.bigscreenanimation.com/2010/08/toy-story-3-reaches-1-billion-dollars.html|archive-date=9 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. === ''Гісторыя цацак 4'' (2019) === {{Main|Гісторыя цацак 4}} Па сюжэце, з таго часу, як Эндзі паступіў у каледж, цацкі пасяліліся ў доме сваёй новай гаспадыні Боні. У свой першы дзень у школе Боні змайстравала сабе з адходаў новую цацку Вілкінс. Гэта паклала пачатак чарадзе падарожжаў з пагонямі, знаёмстваў з новымі цацкамі, сустрэчам з некаторымі са старых сяброў, і нават рамантычнай гісторыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{кніга|аўтар=[[Уолтэр Айзексан]]|загаловак=[[Стыў Джобс, кніга|Steve Jobs: A Biography]]|месца=Нью-Ёрк|выдавецтва=[[Simon & Schuster]]|год=2011|allpages=656|isbn=1451648537 |тыраж=10 000|ref = Уолтэр Айзексан}} * {{кніга|аўтар=Дэвід Прайс|загаловак=Магія Pixar|выдавецтва=[[Ман, Іваноў і Фербер]]|год=2012|isbn=978-5-91657-263-6 |тыраж=ref = }} {{refend}} == Спасылкі == {{refbegin}} * [http://www.toystory.com Афіцыйны сайт] * {{IMDb title|0114709|Гісторыя цацак}} {{рэйтынг-10|8.2}} * {{IMDb title|0120363|Гісторыя цацак 2}} {{рэйтынг-10|8.0}} * {{IMDb title|435761|Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі}} {{рэйтынг-10|8.6}} {{refend}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя анімацыйныя фільмы]] [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Поўнаметражныя анімацыйныя фільмы]] tmvin5y62085jniwaqhew9h6lduq2zj 0 225563 5150129 5091758 2026-06-03T08:28:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150129 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзераўная |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзераўная. Траецкая царква.jpg |подпіс = [[Свята-Троіцкая царква (Дзераўная)|Свята-Троіцкая царква]] |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 50.5 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 28|lon_sec = 38.1 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Слонімскі |сельсавет2 = Дзераўноўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 231813 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dzieraŭnaja, Slonim District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242990364 }} {{значэнні2|Дзераўная}} '''Дзераўна́я'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dzieraŭnaja}}, {{lang-ru|Деревная}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911r0038541&q_id=5035596|title=Решение Слонимского районного Совета депутатов от 31 января 2011 года № 47 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Слонимского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. З’яўляецца цэнтрам [[Дзераўноўскі сельсавет (Слонімскі раён)|Дзераўноўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 15 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Слонім]], за 163 км ад [[Гродна]], на рацэ [[Іса (рака)|Іса]]<ref name="БЭ6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref>. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 518 жыхароў, 348 двароў<ref name="БЭ6" />. == Выдатныя мясціны == * [[Свята-Троіцкая царква (Дзераўная)|Свята-Троіцкая царква]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Мікола Бушчык]] — беларускі [[мастак]] {{Зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слонімскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2004.— 752 с. * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дзераўная}} — С. 106. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://radzima.org/be/miesca/dzeraunaya-1.html Дзераўная] на [[Radzima.org]] {{Дзераўноўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:Дзераўная (Слонімскі раён)| ]] h3bs51kk39vhngq1agza9olhtrghp8m 0 227596 5150057 5131305 2026-06-03T03:42:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150057 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тэры}} {{Футбаліст |імя = Джон Тэры |поўнае імя = Джон Джордж Тэры |выява = |апісанне выявы = |мянушка = ''Джэй Ці, Жалезны чалавек'' |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Англія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|цэнтральны абаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |пасада = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1991—1995|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|Вест Хэм Юнайтэд]]| |1995—1998|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Рэзервісты і Акадэмія ФК «Чэлсі»|Чэлсі]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |1998—2017|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]|492 (41) |2000|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Нотынгем Форэст|Нотынгем Форэст]]|6 (0) |2017—2018|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Астан Віла|Астан Віла]]|32 (1) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2000—2002|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе U-21|Англія (да 21)]]|9 (1) |2003—2012|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]|78 (6) }} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2018—2021|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Астан Віла|Астан Віла]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2023|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} |абнаўленне даных пра клуб = 20 верасня 2023 }} '''Джон Джордж Тэры''' ({{lang-en|John George Terry}}; нар. {{ДН|7|12|1980}}, [[Лондан]]) — [[Англія|англійскі]] [[футбаліст]] (абаронца) і трэнер. Ігрок [[Зборная Англіі па футболе|нацыянальнай зборнай Англіі]] (2003—2012). Вядомы дзякуючы сваім выступам за [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]]. Тройчы прызнаны УЕФА найлепшым [[абаронца (футбол)|абаронцам]] сезона (2005, 2008, 2009). == Гульнявая кар’ера == Народжаны ў заходнім [[Лондан]]е, Джон з 14 гадоў гуляў за «Чэлсі». Першапачаткова ён быў нападнікам, але аднойчы з-за адсутнасці ігракоў яму прыйшлося замяніць цэнтральнага абаронцу моладзевай каманды. З тых часоў ён стаў выступаць у ролі абаронцы, хутка набраўшы неабходную фізічную падрыхтоўку. Кароткі і паспяховы выступ у [[ФК Нотынгем Форэст|«Нотынгем Форэст»]] дадаў майстэрства, і пасля ўрокаў у [[Марсель Дэсаі|Марселя Дэсаі]] і [[Франк Лебёф|Франка Лебёфа]], Джон быў названы іграком года «Чэлсі» ўжо праз два сезоны пасля свайго дэбюту. Пакінуўшы ўсе праблемы, не звязаныя з футболам, ззаду, Джон выразна сфакусаваўся на гульні і дэбютаваў у складзе зборнай Англіі ў чэрвені 2003 года. Пасля гэтага ён стаў асноўным абаронцам зборнай, згуляўшы на [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2004|чэмпіянаце Еўропы ў 2004 годзе]] і [[чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянаце свету ў 2006 годзе]]. Няўдалым момантам у кар’еры Джона можна назваць яго хваробу падчас прайгранага фіналу Кубка Англіі 2002 года і наступнае выбыванне з стартавага складу. Найбольш яркі момант — гэта тое, што ён стаў капітанам каманды пасля Марселя Дэсаі і прывёў клуб да перамогі ў Прэм’ер-лізе ў тым жа годзе. Пасля таго, як «Чэлсі» выйграў Кубак Лігі, Джон стаў адным з чатырох капітанаў «Чэлсі», якія прыводзілі клуб да найбуйнейшых перамог у яго гісторыі. Цяжка пераацаніць яго ўклад у выступ на сусветнай арэне ў сезоне 2004/05 гадоў — менавіта восьмы гол Джона Тэры галавой прынёс камандзе перамогу над [[ФК Барселона|«Барселонай»]] у матчы, які стаў адной з самых відовішчных гульняў гэтага сезона. Асацыяцыя прафесійных футбалістаў прысудзіла Джону Тэры званне іграка года, а трэнер «Чэлсі» [[Жазэ Маўрынью]] назваў яго «лепшым цэнтральным абаронцам у свеце». Ацаніў яго і былы трэнер зборнай Англіі [[Стывен Макларэн]], які на час сваёй працы ў зборнай зрабіў Джона капітанам. Джон быў першым з часоў Рэя Уілкінсана капітанам Англіі, іграком «Чэлсі». Рэй выступаў за «сініх» у 70-х гадах. Джон правёў за клуб ужо больш за 300 матчаў нягледзячы на траўму спіны, якая выбіла яго з строю ў сезоне 2006/07. Аднак ён вярнуўся ў строй, каб у канцы сезона падняць над галавой Кубак Англіі на новым «[[Уэмблі]]» і забіць першы гол на гэтым стадыёне за зборную Англіі. Пачатак сезона 2007/08 не стаў для Тэры вельмі ўдалым, ён атрымаў дзве траўмы амаль запар. У сезон 2016/17 страціў месца ў асноўным складзе і па заканчэнні сезона пакінуў «Чэлсі» ў якасці свабоднага агента. У ліпені 2017 года падпісаў аднагадовы кантракт з [[ФК Астан Віла|«Астан Вілай»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1052672116.html Терри стал игроком «Астон Виллы»]</ref>. У маі 2018 года вырашыў не падаўжаць кантракт з бірмінгемскім клубам і пакінуў яго<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/football/1063652732.html |title=Терри покинул «Астон Виллу» |access-date=3 ліпеня 2018 |archive-date=9 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909005144/https://by.tribuna.com/football/1063652732.html |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2018 года прайшоў медагляд для маскоўскага [[ФК Спартак Масква|«Спартака»]], аднак у выніку адмовіўся ад пераходу. == Трэнерская кар’ера == У кастрычніку 2018 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры і ўвайшоў у трэнерскі штаб [[ФК Астан Віла|«Астан Вілы»]], стаўшы памочнікам новага галоўнага трэнера бірмінгемцаў [[Дзін Сміт|Дзіна Сміта]]. Пакінуў клуб у ліпені 2021 года. Са снежня 2021 года працаваў у [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]] ў якасці трэнера-кансультанта. У красавіку 2023 года, пасля прызначэння Дзіна Сміта ў [[ФК Лестэр Сіці|«Лестэр Сіці»]], стаў яго асістэнтам у клубе<ref>{{cite web|date = 2023-04-11|url = https://www.pressball.by/news/football/438187|title = Футбол. Дин Смит — главный тренер "Лестера". Джон Терри — один из его ассистентов|website = pressball.by|accessdate = 2023-04-11|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230411120709/https://www.pressball.by/news/football/438187|archivedate = 11 красавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. У ліпені 2023 года вярнуўся ў «Чэлсі» ў якасці трэнера клубнай акадэміі. == Асабістае жыццё == Тэры ў цяперашні час жыве ў [[Оксшат|Оскшаце]], Сурэй. Ён і яго жонка Тоні Пул Тэры — бацькі двайнятаў — хлопчыка (Джордж Джон) і дзяўчынкі (Сумэ Роза), народжаных 18 мая 2006 года. Тэры святкаваў іх нараджэнне, выйграваючы за Англію супраць Венгрыі, калі ён выканаў імпрэзу «млоснасці». Пара пажанілася ў Палацы Блэнема [[15 чэрвеня]] 2007 года. Пасля вяселля пара атрымлівала асалоду ад двухтыднёвага мядовага месяца на рымскай яхце [[Раман Абрамовіч|Абрамовіча]] вышэйшай якасці «Пелорус» у Міжземнамор’і. Яго хобі ўключаюць [[гольф]], [[плаванне]], [[футбол]] і [[сквош]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Англія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Англіі |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |}} {{Сімвалічная зборная ЧС-2006}} {{DEFAULTSORT:Тэры Джон}} [[Катэгорыя:Футбалісты Англіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чэлсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нотынгем Форэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Астан Віла]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Англіі]] 0u3kzei7to22yvxi4w7iqh9ahns1hwv 0 241931 5150135 4903606 2026-06-03T08:49:05Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Красуліна]] у [[Красуліна (Горацкі раён)]] не пакінуўшы перасылкі 4903606 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Красуліна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 23|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 56|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Рэкцянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046313 }} '''Красу́ліна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кра́суліна'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasulina}}, {{lang-ru|Красулино}}) — [[аграгарадок]] у [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рэкцянскі сельсавет|Рэкцянскага сельсавета]]. У 1924—1925 гадах цэнтр [[Красулінскі сельсавет|Красулінскага сельсавета]], пасля — у складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]]. Да 26 верасня 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Макараўскі сельсавет|Макараўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, да 20 лістапада 2013 года — у склад [[Саўскі сельсавет|Саўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэкцянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рэкцянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] 28vbtgwq19ipcs7b8i6m0sr540ulr9m 5150146 5150135 2026-06-03T09:19:24Z M.L.Bot 261 5150146 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Красулін}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Красуліна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 23|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 56|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Рэкцянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046313 }} '''Красу́ліна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кра́суліна'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasulina}}, {{lang-ru|Красулино}}) — [[аграгарадок]] у [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рэкцянскі сельсавет|Рэкцянскага сельсавета]]. У 1924—1925 гадах цэнтр [[Красулінскі сельсавет|Красулінскага сельсавета]], пасля — у складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]]. Да 26 верасня 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Макараўскі сельсавет|Макараўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, да 20 лістапада 2013 года — у склад [[Саўскі сельсавет|Саўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэкцянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рэкцянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] ntbfm0f9tp225wisv0wbycbxm92cxy7 0 244104 5150077 5149604 2026-06-03T07:15:39Z M.L.Bot 261 стыль, афармленне 5150077 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Галоўчыцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галоўчыцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 27|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Чэрыкаўскі |сельсавет = Вепрынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243045500 }} '''Гало́ўчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haloŭčycy}}, {{lang-ru|Головчицы}}) — [[вёска]] ў [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вепрынскі сельсавет|Вепрынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Згадваецца ў 1668 годзе як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У 1986 годзе ў сувязі [[Аварыя на ЧАЭС|аварыі на ЧАЭС]] большая частка насельніцтва з з'ехала. Станам на 2026, у вёсцы жыве адзін чалавек, пасяліўся не раней за 2018 год. == Насельніцтва == * 1999 год — 39 чалавек * 2009 год — 14 чалавек * 2026 год — 1 чалавек == Інфраструктура == У вёсцы былі школа і крама. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.svaboda.org/content/nas-niama-i-vioski-takoj-niama-haloucycy/26967687.html «Нас няма, і вёскі такой няма, але мы тут жывём» — рэпартаж з «чарнобыльскай» вёскі Галоўчыцы] {{Вепрынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вепрынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрыкаўскага раёна]] bm2qoo7d0xor92ldgm99a3wzbj2mi04 5150078 5150077 2026-06-03T07:16:19Z M.L.Bot 261 5150078 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Галоўчыцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галоўчыцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 27|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Чэрыкаўскі |сельсавет = Вепрынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243045500 }} '''Гало́ўчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haloŭčycy}}, {{lang-ru|Головчицы}}) — [[вёска]] ў [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вепрынскі сельсавет|Вепрынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Згадваецца ў 1668 годзе як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У 1986 годзе ў сувязі [[Аварыя на ЧАЭС|аварыі на ЧАЭС]] большая частка насельніцтва з з'ехала. Станам на чэрвень 2026 года, у вёсцы жыве адзін чалавек, пасяліўся не раней за 2018 год. == Насельніцтва == * 1999 год — 39 чалавек * 2009 год — 14 чалавек * 2026 год — 1 чалавек == Інфраструктура == У вёсцы былі школа і крама. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.svaboda.org/content/nas-niama-i-vioski-takoj-niama-haloucycy/26967687.html «Нас няма, і вёскі такой няма, але мы тут жывём» — рэпартаж з «чарнобыльскай» вёскі Галоўчыцы] {{Вепрынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вепрынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрыкаўскага раёна]] f40dqln0w19e3gzxz9nh2pakfu5g451 0 247332 5149987 4907748 2026-06-02T18:37:26Z Siliyiw 169172 5149987 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Канатоп, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Канатоп |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 45|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 34|lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Нараўлянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243031031 }} '''Канато́п'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kanatop}}, {{lang-ru|Конотоп}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нараўлянскі сельсавет|Нараўлянскага сельсавета]]. [[Файл:Конотоп (Наровлянский район). Река Припять.jpg|міні|201x201пкс|Рака [[Прыпяць]].]] Да 1961 года вёска ўваходзіла ў склад Нараўлянскага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 чэрвеня, 13 ліпеня і 10 жніўня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 28 (948).</ref>, да 1 снежня 2009 года — у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 286 Об изменении административно-территориального устройства Наровлянского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты "Гомельская правда", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нараўлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Нараўлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Русецкія]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Ражарсоны]] [[Катэгорыя:Остэн-Сакены]] [[Катэгорыя:Брозіны]] a0ydm6ygwz2l0yefn8i7ycs4p6bdn6v 5150075 5149987 2026-06-03T07:06:58Z M.L.Bot 261 5150075 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Канатоп, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Канатоп |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 45|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 34|lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Нараўлянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243031031 }} '''Канато́п'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kanatop}}, {{lang-ru|Конотоп}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нараўлянскі сельсавет|Нараўлянскага сельсавета]]. [[Файл:Конотоп (Наровлянский район). Река Припять.jpg|міні|201x201пкс|Рака [[Прыпяць]] у Канатопе.]] Да 1961 года вёска ўваходзіла ў склад Нараўлянскага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 чэрвеня, 13 ліпеня і 10 жніўня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 28 (948).</ref>, да 1 снежня 2009 года — у склад [[Вербавіцкі сельсавет|Вербавіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 286 Об изменении административно-территориального устройства Наровлянского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты "Гомельская правда", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нараўлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Нараўлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Русецкія]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Ражарсоны]] [[Катэгорыя:Остэн-Сакены]] [[Катэгорыя:Брозіны]] 1vzzve9anbceq9iifmwy885maxymjay 0 247895 5149909 5135774 2026-06-02T14:16:56Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5149909 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Журавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Журавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042304 }} '''Жура́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žuravičy}}, {{lang-ru|Журавичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага сельсавета]]. Размешчаны за 55 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 102 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе 246 [[Доўск]]—[[Слаўгарад]]<ref name="ГВБ"/>. == Гісторыя == Выяўленыя паблізу [[курган]]ы [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] сведчаць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці<ref name="ГВБ"/>. Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XV ст.]] як вёска Жоравічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[ВКЛ]], шляхецкая ўласнасць<ref name="ГВБ"/>. У 1668 годзе маёнтак ва ўладанні ў рэчыцкага войскага [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі|Станіслава Міхала Юдзіцкага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У [[1720]] годзе пабудаваны драўляны касцёл, які ў канцы [[XVIII ст.]] быў перабудаваны (не захаваўся)<ref name="ГВБ"/>. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1799]] годзе ва ўладанні [[Дзерналовічы|Дзерналовічаў]], потым [[Вішчынскія|Вішчынскіх]]<ref name="ГВБ"/>. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] каля Журавіч адбываліся сутычкі французскіх войск з атрадамі расійскага генерала [[Ф. Ф. Эртэль|Ф. Ф. Эртэля]]<ref name="ГВБ"/>. У [[XIX ст.]] мястэчка, штогод праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы, на якіх у [[1861]] годзе было прададзена тавараў на 54 000 рублёў. Праз вёску праходзіла паштовая дарога з [[Карма|Кармы]] ў [[Новы Быхаў]]. У [[1826]] годзе уладанне памешчыцы Пузаноўскай. У [[1838]] годзе 114 двароў. З [[1848]] года дзейнічала 1-класнае прыходскае вучылішча<ref name="ГВБ"/>. У 1860 годзе працавалі царква, касцёл, 2 яўрэйскія малітоўныя школы, у [[Быхаўскі павет (Расійская імперыя)|Быхаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Побач складвалася сяленне [[Новыя Журавічы]] (7 двароў, 47 жыхароў), уладанне памешчыцы Хмызоўскай. З [[1872]] года дзейнічала крупарушка<ref name="ГВБ"/>. З 1880 года ў фальварку працавала [[сукнавальня]]<ref name="ГВБ"/>. У [[1883]] годзе адкрыта аптэка. З [[1884]] года дзейнічала [[народнае вучылішча]], якое ў [[1901]] годзе на [[Мінская юбілейная выстава|Мінскай юбілейнай выставе]] ўдастоена пахвальнага ліста. У 1892 і 1900 гг. пабудаваны 2 [[вінакурня|вінакурні]]. У [[1907]] годзе паштовае аддзяленне адкрыла прыём тэлеграм, з [[1908]] года дзейнічала пазыка-ашчадная каса. У [[1911]] годзе адкрыта [[бібліятэка]] пры школе<ref name="ГВБ"/>. === Пры савецкай уладзе === З [[1924]] года працаваў ветэрынарны пункт. З [[17 ліпеня]] [[1924]] года да [[8 ліпеня]] [[1931]] года і з [[5 красавіка]] [[1935]] года да [[17 снежня]] [[1956]] года цэнтр [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага]], з [[12 лютага]] [[1935]] года да [[5 красавіка]] [[1935]] года [[Доўскі раён|Доўскага раёнаў]]. З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр сельсавета Журавіцкага, з [[8 ліпеня]] [[1931]] года Кармянскага, з [[12 лютага]] [[1935]] года Доўскага, з [[5 красавіка]] [[1935]] года Журавіцкага, з [[17 снежня]] [[1956]] года [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёнаў]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай]] (да [[26 ліпеня]] [[1930]] года) акругі, з [[20 лютага]] [[1938]] года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «12 гадоў Кастрычніка», потым — калгас «XVI партз’езд», працавалі З [[кузня|кузні]], шавецкая, кравецкая і торфаздабываючая арцелі, нафтавы млын, гантарэзка, вятрак, 4 крупарушкі, ваўначоска і сукнавальня<ref name="ГВБ"/>. У першыя дні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў сфарміраваны знішчальны батальён (180 чал.), які далучыўся да часцей [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. [[14 жніўня]] [[1941]] года вёска занята нямецкімі войскамі. У лістападзе [[1941]] года акупанты расстралялі тут 400 ваеннапалонных. Было створана [[гета ў Журавічах]]. У 1941 годзе і лістападзе 1943 года карнікі спалілі 167 двароў і загубілі 130 жыхароў. Вызвалена [[26 лістапада]] [[1943]] года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 133 землякі<ref name="ГВБ"/>. === У часы незалежнасці === Цэнтр калгаса «12 гадоў Кастрычніка». Станам на 2005 год тут размешчаны льнозавод, малочны завод, [[млын]], [[нафтабаза]], [[пякарня]], механічная майстэрня, камбінат бытавога абслугоўвання, [[сярэдняя школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], [[бальніца]], [[аптэка]], дзіцячыя яслі-сад, аддзяленне сувязі, [[сталовая]], 7 [[магазін]]аў. У лютым [[1986]] года ў Доме культуры адкрыты музей драматурга, народнага пісьменніка БССР [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]<ref name="ГВБ"/>. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 7 крыху выгнутых вуліц шыротнай арыентацыі, перакрыжаваных мерыдыянальнымі вуліцамі. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу<ref name="ГВБ"/>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ** 1826 год — 1066 жыхароў<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}}</ref>; ** 1860 год — 185 двароў, 1203 жыхары, у сяленні Новыя Журавічы год — 7 двароў, 47 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1880 год — 220 двароў, 2179 жыхароў, у тым ліку 551 праваслаўны, 10 каталікоў, 1618 іўдзеяў<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|859|Żurawicze|Krzywicki J.}}</ref>; ** 1896 год — 356 двароў<ref name="ГВБ"/>; * '''XX стагоддзе''': ** 1905 год — 3200 чалавек<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|376}} С. 376.</ref>; ** 1940 год — 434 двары, 1646 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1959 год — 1627 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1994 год — 1041 жыхароў<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|375}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': ** 2004 год — 361 гаспадарка, 992 жыхары<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Славутасці == === Страчаная спадчына === [[Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17).jpg|міні|Журавіцкі касцёл у пачатку XX стагоддзя]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1720) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сяргей Мікалаевіч Даўгалёў]] (нар. 1982) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Сэмюэль Дзінін]] (1902—1972)<ref>https://www.bjela.org/dr-samuel-dinin</ref> * [[Барыс Міронавіч Шапіра]] — беларускі навуковец-аграрнік * [[Фёдар Ісаакавіч Шмідаў]] (1911—1995) — савецкі матэматык. Выкладчык МДУ імя Ламаносава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}} * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/4129|ЖУРАВІЧЫ}} {{Журавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Журавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] q7ntnpvgsuesa5iy5ewko6mw4qi1w1v 10 267029 5150131 4222272 2026-06-03T08:39:28Z M.L.Bot 261 5150131 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя па сельсавеце | Назва шаблона = Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён) | Назва = [[Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)|Дзямідавіцкі сельсавет]] | Краіна = Беларусь | Вобласць = Мінская | Раён = Дзяржынскі | Герб = | Цэнтр = * [[Дворышча (Дзяржынскі раён)|Дворышча]] | Пасёлкі = | Аграгарадкі = | Вёскі = * [[Батурова]] * [[Буда (Дзяржынскі раён)|Буда]] * [[Вызваленне (Дзяржынскі раён)|Вызваленне]] * [[Вялікае Белякова]] * [[Грынькова]] * [[Дзямідавічы (Дзяржынскі раён)|Дзямідавічы]] * [[Залессе (Дзяржынскі раён)|Залессе]] * [[Кавярляны]] * [[Крыштафова]] * [[Малое Белякова]] * [[Марцінавічы (Дзяржынскі раён)|Марцінавічы]] * [[Машніца (Дзяржынскі раён)|Машніца]] * [[Навасады (Дзяржынскі раён)|Навасады]] * [[Павуссе]] * [[Пацкі]] * [[Піяніна (Дзяржынскі раён)|Піяніна]] * [[Плашава]] * [[Пярхурава]] * [[Фрунзе (Дзяржынскі раён)|Фрунзе]] * [[Чыкі]] * [[Чырвоная Змена]] * [[Шпількі (Дзямідавіцкі сельсавет)|Шпількі]] * [[Шумшчына (Дзяржынскі раён)|Шумшчына]] * [[Юцкі]] | Хутары = * [[Красулін (Дзяржынскі раён)|Красулін]] }} gqm5mbqeh0hh1wiimfkzau8m3xvohod 0 279094 5150130 5135810 2026-06-03T08:38:31Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Красулін]] у [[Красулін (Дзяржынскі раён)]] не пакінуўшы перасылкі 5135810 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Красулін |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет2 = Дзямідавіцкі }} '''Красу́лін'''<ref name="pravo"/> ({{lang-be-trans|Krasulin}}, {{lang-ru|Красулин}}) — [[хутар]] у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)|Дзямідавіцкага сельсавета]]. Утвораны [[30 снежня]] [[2013]] года<ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D914n0063257&p1=1&p5=0 «Об образовании хутора Красулин Демидовичского сельсовета Дзержинского района». Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 30 декабря 2013 г. № 179]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна]] 3ls857s984qsvti7g0g0hwolpoarhd3 5150145 5150130 2026-06-03T09:18:49Z M.L.Bot 261 5150145 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Красулін}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Красулін |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет2 = Дзямідавіцкі }} '''Красу́лін'''<ref name="pravo"/> ({{lang-be-trans|Krasulin}}, {{lang-ru|Красулин}}) — [[хутар]] у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)|Дзямідавіцкага сельсавета]]. Утвораны [[30 снежня]] [[2013]] года<ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D914n0063257&p1=1&p5=0 «Об образовании хутора Красулин Демидовичского сельсовета Дзержинского района». Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 30 декабря 2013 г. № 179]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна]] sh9924tm6v4k0bz59b63qooughu94le 0 279452 5149951 4921645 2026-06-02T17:29:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149951 wikitext text/x-wiki {{Выданне|Выява=Гісторыя архітэктуры народнага жылля Беларусі.jpg}} «'''Гісторыя архітэктуры народнага жылля Беларусі'''» ({{Lang-ru|История архитектуры народного жилища Белоруссии}}) — праца беларускага [[архітэктар]]а [[У. В. Трацэўскі|У. В. Трацэўскага]], апублікаваная ў [[1989]] годзе. Асновай працы з’явіліся матэрыялы, сабраныя даследчыкам у 1968—1987 гадах у экспедыцыях. У. В. Трацэўскі апрацаваў багатыя архіўныя матэрыялы, абследаваў 116 [[Раёны Беларусі|раёнаў краіны]], вывучыў больш за 3000 аб’ектаў, уласна рабіў [[архітэктурны абмер|абмеры]], [[замалёўка|замалёўкі]], [[фотаздымак|фотаздымкі]]<ref name="polessu">{{Cite web |url=http://rep.polessu.by/bitstream/112/1968/1/3.pdf |title=І. Г. БАЧЫЛА. ДАСЛЕДАВАННЕ ТЫПАЎ ЗАБУДОВЫ ДВАРА БЕЛАРУСАЎ АЙЧЫННЫМІ ДАСЛЕДЧЫКАМІ Ў ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XX — ПАЧАТКУ XXI СТСТ. |access-date=29 верасня 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000213/http://rep.polessu.by/bitstream/112/1968/1/3.pdf |url-status=dead }}</ref>. Аўтар ахарактарызаваў асаблівасці забудовы [[вёска|вясковых паселішчаў]] і [[сядзіба|сядзіб]] са старажытных часоў да пачатку XX стагоддзя, вызначыў кола фактараў, якія паўплывалі на тыпы забудовы сядзіб (сацыяльна-эканамічны, этнічныя традыцыі, прыродна-кліматычныя ўмовы) і класіфікаваў іх. У параўнанні з працамі сваіх папярэднікаў аўтар ажыццявіў комплексны аналіз гістарычных узаемасувязей жылля [[беларусы|беларусаў]], вызначыў яго гісторычна-культурную значнасць, удакладніў агульную класіфікацыю сядзіб<ref name="polessu"/>. == Бібліяграфічная інфармацыя == * {{Крыніцы/Гісторыя архітэктуры народнага жылля Беларусі|}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://t.me/spadczyna/12529 Кніга на тэлеграм-канале «Спадчына».] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кнігі па архітэктуры]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства]] [[Катэгорыя:Кнігі 1989 года]] 67wp1fe0i4h9i68giuv6n775wv7kzf3 0 281265 5149929 5084569 2026-06-02T15:40:02Z DBatura 73587 /* Насельніцтва */ 5149929 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Калодзішчы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Калодзішчы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53 |lat_min = 56|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 27 |lon_min = 46|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Калодзішчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017737 }} '''Кало́дзішчы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kalodziščy}}, {{lang-ru|Колодищи}}) — [[аграгарадок]] у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Калодзішчанскі сельсавет|Калодзішчанскага сельсавета]]. == Назва == Ад ''калода'' «кароткае тоўстае бервяно; вулей, зроблены з камля дуплістага дрэва». Недалёка ад Калодзішчаў — [[Ліпавая Калода]]. Канчатак як у назвах навакольных вёсак [[Азярышча (Мінск, усходняя)|Азярышча]], [[Масцішча (Забалоцкі сельсавет)|Масцішча]], [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]] (раней «Гарадзішчы»). == Геаграфія == Прымыкае да гарадской мяжы Мінска на ўсходзе ад горада. Тэрыторыя пасёлка складаецца з некалькіх частак, ізаляваных адна ад адной лесам, пусткамі, гаражнымі кааператывамі, складамі, прамысловымі зонамі і іншым. == Гісторыя == Заснаваны ў 2-й палове XIX ст. як леснічоўка. Першымі пасяленцамі ў 1867 годзе былі прызначаныя леснікамі жыхары вёскі Бярозаўка — два браты Ілья і Міхаіл Карповічы. Да 1871 года разам з чыгункай Масква — Брэст пабудавана станцыя [[Калодзішчы (станцыя)|Калодзішчы]]. Неўзабаве пабудаваны невялікі лесапільны завод і праведзена вузкакалейная дарога. У 1910 годзе завод належаў Кляжыну, многія жыхары Калодзішчаў працавалі на ім. У 1917 годзе пабудаваны ваенны гарадок і размясцілася воінская часць па навучанні сабак для памежнай службы. Пабудавана чыгуначная ветка Калодзішчы — Міханавічы. У былой сядзібе Анісава адкрыта амбулаторыя. Адкрыта пачатковая школа. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Калодзішчы моцна пацярпелі. Цалкам знішчаны Беларускі рэспубліканскі радыёцэнтр, спалена школа, станцыя. У 1947 годзе Беларускі рэспубліканскі радыёцэнтр адноўлены. Адноўлены калгас «Перамога». Калодзішчы атрымалі статус рабочага пасёлка. У канцы 1950-х гадоў пабудаваны тыпавая сярэдняя школа з гімнастычнай залай, клуб і дзіцячы сад. У 1961 годзе ў Калодзішчах размешчана Геафізічнае ўпраўленне па здабычы і пошуках нафты ў Беларусі. У 1967 годзе Упраўленне пераўтворана ў трэст. У 1970 годзе ў Калодзішчах пабудаваны Беларускі тэлевізійны цэнтр. Адсюль у эфір пачала выходзіць трэцяя праграма Беларускага тэлебачання, магутнасць перадатчыкаў — 5/1,5 квт. У 1971 годзе адсюль жа пачалася трансляцыя таксама 1 і 2 праграм, магутнасцю перадавальных станцый 25/7,5 квт. У 1977 годзе ў Калодзішчах пабудаваны «Дом быту» і гандлёвы цэнтр. У 2008 годзе, пасля больш як дзесяцігадовага перапынку, пачата будаўніцтва некалькіх шматкватэрных дамоў. Рашэннем Мінскага райсавета ад 17 лютага 2011 года № 103 рабочы пасёлак Калодзішчы пераўтвораны ў аграгарадок. У 2019 годзе адкрыты падземны пераход праз чыгуначныя пуці і новы будынак чыгуначнай станцыі. У 2021 годзе пачата праектаванне і будаўніцтва чыгуначнага маста. Адкрыты для карыстання ў 2023. == Адукацыя == Пасля 1917 года адкрыта пачатковая школа. Першая настаўніца — Алена Васілеўна Крыцкая. Арганізаваны гурткі лікбезу. У 1933 годзе пачатковая школа пераўтворана ў сямігадовую, у 1936 годзе — у сярэднюю. Сярод вучняў школы * [[Вікенцій Паўлавіч Карповіч]], лётчык-знішчальнік, Герой Савецкага Саюза (1942) * Уладзімір Лаўрэнцьевіч Панасюк, партызан * Уладзімір Кузьміч Глазуноў, партызан * Жыгімонт Эрдман, партызан У канцы 1950-х гадоў пабудавана тыпавая сярэдняя школа з гімнастычнай залай. == Насельніцтва == * 2024 год — 22 244 чалавек.<ref>{{cite web|url=https://kolodischi.by/news/7430|title=Численность населения Колодищанского сельсовета на 1 января 2024 года|lang=ru|author=|website=|date=|publisher=kolodischi.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20220103133539/https://kolodischi.by/news/5906|archive-date=2022-01-03|access-date=2019-01-08|url-status=live}}</ref> * 2022 год — 19 599 чалавек. * 2019 год — 17 556 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://kolodischi.by/news/3904|title=Стало известно, как изменилось население Колодищ за 2018 год|publisher=kolodischi.by|lang=ru|accessdate=2019-01-08}}</ref>. * 2012 год — 13 700 чалавек. * 2009 год (перапіс) — 11 445 чалавек. * 1999 год (перапіс) — 9388 чалавек. * 1997 год — 8711 чалавек, 2673 двары{{sfn|БелЭн|1998}}. * 1977 год — каля 10 000 чалавек. * 1967 год — больш за 5000 чалавек. == Вядомыя асобы == * [[Валянцін Іванавіч Даніловіч]] (1936—1970) — выпрабавальнік парашутнай і касмічнай тэхнікі. * [[Вікенцій Паўлавіч Карповіч]] (1914—1996) — лётчык-знішчальнік, Герой Савецкага Саюза (1942) * [[Ігар Іосіфавіч Надашкевіч]] (нар. 1956) — беларускі жывапісец. * [[Аляксандр Барысавіч Тараненка]] (нар. 1952) — беларускі архітэктар. == Прадпрыемствы і арганізацыі == * Цэнтральная геафізічная экспедыцыя * Рэспубліканскі тэле-радыёвяшчальны цэнтр * Рэспубліканскі цэнтр апрацоўкі звестак (РЦАЗ) * Раённы цэх электрасувязі * База ядахімікатаў і сельгастэхнікі «Агрыматка-96» * Мэблевыя прадпрыемствы ТАА «ГеасІдэал», ТАА «Самелга-Трэйд» і інш. * Цэх афарбоўкі палімераў * Будаўнічыя арганізацыі * Кіналагічны цэнтр Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь * Два аддзяленні беларускіх банкаў * Аддзяленне сувязі * Два дзіцячыя садкі * Сярэдняя школа * Медыцынскі цэнтр * Крамы і аптэкі, большасцю побач са станцыяй == Транспарт == [[Файл:Привокзальная площадь агрогородка Колодищи.jpg|міні|Чыгуначная станцыя і гандлёвыя павільёны ў 2015 годзе.]] Вулічнае асвятленне, дарожнае пакрыццё, тратуары і пешаходныя дарожкі зроблены на цэнтральных вуліцах вакол чыгуначнай станцыі і шматпавярховых дамоў. Дарогі з цвёрдым пакрыццём да ваенных гарадкоў і Маскоўскай шашы. Праз аграгарадок праходзіць чыгунка Барысаў — Орша — Масква. У межах аграгарадка на станцыі [[Калодзішчы (станцыя)|Калодзішчы]] і прыпыначным пункце [[Садовы (прыпыначны пункт)|Садовы]] спыняюцца электрацягнікі рэгіянальных і гарадскіх ліній. На станцыі Калодзішчы абслугоўваюць турыстычныя цягнікі. Рэгулярна курсіруюць ; Аўтобусныя маршруты * 31 — «ДС Уручча-2 — Калодзішчанскія могілкі (2-я брама)» * 167 — «ДС Уручча-2 — Калодзішчы» * 169 — «ДС Уручча-2 — чыгуначная ст. Калодзішчы» * 194С — «ДС Уручча-2 — Калодзішчы-2 (Палігон)» * 195 — «ДС Уручча-2 — МТЗ Калодзішчы» * 362 — «Мінск (ДС Славінскага) — Ліпавая Калода» * 371 — «Мінск (ДС Уручча-2) — Юхнаўка» ; Маршрутнае таксі : 1547 — «Чыг. ст. Калодзішчы — ДС Каржанеўскага» == Сярэдняя тэмпература паветра == {{Клімат горада | Шырыня = 60% | Горад_род = Калодзішчаў | Палажэнне = left | Сту_сяр_мін=-12 | Сту_сяр=-11 | Лют_сяр_мін=-13 | Лют_сяр=-9 | Сак_сяр_мін=-7 | Сак_сяр=0 | Кра_сяр_мін=1 | Кра_сяр=14 | Май_сяр_мін=7 | Май_сяр=19 | Чэр_сяр_мін=11 | Чэр_сяр=20 | Ліп_сяр_мін=16 | Ліп_сяр=23 | Жні_сяр_мін=12 | Жні_сяр=21 | Вер_сяр_мін=7 | Вер_сяр=16 | Кас_сяр_мін=0 | Кас_сяр=9 | Ліс_сяр_мін=-4 | Ліс_сяр=2 | Сне_сяр_мін=-11 | Сне_сяр=-10 |}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|7|Кало́дзішчы||478}} * {{SgKP|IV|281|Kołodziszcze}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калодзішчанскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Калодзішчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Калодзішчы| ]] tlzmip70cmxjcw9e1c70ybiiq9rrepc 0 284730 5150068 5131403 2026-06-03T06:07:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150068 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Джэк Уілшыр |поўнае імя = Джэк Эндру Гары Уілшыр |выява = |апісанне выявы = |мянушка = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Англія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |2001|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Лутан Таўн|Лутан Таўн]]| |2001—2008|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2008—2018|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|125 (7) |2010|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Болтан Уондэрэрс|Болтан Уондэрэрс]]|14 (1) |2016—2017|{{арэнда}} {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Борнмут|Борнмут]]|27 (0) |2018—2020|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|Вест Хэм Юнайтэд]]|16 (0) |2021|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Борнмут|Борнмут]]|14 (1) |2022|{{Сцяг|Данія||20px}} [[ФК Орхус|Орхус]]|14 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2006—2007|{{Сцяг|Англія||20px}} Англія (да 16)|3 (0) |2007—2009|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе, да 17 гадоў|Англія (да 17)]]|9 (1) |2009|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе, да 19 гадоў|Англія (да 19)]]|1 (0) |2009—2010|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Маладзёжная зборная Англіі па футболе|Англія (да 21)]]|7 (0) |2010—2016|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]|34 (2) }} |абнаўленне даных пра клуб = 1 ліпеня 2022 |абнаўленне даных пра зборную = 3 верасня 2016 }} '''Джэ́к Э́ндру Га́ры Уі́лшыр''' ({{lang-en|Jack Wilshere}}; нар. {{ДН|1|1|1992}}, [[Стывенедж]], [[Англія]]) — англійскі футбаліст, атакуючы паўабаронца. Ігрок [[Зборная Англіі па футболе|нацыянальнай зборнай Англіі]] (2010—2016). == Клубная кар’ера == Джэк Эндру Уілшыр пачынаў свой шлях у акадэміі [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенала»]]. Ён вылучаўся сярод аднагодкаў вялікай хуткасцю, філіграннай тэхнікай, пастаўленым ударам. У адзін з прыездаў на гульню моладзёвай каманды [[Арсен Венгер|Венгер]] убачыў выдатную гульню левага вінгера, і прымеціў яго. Па хуткім часе галоўны трэнер [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенала»]] зразумеў, што хлопца трэба пераводзіць у аснову, і Джэк быў да гэтага гатовы. Перад сезонам 2008/09 у заяўцы [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенала»]] з’явіўся 16-гадовы паўабаронца. Яго дэбют адбыўся 13 верасня ў матчы супраць [[ФК Блэкберн Роверс|«Блэкберна»]], Уілшыр выйшаў на замену на 84 хвіліне. На той момант футбалісту было ўсяго толькі 16 гадоў 256 дзён. Джэк стаў самым маладым дэбютантам «Арсенала» ў [[Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]], пабіўшы рэкорд [[Франсеск Фабрэгас|Фабрэгаса]]. 23 верасня Уілшыр забіў свой першы гол за «Арсенал» у браму [[ФК Шэфілд Юнайтэд|«Шэфілд Юнайтэд»]] (6:0) у Кубку Лігі. Але гэта з’яўленне стала адзіным для Джэка ў Прэм’ер-лізе ў гэтым сезоне. У той жа час Уілшыр добра выявіў сябе ў Кубку Лігі, дзе [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал»]] атрымаў пераканаўчыя перамогі над [[ФК Шэфілд Юнайтэд|«Шэфілд Юнайтэд»]] (6:0) і [[ФК Уіган Атлетык|«Уіганам»]] (3:0). Пазней Уілшыру атрымалася трохі пагуляць у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]], выходзячы на замену ў матчах з [[ФК Дынама Кіеў|«Дынама» Кіеў]] і [[ФК Порту|«Порту»]]. 5 студзеня 2009 года Уілшыр падпісаў свой першы прафесійны кантракт з «Арсеналам». У гэты час ён перастаў з’яўляцца ў складзе першай каманды, выступаючы галоўным чынам за рэзерв і моладзевую каманду. З апошнімі Уілшыр дамогся перамогі ў моладзевым Кубку Англіі, паказаўшы цудоўную гульню ў двух фіналах супраць [[ФК Ліверпул|«Ліверпула»]]. Легендарны ігрок «Арсенала» [[Ліям Брэйдзі]] ахарактарызаваў Джэка, як іграка валодаючага «адмысловым талентам», і выказаў меркаванне, што пройдзе трохі часу, перш чым юны ігрок стане іграком асновы. 2 ліпеня 2009 года Уілшыр падпісаў новы доўгатэрміновы кантракт. Падчас перадсезоннай падрыхтоўкі 2009 года Уілшыр ізноў прымусіў казаць пра сябе. У абодвух матчах «Кубка Эміратаў», перамогу ў якім атрымаў «Арсенал», Джэк быў прызнаны «іграком матча». Сезон 2011/12 поўнасцю прапусціў з-за траўмы, пазней зноў вярнуўся ў строй. У сезоне 2015/16 ізноў амаль не гуляў з-за траўмы, і 31 жніўня 2016 года быў аддадзены ў арэнду [[ФК Борнмут|«Борнмуту»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1043520908.html Уилшер перешел в «Борнмут» на правах аренды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191016212256/https://by.tribuna.com/football/1043520908.html |date=16 кастрычніка 2019 }}. by.tribuna.com.</ref>. Па заканчэнні сезона 2016/17 вярнуўся ў «Арсенал». У чэрвені 2018 года па заканчэнні кантракта пакінуў лонданскі клуб. У ліпені 2018 года ў якасці свабоднага агента перайшоў у [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэм Юнайтэд»]], падпісаўшы трохгадовы кантракт<ref>[https://by.tribuna.com/football/1065077724.html «Вест Хэм» объявил о трансфере Уилшера]. by.tribuna.com.</ref>. У кастрычніку 2020 года па пагадненні бакоў пакінуў лонданскі клуб<ref>[https://bytribuna.global.ssl.fastly.net/football/1089705811.html «Вест Хэм» расторг контракт с Уилшером. Он сыграл 19 матчей за два года]. by.tribuna.com.</ref>. У студзені 2021 года зноў стаў іграком [[ФК Борнмут|«Борнмута»]]<ref>[https://bytribuna.global.ssl.fastly.net/football/1093073223.html Экс-хавбек «Арсенала» Уилшер подписал контракт с «Борнмутом»]. by.tribuna.com.</ref>. Пакінуў клуб па заканчэнні кантракта ў чэрвені 2021 года<ref>[https://bytribuna.global.ssl.fastly.net/football/1097474520.html Уилшер покинул «Борнмут». Экс-хавбек «Арсенала» с января играл в Чемпионшипе]. by.tribuna.com.</ref>, пасля чаго пашгода заставаўся без каманды. У лютым 2022 года папоўніў склад дацкага [[ФК Орхус|«Орхуса»]]<ref>[https://football.by/news/161499.html Бывший игрок сборной Англии возвращается в футбол. Удивительный выбор клуба]. football.by.</ref>, дзе гуляў да канца сезона 2021/22. У ліпені 2022 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры<ref>[https://www.pressball.by/news/football/417165 Футбол. Двукратный обладатель Кубка Англии по футболу Джек Уилшир завершил карьеру в возрасте 30 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220709151210/https://www.pressball.by/news/football/417165 |date=9 ліпеня 2022 }}. pressball.by.</ref>. == Дасягненні == '''«Арсенал»''': * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] (2): 2014, 2015 * Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.arsenal.com/first-team/players/jack-wilshere Профіль на афіцыйным сайце «Арсенала»] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Англія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Англіі |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 }} {{DEFAULTSORT:Уілшыр Джэк}} [[Катэгорыя:Футбалісты Англіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Болтан Уондэрэрс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Борнмут]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Орхус]] keos66qfinx2xxbe89s12m2uk9f3e41 0 285990 5150108 4247555 2026-06-03T07:39:01Z JerzyKundrat 174 5150108 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Астравок}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Астравок |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Астраво́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Astravok}}, {{lang-ru|Островок}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] efuwqmbyeadudm638bym9sr0qfi6dqj 0 285992 5150115 4247557 2026-06-03T07:42:00Z JerzyKundrat 174 5150115 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Бярозава Пасека |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Бяро́зава Па́сека'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Biarozava Pasieka}}, {{lang-ru|Берёзова Пасека}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] oo7mzzy5wiv7y90092bqov1fzjdc51i 0 285995 5150114 4247560 2026-06-03T07:41:34Z JerzyKundrat 174 5150114 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вараноўка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Вараноўка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Варано́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Varanoŭka}}, {{lang-ru|Вороновка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] sb53ocg3winf6rvmprwyrpxe1fyypqe 0 285996 5150113 4247561 2026-06-03T07:41:08Z JerzyKundrat 174 5150113 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Весялоўка, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Весялоўка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Весяло́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viesialoŭka}}, {{lang-ru|Веселовка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] 43q4crbmtsahk248zy1c5m79ruhb3jc 0 285997 5150112 4247562 2026-06-03T07:40:40Z JerzyKundrat 174 5150112 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вішнёўка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Вішнёўка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Вішнёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Višnioŭka}}, {{lang-ru|Вишнёвка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] ey7q1igsx470plse4ysh1h24g4fj2f5 0 286000 5150111 4247565 2026-06-03T07:40:15Z JerzyKundrat 174 5150111 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гай}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Гай |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Гай'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haj}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] bz5nd3mqzx37g33ioecmck6rbtgu0sr 0 286004 5150109 4247570 2026-06-03T07:39:27Z JerzyKundrat 174 5150109 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Забалацце}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Забалацце |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''За́балацце'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabalaccie}}, {{lang-ru|Заболотье}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] 4z9h2zz5jq1lmqx1a4p02pgay2lc6v7 0 286008 5150106 4247573 2026-06-03T07:38:28Z JerzyKundrat 174 5150106 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ляды}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Ляды |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Ля́ды'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ляды́'''</ref> ({{lang-be-trans|Liady}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] fo5dzawzbtj2pbz2y0qbzx9sxw4mqpv 0 286010 5150104 4247575 2026-06-03T07:37:23Z JerzyKundrat 174 5150104 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Малая Малінаўка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Мала́я Малі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malaja Malinaŭka}}, {{lang-ru|Малая Малиновка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. [[Файл:Малая_Малиновка,_общий_вид.jpg|міні|злева|Агульны выгляд]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] qo4yo530htqh0sxdli4sgsknqm8vudf 5150105 5150104 2026-06-03T07:37:50Z JerzyKundrat 174 ёсць у картцы 5150105 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Малая Малінаўка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Мала́я Малі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malaja Malinaŭka}}, {{lang-ru|Малая Малиновка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] srbycqobump1fejoa6ti8bghgxb8w1b 0 286011 5150102 4247576 2026-06-03T07:36:40Z JerzyKundrat 174 5150102 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Малінаўка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Малінаўка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Малі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malinaŭka}}, {{lang-ru|Малиновка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] 8mexb2tlur0g1zqbaei3065of4r229a 0 286012 5150101 4247577 2026-06-03T07:36:13Z JerzyKundrat 174 5150101 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Новы Шлях}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Новы Шлях |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Но́вы Шлях'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Novy Šliach}}, {{lang-ru|Новый Шлях}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] i4r7r5y709dq4je2i4frdb0ti4dl8d7 0 286013 5150100 4247578 2026-06-03T07:35:40Z JerzyKundrat 174 5150100 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пабеда}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Пабеда |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Пабе́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pabieda}}, {{lang-ru|Победа}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] bthisop5rcy4ujfx8srwv872biz3up1 0 286014 5150099 4247579 2026-06-03T07:35:13Z JerzyKundrat 174 5150099 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Падградка |выява = Подгрядка,_вид_с_Н9873.jpg |подпіс = Выгляд з дарогi Н9873 |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Падгра́дка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Padhradka}}, {{lang-ru|Подгрядка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] s8sxr58vbqrikq9ixkh8866lurnup3l 0 286015 5150097 4247580 2026-06-03T07:34:27Z JerzyKundrat 174 5150097 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Падрэчка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Падрэ́чка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Padrečka}}, {{lang-ru|Подречка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] tg60hluth7eb9c8j8uikvglujv96wr7 5150098 5150097 2026-06-03T07:34:40Z JerzyKundrat 174 5150098 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Падрэчка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Падрэ́чка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Padrečka}}, {{lang-ru|Подречка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] motblyemvqyn2x36xeyhnof5htly9lr 0 286016 5150096 4247581 2026-06-03T07:34:02Z JerzyKundrat 174 5150096 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Плітніца}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Плітніца |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Плі́тніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plitnica}}, {{lang-ru|Плитница}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] o02ae863cmloigrt9x1hjulbfhn6dxu 0 286017 5150095 4247583 2026-06-03T07:33:36Z JerzyKundrat 174 5150095 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пятроўск}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Пятроўск |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Пятро́ўск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piatroŭsk}}, {{lang-ru|Петровск}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] s2ndlfqkbfs2bwtiotzl96zdbehjy6a 0 286018 5150094 4247584 2026-06-03T07:33:08Z JerzyKundrat 174 5150094 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рабінаўка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Рабінаўка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Рабі́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rabinaŭka}}, {{lang-ru|Рябиновка}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] eyvamdm1dje64gkaw7psmmnlgzls48q 0 286019 5150093 4247585 2026-06-03T07:32:32Z JerzyKundrat 174 5150093 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Салаўі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Салаўі |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Салаўі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Salaŭi}}, {{lang-ru|Соловьи}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] r1h1l8ugdbw7k0tytfxssizl0zy7lmr 0 286020 5150092 4247586 2026-06-03T07:32:05Z JerzyKundrat 174 5150092 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Серадзіна |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Серадзі́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sieradzina}}, {{lang-ru|Середина}}) — [[пасёлак]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] 9izy75f7ztmn08zui3h87ea2i7ruajv 0 286027 5150090 4247591 2026-06-03T07:30:26Z JerzyKundrat 174 5150090 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Чырвоная Ніва}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чырвоная Ніва |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Чырво́ная Ні́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čyrvonaja Niva}}, {{lang-ru|Чирвоная Нива}}) — [[вёска]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. У 1974 годзе да вёскі далучаны пасёлак '''Зялёная Дуброва'''<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] boj80ynv4kxroci5pysb2mzh53z9kl6 0 286028 5150089 4247592 2026-06-03T07:29:18Z JerzyKundrat 174 5150089 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чырвоны Клін |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Чырво́ны Клін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čyrvony Klin}}, {{lang-ru|Чирвоный Клин}}) — [[вёска]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. Да 1 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] 9z1zv7ag6we40idr5fx04jlpcujz50z 0 311191 5150080 5149650 2026-06-03T07:20:01Z M.L.Bot 261 афармленне 5150080 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сініцын}} {{Асоба}} '''Уладзімір Барысавіч Сініцын''' ({{lang-lv|Vladimirs Sinicins}}, [[6 мая]] [[1952]], [[Куўшынава]], [[Калінінская вобласць]], [[СССР]] — [[30 мая]] [[2026]], [[Германія]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.ru/billiards/1117228665-umer-kommentator-snukera-vladimir-siniczyn-emu-bylo-74-goda-telesporti.html|title=Умер комментатор снукера Владимир Синицын. Ему было 74 года|website=Спортс’’|date=2026-05-31|access-date=2026-06-01}}</ref>) — спартыўны [[каментатар]], суддзя міжнароднай катэгорыі па снукеры. Спартыўны дырэктар більярдавага клуба «Champion’s Club» ([[Рыга]]). Каментатар снукера і [[покер]]а на расійскім тэлеканале «[[Eurosport]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://vlady.blogs.eurosport.ru/ Блог Владимира Синицына] * {{twitter|essnooker}} * [http://www.eurosport.ru/snooker/sport.shtml?menu=5613 Новости снукера от Владимира Синицына] * [http://www.billiard.net.ua/magazine/index.php?no=27&p=11 Интервью: «Владимир Синицын: легенда спортивной журналистики»] * [http://www.chas-daily.com/win/1998/05/07/s_64.html Интервью: «Бильярд. Чтоб кий разил и „бабки“ были!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090816123810/http://www.chas-daily.com/win/1998/05/07/s_64.html |date=16 жніўня 2009 }} * [https://teaandcoffeeuk.ru/ Прогнозы Владимира Борисовича на снукер] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сініцын Уладзімір Барысавіч}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Снукерныя рэферы]] [[Катэгорыя:Спартыўныя каментатары]] eimdxg61krudc751g7glqi1zt6layjs 0 318156 5150159 5077534 2026-06-03T10:57:06Z Inertia6084 63609 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Zonitoides nitidus (47084571464).jpg]] → [[File:Cepaea sp. (47084571464).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 5150159 wikitext text/x-wiki Малакафаўна Беларусі налічвае 162 віды з 2 класаў: {{bt-bellat|двухстворкавыя|Bivalvia}} і {{bt-bellat|Бруханогія малюскі{{!}}бруханогія|Gastropoda}}. З іх па розных дадзеных прэснаводных ад 71 да 93<ref>Зоогеографический анализ пресноводной малакофауны Беларуси. Голубев А.П., Мищенко М.Ф.// Экологический вестник. 2011. №17.</ref><ref>Фауна водных моллюсков Беларуси. Лаенко Т.М., 2012, Минск</ref><ref>Видовой состав наземных моллюсков фауны Беларуси. Земоглядчук / Молодежь в науке - 2009: прил. к журн. "Весці НАН Беларусі" В. 5 Ч. 4.</ref>. Згодна з літаратурнымі дадзенымі<ref>''Лихарев И. М.'', Рамельмеер Е. С. Наземные моллюски фауны СССР. Определитель по фауне СССР. М.; Л., 1952</ref><ref>Лихарев И. М. Фауна СССР. Моллюски. Клауслииды (Clausiliidae). T. IV. Вып. 4. Л., 1962. 310 с.</ref>, на 2015 год у Беларусі да 77 відаў наземных малюскаў, якія адносяцца да 2 падкласаў (Prosobranhia, Pulmonata), 18 сямействаў<ref>''К. В. Земоглядчук''. [http://www.faunarb.info/sites/default/files/publications/vidovoy_sostav_nazemnyh_mollyuskov.pdf Видовой состав наземных моллюсков Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170411171233/http://faunarb.info/sites/default/files/publications/vidovoy_sostav_nazemnyh_mollyuskov.pdf |date=11 красавіка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. == Агульны спіс малюскаў Беларусі == == Клас {{bt-bellat|Двухстворкавыя|Bivalvia}} == === Падклас {{bt-bellat||Heterodonta}} === ==== Атрад {{bt-bellat||Veneroida}} ==== ==== Сямейства {{bt-bellat|Дрэйсены|Dreissenidae}} ==== [[Файл:Dreissena polymorpha (I1957) 0265 (39449820624).jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Дрэйсена рачная|Dreissena polymorpha}}]] * {{bt-latbel|Dreissena polymorpha|Дрэйсена рачная}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Шаравікі|Sphaeriidae}} ==== [[Файл:Pisidium amnicum.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Гарошынка рачная|Pisidium amnicum}}]] [[Файл:Pisidium pseudosphaerium.png|250px|міні|{{bt-bellat||Pisidium pseudosphaerium}}]] [[Файл:Sphaerium corneum (31759625101).jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Шароўка рагавая|Sphaerium corneum}}]] * {{bt-latbel|Musculium lacustre|}} * {{bt-latbel|Pisidium amnicum|Гарошынка рачная}} * {{bt-latbel|Pisidium casertanum|Гарошынка балотная}} * {{bt-latbel|Pisidium conventus|}} * {{bt-latbel|Pisidium henslowanum|}} * {{bt-latbel|Pisidium hibernicum|}} * {{bt-latbel|Pisidium lilljeborgii|}} * {{bt-latbel|Pisidium milium|}} * {{bt-latbel|Pisidium moitessierianum|}} * {{bt-latbel|Pisidium nitidum|Гарошынка бліскучая}} * {{bt-latbel|Pisidium obtusale|}} * {{bt-latbel|Pisidium personatum|}} * {{bt-latbel|Pisidium pseudosphaerium|}} * {{bt-latbel|Pisidium pulchellum|}} * {{bt-latbel|Pisidium subtruncatum|}} * {{bt-latbel|Pisidium supinum|}} * {{bt-latbel|Pisidium tenuilineatum|}} * {{bt-latbel|Sphaerium corneum|Шароўка рагавая}} * {{bt-latbel|Sphaerium rivicola|Шароўка рачная}} * {{bt-latbel|Sphaerium solidum|Шароўка трывалая}} === Падклас {{bt-bellat||Palaeoheterodonta}} === ==== Атрад {{bt-bellat||Unionoida}} ==== ==== Сямейства {{bt-bellat||Unionidae}} ==== [[Файл:Беззубка (Anodonta anatina).jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Бяззубка качыная|Anodonta anatina}}]] [[Файл:FND Popeldammteich+Schwarze Röder (2008, b24) Teichmuschel.JPG|250px|міні|{{bt-bellat|Бяззубка звычайная|Anodonta cygnea}}]] * {{bt-latbel|Anodonta anatina|Бяззубка качыная}} * {{bt-latbel|Anodonta cygnea|Бяззубка звычайная}} * {{bt-latbel|Pseudanodonta complanata|Бяззубка вузкая|Бяззубка выцягнутая}} * {{bt-latbel|Unio crassus|Перлаўка тоўстая}} * {{bt-latbel|Unio pictorum|Перлаўка звычайная|перлаўка разнаколерная}} * {{bt-latbel|Unio tumidus|Перлаўка клінападобная}} == Клас {{bt-bellat|Бруханогія малюскі|Gastropoda}} == === Падклас {{bt-bellat|Пярэдняжаберныя малюскі|Prosobranchia}} === ==== Атрад {{bt-bellat||Archaeogastropoda}} ==== ==== Сямейства {{bt-bellat||Amnicolidae}} ==== * {{bt-latbel|Marstoniopsis insubrica|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Neritidae}} ==== * {{bt-latbel|Theodoxus fluviatilis|}} ==== Група {{bt-bellat||Architaenioglossa}} ==== ==== Сямейства {{bt-bellat||Aciculidae}} ==== * {{bt-latbel|Platyla polita{{!}}Acme polita, ці Platyla polita|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Bithyniidae}} ==== [[Файл:Bithynia leachii.png|250px|міні|{{bt-bellat|Бітынія Ліча|Bithynia leachii}}]] * {{bt-latbel|Bithynia leachii|Бітынія Ліча}} * {{bt-latbel|Bithynia tentaculata|Бітынія шчупальцавая}} * {{bt-latbel|Bithynia troschelii|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Гідрабііды|Hydrobiidae}} ==== * {{bt-latbel|Lithoglyphus naticoides|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Вальваты{{!}}Вальваты, або накрыўкі|Valvatidae}} ==== [[Файл:Valvata piscinalis.png|250px|міні|{{bt-bellat|Вальвата звычайная|Valvata piscinalis}}]] * {{bt-latbel|Borysthenia naticina|}} * {{bt-latbel|Valvata cristata|Вальвата пляскатая}} * {{bt-latbel|Valvata macrostoma|Вальвата прыгожая}}<!--змена таксанаміі--> * {{bt-latbel|Valvata piscinalis|Вальвата звычайная}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Жывародкі|Viviparidae}} ==== [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 856968 - Lister s River Snail Viviparus contectus.jpeg|250px|міні|{{bt-bellat|Жывародка балотная|Viviparus contectus}}]] * {{bt-latbel|Viviparus ater|}} * {{bt-latbel|Viviparus contectus|Жывародка азёрная|Жывародка балотная}} * {{bt-latbel|Viviparus viviparus|Жывародка рачная}} === Падклас {{bt-bellat|Лёгачныя малюскі|Pulmonata}} === ==== Атрад {{bt-bellat|Сядзячавокія малюскі|Basommatophora}} ==== ==== Сямейства {{bt-bellat||Acroloxidae}} ==== * {{bt-latbel|Acroloxus lacustris|Чашачка азёрная}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Ellobiidae}} ==== [[Файл:Carichium minimum.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Carichium minimum}}]] * {{bt-latbel|Carychium minimum|}} * {{bt-latbel|Carychium tridentatum|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Балацянікі|Lymnaeidae}} ==== * {{bt-latbel|Galba truncatula|}} * {{bt-latbel|Lymnaea stagnalis|Балацянік звычайны}} * {{bt-latbel|Myxas glutinosa|}} * {{bt-latbel|Radix ampla|}} * {{bt-latbel|Radix auricularia|}} * {{bt-latbel|Radix balthica|}} * {{bt-latbel|Radix peregra|}} * {{bt-latbel|Stagnicola corvus|}} * {{bt-latbel|Stagnicola palustris|Балацянік балотны}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Катушкі|Planorbidae}} ==== [[Файл:Anisus vortex 246825776.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Anisus vortex}}]] * {{bt-latbel|Ancylus fluviatilis|Чашачка рачная}} * {{bt-latbel|Anisus leucostoma|}} * {{bt-latbel|Anisus septemgyratus|}} * {{bt-latbel|Anisus spirorbis|}} * {{bt-latbel|Anisus vortex|}} * {{bt-latbel|Anisus vorticulus|}} * {{bt-latbel|Bathyomphalus contortus|Катушка скручаная}} * {{bt-latbel|Ferrissia fragilis|}} * {{bt-latbel|Gyraulus acronicus|}} * {{bt-latbel|Gyraulus albus|Катушка белая|Катушка Грэдлера}} * {{bt-latbel|Gyraulus crista|}} * {{bt-latbel|Gyraulus laevis|}} * {{bt-latbel|Gyraulus riparius|}} * {{bt-latbel|Gyraulus rossmaessleri|}} * {{bt-latbel|Hippeutis complanatus|}} * {{bt-latbel|Planorbarius corneus|Катушка рагавая}} * {{bt-latbel|Planorbis carinatus|}} * {{bt-latbel|Planorbis planorbis|Катушка аблямаваная}} * {{bt-latbel|Segmentina nitida|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Physidae}} ==== * {{bt-latbel|Aplexa hypnorum|}} * {{bt-latbel|Physa fontinalis|Фіза пузырыстая}} * {{bt-latbel|Physella acuta|}} * {{bt-latbel|Physella integra|}} ==== Атрад {{bt-bellat||Stylommatophora}} ==== ==== Інфраатрад {{bt-bellat||Orthurethra}} ==== ==== Надсямейства {{bt-bellat||Cochlicopoidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Cochlicopidae}} ===== * {{bt-latbel|Cochlicopa curta|}} * {{bt-latbel|Cochlicopa lubrica|}} * {{bt-latbel|Cochlicopa lubricella|}} * {{bt-latbel|Cochlicopa lubricoides|}} * {{bt-latbel|Cochlicopa major|}} * {{bt-latbel|Cochlicopa minima|}} * {{bt-latbel|Cochlicopa nitens|}} * {{bt-latbel|Cochlicopa pfeifferi|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Pupilloidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Pupillidae}} ===== [[Файл:Pupilla muscorum 2.png|250px|міні|{{bt-latbel|Pupilla muscorum|}}]] * {{bt-latbel|Pupilla bigranata|}} * {{bt-latbel|Pupilla muscorum|}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Valloniidae}} ===== [[Файл:Vallonia costata shell 2.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Vallonia costata shell}}]] * {{bt-latbel|Acanthinula aculeata|}} * {{bt-latbel|Vallonia costata|}} * {{bt-latbel|Vallonia excentrica|}} * {{bt-latbel|Vallonia pulchella|}} * {{bt-latbel|Zoogenetes harpa{{!}}Zoogenetes harpa, ці Acanthinula harpa|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Vertiginidae}} ==== * {{bt-latbel|Columella columella|}} * {{bt-latbel|Columella edentula|}} * {{bt-latbel|Truncatellina cylindrica{{!}}Truncatellina cylindrica, ці Truncatellina cylindrical|}} * {{bt-latbel|Vertigo alpestris|}} * {{bt-latbel|Vertigo angustior|}} * {{bt-latbel|Vertigo antivertigo|}} * {{bt-latbel|Vertigo pygmaea|}} * {{bt-latbel|Vertigo alpestris|}} * {{bt-latbel|Vertigo substriata|}} * {{bt-latbel|Vertigo pusilla|}} * {{bt-latbel|Vertigo modesta|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Enoidea}} ==== ==== Сямейства {{bt-bellat||Enidae}} ==== [[Файл:Ena montana.jpg|250px|міні|{{bt-latbel|Ena montana|}}]] * {{bt-latbel|Brephulopsis cylindrica|}} * {{bt-latbel|Ena montana|}} * {{bt-latbel|Merdigera obscura{{!}}Merdigera obscura, ці Ena obscura|}} * {{bt-latbel|Chondrula tridens|}} ==== Інфраатрад {{bt-bellat||Sigmurethra}} ==== ==== Надсямейства {{bt-bellat||Clausilioidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Clausiliidae}} ===== [[Файл:Clausiliidae - Clausilia bidentata crenulata-6.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Clausilia bidentata}}]] [[Файл:Door snail.jpg|250px|міні|{{bt-latbel|Cochlodina laminata|}}]] [[Файл:Laciniaria plicata live.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Laciniaria plicata live}}]] * {{bt-latbel|Bulgarica cana{{!}}Bulgarica cana, ці Laciniaria cana|}} * {{bt-latbel|Clausilia bidentata|}} * {{bt-latbel|Clausilia cruciata|}} * {{bt-latbel|Clausilia dubia|}} * {{bt-latbel|Clausilia pumila|}} * {{bt-latbel|Cochlodina laminata|}} * {{bt-latbel|Cochlodina orthostoma|}} * {{bt-latbel|Laciniaria plicata|}} * {{bt-latbel|Macrogastra borealis{{!}}Macrogastra borealis, ці Iphigena latestriata|}} * {{bt-latbel|Macrogastra plicatula{{!}}Macrogastra plicatula, ці Iphigena plicata|}} * {{bt-latbel|Macrogastra ventricosa{{!}}Macrogastra ventricosa, ці Iphigena ventricosa|}} * {{bt-latbel|Ruthenica filograna|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Punctoidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Discidae}} ===== * {{bt-latbel|Discus rotundatus{{!}}Discus rotundatus, ці Goniodiscus rotundatus|}} * {{bt-latbel|Discus ruderatus{{!}}Discus ruderatus, ці Goniodiscus ruderatus|}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Punctidae}} ===== [[Файл:Punctum pygmaeum 94429140.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Punctum pygmaeum}}]] * {{bt-latbel|Punctum pygmaeum|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Gastrodontoidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Euconulidae}} ===== * {{bt-latbel|Euconulus fulvus|}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Gastrodontidae}} ===== [[Файл:Cepaea sp. (47084571464).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Zonitoides nitidus}}]] * {{bt-latbel|Zonitoides nitidus|}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Oxychilidae}} ===== * {{bt-latbel|Aegopinella minor{{!}}Aegopinella minor, ці Retinella minor|}} * {{bt-latbel|Aegopinella nitens{{!}}Aegopinella nitens, ці Retinella nitens|}} * {{bt-latbel|Aegopinella nitidula{{!}}Aegopinella nitidula, ці Retinella nitidula|}} * {{bt-latbel|Aegopinella pura{{!}}Aegopinella pura, ці Retinella pura|}} * {{bt-latbel|Oxychilus alliarius|}} * {{bt-latbel|Oxychilus draparnaldi|}} * {{bt-latbel|Perpolita hammonis{{!}}Perpolita hammonis, ці Retinella hammonis|}} * {{bt-latbel|Perpolita petronella{{!}}Perpolita petronella, ці Retinella petronella|}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Pristilomatidae}} ===== * {{bt-latbel|Vitrea contracta|}} * {{bt-latbel|Vitrea crystallina|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Limacoidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Agriolimacidae}} ===== [[Файл:Deroceras agreste.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Смоўж палявы|Deroceras agreste}}]] * {{bt-latbel|Deroceras agreste|Смоўж палявы}} * {{bt-latbel|Deroceras laeve{{!}}Deroceras laeve, ці Agrolimax laeve|}} * {{bt-latbel|Deroceras reticulatum{{!}}Deroceras reticulatum, ці Deroceras reticulatus|}} * {{bt-latbel|Krynickillus melanocephalus|}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Limacidae}} ===== [[Файл:Lehmannia.marginata.-.lindsey.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Lehmannia marginata}}]] * {{bt-latbel|Lehmannia marginata|}} * {{bt-latbel|Limax cinereoniger|}} * {{bt-latbel|Limax maximus|Слізняк вялікі}} * {{bt-latbel|Malacolimax tenellus|}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Vitrinidae}} ===== * {{bt-latbel|Vitrina pellucida|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Arionoidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Arionidae}} ===== * {{bt-latbel|Arion circumscriptus|}} * {{bt-latbel|Arion fuscus{{!}}Arion fuscus, ці Arion subfuscus|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Helicoidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Bradybaenidae}} ===== * {{bt-latbel|Fruticicola fruticum{{!}}Fruticicola fruticum, ці Bradybaena fruticum|Хмызняковы смоўж|Слімак хмызняковы}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Helicidae}} ===== [[Файл:White-lipped snail (Cepaea hortensis) on rhododendron.jpg|250px|міні|{{bt-latbel|Cepaea hortensis|}}]] * {{bt-latbel|Arianta arbustorum|}} * {{bt-latbel|Cepaea hortensis|}} * {{bt-latbel|Cepaea nemoralis|Цапея лясная}} * {{bt-latbel|Cepaea vindobonensis|}} * {{bt-latbel|Helix albescens|}} * {{bt-latbel|Helix lutescens|}} * {{bt-latbel|Helix pomatia|Вінаградны смоўж}} ===== Сямейства {{bt-bellat||Hygromiidae}} ===== [[Файл:Trochulus hispidus live.jpg|250px|міні|{{bt-latbel|Trochulus hispidus{{!}}Trochulus hispidus, ці Trichia hispida|}}]] * {{bt-latbel|Euomphalia strigella|}} * {{bt-latbel|Monacha cartusiana|}} * {{bt-latbel|Monachoides incarnatus{{!}}Monachoides incarnatus, ці Monachoides incarnata|}} * {{bt-latbel|Monachoides vicinus{{!}}Monachoides vicinus, ці Monachoides vicina|}} * {{bt-latbel|Perforatella bidentata{{!}}Perforatella bidentata, ці Perforatella bidens|}} * {{bt-latbel|Pseudotrichia rubiginosa{{!}}Pseudotrichia rubiginosa, ці Trichia rubiginosa|}} * {{bt-latbel|Trochulus hispidus{{!}}Trochulus hispidus, ці Trichia hispida|}} * {{bt-latbel|Xerolenta obvia{{!}}Xerolenta obvia, ці Helicella candicans|}} ==== Надсямейства {{bt-bellat||Succineoidea}} ==== ===== Сямейства {{bt-bellat||Succineidae}} ===== [[Файл:Amber snail (Succinea putris).jpg|250px|міні|{{bt-latbel|Succinea putris|}}]] * {{bt-latbel|Succinea putris|}} * {{bt-latbel|Succinella oblonga{{!}}Succinella oblonga, ці Succinea oblonga|}}<!--Адна з дзвюх Succinea - Янтарка крохкая. Не ведаю, якая. Хомелка--> * {{bt-latbel|Oxyloma elegans|}} * {{bt-latbel|Oxyloma sarsii|}} {{зноскі}} == Літаратура == * Зоогеографический анализ пресноводной малакофауны Беларуси. [[Аляксандр Пятровіч Голубеў|Голубев А. П.]], Мищенко М. Ф.// Экологический вестник. 2011. № 17. * Фауна водных моллюсков Беларуси. Лаенко Т. М., 2012, Минск * Видовой состав наземных моллюсков фауны Беларуси. [[Канстанцін Уладзіміравіч Земаглядчук|Земоглядчук К. В.]] / Молодежь в науке — 2009: прил. к журн. «Весці НАН Беларусі» В. 5 Ч. 4. * Наземные раковинные моллюски белорусского Поозерья. [[Ігар Альбертавіч Саладоўнікаў|Солодовников И. А.]] / Биологическое разнообразие белорусского Поозерья, Витебск, 2011 * Первая для Беларуси находка наземного вида моллюсков Brephulopsis cylindrica (Gastropoda, Pulmonata, Enidae). Рабчук В. П., Земоглядчук К. В. /Ruthenica, 2011, vol. 21, No. 2: 95-96 * Находка нового для Беларуси вида-вселенца слизня Krynickillus melanocephalus (Mollusca, Gastropoda, Stylommatophora). Земоглядчук К. В., 2010 * Биотопическое распределение наземных моллюсков (Mollusca, Gastropoda) г. Витебска. [[Уладзімір Міхайлавіч Коцур|Коцур В. М.]], 2013 * Брюхоногие моллюски (Mollusca, Gastropoda) окрестностей г. Витебска. Солодовников И. А., Коцур В. М. 2008 * Наземные моллюски семейств Pupilidae и Vertiginidae (Mollusca, Gastropoda, Pulmonata) северо-востока Белорусского Поозерья. Коцур В. М., Солодовников И. А. 2009 * Раковинные брюхоногие моллюски Белорусского Поозерья, охраняемые на сопредельных территориях. Коцур В. М. 2011 * Раковинные брюхоногие наземные моллюски (Mollusca, Gastropoda) среднего течения р. Ушача. Коцур В. М., Солодовников И. А. 2011 * Каталог моллюсков России и сопредельных стран. {{нп3|Юрый Ізраілевіч Кантар|Кантор Ю. И.|ru|Кантор, Юрий Израилевич}}, Сысоев А. В., М., 2005 * Пресноводные моллюски СССР. {{нп3|Уладзімір Іванавіч Жадзін|Жадин В. И.|ru|Жадин, Владимир Иванович}}, Л., 1933 * Моллюски пресных и солоноватых вод СССР. Жадин В. И., М.- Л, 1952. * Наземные моллюски фауны СССР. [[Ілья Міхайлавіч Ліхараў|Лихарев И. М.]], Раммельмейер Е. С., М.- Л, 1952. * Слизни фауны СССР и сопредельных стран (Gastropoda Terrestria Nuda). Фауна СССР.122. Лихарев И. М., {{нп3|Анжэй Віктар|Виктор А. Й.|ru|Виктор, Анжей}}, Л., 1980 * Наземные моллюски надсемейства Helicoidea. Фауна СССР. 117. [[Анатоль Аляксеевіч Шылейка|Шилейко А. А.]], Л., 1978 * Клаузилииды (Clausiliidae). Фауна СССР. 83 Лихарев И. М., 1962 * Находка нового для Беларуси слизня-вселенца Limacus flavus (L., 1758) (Mollusca: Gastropoda: Stylommatophora). [[Арцём Міхайлавіч Астроўскі|Островский А. М.]] Бюллетень Дальневосточного малакологического общества 2017, вып. 21, № 1/2 С.188-191 * Новые находки синантропных видов слизней Limacus flavus (Linnaeus 1758) и Krynickillus melanocephalus Kaleniczenko, 1851 (Mollusca, Gastropoda, Stylommatophora) в Беларуси. Островский А. М. Ruthenica, 2017, vol. 27, No. 14: 155—158. * История расселения и первые находки кавказского садового слизня Deroceras caucasicum (Simroth, 1901) (Mollusca, Gastropoda, Stylommatophora) в Беларуси. Островский А. М. Российский Журнал Биологических Инвазий № 2, 2018 °C.47-52 == Спасылкі == * [http://mollusca-g2n.weebly.com/10541073109710801081-108910871080108910861082.html ОБЩИЙ СПИСОК МОЛЛЮСКОВ БЕЛАРУСИ] {{ref-ru}} * ''К. В. Земоглядчук''. [http://www.faunarb.info/sites/default/files/publications/vidovoy_sostav_nazemnyh_mollyuskov.pdf Видовой состав наземных моллюсков Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170411171233/http://faunarb.info/sites/default/files/publications/vidovoy_sostav_nazemnyh_mollyuskov.pdf |date=11 красавіка 2017 }} {{ref-ru}} {{Флора і фаўна Беларусі}} [[Катэгорыя:Малюскі Еўропы| ]] [[Катэгорыя:Спісы жывёл Беларусі|Малюскі]] d5iyiqr79avdxr7h0zaybtcwndg8h48 0 356167 5150150 4762167 2026-06-03T10:29:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150150 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Дзмітрый Патачыц |поўнае імя = Дзмітрый Генадзевіч Патачыц |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[вуглавы, гандбол|правы вуглавы]] |клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ГК Віцязь Мінск|Віцязь]] |нумар = |моладзевыя клубы = {{гандбольная кар’ера | |{{Сцяг|Беларусь||20px}} ДЮСШ Глуск| |{{0|4}} — 2016|{{Сцяг|Беларусь||20px}} СКА-Суворавец (Мінск)| }} |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = }} '''Дзмітрый Патачыц''' (нар. {{ДН|21|02|1999}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], [[вуглавы, гандбол|правы вуглавы]] мінскага [[ГК Віцязь Мінск|«Віцязя»]]. == Кар’ера == Выхаванец [[глуск]]ай ДЮСШ, пазней займаўся гандболам у мінскім «СКА-Сувораўцы». У 2016 годзе далучыўся да [[ГК Гомель|«Гомеля»]]. Пакінуў каманду пасля сезона 2018/19<ref>{{cite web|date = 2019-6-20|url = https://www.pressball.by/articles/handball/others/104945|title = Новости. Конкретика к отпускам|publisher = pressball.by|accessdate = 2019-11-3|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191102215707/https://www.pressball.by/articles/handball/others/104945|archivedate = 2 лістапада 2019|url-status = dead}}</ref> і неўзабаве далучыўся да мінскага [[ГК Віцязь Мінск|«Віцязя»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2019-8-13|url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/vityazhandball/2541084.html|title = «В стране один клуб может предложить такие условия». Новичок «Витязя» – о совмещении гандбола с учебой|format = |work = |publisher = pressball.by|accessdate = 2019-11-3|language = ru|postscript = |archive-date = 3 лістапада 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20191103103011/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/vityazhandball/2541084.html|url-status = dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды "Гомель" на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}} {{Склад ГК Віцязь Мінск}} {{DEFAULTSORT:Патачыц Дзмітрый Генадзевіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Віцязь Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Гомель]] 70nwtxdfhwwz3omt4hxpj5kh8bny0qo 0 357870 5150015 4475476 2026-06-02T22:05:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150015 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Данэ-заа<br /> (''ᑕᓀᖚ'') | image = [[Выява:Beaver women and children in front of their tipi - NA-1440-6.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота 1899 г.<small> | poptime = 2441 (2014 г.) | popplace = [[Канада]] | langs = данэ-заа | rels = [[анімізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]] | related = [[цуутына]], [[славі]], [[тутчонэ]] }} '''Данэ-заа''' (саманазва: ''ᑕᓀᖚ'', літаральна "сапраўдныя людзі"), у мінулым вядомы як '''бабры''' ({{lang-en|Beavers}}) — паўночны [[атабаскі]] народ, карэнныя жыхары [[Канада|Канады]]. Агульная колькасць (2014 г.) - 2441 чал.<ref>{{Cite web |url=http://maps.fphlcc.ca/dane-zaa |title=Dane-Zaa (ᑕᓀ ᖚ) |access-date=14 студзеня 2017 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028190238/http://maps.fphlcc.ca/dane-zaa |url-status=dead }}</ref> Да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. данэ-заа насялялі паўночную частку [[Альберта (правінцыя)|Альберты]] і [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]], займаліся [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м. Асноўную сацыяльную адзінку складалі паляўнічыя групы па 25 - 35 чалавек. Пераважалі часовыя паселішчы з жытламі, падобнымі на [[тыпі]] і [[будан]]ы. У XVIII ст. данэ-заа ваявалі з [[кры]], што захоплівалі іх традыцыйныя тэрыторыі. На мяжы XVIII - [[19 стагоддзе|XIX]] стст. паміж імі было заключана перамір'е і ўсталявана мяжа. З [[1793]] г. мелі кантакты з еўрапейскімі [[гандаль|гандлярамі]], паляўнічымі і перасяленцамі. Актыўна ўдзельнічалі ў футравым гандлі. У [[1900]] г. быў падпісаны дагавор з урадам Канады. У нашы дні большасць данэ-заа займаюцца [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] або працуюць у [[Нафтавая прамысловасць|нафтавай прамысловасці]]. Толькі на поўначы некаторыя групы часткова захоўваюць лад жыцця сезонных паляўнічых. Вядуцца перагаворы з уладамі Альберты і Канады аб заключэнні новага дагавора. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/beaver-native-group/ Dane-zaa (Beaver) - The Canadian Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170309035214/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/beaver-native-group/ |date=9 сакавіка 2017 }} * [http://www.virtualmuseum.ca/sgc-cms/expositions-exhibitions/danewajich/english/index.html Dane Wajich - Dane-zaa Stories & Songs: Dreamers and the Land] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301000819/http://www.virtualmuseum.ca/sgc-cms/expositions-exhibitions/danewajich/english/index.html |date=1 сакавіка 2017 }} * [http://www.native-languages.org/beaver.htm Beaver Indian Language (Dane-zaa, Dunne-za)] * [http://www.native-languages.org/sarcee_culture.htm Sarcee Culture and History] * [http://www.everyculture.com/North-America/Beaver.html Beaver Countries and Their Cultures] [[Катэгорыя:Атабаскі]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] b9ajkdqliazl06bsfuh7roobotuyx9o 0 358979 5149996 4833820 2026-06-02T20:33:59Z Pabojnia 135280 афармленне 5149996 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Гардыян}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Марк Антоній Гардыян | арыгінал імя = {{lang-la|Marcus Antonius Gordianus}} | выява = Bust Gordianus III Louvre Ma1063.jpg | шырыня = 310px | апісанне выявы = Бюст імператара Гардыяна III. | пасада = [[Рымскі імператар]] | перыядпачатак = [[чэрвень]] [[238]] | перыядканец = [[11 лютага]] [[244]] | суправіцель1 = [[Бальбін]] | суправіцель1перыдпачатак = [[красавік]] | суправіцель1перыядканец = [[29 ліпеня]] [[238]] | суправіцель2 = [[Пупіен]] | суправіцель2перыдпачатак = [[красавік]] | суправіцель2перыядканец = [[29 ліпеня]] [[238]] | папярэднік = [[Гардыян I]] і [[Гардыян II]] | пераемнік = [[Філіп Араб]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | веравызнанне = [[Старажытнарымская рэлігія]] | бацька = Юній Бальб (?) | маці = Мецыя Фаўсціна (?) | жонка = Фурыя Сабіна Транквіліна }} '''Марк Антоній Гардыян''' ({{lang-la|Marcus Antonius Gordianus}}), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як '''Гардыян III''', — [[Спіс рымскіх імператараў|рымскі імператар]] у 238—244 гадах. Гардыян III быў унукам [[Гардыян I|Гардыяна I]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гордиан}}</ref>. Пасля забойства імператара [[Максімін Фракіец|Максіміна Фракійца]] і нядоўгатэрміновага кіравання сенацкіх стаўленікаў [[Бальбін]]а і [[Пупіен]]а прэтарыянская гвардыя абвясціла юнага Гардыяна імператарам. У 242—244 гадах ён вёў вайну на дунайскай мяжы, а потым абвясціў кампанію супраць [[Дзяржава Сасанідаў|дзяржавы Сасанідаў]], падчас якой сканаў у [[Месапатамія|Месапатаміі]]{{sfn|Грант|1998|pp=}}. == Біяграфія == === Паходжанне === Будучы імператар Марк Антоній Гардыян нарадзіўся ў [[Рым]]е 20 студзеня 225 года{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Згодна іншай версіі, Гардыян III нарадзіўся ў 226 годзе<ref>{{h|Lendering|2002|3={{cite web |author = Lendering, Jona. |url = http://www.livius.org/gi-gr/gordianus/gordianus.html |title = Gordian III |date = 2002 |accessdate = 2013-09-01 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141122012617/http://www.livius.org/gi-gr/gordianus/gordianus.html |archivedate = 22 лістапада 2014 |url-status = dead }}}}</ref>. Пытанне пра тое, хто быў яго бацькамі, застаецца вельмі спрэчным. Згодна «{{нп3|Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыі Аўгустаў|ru|Авторы жизнеописаний Августов}}», яго бацькамі былі дачка [[Гардыян I|Гардыяна I]] Мецыя Фаўсціна і сенатар Юній Бальб<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXII. 4.</ref>. Аднак у той жа час сам пісьменнік піша, што, магчыма, бацькам з’яўляецца [[Гардыян II]], сын Гардыяна I. Сучаснымі гісторыкамі прынята версія, што маці Гардыяна III была дачка Гардыяна I, а бацькам — рымскі сенатар, чыё імя невядомае (прыведзеныя вышэй імёны, узятыя з «Гісторыі Аўгустаў», лічацца выдуманымі){{sfn|Meckler|2001|pp=}}{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Псеўда-Аўрэлій Віктар, кажучы пра бацьку Гардыяна, ужывае ў адносінах да яго тэрмін ''«clarissimo»'', што ў перакладзе азначае «шляхетны»<ref>''Псевдо-Аврелий Виктор''. Извлечения о жизни и нравах римских императоров. XXVII. 1.</ref>. Па ўсёй бачнасці, бацька Гардыяна III сканаў яшчэ да пачатку афрыканскага паўстання ў 238 годзе, падчас якога яго сына абвясцілі імператарам{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. === Выгляд і асабістыя якасці === Адзінай крыніцай, што дае найболей поўнае апісанне асабістых якасцей і выгляды імператара Гардыяна III, з’яўляецца складанка імператарскіх біяграфій «[[Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыя Аўгустаў]]»: <blockquote>''«Гардыян быў жыццярадасным, прыгожым, абыходлівым маладым чалавекам — усім ён падабаўся, у жыцці быў прыемны, адрозніваўся адукаванасцю — словам, ён валодаў усімі дадзенымі, апроч узросту, каб быць імператарам <…> яго любілі, як нікога з гасудароў, і народ, і сенат, і ваяры<ref>''Юлий Капитолин''. „История Августов“. Трое Гордианов. XXXI. 4—5.</ref>».''</blockquote> Бюст, што знаходзіцца ў Нацыянальным музеі ў Рыме, малюе Гардыяна юнаком з даўгаватай галавой, вялікімі вачамі, поўнымі вуснамі і глыбокай ямачкай на падбародку{{sfn|Бритова|1975|с=78}}. === Узыходжанне на прастол === [[Файл:Balbinus Hermitage.jpg|thumb|160px|Бюст Бальбіна.]] У 235 годзе, пасля забойства імператара [[Аляксандр Север|Аляксандра Севера]] ў Маганцыяку, сталіцы правінцыі [[Ніжняя Германія (рымская правінцыя)|Ніжняя Германія]], Максімін Фракіец быў абвешчаны імператарам, нягледзячы на моцную апазіцыю з боку сената і варожасць насельніцтва. У 238 годзе, калі Максімін знаходзіўся ў Паноніі і праводзіў кампанію супраць прыдунайскіх народаў{{sfn|Meckler|2001|pp=}}, у правінцыі [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]] бліснула паўстанне мясцовага насельніцтва, незадаволенага падатковай палітыкай прынцэпса, у выніку якога імператарамі былі абвешчаны Гардыян I і Гардыян II (адпаведна дзядуля і дзядзька Гардыяна III), якія былі прызнаны сенатам, а юнаму Гардыяну былі абяцаны консульства і тытул [[Цэзар (тытул)|цэзара]]<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Двое Максиминов. XVI. 7.</ref>, тым часам як Максімін і яго сын былі абвешчаны «ворагамі народа»<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Двое Максиминов. XV. 2.</ref>. Аднак у Рыме знаходзіўся дакладны прыхільнік Максіміна, {{нп3|прэфект прэторыя|прэфект прэторыя|ru|Префект претория}} Віталіян, які мог супрацівіцца падзеям. Але тым не менш трынаццацігадовы ўнук Гардыяна I ніколі не стыкаўся з цяжкасцямі свайго становішча з-за паўстання дзеда, таму што Віталіян быў забіты агентамі, дасланымі ў Рым Гардыянам I у пачатку мяцяжу{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. [[Файл:Pupienus Musei Capitolini MC477.jpg|thumb|left|160px|Бюст Пупіена.]] Паўстанне ў Афрыцы неўзабаве было падаўлена {{нп3|III Аўгустаў легіён|III Аўгуставым легіёнам|ru|III Августов легион}} пад правадырствам [[Нумідыя|нумідыйскага]] намесніка Капелана. Пасля таго як у Рыме пра гэта пазналі (па ўсёй бачнасці, бліжэй да канца красавіка 238 года), была сабрана група з дваццаці сенатараў-{{нп3|кансуляр|кансуляраў|ru|Консуляр}}, раней арганізаваных у камітэт па абароне Італіі ад Максіміна, і галасаваннем з іх ліку выбралі адразу двух новых імператараў — [[Пупіен]]а і [[Бальбін]]а{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Новыя імператары павінны былі працягнуць кіраўніцтва паўстаннем супраць Максіміна. Аднак некаторыя сенатары, незадаволеныя дадзеным выбарам, адразу ж узбудзілі сваіх {{нп3|Патранат, Старажытны Рым|кліентаў|ru|Патронат (Древний Рим)}} і членаў іх сем’яў для таго, каб перашкодзіць публічнаму ўступу Пупіена і Бальбіна ў імператарскую пасаду. Апроч таго, Пуп ен не карыстаўся папулярнасцю ў бытнасць сваю [[Прэфект горада|гарадскім прэфектам]] Рыма, і многія простыя рымляне былі не супраць узяць удзел у выступах супраць яго ўзыходжання на прастол{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Незадаволеныя запатрабавалі, каб імператарская ўлада надалей прыналежала роду Гардыянаў. Потым нехта ўспомніў, што ў Гардыяна I застаўся ўнук. Каб супакоіць мяцежнікаў (а таксама атрымаць доступ да багацця Гардыянаў), на загад Бальбіна і Пупіена было адпраўлена некалькі чалавек за ўнукам Гардыяна I. Знойдучы хлопчыка дома, пасланцы паднялі яго на плечы і вынеслі да натоўпу, паказваючы, што гэта і ёсць унук Гардыяна I<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. VII. 10. 8.</ref>. Хлопчыку далечы імя дзеда — Марк Антоній Гардыян, а сенат абвясціў яго [[Цэзар (тытул)|цэзарам]], правадыром моладзі, а таксама спадчыннікам двух імператараў-суправіцеляў{{sfn|Meckler|2001|pp=}}{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Пасля гібелі Максіміна пры аблозе Аквілеі, магчыма, у пачатку чэрвеня 238 года, канфлікты паміж двума імператарамі, а таксама паміж імі і легіянерамі з простымі рымлянамі выйшлі на першы план{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. У сярэдзіне лета салдаты [[Прэтарыянская гвардыя|прэтарыянскай гвардыі]], незадаволеныя з’яўленнем у Пупіена асабістай варты, набранай з [[Старажытныя германцы|германцаў]], напалі на імператарскі палац падчас цырымоніі закрыцця Капіталійскіх гульняў, схапілі і забілі сенацкіх імператараў, а юнага Гардыяна абвясцілі аднаасобным правіцелем{{sfn|Meckler|2001|pp=}}<ref>''Геродиан''. История императорской власти после Марка. VIII. 8.</ref>. === Кіраванне === ==== Пачатак кіравання (238—242 гады) ==== [[Файл:GORDIANUS III-RIC IV 337a-900751.jpg|thumb|right|220px|[[Сестэрцый]] з партрэтам Гардыяна III.]] Пра пяцігадовае кіраванне імператара Гардыяна III вядомыя адносна нешматлікія дэталі. Яго ўнутраная і вонкавая палітыка сталі працягам палітыкі дынастыі [[Северы|Севераў]]{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Бяспека імперскіх меж працягвала заставацца найболей актуальнай праблемай{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Першы год кіравання Гардыяна III слаба асветлены ў крыніцах. Пупіен і Бальбін падпалі пад [[Damnatio memoriae|праклён памяці]]{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Цяжка высветліць, як паўплывала ўзыходжанне новага імператара на прастол на сенатарскае саслоўе (калі такі ўплыў зусім быў): ці быў хто-небудзь ссунуты са сваёй пасады ці наадварот падтрымаў новага [[прынцэпс]]а{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Па ўсёй бачнасці, сем’і, што карысталіся аўтарытэтам пры Северах (а некаторыя яшчэ і пры [[Антаніны|Антанінах]]), працягнулі кантраляваць важныя ўрадавыя пасады ў адміністрацыі юнага імператара{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Спачатку ўрад Гардыяна III заставаўся пад кантролем сената. Аднак сенат змушаны быў распачынаць кожнае дзеянне з асцярожнасцю, бо яму даводзілася лічыцца з думкай салдат, якія лічылі Гардыяна сваім стаўленікам{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Ва ўсякім разе адміністрацыя малалетняга імператара рызыкнула расфармаваць [[III Аўгустаў легіён]], які браў удзел у падаўленні паўстання яго дзеда і дзядзькі{{sfn|Lendering|2002}}. Памяць дзвюх першых Гардыянаў шанавалі з такой стараннасцю, што іх юны сваяк прыняў тытул «Пій» ({{lang-la|Pius}} — «набожны»), які з тых часоў увесь час з’яўляўся на ўсіх адчаканеных у яго кіраванне манетах{{sfn|Грант|1998|pp=}}. У 240 годзе ў Афрыцы зноў бліснула паўстанне, гэтым разам пад кіраўніцтвам праконсула {{нп3|Сабініян, узурпатар|Сабініяна|ru|Сабиниан (узурпатор)}}, які таксама быў абвешчаны імператарам. Паколькі роспуск III Аўгустава легіёна пазбавіў правінцыю [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]] патрэбнай ваеннай абароны, на падаўленне мяцяжу Сабініяна давялося скіроўваць рымскія падраздзяленні намесніка Фальтонія Рэстытуціяна з суседняй [[Маўрэтанія|Маўрэтаніі]]{{sfn|Potter|2004|p=229}}. У адрозненне ад падзей 238 года бунт Сабініяна не знайшоў падтрымкі ў іншых частках [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Вялікую пагрозу ўяўляла сітуацыя на дунайскай мяжы. Падчас кароткачасовага кіравання Бальбіна і Пупіена [[готы]] уварваліся ў правінцыю Ніжняя Мёзія і ўчынілі над рабаванню горад {{нп3|Гістрыя|Істр|en|Histria (ancient city)}}. У той жа час {{нп3|Карпы, народ|карпы|ru|Карпы (народ)}}, племя [[дакі]]йскага паходжання, пераправіліся праз Дунай некалькі заходней{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Намеснік Ніжняй Мкзіі Тулій Менафіл склаў з готамі мірнае пагадненне{{sfn|Bowman|2004|pp=33—34}}{{sfn|Southern|2001|pp=68—69}}, прапанаваўшы ім штогадовую выплату даніны ў памен на захопленых імі ў палон рымскіх легіянераў, потым аднак, ледзь досыць узмацніўшы сваю армію, адмовіўся ад падобнага дагавора з карпамі{{sfn|Грант|1998|pp=}}. У [[239]] годзе ў верхнемезійскім горадзе {{нп3|Вімінацыум|Вімінацыум|ru|Виминациум}} былі выпушчаны манеты, на якіх былі адчаканены надпісы, што абвяшчалі новую эпоху ў гісторыі правінцыі — эпоху ўсебаковай рэарганізацыі ўсёй вобласці, улучаючы мадэрнізацыю пагранічнай абарончай лініі{{sfn|Грант|1998|pp=}}. [[Файл:Antoninianus-Tranquillina-Gordian III-s2539.jpg|thumb|right|220px|[[Антанініян]] з партрэтам Транквіліны.]] У канцы 240 года ці ў пачатку 241 года палітычны рэжым зведаў важныя змены: Гардыян III прызначыў прэфектам прэтарыянскай гвардыі {{нп3|Гай Фурый Сабін Аквіла Цімесіфей|Гая Фурыя Сабіна Аквілу Цімесіфея|ru|Гай Фурий Сабин Аквила Тимесифей}}, які неўзабаве набыў вялікі ўплыў на маладога імператара{{sfn|Грант|1998|pp=}}{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Калегай Цімесіфея стал {{нп3|Гай Юлій Прыск|Гай Юлій Прыск|ru|Гай Юлий Приск}}{{sfn|Bowman|2004|pp=33—34}}. Цімесіфей, які паходзіў з усходніх правінцый, зрабіў пышную кар’еру ў якасці намесніка ў розных правінцыях, пачынаючы ад [[Аравія|Аравіі]] да [[Галія|Галіі]] і ад Азіі да Германіі. Здольнасці прэфекта хутка зрабілі яго цэнтральнай фігурай ва ўрадзе Гардыяна III, а яго аўтарытэт быў павялічаны за кошт шлюбу яго дачкі {{нп3|Фурыя Сабіна Транквіліна|Фурыі Сабіны Транквіліны|en|Tranquillina}} з юным прынцэпсам улетку 241 года{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Гэта падзея была адзначана выпускам у яе гонар манет з прысвячэннем «VENVS VICTRIX» — пераможнай багіні кахання{{sfn|Грант|1998|pp=}}. На думку французскага гісторыка Крысціяна Сеціпані, у іх шлюбе нарадзілася дачка, імя якой, меркавана, было Фурыя<ref>''Christian Settipani''. Continuité gentilice et continuité sénatoriale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale. 2002. p. 10.</ref>. Гардыян III досыць талерантна ставіўся да [[Хрысціянства|хрысціянам]], не перашкаджаючы шыранню [[хрысціянства]] сярод насельніцтва. Па паведамленні [[Яўсевій Кесарыйскі|Яўсевія Кесарыйскага]], эпоха кіравання Гардыяна III адзначана дзейнасцю [[Арыген]]а<ref>''Евсевий Кесарийский''. Церковная история. VI. 29—34.</ref>. Апроч таго, юны прынцэпс быў прыхільнікам філосафа [[Плацін]]а<ref>{{cite web|url=http://www.pravenc.ru/text/166199.html|title=Гордиан III|date=|publisher=Православная энциклопедия}}</ref>. Пры Гардыяне былі пашыраны жаўнерні для салдатаў {{нп3|Старажытнарымскі флот|Мізенскага флота|ru|Древнеримский флот}} ў Рыме{{sfn|Lendering|2002}}. ==== Персідскі паход ==== Цяжкасці на Дунаі працягваліся, але вялікая небяспека навісла над усходнімі рымскімі межамі. Агрэсіўная экспансія адноўленай [[Дзяржава Сасанідаў|Персідскай імперыі]] пад кіраваннем цара з дынастыі Сасанідаў {{нп3|Ардашыр Папакан|Ардашыра Папакана|ru|Ардашир Папакан}} працягнулася пры яго сыне і наступніку {{нп3|Шапур I|Шапуры I|ru|Шапур I}}, які прыняў пры ўзыходжанні на трон задзірлівы тытул «Цара цароў іранскіх і неіранскіх»{{sfn|Грант|1998|pp=}}{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. У цэнтры персідскай увагі было пашырэнне сваіх тэрыторый у Верхняй Месапатаміі (паўднёвы ўсход [[Турцыя|Турцыі]], [[Сірыя|Паўночная Сірыя]] і [[Ірак|Паўночны Ірак]]), большая частка якой знаходзілася пад прамым рымскім кантролем на працягу больш аднаго пакалення{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Па ўсёй бачнасці, у апошнія месяцы кіравання Максіміна Фракійца (238 год) Ардашыр захапіў [[Харан|Кары]] і {{нп3|Нусайбін|Нісібіс|ru|Нусайбин}} (хоць па версіі візантыйскіх гісторыкаў дадзеная падзея адбылася ў 241 годзе, ужо пры Шапуры, пасля захопу [[Хатра|Хатры]]){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. У 239 годзе быў узяты {{нп3|Дура-Еўропас|Дура-Еўропас|ru|Дура-Европос}}{{sfn|Bowman|2004|p=35}}. У 240 годзе хворы Ардашыр, мусібыць, зрабіў свайго сына Шапура суправіцелем. Цягам гэтага года Хатра, дзе знаходзіўся ваенны рымскі гарнізон, была захоплена персідскай арміяй{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Паведамленне пра тое, што таксама пала Антыёхія, падаецца лжывым{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Аднак перыяд 240—241 гадоў адзначаны перапынкам кляпання манет на Антыяхійскім манетным двары, што можа ўскосна паказваць на часовы пераход горада пад кантроль персаў{{sfn|Southern|2001|p=70}}. Цімесіфей пачаў арганізоўваць {{нп3|Персідскі паход Гардыяна III|кампанію супраць персаў|ru|Персидский поход Гордиана III}} і ў 242 годзе разам з Гардыянам, які папярэдне адкрыў {{нп3|Храм Януса|вароты храма Януса|ru|Храм Януса}}, адправіўся з войскам на ўсход. Калі ў 241 годзе Тулій Менафіл быў зняты са сваёй пасады намесніка Ніжняй Мезіі, аднавіліся напады прымежных плямён, якія палічылі, што ўсе пагадненні, заключаныя з Менафілам, з’яўляюцца пасля яго адстаўкі несапраўднымі{{sfn|Southern|2001|p=70}}{{sfn|Bowman|2004|p=35}}. [[Прэфект прэторыя]] пабіў гэтага ворага, прымусіўшы адступіць за Дунай{{sfn|Bowman|2004|p=35}}. Вядома, што ў рымскую армію былі залучаны прадстаўнікі [[Готы|готаў]]{{sfn|Southern|2001|p=306}}. Увесну 243 года рымляне былі гатовы пачаць паход. Армія пераправілася праз Еўфрат і адбіла Кары і Нісібіс (на думку гісторыка Дэвіда Потэра, гэта адбылося ў 242 годзе<ref>{{кніга|аўтар=David S. Potter.|загаловак=Prophecy and History in the Crisis of the Roman Empire|спасылка=|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1990|allpages=192—193|ref=}}</ref>){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Неўзабаве персы былі разгромлены {{нп3|Бітва пры Рэсаене|пры Рэсаене|ru|Битва при Ресаене}} (нягледзячы на гэта, на персідскім [[барэльеф]]е Гардыян быў намаляваны зрынутым{{sfn|Грант|1998|pp=}}){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Пагроза ад сірыйскай сталіцы [[Антыёхія|Антыёхіі]] была адведзена. Апроч таго, Гардыян III аднавіў [[Асраена|Эдэскае царства]] і ўзвёў на прастол сына Ману IX, Абгара X Фраата<ref>{{артыкул |аўтар = Абрамзон, М. Г. |загаловак = Осроена в римской восточной политике в I в. до н. э. — III в. н. э. |мова = ru |выданне = Проблемы истории, филологии, культуры |месца = Магнитогорск — Новосибирск |год = 2006 |нумар = XV |старонкі = 116 }}</ref>. Цімесіфей меркаваў адправіцца ўглыб Месапатаміі на ўзяцце персідскай сталіцы {{нп3|Ктэсіфон|Ктэсіфона|ru|Ктесифон}}{{sfn|Southern|2001|p=70}}, аднак раптам памёр ад хваробы (па паведамленні «Гісторыі Аўгустаў», прэфект быў ахвярай інтрыг [[Філіп I Араб|Марка Юлія Філіпа]]<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXVIII. 5—6.</ref>){{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Калега Цімесіфея па прэфектуры [[Гай Юлій Прыск]] пераканаў імператара прызначыць яго брата Марка Юлія Філіпа на месца, якое вызвалілася. Кампанія супраць Сасанідаў працягнулася, а рымская армія прасоўвалася ўздоўж Еўфрата восенню 243 года і ў пачатку зімы 244 года{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. === Смерць === [[Файл:Bust of Gordian III at the Antikensammlung Berlin.jpg|thumb|right|220px|Бюст, што паказвае Гардыяна ў дзяцінстве.]] Пра тое, якія далей адбыліся бітвы і з якім вынікам, персідскія і рымскія крыніцы паведамляюць розную інфармацыю. Згодна надпісу Шапура I {{нп3|«Res Gestae Divi Saporis»||it|Res Gestae Divi Saporis}} на {{нп3|Кааба Зараастра|«Каабе Зараастра»|ru|Кааба Зороастра}} ў пачатку 244 года рымская і сасанідская арміі сустрэліся блізу горада Масіс (сучасная [[Фалуджа|Эль-Фалуджа]] ў Іраку, у 64 кіламетрах да захаду ад [[Багдад]]а). Персы здабылі перамогу, а Масіс быў пераназваны ў Пероз-Шапур («Пераможац Шапур»). Шапур адзначыў перамогу трохмоўным надпісам у {{нп3|Накшэ-Рустам|Накшэ-Рустама|ru|Накше-Рустам}} (сучасны Іран), якая сцвярджае, што Гардыян III быў забіты падчас бітвы{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Рымскія крыніцы выкладаюць гэтыя падзеі па-іншаму. {{нп3|Секст Аўрэлій Віктар|Аўрэлій Віктар|ru|Секст Аврелий Виктор}} піша, што малады імператар ''«загінуў у паходзе пасля выбітнага поспеху на вайне»'' з прычыны інтрыг Філіпа<ref>''Аврелий Виктор''. О цезарях. XXVII. 8.</ref>. {{нп3|Зосім, гісторык|Зосім|ru|Зосим (историк)}} у прынцыпе згодзен з ім<ref>''Зосим''. Новая история. I. 19. 1.</ref>. Юлій Капіталін апісвае існасць гэтых інтрыг падрабязней. Філіп наладзіў салдатаў супраць прынцэпса, сцвярджаючы, ''«што Гардыян занадта юны і не можа кіраваць імперыяй, што лепш кіраваць таму, хто ўмее кіраваць ваярамі і дзяржавай»''<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXIX. 3—4.</ref>. Апроч таго, ён сумысля затрымаў пастаўкі правіянту арміі<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXIX. 2.</ref>. Ваяры запатрабавалі, каб Гардыян падзяліў уладу з Філіпам, прытым апошняму ўручаецца апякунства над ім. У выніку імператар прапанаваў прэфекту трон, а для сябе прасіў пакінуць тытул [[Цэзар (тытул)|цэзара]] ці якую пасаду пад яго кіраўніцтвам<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXX. 5—7.</ref>. На гэта Філіп амаль пагадзіўся, але з-за боязяў, што салдаты пазней падтрымаюць Гардыяна з прычыны яго паходжання і любові народа і [[Сенат (Старажытны Рым)|сената]], загадаў забіць яго<ref>''Юлий Капитолин''. «История Августов». Трое Гордианов. XXX. 8.</ref>. Сенату адправілі вестуноў дакласці, што Гардыян памёр сваёй смерцю. Магчыма, датай смерці Гардыяна з’яўляецца [[25 лютага]] [[244]] года{{sfn|Грант|1998|pp=}}. Майкл Пічын вызначыў наступныя часовыя рамкі гэтай падзеі: канец студзеня — пачатак лютага<ref>{{кніга|аўтар=Peachin, Michael.|загаловак=Roman Imperial Titulature and Chronology, A.D. 235—284|спасылка=|месца=Amsterdam|выдавецтва=Gieben|год=1990|allpages=29—30|ref=}} </ref>. Ёна Лендерынг таксама заве люты{{sfn|Lendering|2002}}. Непадалёк ад Цырцэсіі на беразе [[Еўфрат]]а быў збудаваны [[кенатаф]] у памяць імператара з усхваляльным надпісам, але рэшткі памерлага імператара былі адпраўлены ў [[Рым]]{{sfn|Potter|2004|p=238}}. Пасля смерці Гардыяна Філіп склаў з персамі мір, не гэтак зневажальны, як яго ўяўляюць рымскія крыніцы{{sfn|Southern|2001|p=71}}. Кіраванне Гардыяна III паказвае, што малалетнія кіраўнікі, як і сучасныя канстытуцыйныя манархі, маюць перавагу: яны не бяруць удзел у прыняцці палітычных рашэнняў, і менавіта гэта дазваляе ім быць знакам адзінства для ўсяго грамадства{{sfn|Meckler|2001|pp=}}. Гардыян III уступіў на прастол у эпоху, калі Рымская дзяржава знаходзілася ў бядотным становішчы. Аднак неўзабаве ён і яго адміністрацыя пачалі выпраўляць сітуацыю. Знойдзеныя ў Афрадысіядзе рукапісы даюць уяўленне пра мэты яго правінцыйнай палітыкі. У 238 годзе быў выдадзены дэкрэт, які загадвае намеснікам рабіць усё магчымае для выканання законнасці{{sfn|Southern|2001|p=69}}. Былі дараваны ранейшыя злачынствы, калі для рашэння грамадзянскіх праблем ужывалася сіла, але тым не менш прымаліся меры, каб надалей спыніць ігнараванне законаў дзяржаўнымі ўрадоўцамі{{sfn|Southern|2001|p=69}}. Манускрыпты з [[Фракія|фракійскага]] горада [[Благоеўград|Скаптапара]] расказваюць пра тое, што яго жыхары пасылалі скаргі на ўціскі з боку салдат праз свайго земляка, які служыў у [[Прэтарыянская гвардыя|прэтарыянскай гвардыі]], спадзеючыся тым самым звярнуць асаблівую ўвагу на свае петыцыі. Аднак ім было паказана на патрэбу адпраўляць прашэнні па афіцыйных каналах. Аднак звычайна такі шлях апынаўся бескарысным па прычыне вялікай колькасці розных скаргаў у той час, як абмежаванні і вымагальніцтвы былі асабліва пашыраны{{sfn|Southern|2001|p=69}}. Гардыян пасля смерці быў абагаўлёны<ref>''Евтропий''. Бревиарий от основания Города. IX. 2. 3.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Аврелий Виктор. |частка = Гордиан — Младший. |загаловак = О цезарях |спасылка = http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/caesar-f.htm |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Юлий Капитолин. |частка = История Августов |загаловак = Трое Гордианов |спасылка = http://ancientrome.ru/antlitr/sha/capi3gor.htm |месца = {{М.}}: Наука |год = 1992 }} * {{кніга |аўтар = Геродиан. |частка = История императорской власти после Марка |загаловак = Книга VII |спасылка = |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Евтропий. |частка = |загаловак = Бревиарий от основания Города |спасылка = http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Evtr/index.php |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Зосим. |частка = Новая История |загаловак = Книга I |спасылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Zosim/frametext1.htm |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Бритова Н. Н., Лосева Н. М., Сидорова Н. А.|загаловак=Римский скульптурный портрет|спасылка=http://ancientrome.ru/publik/art/rsp/index.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=Искусство|год=1975|allpages=|ref=Бритова}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Гордиан III|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/gord3.htm|месца=|выдавецтва=|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{кніга|аўтар=Southern, Pat.|загаловак=The Roman Empire from Severus to Constantine|спасылка=|месца=London, New York|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=|isbn=|ref=Southern}} * {{кніга|аўтар=Potter, David Stone.|загаловак=The Roman Empire at Bay, AD 180-395|спасылка=|месца=|выдавецтва=Routledge|год=2004|allpages=|ref=Potter}} * {{h|Meckler|2001|3={{cite web |author = Meckler, Michael. |url = http://www.roman-emperors.org/gordo3.htm |title = Gordian III (238—244 A.D.) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |publisher = 2001 |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070527110704/http://www.roman-emperors.org/gordo3.htm |archivedate = 27 мая 2007 |url-status = dead }}}} * {{кніга|аўтар=Bowman, Alan K.|загаловак=The Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire, A.D. 193-337|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=2004|allpages=|ref=Bowman}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/gordian_III/i.html|title=Монеты Гордиана III|lang=en|accessdate=2013-09-01}} {{Рымскія імператары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каранаваныя дзеці]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Салдацкія імператары]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] 44yej0jwtyf66gcqbowjlcag2ftnz2w 0 469664 5150047 5096252 2026-06-03T01:37:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150047 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Дваццаць восьмая зорка|Тып=Студыйны альбом|Аўтар=[[Мроя (гурт)|Мроя]]|Вокладка=Мроя - Дваццаць восьмая зорка 1990.jpg|Выдадзены=[[1990 год у гісторыі музыкі|1990]]|Запісаны=[[1989 год у гісторыі музыкі|1989]]|Стыль=[[Рок]]|Працягласць=38:24|Мова=[[Беларуская мова|Беларуская]]|Лэйбл=[[Мелодыя, лэйбл|Мелодыя]]|Прадзюсар=|Храналогія=|Рэцэнзіі=|Папярэдні альбом=''[[Студыя БМ]]''<br />([[1988 год у гісторыі музыкі|1988]])|Гэты альбом='''''Дваццаць восьмая зорка''''' <br /> (1990)|Наступны альбом=''[[Біяполе]]''<br />([[1991 год у гісторыі музыкі|1991]])|Іншае=}} '''Дваццаць восьмая зорка''' — альбом беларускага рок-гурта [[Мроя (гурт)|Мроя]], запісаны ў [[1989 год у гісторыі музыкі|1989]] годзе, выдадзены ў [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] і перавыдадзены ў [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] ды [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] гадах. == Змест == {{tracklist|title1=Дваццаць Восьмая Зорка|length1=5:08|title2=Мама-мафія|length2=3:42|title3=Шмат|length3=4:49|title4=Кастрычніцкі Цягнік|length4=5:31|title5=Апошні Iнспэктар|length5=7:53|title6=Аўстралійская Полька|length6=3:05|title7=Зямля|length7=4:05|title8=[[Я — рок-музыкант]]|length8=4:17}}{{tracklist|title1=Паляваньне На Вядзьмарак|length1=4:20|title2=Ён Яшчэ Вернецца|length2=3:10|title3=Я — рок-музыкант|length3=3:52|note3=відэа|headline=Бонусы перавыдання}} == Удзельнікі == * [[Алег Дземідовіч]]: [[ударная ўстаноўка]], дадатковы спеў * [[Юрась Ляўкоў]]: [[бас-гітара]], дадатковы спеў * [[Лявон Вольскі]]: [[спеў]], [[Клавішнік|клавішы]] * [[Венедыкт Конеў-Петушкевіч]]: [[гітара]], дадатковы спеў == Дадатковыя звесткі == Улетку 1989 года беларускія музычныя журналісты [[Анатоль Мяльгуй]] і [[Вітаўт Мартыненка]] пішуць ліст на ўсесаюзную фірму грамзапіса «[[Мелодыя, лэйбл|Мелодыя]]» з прапановай зрабіць запіс песень таленавітых музыкаў з гурта [[Мроя (гурт)|Мроя]] з наступным іх выданнем. Акрамя гэтага яны апублікавалі дзясяткі артыкулаў, каб прыцягнуць увагу да катастрафічнага стану беларускай музыкі<ref>[[Вітаўт Мартыненка]]. [http://www.bielarus.org/open.php?n=515&a=23 Новая кніга. Героі нашага рок-н-рольнага часу] // [[Беларус (газета)|Беларус]]. №570. Ліпень 2010 г.</ref>. Кіраўнікі «Мелодыі» адрэагавалі даволі хутка і праз некалькі месяцаў даслалі ў [[Мінск]] вялікую перасоўную станцыю МСА дзеля запісу альбома гурта. На пласцінку, якая выйшла масавым накладам у [[1990 год у гісторыі музыкі|1990]] годзе, патрапіла 8 песень. Музыкі стварылі невытлумачальную і запатрабаваную «перабудовачным» слухачом атмасферу: цяжкі хардавы гук, надрыўны вакал і абавязковая сацыяльная заклапочанасць у тэкстах. Вокладку аформілі ў цьмяных традыцыях англійскага гурта [[Pink Floyd]]: Вольскі і Дземідовіч зрабілі з пластыліну твары ўдзельнікаў гурта, абгарнулі [[пап’е-машэ]] і сфатаграфавалі. У [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] годзе альбом быў перавыдадзены на касеце фірмай [[БМАgroup|BMAgroup]]. У [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] песня «Шмат» з гэтага альбому была ўключаная ў зборнік «[[Чарнобыльскі вецер]]». У [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] годзе BMAgroup перавыдала альбом на CD у серыі «Беларускі Музычны Архіў». У перавыданне дадаткова ўвайшлі песні «Паляваньне на вядзьмарак» і «Ён яшчэ вернецца», а таксама кліп і відэа-запіс песні «Я — рок-музыкант» з канцэрта «Музыкі свету — дзецям Чарнобыля», які адбыўся ў 1993 годзе<ref>[http://prastora.by/muzyka/rok-hurt-mroia-dvaccac-vosmaia-zorka Рок-гурт Мроя. Дваццаць восьмая зорка] Prastora.by — інтэрнэт-крама кніг на беларускай мове.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/download.php?item=3348-5.html&pubref=3348 Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім. Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола. Гурт Мроя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305144618/http://kamunikat.org/download.php?item=3348-5.html&pubref=3348 |date=5 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Альбомы 1990 года]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Альбомы «Мроі»]] 8zfxqvrgom8omtnireuei55tp9x6pnh 0 473354 5150002 4803567 2026-06-02T21:34:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150002 wikitext text/x-wiki {{Манаскі ордэн або кангрэгацыя | назва = Дамініканцы | поўная назва = Ордэн Прапаведнікаў | эмблема = Cr.domenicana.JPG | лацінская назва = Ordo fratrum praedicatorum | скарачэнне = «O.P.» | царква = [[Каталіцкая Царква]] | дэвіз = Laudare, Benedicere, Praedicare (Усхваляць, бласлаўляць, прапаведаваць) | заснавальнік = [[Святы Дамінік]] | дата заснавання = 1214 | год зацвярджэння = 1216 | колькасць ўдзельнікаў(год) = каля 5900 (2010) | колькасць беларусаў(год) = | сайт = http://www.op.org/ }} '''[[Дамініканцы]] ў Беларусі''' ― манахі жабрацкага каталіцкага ордэна братоў-прапаведнікаў, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі з XIII стагоддзя. == Першыя дамініканцы на беларускіх землях == [[File:Wenceslas Hollar - Patres Dominicani.jpg|left|thumb|Айцец-дамініканец]] У польскіх землях [[дамініканцы]] з’явіліся з [[Балоння|Балонні]] ў 1222 годзе па запрашэнні кракаўскага [[біскуп]]а {{нп5|Іва Адрованж|Іва Адрованжа|ru|Одровонж, Иво}}. Сярод іх быў і сваяк біскупа [[Яцак Адрованж]], абвешчаны ў 1594 годзе святым каталіцкай царквы. Біскуп перадаў дамініканцам {{Нп5|Базіліка Святой Троіцы (Кракаў)|касцёл Св. Троіцы|pl|Kościół Świętej Trójcy w Krakowie (ul. Stolarska)}}, з якога потым вырас кляштар<ref>{{артыкул|аўтар= Kozłowska Z.|загаловак= Założenie klasztoru OO. Dominikanow w Krakowie|спасылка= http://mbc.malopolska.pl/dlibra/doccontent?id=14738/выданне= Rocznik Krakowski|месца= Krakow|год= 1926|том= XX|старонкі= 3―19}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1524 годзе [[Мікалай Гусоўскі]] напісаў паэму «[[Жыццё і подзвігі Святога Гіяцынта]]» (1525), — да дня ўшанавання Яцака Адрованжа<ref>{{артыкул|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]].|загаловак=«Хочацца святасці цуд ахапіць сваім розумам кволым...»: паэма «Пра жыццё і подзвігі Святога Гіяцынта» Мікалая Гусоўскага|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=2008|нумар=9}}</ref>. Пранікнавенне ордэна на ўсход пачалося з [[Кіеў|Кіева]]. Пры князі {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзіміры|ru|Владимир Рюрикович}} ў Кіеве адкрыўся {{нп5|касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бенедыкцінаў (Кіеў)|касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі|pl|Kościół Najświętszej Maryi Panny i klasztor Benedyktynów w Kijowie}} і дзейнічала створаная ў 1233 годзе Яцакам Адрованжам дамініканская місія для заходніх купцоў-католікаў, якія пражывалі ў Кіеве ці прыезджалі туды для гандлю<ref>{{артыкул|аўтар=Ткаченко Н. И.|загаловак=Киевская миссия польских доминиканцев|спасылка=http://www.history-library.com/index.php?id1=3&category=drevniy-mir&author=pashuto-vt&book=1982&page=137|выданне=Древнейшие государства на территории СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1984|старонкі=139―151|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305013937/http://history-library.com/index.php?id1=3&category=drevniy-mir&author=pashuto-vt&book=1982&page=137|archive-date=5 сакавіка 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305013937/http://history-library.com/index.php?id1=3&category=drevniy-mir&author=pashuto-vt&book=1982&page=137|archivedate=5 сакавіка 2017}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Назаренко А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX―середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|спасылка=https://books.google.ru/books?id=rZnSAAAAQBAJ&pg=PA261&lpg=PA261&dq=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE+%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8&source=bl&ots=AK-mu_zZCA&sig=7i5DZ-SS8SxH0kmyg_ZsEMUQn-c&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi_jfbVi87SAhWiCpoKHYBRCVMq6aeimdae#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8&f=false|выданне=Из истории русской культуры|месца=М.|год=2002|том=2|старонкі=274―276}}</ref>. Першым, вядомым дакументальна дамініканцам, які з’явіўся на беларускіх землях, быў манах [[Віт (біскуп новагародскі)|Віт (Vitus)]], вучань Яцака Адрованжа (св. Гіяцынта), тагачаснага кіраўніка ордэна дамініканцаў у Польшчы. Гісторык [[Вільнюская архідыяцэзія|віленскай дыяцэзыі]] святар [[Ян Курчэўскі]] піша пра дзейнасць Віта: «''Па слядах святога Яцэка прыходзіць у Літву ягоны вучань, блаславёны Віт, паляк, каралеўскі прэлат, і як сапраўдны дамініканец стварае касцёл і літоўска-рускае біскупства ў Любчы, ― мястэчку, якое належала баярыну Міндоўга Андрэю Кіяну''»<ref>{{кніга|аўтар= Jan Kurczewski|загаловак= Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i pracę biskupów i duchowieństwa diecezji wileńskiej oraz wykaz kościołów, klasztorów, szkół i zakładów dobroczynnych i якія|спасылка= http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=55552|месца=Vilno|выдавецтва= Józef Zawadzki|год=1912}}</ref>. Дамініканскі кляштар у [[Любча|Любчы]] заснаваны ў 1250 годзе. У 1251 годзе дамініканскі правінцыял<ref group="заўв.">Кіраўніцтва ордэна ажыццяўляецца магістрам-генералам; структурна ордэн падзяляецца на правінцыі, якімі кіруюць правінцыялы.</ref><ref>''Фроссар А.'' Соль земли. [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/DOMINIKANTSI.html О главных монашеских орденах]{{Недаступная спасылка}}. — Москва, 1992.</ref> на прускіх землях, які пазней стаў біскупам хэлмінскім, {{нп5|Гайдэнрык (біскуп хэлмінскі)|Гайдэнрык|pl|Heidenryk (biskup chełmiński)}} (Heidenreich von Culm / Chełmno) атрымаў наказ ад папы [[Інакенцій IV|Інакенція IV]] каранаваць [[Міндоўг]]а і знайсці кандыдатуру ў біскупы для [[ВКЛ|літоўскага княства]]. Выбар паў на Віта, і ў 1253 годзе ён быў рукапаложаны ў «episcopus Lubozanus» (біскупа Любчанскага) і «episcopus Lithoviensis» (біскупа Літовіі)<ref>{{артыкул|аўтар=Szweda A.|загаловак= Problem biskupa litewskiego Wita|спасылка=http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Komunikaty_Mazursko_Warminskie/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2002-t-n3/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2002-t-n3-s327-343/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2002-t-n3-s327-343.pdf|выданне= Komunikaty Mazursko-Warmińskie|месца= Toruń|выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|год=2002|том=3|старонкі=327―343}}</ref>. Але Віт не стаў першым літоўскім біскупам, паколькі [[Тэўтонскі ордэн]] вылучыў свайго кандыдата, і Міндоўг пагадзіўся з гэтай кандыдатурай. Замест Віта першым легітымным біскупам княства стаў у 1252 годзе [[прэсвітар]] [[Ордэн мечаносцаў|ордэна мечаносцаў]] немец Крысціян (Christian von Preußen)<ref>{{кніга|аўтар= Kurczewski J.|загаловак= Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych|спасылка=http://elibrary.mab.lt/handle/1/247|месца= Wilno|год=1912|старонкі=21|старонак=614}}</ref>. Менавіта з дамініканцамі звязваецца афіцыйнае прыняцце Літвой хрысціянства. Каранацыя Міндоўга з жонкай адбылася летам 1253 года. Мяркуецца, што гэта адбылося ў [[Наваградак|Наваградку]], [[Вільня|Вільні]] або [[Анікшчэй|Анікштах]]<ref>Stryjkowski M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi. — Warszawa, 1846. — T. 1. — С. 289.</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Gudavičius E.|загаловак=Polityczny problem królestwa litewskiego w połowie XIII w.|выданне= Ekspansja nie mieckich zakonów rycerskich w strefe Bałtyku od XIII do połowy XVI wieku. Materiały z konferencji historyków radzieckich i polskich w Toruniu z r.1988|месца=Toruń|год=1990|старонкі=69}}</ref>. Кароны ўсклаў біскуп Гайдэнрык у прысутнасці магістра [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] {{нп5|Андрэас фон Вельвен|Андрэаса фон Вельвена|ru|Вельвен, Андреас фон}}, лівонскага архібіскупа {{нп5|Альберт Зуербер|Альберта Зуербера|en|Albert Suerbeer)}}, прадстаўнікоў каталіцкіх ордэнаў і літоўскага баярства<ref>{{кніга|аўтар= Gudavičius E.|загаловак=Mindaugas|месца=Vilnius|выдавецтва=Lietuvos istorijos institutas. Žara|год=1998|старонкі=98―106|старонак=359}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Жлукта А.|загаловак=Каранацыя Міндоўга і заснаванне першага біскупства ў дакументах XIII ст.|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n24/art10.htm|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2003|нумар=2(24)}}</ref><ref>Hellmann M. Der Deutsche Orden und die Königskrönung des Mindaugas // ZfO. Bd. 3 (1954). S. 389—394</ref>. [[File:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|thumb|200px|Каранацыя Міндоўга. Гравюра з кнігі [[Леанард Ходзька|Леанарда Ходзькі]] «Палёнія», 1824]] У далейшым місіянерская дзейнасць дамініканцаў працягвалася, з канца XIII стагоддзя яны нават служылі пры велікакняжацкім двары і ў [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|Канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага]], удзельнічалі ў стварэнні [[Віленскае біскупства|Віленскага каталіцкага біскупства]]. Цэнтрам дамініканцаў у [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] стаў [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільнюс)|касцёл Святога Духа]] у Вільні (1501)<ref name="»»Jono,">Antanas Rimvydas Čaplikas. Šv. Jono, Dominikonų, Trakų gatvės. Vilnius: Charibdė, 1998. ISBN 9986-745-13-6. P. 143.{{ref-lt}}</ref>. == Дамініканскія кляштары == [[File:Belarus-Smalyany-Church of Virgin Mary-1.jpg|left|thumb|Рэшткі касцёла дамініканскага кляштара ў [[Смальяны|Смальянах]]]] Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] колькасць кляштараў павялічваецца, яны ўваходзяць у Польскую правінцыю, затым у 1647 годзе створана Літоўская правінцыя, якая займала тэрыторыі сучаснай [[Рэспубліка Літва|Літвы]], паўночнай і заходняй Беларусі<ref>{{кніга|аўтар= Hanna Paulouskaya.|загаловак= Grodzieńskie kroniki klasztorne XVII i XVIII wieku. Formy gatunkowe i aspekty komunikacyjne|месца= Warszawa|выдавцтва= Uniwersytet Warszawski. Środowiskowe Studia Doktoranckie prowadzone wspólnie przy Wydziale «Artes Liberales» i Wydziale Historycznym|год=2013|старонкі=73—75|старонак=237}}</ref>. У першай палове XVII стагоддзя заснавана 10 дамініканскіх кляштараў, у другой палове ― 25, у XVIII стагоддзі ― 6, у XIX ― 1. Кляштары паўднёвай, усходняй і цэнтральнай Беларусі уваходзілі ў склад Рускай правінцыі<ref>{{артыкул|аўтар= Świętochowski R.|загаловак= Początki dominikańskiej prowincji ruskiej (1596–1602)|выданне= Prawo Kanoniczne: kwartalnik prawno-historyczny|месца= Kraków|год=1980|том=23|старонкі=51—86}}</ref>. У кожнай правінцыі ў 1766 годзе налічвалася каля 600 манахаў, у [[Наваградак|Наваградку]] знаходзіўся кляштар сясцёр-дамініканак. Правінцыі ўзначальвалі правінцыялы, кляштары ― [[прыёр]]ы<ref>{{кніга|аўтар= Giżycki J. M.|загаловак= Wiadomości o dominikanach prowincyi Litewskiej. Zebrał Wołyniak. Poprzedził przedmową O.Woroniecki O. P. Część I|месца= Kraków|год=1917}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Giżycki J. M.|загаловак= Wykaz klasztorów dominikańskich prowincyi ruskiej. Zebrał Wołyniak. Część II|спасылка= http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=1589|месца= Kraków|год=1923}}</ref>. У кляштарах збіраліся бібліятэкі, напрыклад, у Гародні налічвалася больш за 15 тысяч тамоў, у мінскім кляштары Св. Тамаша Аквінскага — крыху менш<ref>{{артыкул|загаловак= Katalogi bibliotek zakonnych na Białorusi we współczesnych zbiorach rękopiśmiennych|выданне= Wspólnota pamięci. Studia z dziejów kultury ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej|месца= Katowice|год=2006|старонкі=215—227}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Лаўрык Ю. М.]]|загаловак=Кніжныя зборы менскага дамініканскага канвенту ў 1709 годзе|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2011|нумар=4|старонкі=68―71}}</ref>. Пры наваградскім і гарадзенскім кляштарах працавалі друкарні, якія выдавалі кнігі і паштоўкі<ref>{{артыкул|аўтар= Miławicki Marek.|загаловак= Dominikanie na kresach wschodnich Rzeczypospolitej Obojga Narodów (teren dzisiejszej Białorusi)|спасылка= http://czasopisma.upjp2.edu.pl/foliahistoricacracoviensia/article/view/651|выданне=Folia Historica Cracoviensia|месца= Krakow|выдавецтва= Dominikański Instytut Historyczny w Krakowie|год=2014|том=20|старонкі=119―120}}</ref>. Сярод заснавальнікаў былі прадстаўнікі багатай шляхты і духавенства. Гэта [[Сапегі]], [[Радзівілы]], [[Пацы]], [[Сангушкі]], [[Слушкі]]. Напрыклад, [[Крыштаф Слушка]] заснаваў у 1605 годзе [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл св. Тамаша Аквінскага і кляштар]] у Мінску, луцкі біскуп М. Шышкоўскі — у Брэсце (1605), кашталян мсціслаўскі К. Палубінскі — у [[Дзярэчын]]е (1618), [[Аляксандр Слушка]] ― кляштары ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] і Слупках, [[Станіслаў Казімір Радзівіл|Станіслаў Радзівіл]] ― кляштар у [[Клецк]]у (1683), віленскі ваявода [[Крыштаф Хадкевіч]] ― у Наваградку (1624), стараста ашмянскі [[Адам Саковіч]] ― у [[Зембін]]е, графіня Марыя Строццы ― у [[Пінск]]у (1667), [[падстолі]] смаленскі Базыль Баканоўскі ― кляштар у [[Нясвіж]]ы (1672), віленскі канонік Ф. Гарскі ― касцёл Маці Божай у Полацку (1672), [[Жыгімонт Адам Слушка]] ― касцёл у [[Чашнікі|Чашніках]] (каля 1674), ― каля 1816 года Вінсэнтам Лейндорфам там выкананы алтарныя карціны; харунжы надворны [[Канстанцін Уладзіслаў Пац|Канстанцін Пац]] ― у [[Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)|Княжыцах]] (1681), князь [[Павел Караль Сангушка]] ― у [[Кублічы|Кублічах]] (1748) і г. д. 1621 годам датуецца фундуш Аляксандра Хадкевіча, у якім ён «з мэтай распаўсюджвання каталіцкай веры ў горадзе яго графства Шклове» даў згоду дамініканцам на будаўніцтва касцёла і кляштара і на надзяленне манахаў гэтага ордэна рознымі ўгоддзямі. У 1623 годзе на месцы даўняга кальвінісцкага храма дамініканцамі былі закладзены касцёл і кляштар. На тэрыторыі кляштара знаходзіліся драўляная кляштарная пабудова з гаспадарчымі пабудовамі (клець, ледавік, дзве стайні, вазоўня, каменная браварня, старая драўляная лазня, калодзеж з драўляным колам) і вялікі сад. Пры кляштары была створана бібліятэка, дзе манахам чыталі курсы філасофіі і тэалогіі. У першай палове XVII стагоддзя фарнаму касцёлу належалі тры вёскі, а кляштару, які знаходзіўся пры касцёле, — тры фальваркі і восем вёсак. У пачатку XVIII стагоддзя манахі-дамініканцы штогод атрымлівалі ад уладальнікаў маёнтка 50 злотых, пуд воску, тры вёдры рыбы (з кожнага спуску) і палову злоўленай рыбы ў замкавым возеры<ref>{{артыкул|аўтар= Topolska М. В.|загаловак= Szklow i jego rola w gospodarce Bialarusi Wschodniej w XVII i XVIII wieku|выданне= Roczniki dziejow sprtecznych i gospodarczich|месца= Poznan|год=19691|нумар= XXX}}</ref>. Больш за ўсё дамініканскіх кляштараў будавалася ў 1660―1680 гг<ref>{{артыкул|аўтар=Ярашэвіч А. А.|загаловак=Страчаныя помнікі архітэктуры і мастацтва эпохі барока на Полаччыне|спасылка=http://adverbum.org/gistoryja-i-arhealogija1997|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэріалы III Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=Полацкі гісторыка-культурны запаведнік, ПДУ|год=1998|старонак=342}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Филиппенко Я. Д.|загаловак=Доминиканский монастырь. Утраченное наследие Полоцкой земли|выданне= Вестник Полоцкого гос. университета. Серыя F. Архитектура и градостроительство|месца=Полоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=1991|нумар=12}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кулагін А. М.|загаловак=Каталіцкія храмы на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2008|старонак=487|isbn=978-985-11-0395-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Miławicki Marek.|загаловак= Dominikanie na kresach wschodnich Rzeczypospolitej Obojga Narodów (teren dzisiejszej Białorusi)|спасылка= http://czasopisma.upjp2.edu.pl/foliahistoricacracoviensia/article/view/651|выданне=Folia Historica Cracoviensia|месца= Krakow|выдавецтва= Dominikański Instytut Historyczny w Krakowie|год=2014|том=20|старонкі=95―153}}</ref>. [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай і кляштар дамініканцаў (Гродна)|Касцёл дамініканцаў]] у Гародні быў закладзены на падставе [[Прывілей|прывілея]] [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]] ў 1632 годзе, а ў 1633 годзе ўжо пабудаваны на фундацыю Фрыдэрыка і Хрысціны Сапегаў. Пасля маёмасць гарадзенскіх дамініканцаў займала цэлы гарадскі квартал<ref>{{артыкул|аўтар=Маліноўская Т.|загаловак= O dominikanach grodzieńskich. З гісторыі пабудовы і дзейнасці|выданне=Гарадзенскія запісы. Старонкі гісторыі і культуры|месца=Гродна|год=1993|нумар=1|старонкі=11―14}}</ref>. У Наваградку захаваўся [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Навагрудак)|Міхайлаўскі касцёл]], пабудаваны ў 1624 годзе як дамініканскі<ref>{{артыкул|аўтар= Адамовіч С.Ф., Кушнярэвіч А. М.|загаловак= Дамініканскі кляштар у Навагрудку|выданне= Весці Акадэміі Наук БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|год=1991|нумар=4}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Габрусь Т. В.|загаловак= Дамініканскія святыні ў Навагрудку|выданне= Гістарычная і культурная спадчына Навагрудчыны: мінулае і сучаснасць: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., Навагрудак, 12 чэрвеня 2004 г.|месца=Мн.|выдавецтва= Музей старажытнабеларускай культуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|год=2004|старонак=376}}</ref>. З’явіліся фундатарамі {{нп5|Кляштар дамініканцаў (Каўнас)|кляштара ў Коўне|pl|Klasztor Dominikanów w Kownie}} (1631 і 1641 гг.) Д. Наркевіч, [[Юрый Белазор|Ю. Белазор]] і Ю. Варлоўскі. Сойм 1658 года зацвердзіў фундацыю дамініканцаў у [[Васілішкі|Васілішках]], дзе неўзабаве, дзякуючы намаганням земскага суддзі Марціна Дамініка Лімонта, з’явіліся драўляныя касцёл і кляштар. Перабудаваны ў 1832 годзе ў мураваны, кляштар захаваўся. Канстытуцыя ВКЛ 1659 года пацвярджае фундацыю дамініканцаў у [[Расоны|Расонах]], сойм 1662 года дазваляе будаўніцтва ў [[Харашкі (Дзятлаўскі раён)|Харашках]] [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]]<ref>{{артыкул|аўтар= Markiewicz A.|загаловак= Osiemnastowieczne inwentarze jako źródło do dziejów klasztorów prowincji ruskiej dominikanów|спасылка= https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=54805|выданне= Kwartalnik Historii Kultury Materialnej|год=2013|нумар=1|старонкі=75—84}}</ref>. Пінскі кляштар дамініканаў заснаваны ў 1667 годзе маркграфіняй Марыяй Строцы, сваячкай польскай каралевы Цэцыліі Рэнаты. Фундатарка была замужам за ваяводам полацкім Янам Копацем. Да канца XVIII стагоддзя касцёл кляштара заставаўся драўляным. Пры кляштары ў 1726 годзе адкрылася Вышэйшая школа (Генеральная студыя) Рускай дамініканскай правінцыі, якая мела права прысваення вучоных ступеняў сваім гадаванцам. Вышэйшая школа змяшчала двух прафесараў багаслоўя і прафесара філасофіі. Пры гэтай навучальнай установе існавала бібліятэка ў 889 тамоў<ref>{{кніга|аўтар= Ильин А. Л., Игнатюк Е. А.|загаловак= Очерки истории культуры Пинщины (IX – нач. XX вв.): монография|месца= Пинск|выдавцтва=ПолесГУ|год=2013|старонкі=28,29|старонак=220|isbn=978-985-516-269-9}}</ref>. У 1667 годзе па хадайніцтве ашмянскага пісара земскага Андрэя Пачобута і яго жонкі Дароты ў Новыя Ашмяны былі запрошаны манахі ордэна дамініканцаў (падзея згадваецца ў інвентары горада 1668 года), якія пабудавалі ў мястэчку драўляны храм Святой Тройцы і жылыя памяшканні кляштара. Гэтаму кляштару належалі землі ў саміх [[Ашмяны|Ашмянах]], а таксама тры фальваркі ў павеце. Пры касцёле дамініканцаў была сабрана няблагая бібліятэка. У 1785 годзе пачалося будаўніцтва мураваных касцёла і кляштара ў [[Астравец|Астраўцы]]<ref>{{Крыніцы/ЭВКЛ|том=1|старонкі=259|артыкул=Астравец|аўтар=Брэгер Г.}}</ref>. У Полацку манахі-дамініканцы з’явіліся ў 1670 годзе па запрашэнню віленскага [[канонік]]а Казіміра Гурскага<ref>{{кніга|аўтар=[[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Корнилович М. О.]]|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений к ней относящихся. Репринт. изд.|спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D0%B5%D0%B7-%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9C._%D0%9E._%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_1855.pdf|месца=Мн.|выдавецтва= Алфавит|год=1995|старонак=355|isbn=5-87264-028-5}}</ref>. У Навагрудку ў 1654—1864 гадах існаваў адзіны жаночы кляштар ордэна ў Беларусі. Па адных звестках кляштар быў заснаваны ў 1654 годзе Міхаілам Дамброўскім, кавалерам мальтыйскім, па іншых звестках — у 1678 годзе Аленай Пратасевічавай з Бухавецкіх, жонкай земскага наваградскага натарыуса. Адкрываліся дамініканскія кляштары і на [[Валынь|Валыні]], якая ўваходзіла ў Вялікае Княства Літоўскае. Так, у трэцяй чвэрці XIV стагоддзя заснаваны {{нп5|Дамініканскі манастыр (Луцк)|Луцкі кляштар|ru|Доминиканский монастырь (Луцк)}}, да сярэдзіны XVIII стагоддзя ён налічваў больш за 50 манахаў. Гэта быў самы багаты кляштар у ВКЛ. Падчас {{нп5|З’езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|з’езда еўрапейскіх манархаў у Луцку|ru|Съезд европейских монархов в Луцке}} дамініканцы былі сярод гаспадароў, што сустракалі высокіх гасцей<ref group="заўв.">. У пачатку XIX стагоддзя кляштар стаў цэнтрам Рускай дамініканскай правінцыі</ref><ref>{{кніга|аўтар= Садовнік Т., Бірюліна О., Баран В.|загаловак= Європейський з’їзд 1429 року в Луцьку|месца= Луцьк|выдавецтва= МП «Зоря»|год=2005|старонкі=13|старонак=32}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Урсул Н.А.|загаловак=Мистецька спадщина домініканського ордэну XVII-XIX вв. на території України|спасылка=http://dspace.kpnu.edu.ua:8080/xmlui/handle/123456789/425|месца=Каменец-Подольский|выдавецтва=Кам'янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка|год=2007|старонак=376}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1497 годзе кароль [[Аляксандр Ягелончык]] даў сродкі на будаўніцтва дамініканскага кляштара Св. Тройцы ў горадзе [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]], які таксама ўваходзіў у Вялікае Княства Літоўскае. Кляштар меў права трымаць карчму, варыць і прадаваць мёд, піва і віно. З дакументаў вядома, што кляштар меў званіцу з пяццю званамі, 22 вокнамі, 12 люстрамі<ref>{{артыкул|аўтар= Петрович В.|загаловак= Перші католицькі храми у місті Володимирі|выданне= Минуле і сучасне Волині і Полісся|месца= Луцьк|год=2008|нумар=27|старонкі=92―94}}</ref><ref group="заўв.">У незалежнай Украіне дзейнасць дамініканцаў аднавілася. У Кіеве і [[Фастаў|Фаставе]] адкрыты буйныя кляштары, у краіне некалькі дамініканскіх прыходаў.</ref> == Храмавая архітэктура == [[Файл:Ušačy, Śviatoha Łaŭryna. Ушачы, Сьвятога Лаўрына (1913).jpg|міні|злева|Будаўніцтва касцёла ва [[Ушачы|Ушачах]]. 1913 год.]] Першыя дамініканскія кляштары ў Беларусі звычайна адносяць да [[Готыка|гатычнай]] храмавай архітэктуры<ref>{{кніга|аўтар= Міцкевіч В. С.|загаловак= Каталіцкія кляштары XIV–XVIII стст. у межах сучаснай Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва= Рымска-каталіцкая парафія Св. Сымона і Алены|год=2014|старонак=244|isbn=978-985-6652-44-1}}</ref>. Зыходзячы з дойлідства [[Цыстэрцыянцы|цысцэрцыянцаў]], спачатку ствараліся будынкі спрошчанай планіроўкі без вежаў, з выходзіўшай алтарнай часткай без [[Апсіда|апсіды]]. Выкарыстовалася цэгла. Вышыня храма не перавышала 11,4 метра. Характэрным для дамініканскіх кляштараў быў [[Фрыз (архітэктура)|фрыз]] у верхняй частцы сцяны з перакрыжаванымі арачкамі і керамічным дэкорам. Перакрывалася [[Скляпенне|скляпеннямі]] толькі [[алтар]]ная частка, асноўная частка царквы была пакрыта драўлянымі [[Кроквы|кроквамі]]. Ва ўсходняй сцяне алтарнай часткі было тры вокны з хрысціянскай сімволікай. З сярэдзіны XVIII стагоддзя ўзнікае так званае «[[віленскае барока]]», у стылі якога быў пабудаваны кляштар дамініканцаў у Вільні (1700―1767), які адрозніваецца вытанчанасцю прапорцый, пластычнасцю [[фасад]]аў, шмат’ярусныя вежамі на фасадзе і фігурнымі [[франтон]]амі. Касцёл і сам кляштар будаваліся асобна, але злучаліся калідорам, ― характэрная пабудова гэтага часу ― дамініканскія кляштары ў [[Касцёл Святой Сафіі і кляштар дамініканцаў (Брэст)|Брэсце]] і [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Оршы]] (1694). Некаторыя кляштарныя [[Келля|келлі]] мелі ацяпленне. [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|Кляштар у Стоўбцах]] меў вялікі агарод і сад<ref>{{артыкул|аўтар=Колосовская А. Н.|загаловак=Архитектура католических монастырей Беларуси|спасылка=http://ais.by/article/arhitektura-katolicheskih-monastyrey-belarusi-dominikanskiy-monasheskiy-orden|выданне=Архитектура и строительные науки|месца=Мн.|год=2013|нумар=3}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Baranowski A. J.|загаловак= Nurty, fazy i centre barokowej architektury sakralnej w Wielkim Ksigstwie Litewskim|выданне= Biuletyn Historii Sztuki|месца= Warszawa|год=1984|том= XLVI|старонкі=371―392}}</ref>. У мастацтвазнаўчай літаратуры вядомы архітэктар-дамініканец [[Людвік Грынцэвіч]], які пабудаваў касцёлы дамініканцаў у [[Касцёл святога Антонія і кляштар дамініканцаў (Друя)|Друі]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар дамініканцаў (Нясвіж)|Нясвіжы]], [[Вірбаліс|Вярбілаве]]. Генуэзец Антоній Параца спраектаваў дамініканскія касцёлы ў Друі і [[Забельскі дамініканскі калегіум|Забелах]]<ref>{{кніга|аўтар=Слюнькова И. Н.|загаловак=Монастыри восточной и западной традиции. Наследие архитектуры Беларуси|месца=М.|выдавецтва=Прогресс-Традиция|год=2002|старонкі=169|старонак=600|isbn=5-89826-093-5}}</ref>. У 1716 годзе падваявода полацкі Геранім Жаба разам з жонкай заснавалі [[Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы)|Касцёл Святога Лаўрэна]] ва [[Ушачы|Ушачах]]. Потым яго разбурылі, і зноў пабудавалі ў 1913 годзе. Да нашых часоў захаваліся будынкі дамініканскіх касцёлаў у [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Ружанах]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Васілішкі)|Васілішках]], [[Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы)|Ушачах]], [[Благавешчанскі касцёл і кляштар дамініканцаў (Клецк)|Клецку]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар дамініканцаў (Дунілавічы)|Дунілавічах]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўі]], [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Смальяны)|Смальянах]], [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Валеўка)|Валеўцы]], [[Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)|Княжыцах]], [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Навагрудак)|Навагрудку]], руіны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі (Зембін)|Зембіне]]. Некаторыя перабудаваны пад праваслаўныя храмы. == Пасля падзелу Рэчы Паспалітай == У 1772 годзе, пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]], да Расійскай імперыі адышлі землі з сям’ю кляштарамі Літоўскай і дзевяццю кляштарамі Рускай дамініканскай правінцыі. На мяжы [[1782]] і [[1783]] гэтыя кляштары былі вылучаныя ў асобную беларускую правінцыю, якая праіснавала каля трынаццаці гадоў<ref>{{артыкул|аўтар=Sławomir Brzozecki OP.|загаловак=Prowincja białoruska Zakonu Kaznodziejskiego. Dominikanie na ziemiach zabranych przez Rosję po I rozbiorze (1772–1801)|выданне=Przegląd Tomistyczny|том=XIII/1|год=2007}}</ref>. Пасля другога (1793) і трэцяга (1795) падзелаў Рэчы Паспалітай лічба дамініканцаў у Расійскай імперыі павялічылася. Пасля выгнання [[Езуіты|езуітаў]] (1815) дамініканцам адышлі іх касцёлы. Кожны каталіцкі ордэн меў папскія [[Прывілей|прывілеі]] на арганізацыю і дзейнасць брацтваў. Пры кляштарах дамініканскага ордэна дзейнічалі брацтвы святога Разарыя. Першапачаткова брацтвы ўзнікалі па прафесіях. Кожны гарадскі цэх выступаў своеасаблівым братэрствам і меў у касцёле сваю харугву і свайго святога-абаронцу. Да XIX стагоддзя прадстаўнікі кожнай прафесіі збіраліся ў спецыяльна абазначанае для іх свята і ўдзельнічалі ў працэсіях кожны пад сваёй харугвай. У Мазыры да сярэдзіны XIX стагоддзя «братэрскіх» харугваў налічвалася 15. У красавіку 1868 года выйшла распараджэнне аб закрыцці ўсіх брацтваў пры касцёлах<ref>{{артыкул|аўтар= Зянюк Р.У.|загаловак= Барацьба з рымска-каталіцкімі брацтвамі як форма абмежавання ўплыву касцёла ў другой палове XIX стт.|выданне= Паўстанне 1863 – 1864 гг. у Польшчы, Беларусі, Літве і Украіне: гісторыя і памяць: зб.навук.арт. / уклад.: В. В. Яноўская, А. У. Унучак, А. Э. Фірыновіч|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2014|старонкі=279—291}}</ref>. Пры брэсцкім кляштары быў свой навіцыят — месца, дзе выхоўваліся толькі браты, якія ўступілі ў ордэн. Кляштарны храм аказаўся апошнім з закрытых (1857) пры будаўніцтве [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. Да гэтага ён заставаўся парафіяльным. Менавіта ў дамініканскім касцёле захоўваўся абраз Маці Божай Брэсцкай, — копія абраза з рымскай базілікі Санта-Марыя-Маджорэ. Абраз цяпер знаходзіцца ў [[Касцёл Святога Крыжа (Брэст)|парафіяльным касцёлы]] на плошчы Леніна<ref name="icon">[http://catholic.by/2/belarus/sanctuarium/100257-brest.html Санктуарый Маці Божай у Брэсце ]</ref>. Становішча дамініканаў змянілася пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830―1831 гадоў]] ― былі аб’яднаны Літоўская і Руская правінцыі, з 1842 года пачалася канфіскацыя кляштараў і пераўтварэнне іх у праваслаўныя<ref>{{кніга|аўтар=Слюнькова И. Н.|загаловак=Храмы и монастыри Беларуси XIX века в составе Российской империи|месца=М.|выдавецтва=Прогресс-Традиция|год=2010|старонкі=309―321|старонак=616|isbn=978-5-89826-326-8}}</ref>. Рускі пісьменнік [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|Мікалай Ляскоў]], які праязджаў праз Пінск, пісаў: «''Касцёл дамініканаў, таксама скасаваны цяпер, аздабляецца для праваслаўнай царквы. З яго збіваюць каланаду і праломваюць плафон для пабудовы званіцы. І тут, кажуць, быў добры сценапіс, але цяпер і слядоў яго непрыкметна, праз тое, што пасля ліквідацыі дамініканскага касцёла каля сямі гадоў таму, ён быў здадзены габрэю Арэнборгу пад склад воўны. У келлях дамініканаў жывуць цяпер двое праваслаўных святароў, і змяшчаецца гарадская аптэка''»<ref>{{артыкул|аўтар=Лесков Н. С.|загаловак=Из одного дорожного дневника|выданне=Кругозор|месца=Пинск|год=2000|нумар=1|старонкі=37}}</ref>. У 1840 годзе разглядалася справа «''пра супрацьзаконныя ўчынкі забельскіх ксяндзоў дамінікан''». Складалася яна ў тым, што частка свальнянскіх вернікаў, былых уніятаў, не жадала пераходзіць у праваслаўе, а перайшла ў каталіцтва. На ўсе звароты праваслаўнага духавенства прыхаджане заяўлялі, што «''вера наша ёсць толькі адна… і мы яе ніколі не пакінем…''», «''бо вера ваша руская ўсё роўна як жыдоўская''». У гэтай сітуацыі былі абвінавачаны дамінікане Забельскага кляштара, а таксама мясцовыя ксёндзы і шляхта<ref>{{кніга|аўтар=Грыгор’ева В. В., Завальнюк У. М., Навіцкі У. І., Філатава А. М.|загаловак=Канфесіі на Беларусі (XVIII—XX ст).|спасылка= https://knihi.com/none/Kanfiesii_na_Bielarusi_kaniec_XVIII-XX_st.html# |месца=Мн.|выдавецтва=Экаперспектыва|год=1998|старонкі=27|старонак=340|isbn=985-6102-17-0}}</ref>. З сярэдзіны XIX стагоддзя колькасць дамініканцаў у Расійскай імперыі змяншалася, і ў 1881 годзе засталося 48 манахаў<ref>{{cite web|url=http://www.pravenc.ru/text/178851.html|title=Доминиканцы в странах Восточной Европы, в Древней Руси и Российской империи|author=Юсим М. А.|publisher=Православная энциклопедия}}</ref>. Паколькі польская мова пасля паўстання набыла семантыку «''сувязі са старой эпохаю''», у Беларусі ксяндзоў, што вялі імшу польскай мовай, у асноўным адпраўлялі ў [[Нясвіжскі дамініканскі кляштар]]; з 32, якія засталіся да 1871 года, 2 былі зняволеныя ў 1867 годзе, 8 — у 1870 годзе, астатнія — у 1871. Некаторыя ксяндзы былі сасланыя ў будынак ліквідаванага віленскага кляштара кармелітаў, астатнія — у {{Нп5|Ссылка ў Сібір|Сібір|ru|Ссылка в Сибирь}}<ref>{{кніга|аўтар=Ганчар А. И.|загаловак=Римско-католическая церковь в Беларуси: общественное сознание и религиозная практика|спасылка=https://studylib.ru/doc/2035866/ganchar-a.i.-rimsko-katolicheskaya-cerkov._-v-belarusi|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский аграрный университет|год=2010|старонкі=321―322|старонак=582|isbn=978-985-678}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Skarbek J.|загаловак= Kościół rzymskokatolicki na Białorusi i Litwie w XIX i początkach XX stulecia|спасылка=https://paperity.org/p/97813548/kosciol-rzymskokatolicki-na-bialorusi-i-litwie-w-xix-i-poczatkach-xx-stulecia|выданне= Sympozjum|год=1999|нумар=3|старонкі=7—28}}</ref>. У 1864 годзе дамініканцаў у Беларусі не засталася. == Асвета == [[File:Vałyncy, Drysa. Валынцы, Дрыса (N. Orda, 25.06.1875-76) color corrected.jpg|thumb|[[Напалеон Орда]]. [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|Касцёл і кляштар дамініканцаў у Валынцах]]]] Яшчэ падчас IV Латэранскага сабора ў 1215 годзе была прынята канстытуцыя «De magistris scholasticis» («Пра школьных настаўнікаў»), у якой загадвалася пры кожным кафедральным касцёле мець настаўнікаў і вучыць бясплатна, «адкрываючы дарогу да ведаў». Таксама кафедральны касцёл павінен быў мець тэолага, які б вучыў ксяндзоў<ref>{{кніга|загаловак= Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski. T. II (869–1312) Konstantynopol IV. Lateran I, Lateran II, Lateran III, Lateran IV, Lyon I, Lyon II, Vienne|месца= Kraków|выдавецтва= Wydawnictwo WAM|год=2003|старонкі=247|старонак=680}}</ref>. У тым жа годзе папа Інакенцій III зацвердзіў ордэн св. Дамініка. Гэты ордэн стварыў магутную тэалагічна-філасофскую школу на чале са знакамітым [[Фама Аквінскі|Тамашам Аквінскім]]. Дамініканцы спрабавалі прыстасаваць перыпатэтычную філасофію для выкарыстання яе ў школах. Гэта было пачаткам доўгага працэсу стварэння асноў новай сістэмы адукацыі і адначасова працэс умацавання сувязей усходняй часткі Еўропы з Захадам, працэс уключэння яе ў заходнееўрапейскую цывілізацыю<ref>{{кніга|аўтар= Лаппо-Данилевский А. С.|загаловак= История русской общественной мысли и культуры XVII – XVIII вв.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|старонкі=27|старонак=293}}</ref>. Першая навучальная дамініканская ўстанова ― [[Забельскі дамініканскі калегіум]] ― для шляхецкай і мяшчанскай моладзі адкрылася на сродкі мясцовага памешчыка Георгія Шчыта ў 1716 годзе пры [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштар Св. Георгія]] у фальварку Забелы каля вёскі [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]] (цяпер Верхнядзвінскі раён). У канцы XVIII стагоддзя ў калегіуме выкладалі драматургі [[Міхал Цяцерскі]] і [[Каятан Марашэўскі]]. Гэтая школа пасля 1772 года з’яўлялася адзінай неезуіцкай сярэдняй навучальнай установай на ўсходзе Беларусі. У 1787 годзе калегіум меў 5 фальваркаў з 550 дварамі і прыбыткам у дзве з паловай тысячы рублёў штогод. У 1796 годзе па завяшчанні мінскага ваяводы [[Ян Аўгуст Гільзен|Яна Гільзена]] калегіум стаў атрымліваць штогод 6 тысяч рублёў. У 1803 годзе калегіум пераўтвораны ў павятовае вучылішча [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], а ў 1811 годзе — у гімназію, дзе вучыліся паэт і драматург [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] і этнограф і археолаг [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]]. Аўтар камедый прафесар рыторыкі і паэтыцы [[Міхал Цяцерскі]] разам з Каятанам Марашэўскім і [[Ігнацы Юрэвіч]]ам стварылі у Забельскім калегіуме школьны тэатр. Вядомыя пастаноўкі «Святы Ксаверый» і «Антоній Падзеўскі». Першая камічная опера на Беларусі Рафала Вардоцкага на лібрэта Цяцерскага «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» (1789) увайшла ў курс гісторыі беларускай музыкі<ref>{{артыкул|аўтар= Брыль А. Ф.|загаловак= Звесткі пра Каятана Марашэўскага, Міхала Цяцерскага і Ігнацыя Юрэвіча ў дакументах Дамініканскага ордэна|спасылка=https://rod-slova.by/chasopis/numary/rodnae-slova-42018/|выданне= Роднае слова|месца=Мн.|год=2018|нумар=4|старонкі=3, 4}}</ref>. Росквіт забельскай капэлы прыпадае на канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў. У аддзеле рукапісаў бібліятэкі Віленскага ўніверсітэта ёсць шэраг вакальных і інструментальных партый літургічных кампазіцый, якія гучалі ў забельскім кляштары<ref>{{артыкул|аўтар=Ліхач Т.|загаловак= Ордэн дамініканцаў і развіццё музычнай культуры Беларусі|спасылка=https://media.catholic.by/nv/n12/summary.htm|выданне=Наша вера|год=2000|нумар=2}}</ref>. Выкладаліся латынь, матэматыка, фізіка, маляванне і архітэктура. Маляванне выкладалі Банавентура Хруцкі, Бернард Лютуковіч і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Самусік А. Ф.|загаловак=Забельскі дамініканскі калегіум|выданне=Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Верхнядзвінскага раёна|месца=Мн.|выдавецтва=Паліграфафармленне|год=1999|том=2|старонкі=49|старонак=582|isbn=985-6351-06-5}}</ref>. Пазней дамініканскі ордэн не атрымаў дазволу адкрываць новыя школы на беларускіх землях. Тым не менш, у 1770-х гадах былі створаны вучылішчы, у іх навучалася да 20 % моладзі. Напрыклад, дамініканская школа ў Чашніках, якая адкрылася ў 1777 годзе, нягледзячы на пратэсты [[Адукацыйная камісія|Адукацыйнай камісіі]], дзейнічала да пачатку 1790-х гадоў. Наўзамен яе ўлады дазволілі адкрыць 3-класную школу ва [[Ушачы|Ушачах]]. У некаторых школах давалася павышаная адукацыя ― «7 свабодных мастацтваў»: граматыка, дыялектыка, рыторыка, музыка, арыфметыка, геаметрыя, астраномія<ref>{{кніга|загаловак= Nowozytna mysl naukowa w szkolach Komisji Edukacji Narodowej|месца= Wroclaw|выдавецтва= Wydawectwo PAN|год=1973|старонкі=268|старонак=280}}</ref>. Праводзіліся тэатралізаваныя дыспуты, дэкламацыі, ставіліся спектаклі школьнага тэатра<ref>{{кніга|аўтар=Барышев Г. И.|загаловак=Школьный театр Белоруссии XVIII века|месца=Мн.|выдавецтва=Минский ин-т культуры|год=1990|старонак=90}}</ref>. У 1797 годзе дамініканцам перадалі свецкія 6-класныя вучылішчы ў Наваградку і Гародні. На базе пераведзенага ў Нясвіж слуцкага павятовага вучылішча адкрыўся [[калегіум]]. У 1817 годзе ў шасці дамініканскіх школах ўжо вучылася 705 выхаванцаў<ref>{{кніга|аўтар=Погодин А. Л.|загаловак=Виленский учебный округ. 1803―1831|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. П. Сойкина|год=1901|старонак=28}}</ref>. Часам філасофскія прадметы вар’іраваліся, ― у адных кляштарах выкладалі толькі філасофію, у іншых — тэалогію. Былі студыі, дзе {{нп5|маральная тэалогія||ru|Нравственное богословие}} спалучалася з філасофіяй або выкладалася толькі дагматычная тэалогія альбо маральная. Там вывучаліся лацінская мова, фізіка, арыфметыка, геаграфія, гісторыя, логіка, астраномія, літургічныя спевы, рыторыка. У перыяд з 1772 да 1830 года ў Беларусі існавала не менш за 31 студыі дамініканцаў: Гародня — генеральная студыя ў 1752―1830 гадах; [[Дзярэчын]] — студыя філасофіі ў 1816—1829 гадах; [[Дунілавічы]] — студыя маральнай тэалогіі ў першай трэці XIX стагоддзя; [[Забельскі дамініканскі калегіум|Забелы]] — фармальная студыя ў 1758―1827 гадах; [[Шклоў]] — студыя філасофіі і тэалогіі да 1819 года, студыя філасофіі з 1819 г<ref>{{артыкул|аўтар=Ганчарук І.|загаловак=Каталіцкія манаскія ордэны на Беларусі ў 1770―1820-я гады|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n30/art15.htm|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2004|нумар=4(30_}}</ref>. У 1794—1831 гадах пры кляштары дамініканцаў працавала павятовая навагрудская школа, якая мела шэсць класаў і дзве ступені. Ніжнюю ступень утваралі два першыя класы, у якіх вывучалі польскую i лацінскую мовы, арыфметыку i геаграфію. У наступных чатырох класах выкладаліся гісторыя, фізіка, матэматыка, літаратура, права, этыка, французская, нямецкая i руская мовы. У кожным класе з найбольш здольных вучняў выбіралі «аўдытараў», якія дапамагалі выкладчыкам у навучанні і падтрыманні дысцыпліны. Штоквартальна праводзіліся экзамены. Большасць вучняў жыла ў кляштарнай бурсе (інтэрнаце). Выпускнікі школы мелі права паступаць у Віленскі ўніверсітэт. У 1807—1815 гадах у школе вучыліся паэты [[Адам Міцкевіч]] і [[Ян Чачот]]. Закрыта пасля пажару 1831 года<ref>{{артыкул|загаловак=Навагрудская школа дамініканцаў|выданне=Рэлігія і царква на Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонкі=221|старонак=372}}</ref>. Пасля выгнання [[Езуіты|езуітаў]] паўстала пытанне пра лёс дамініканскіх навучальных устаноў, якія займаліся паводле езуіцкіх праграм. Кіраўнік Літоўскай правінцыі ордэна [[Фаўстын Цяцерскі]] звярнуўся да міністра народнай асветы кн. А. М. Галіцына з прапановай пераўтварэння забельскай гімназіі ў акадэмію, але не знайшоў падтрымкі. Дамініканцам у 1822 годзе аддалі былы езуіцкі калегіум у Оршы, дзе яны адкрылі 4-класнае вучылішча. У 1825 годзе яго закрылі. Пасля паўстання 1830―1831 гадоў дамініканскія навучальныя установы былі пераведзены ў свецкія<ref>{{артыкул|аўтар=Самусік А. Ф.|загаловак=Асветніцкая дзейнасць дамініканскага ордэну на Беларускіх землях у XVIII―першай трэці XIX ст.|выданне=Хрысціанства ў гістарычным лёсе беларускага народа|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2009|старонкі=195―199}}</ref>. [[Файл:Pinsk, Daminikanskaja. Пінск, Дамініканская (1915).jpg|thumb|злева|[[Пінскі кляштар дамініканцаў|Пінскі кляштар]]. Малюнак 1915 года.]] Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] пісаў: «Нашых дзядоў сцябалі езуіты, нашых бацькоў хвасталі айцы піяры, і мы паспыталі базыльянскай розгі або дамініканскай дысцыпліны. Але няхай за гэтыя розгі ўшануюць іх нябёсы! Так, здорава яны лупцавалі, калі было за што, але і любілі яны дзяцей сардэчна і шчыра, старанна настаўлялі іх ў навуцы і веры і строга сачылі за маральнасцю ― шмат каго дала нашаму краю іх уважлівая апека»<ref>{{артыкул|аўтар= Kosmanowa B.|загаловак= Nieśwież w twórczości Władysława Syrokomli i Józefa Kraszewskiego|выданне= Беларусіка-Albaruthenica. На шляхах да ўзаемаразумення: Навуковы зборнік|месца=Мн.|год=2000|нумар=15|старонкі=236―240}}</ref>. == Пасля 1917 года == Пасля 1917 года ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] заставаўся дамініканец [[Жан-Батыст Амудру]], які да таго часу ўжо 10 гадоў быў пробашчам касцёла [[Храм Лурдскай Божай Маці (Санкт-Пецярбург)|Найсвяцейшай Панны Марыі Лурдскай]] на Ковенскім завулку. З 1934 года Амудру фактычна замяшчаў высланага з СССР апостальскага адміністратара [[Антоній Іосіфавіч Малецкі|Антонія Малецкага]]. У 1935 годзе Амудру быў таемна пасвечаны ў біскупы апостальскім адміністратарам Масквы {{нп5|Пій Эжэн Невё|Піем Невё|ru|Невё, Пий Эжен}}, але яго тады ж выслалі з краіны<ref>{{кніга|аўтар=Парфентьев П. А.|загаловак=Мать Екатерина (Анна Ивановна Абрикосова): Жизнь и служение|месца=СПб.|выдавецтва=Керигма|год=2004|старонак=340|isbn=5-85574-017-X}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Wenger A.|загаловак= Rome et Moscou, 1900-1950|месца= Paris|выдавецтва=DDB|год=1987|старонкі=287―338|старонак=364}}</ref>. == У незалежнай Беларусі == У 1992 годзе на тэрыторыі былога СССР каталіцкай царквой створаны правінцыйны дамініканскі вікарыят, які падпарадкаваўся польскай ордэнскай правінцыі, і ў яго сістэме ў 1993 годзе створаны Генеральны вікарыят Балтыі і Беларусі святых Анёлаў-Ахоўнікаў. 11 лістапада 1992 года ўсталяваны дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і створана [[Нунцыятура Святога Прастола ў Рэспубліцы Беларусь]]<ref>[http://nunciature.catholic.by/ru/svpasad-i-respublika-belarus/nunciature.html Апостальская Нунцыятура ў Рэспубліцы Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180406102737/http://nunciature.catholic.by/ru/svpasad-i-respublika-belarus/nunciature.html |date=6 красавіка 2018 }}</ref>. З мая 2020 года апостальскім нунцыем у Беларусі з’яўляецца [[Антэ Ёзіч]]<ref>{{cite web|url=https://catholic.by/3/news/belarus/11570-papa-frants-shak-pryznachy-novaga-apostal-skaga-nuntsyya-belarus|title= Папа Францішак прызначыў новага Апостальскага нунцыя ў Беларусі|date=2020-5-21|publisher=Catholic.by}}</ref>. 11 лютага 1999 года заснавана [[Канферэнцыя каталіцкіх біскупаў Беларусі]]<ref>[http://catholic.by/2/ru/conference/bishops.html Склад Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі ]</ref>. Супольнасць дамініканскіх {{нп5|Тэрцыарыі|тэрцыарыяў|pl|Świeccy dominikanie}} пад тытулам Святой Тройцы ў Беларусі была афіцыйна зацверджана ў снежні 2012 года. Тэрцыарыі — трэцяя (пасля братоў і сясцёр дамініканак) галіна дамініканскага ордэна. Да яе адносяцца свецкія людзі, якія імкнуцца ў жыцці кіравацца дамініканскай духоўнасцю. У 2017 годзе ў Беларусі працавалі шэсць айцоў-дамініканцаў у Віцебску і Магілёве. Да Ордэна належыць таксама дапаможны біскуп Пінскай дыяцэзіі, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Казімір Велікаселец]]. У Мінску дзейнічае абшчына сясцёр-дамініканак (вул. Няжданава, 48). У беларускай літаратуры манах-дамініканец сустракаецца ў рамане [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» (1966), ― там гэта сімвал цемрашальства і хітрыны. == Святыні дамініканскага ордэна ў Беларусі == * [[Абраз Маці Божай Снежнай]] * [[Абраз Маці Божай Кангрэгацкай|Абраз Маці Божай Кангрэгацкай (Студэнцкай)]] ([[Гродна]]) == Гл. таксама == * [[Дамініканцы]] * [[Каталіцтва ў Беларусі]] * [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} {{Зноскі}} == Літаратура == * [http://www.pravenc.ru/text/178851.html Православная энциклопедия]. ― М. т. 15. 2007. с.619―627 * ''Dubas-Urwanowicz E.'' Fundacje kościołów i klasztorów grodzieńskich do XVIII wieku // Fundacje i fundatorzy w średniowieczu i epoce nowożytnej. Pod red. nauk. E. Opalińskiego, T. Wiślicza. ― Warszawa, 2000, s. 130—141. * ''Gwiazda H.'' Fundacje i fundatorzy klasztorów dominikańskich w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1648—1696 // Summarium, Nr 1, 1972, s. 50-85. * ''Markiewicz A.'' Inwentarz kościoła i klasztoru OO. Dominikanów w Rakowie z lat 1708—1709. // Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. T. 51. ― Krakow, 2006, s. 117—130. * ''Pektus V.'' Dominikonai Lietuvos kultūroje. — Vilnius, Petro ofsetas. 2004. ISBN 9955-534-84-2 * ''Сінкевич Н. О.'' Laudare, benedicere, praedicare. Доміниканський орден на Волині в кінці XVI-на початку XIX ст. — Киів, Кайрос, 2009. С. 408. == Спасылкі == * [http://www.catholic.by/port/ru/map.htm Рымска-Каталіцкая царква ў Беларусі — афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160409062905/http://www.catholic.by/port/ru/map.htm |date=9 красавіка 2016 }} * [https://dominikanie.pl/aktualnosci/news/news_id,4028,tercjarze_z_bialorusi_na_rekolekcjach.html Польскі сайт Ордэна дамініканцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130602165316/http://dominikanie.pl/aktualnosci/news/news_id,4028,tercjarze_z_bialorusi_na_rekolekcjach.html |date=2 чэрвеня 2013 }} * [https://dominikanki.pl/?sfw=pass1673339915 Польская Кангрэгацыя сясцёр-дамініканак (Sorores Ordinis Sancti Dominici in Polonia)] * [http://www.op.org/ Афіцыйная старонка Ордэна дамініканцаў]{{ref-en}}{{ref-es}}{{ref-fr}} * [http://praedicatores.ru Старонка дамініканцаў у Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130809065753/http://praedicatores.ru/ |date=9 жніўня 2013 }} {{Каталіцкія ордэны}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дамініканцы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі]] [[Катэгорыя:Манаства]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя рэлігіі ў Беларусі]] 33oj9feu5taxn6t9du963bhtmy2820k 10 538092 5149930 5132610 2026-06-02T15:48:32Z DBatura 73587 5149930 wikitext text/x-wiki '''[[16 лістапада]]''' : {{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень талерантнасці * [[1384]]: У [[Кракаў|Кракаве]] [[Ядвіга Анжуйская]] каранавана на каралеву [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]]. * [[1812]]: У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] [[Мінск]] канчаткова заняты войскамі Расійскай імперыі. * [[1907]]: [[Аклахома]] афіцыйна ўвайшла ў склад [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], стаўшы 46-м [[Штаты ЗША|штатам]]. * [[1933]]: Усталяваны [[Савецка-амерыканскія адносіны|дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1945]]: Створана Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры — [[ЮНЕСКА]]. * [[1974]]: З [[Абсерваторыя Арэсіба|абсерваторыі]] ў [[Пуэрта-Рыка]] адпраўлена «[[Пасланне Арэсіба]]». * [[1975]]: У [[Ангола|Анголу]] прыбыла першая група [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|савецкіх ваенных спецыялістаў]]. * [[2007]]: [[Дональд Туск]] стаў Прэм’ер-міністрам [[Польшча|Польшчы]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|Л16]] jfwtfagdbyhjjyqim8ru61x0mby025p 5149941 5149930 2026-06-02T16:00:03Z JerzyKundrat 174 5149941 wikitext text/x-wiki '''[[16 лістапада]]''' : {{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень талерантнасці * [[1384]]: У [[Кракаў|Кракаве]] [[Ядвіга Анжуйская]] каранавана на каралеву [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]]. * [[1812]]: У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] [[Мінск]] канчаткова заняты войскамі Расійскай імперыі. * [[1855]]: [[Давід Лівінгстан]] першым з еўрапейцаў убачыў грандыёзны вадаспад на рацэ [[Замбезі]] і назваў яго [[Вікторыя (вадаспад)|Вікторыяй]]. * [[1907]]: [[Аклахома]] афіцыйна ўвайшла ў склад [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], стаўшы 46-м [[Штаты ЗША|штатам]]. * [[1933]]: Усталяваны [[Савецка-амерыканскія адносіны|дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1945]]: Створана Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры — [[ЮНЕСКА]]. * [[1974]]: З [[Абсерваторыя Арэсіба|абсерваторыі]] ў [[Пуэрта-Рыка]] адпраўлена «[[Пасланне Арэсіба]]». * [[1975]]: У [[Ангола|Анголу]] прыбыла першая група [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|савецкіх ваенных спецыялістаў]]. * [[2007]]: [[Дональд Туск]] стаў Прэм’ер-міністрам [[Польшча|Польшчы]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|Л16]] fimfa7bo2h8shzyrqw3w12csaszxn2y 5149942 5149941 2026-06-02T16:01:46Z JerzyKundrat 174 17.11 5149942 wikitext text/x-wiki '''[[16 лістапада]]''' : {{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень талерантнасці * [[1384]]: У [[Кракаў|Кракаве]] [[Ядвіга Анжуйская]] каранавана на каралеву [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]]. * [[1812]]: У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] [[Мінск]] канчаткова заняты войскамі Расійскай імперыі. * [[1907]]: [[Аклахома]] афіцыйна ўвайшла ў склад [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], стаўшы 46-м [[Штаты ЗША|штатам]]. * [[1933]]: Усталяваны [[Савецка-амерыканскія адносіны|дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1945]]: Створана Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры — [[ЮНЕСКА]]. * [[1974]]: З [[Абсерваторыя Арэсіба|абсерваторыі]] ў [[Пуэрта-Рыка]] адпраўлена «[[Пасланне Арэсіба]]». * [[1975]]: У [[Ангола|Анголу]] прыбыла першая група [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|савецкіх ваенных спецыялістаў]]. * [[2007]]: [[Дональд Туск]] стаў Прэм’ер-міністрам [[Польшча|Польшчы]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|Л16]] jfwtfagdbyhjjyqim8ru61x0mby025p 0 568921 5150103 5149838 2026-06-03T07:36:40Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі, стыль 5150103 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Данілаў}} {{Ваенны дзеяч}} '''Аляксей Дзмітрыевіч Данілаў''' ({{ВДП}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], стралок 221-га гвардзейскага стралковага палка 77-й гвардзейскай стралковай дывізіі 61-й арміі [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]], [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[радавы]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Ужзе (цяпер вёска Воцкая Кайгародскага раёна [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]]) у сям’і селяніна. У 1929 годзе скончыў школу другой ступені ў Аб’ячаве і пераехаў у Мардовію, дзе паступіў у сельскагаспадарчы тэхнікум. Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] працаваў аграномам [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]]. У [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] з мая 1942 года. Ваяваў на [[Данскі фронт|Данскім]], [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім франтах]]. Падчас фарсіравання [[Дняпро|Дняпра]] 28 верасня 1943 года парторг роты Данілаў, рызыкуючы сваім жыццём, выратаваў ад гібелі двух параненых байцоў, якія танулі. Пры адбіцці контратак з 29 верасня па 3 кастрычніка ў раёне вёскі Вялле знішчыў каля 50 фашыстаў. 13 студзеня 1944 года загінуў у баі за вызваленне беларускага горада [[Калінкавічы]]. Пахаваны ў Калінкавічах. 15 студзеня 1944 года Аляксею Дзмітрыевічу Данілаву прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|Ордэнам Леніна]]. == Узнагароды і званні == * [[Герой Савецкага Саюза]] (15.01.1944) * [[Ордэн Леніна]] == Памяць == * У сяле Воцкая створаны музей Аляксея Данілава, яго імем у 1980 годзе названа асноўная агульнаадукацыйная школа. * Імем А. Д. Данілава названа вуліца ў [[Калінкавічы|Калінкавічах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] і [[Кайгарадок|Кайгарадку]] ўстаноўлены мемарыяльныя бюсты<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|title=В опустевшем доме Героя|archiveurl=https://www.webcitation.org/69xtyCwB0?url=http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/18430|archivedate=2012-08-16|publisher=Газета «Республика»|accessdate=2011-08-07}}</ref>. * У [[Калінкавічы|Калінкавічах]] напярэдадні Дня Вялікай Перамогі створаны мастацкі [[Манументальны жывапіс|мурал]] з выявай герояў Савецкага Саюза [[Пётр Мікалаевіч Суркоў|Пятра Суркова]], [[Аляксей Мікалаевіч Азерын|Аляксея Азярына]] і Аляксея Данілава (2026)<ref>{{Cite web|url=https://knews.by/news/80-letiyu-osvobozhdeniya-belarusi/v-kalinkovichakh-poyavilsya-mural-s-portretami-geroev-pobedy/|title=В Калинковичах появился мурал с портретами героев Победы|website=Калінкавіцкія навіны}}</ref>. Размешчаны па вуліцы 50 гадоў Кастрычніка. Мастакі — Дзмітрый Шкуратаў і Арцемій Саралетаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=4507}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Данілаў Аляксей Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Калінкавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Комі]] kyza2glba4ff2qcx8wv9xrk7zkcwki3 0 569226 5149886 5055608 2026-06-02T12:06:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149886 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Архіепіскап Гурый | імя пры нараджэнні = Мікалай Пятровіч Апалька | выява = Архиепископ Новогрудский и Лидский Гурий (Апалько).JPG | апісанне выявы = | тытул = Архіепіскап [[Навагрудская епархія|Навагрудскі і Слонімскі]] | царква = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] | абранне = [[17 ліпеня]] [[1996]] | інтранізацыя = | перыядпачатак = [[4 жніўня]] [[1996]] | перыядканец = | папярэднік = [[Канстанцін (Гаранаў)]] | пераемнік = | тытул_2 = Рэктар [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]] | царква_2 = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = [[3 верасня]] [[2012]] | перыядканец_2 = [[25 снежня]] [[2014]] | папярэднік_2 = [[Іаасаф (Морза)]] | пераемнік_2 = [[Сергій (Акімаў)]] | тытул_3 = Рэктар [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]] | царква_3 = [[Беларуская Праваслаўная Царква]] | перыядпачатак_3 = [[3 верасня]] [[2012]] | перыядканец_3 = [[17 ліпеня]] [[2020]] | папярэднік_3 = [[Іаасаф (Морза)]] | пераемнік_3 = [[Аляксандр Валер’евіч Слесараў]] | тытул_4 = Кіраўнік спраў [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускага Экзархата]] | царква_4 = | абшчына_4 = | абранне_4 = | інтранізацыя_4 = | перыядпачатак_4 = [[12 студзеня]] [[2012]] | перыядканец_4 = [[25 ліпеня]] [[2014]] | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = [[Антоній (Даронін)]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = [[ліпень]] [[1985]] | сан = | хіратонія = | узнагароды = }} '''Архіепіскап Гурый''' (свецкае імя: '''Мікалай Пятровіч Апалька'''; нар. {{ДН|30|5|1956}}, [[Калектыўная]], [[Полацкі раён]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Праваслаўе|праваслаўны]] дзеяч, [[Епіскап|архірэй]]. Архіепіскап [[Навагрудская епархія|Навагрудскі і Слонімскі]] (з 1996), рэктар [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]] (2012—2020), кіраўнік спраў [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускага Экзархата]] (2012—2014). Лічыцца адным з найбольш кансерватыўных іерэяў Беларускай Праваслаўнай Царквы<ref>{{cite web|url = https://nn.by/?c=ar&i=250393|title = Архіепіскап Навагрудскі і Слонімскі Гурый у рэанімацыі, падазрэнне на каранавірус |date = 2020-04-20|publisher = Наша ніва|location = Мінск|language = be|access-date = 21.04.2020}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай сям’і працоўных. У 1971 годзе скончыў 8 класаў і паступіў у [[Віцебскі дзяржаўны станкаінструментальны каледж|Віцебскі станкаінструментальны тэхнікум]], які скончыў у лютым 1975 года. З 1975 года стаў рэгулярна хадзіць у храм. Каб не было перашкод для наведвання храма, працаваў рабочым на розных прадпрыемствах горада [[Полацк]]а. Скончыў у 1982 годзе [[Маскоўская духоўная семінарыя|Маскоўскую духоўную семінарыю]], пасля чаго ў 1984 годзе быў залічаны ў лік браціі [[Троіца-Сергіева лаўра|Троіца-Сергіевай Лаўры]]. У ліпені 1985 года пастрыжаны ў манаства з імем Гурый і пасвечаны ў іерадыякана. 19 снежня 1985 года пасвечаны ў [[іераманах]]а. У 1986 годзе скончыў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]] са ступенню кандыдата багаслоўя і накіраваны ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкі Свята-Успенскі манастыр]] [[Мінская епархія|Мінска-Беларускай епархіі]]. У жніўні 1986 года прызначаны на пасаду скарбніка манастыра, з красавіка 1987 года — благачынны манастыра. 4 сакавіка 1990 года ўзведзены ў сан [[архімандрыта]] і прызначаны намеснікам Жыровіцкага манастыра. З 1989 па 1990 год з послухам благачыннага сумяшчаў абавязкі інспектара зноў адкрытай [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]]. Пастановай [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярха]] і [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага Сінода]] ад 17 ліпеня 1996 года архімандрыт Гурый быў прызначаны Епіскапам [[Навагрудская епархія|Навагрудскім і Лідскім]]. Са жніўня 1996 года, у дзень памяці прарока Іезекііля, у мінскім [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|Свята-Духавым кафедральным саборы]] было здзейснена нарачэнне архімандрыта Гурыя ў Епіскапа Навагрудскага і Лідскага. Чын нарачэння здзейснілі Мітрапаліт [[Мінская епархія|Мінскі і Слуцкі]] [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]], Архіепіскап [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскі і Мсціслаўскі]] [[Максім (Кроха)|Максім]], Епіскапы [[Віцебская і Аршанская епархія|Віцебскі і Аршанскі]] [[Дзімітрый (Драздоў)|Дзімітрый]], [[Гомельская і Жлобінская епархія|Гомельскі і Жлобінскі]] [[Арыстарх (Станкевіч)|Арыстарх]], [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемій]], [[Пінская і Лунінецкая епархія|Пінскі і Лунінецкі]] [[Сцяфан (Корзун)|Сцяфан]], [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкі і Глыбоцкі]] [[Глеб (Савін)|Глеб]], [[Тураўская і Мазырская епархія|Тураўскі і Мазырскі]] [[Пётр (Карпусюк)|Пётр]], Ціхвінскі [[Канстанцін (Гаранаў)|Канстанцін]]. 4 жніўня 1996 года ў [[Успенскі сабор (Жыровіцы)|Свята-Успенскім саборы]] Жыровіцкага манастыра за Літургіяй была здзейснена хіратонія архімандрыта Гурыя ў Епіскапа Навагрудскага і Лідскага. Хіратонію здзейснілі Мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі, і тыя ж Праасвяшчэнныя. У жніўні 2000 года атрымаў пасаду рэктара [[Слонімскае духоўнае вучылішча|Слонімскага духоўнага вучылішча]]. У маскоўскім [[Храм Хрыста Збавіцеля|Храме Хрыста Збавіцеля]] 25 лютага 2007 года Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] узвёў Епіскапа Навагрудскага і Лідскага Гурыя ў сан архіепіскапа. 12 студзеня 2012 года рашэннем [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы]] прызначаны кіраўніком спраў Беларускага Экзархату з вызваленнем ад пасады старшыні Камісіі па кананізацыі святых Беларускай Праваслаўнай Царквы. 3 верасня таго ж года прызначаны выконваючым абавязкі рэктара Мінскіх духоўных школ: [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]] (да 25 снежня 2014) і [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]]<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/2449759.html |title = Архіепіскап Навагрудскі і Лідскі Гурый прызначаны в.а. рэктара Мінскіх духоўных школ |date = 2012-09-05 |publisher = Афіцыйны партал Рускай праваслаўнай царквы |language = ru |access-date = 21.04.2020}}</ref>. 5 ліпеня 2013 года прызначаны старшынёй новаўтворанага Савета па тэалагічнай адукацыі Беларускай Праваслаўнай Царквы. Па рашэнні Сінода 26 лютага 2014 года вызвалены ад абавязкаў кіраўніка спраў Беларускага Экзархату і 26 чэрвеня 2014 года прызначаны старшынёй Царкоўнага суда Беларускага Экзархату. 23 кастрычніка 2014 года прызначаны часова выконваючым абавязкі члена Агульнацаркоўнага суда [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]]. У сувязі з заснаваннем [[Лідская епархія|Лідскай епархіі]] рашэннем Свяшчэннага Сінода ад 25 снежня 2014 года архіепіскапу Гурыю прысвоены тытул «Навагрудскі і Слонімскі». 23 жніўня 2019 года заняў пасаду старшыні Царкоўнага суда Беларускага Экзархата<ref>{{cite web |url = http://pravminsk.by/doc/ukaz-n-1-0158-ot-31-avgusta-2019-goda |title = Указ № 1-01/58 ад 31 жніўня 2019 года |date = 2019-08-31 |publisher = Мінская епархія Беларускай Праваслаўнай Царквы |location = Мінск |language = ru |access-date = 21.04.2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200502035117/http://pravminsk.by/doc/ukaz-n-1-0158-ot-31-avgusta-2019-goda |archive-date = 2 мая 2020 |url-status = dead }}</ref>. Таксама з’яўляецца членам Сінадальнай біблейска-багаслоўскай камісіі і Каардынацыйнага цэнтра па развіцці багаслоўскай навукі ў Рускай Праваслаўнай Царкве. 20 красавіка 2020 года быў шпіталізаваны з падазрэннем на [[COVID-19|каранавірусную інфекцыю COVID-19]]<ref>{{cite web|url =https://euroradio.fm/shpitalizavany-arhiepiskap-navagrudski-i-slonimski-guryy-karanavirus |title = Шпіталізаваны архіепіскап Навагрудскі і Слонімскі Гурый |date =2020-04-20 |publisher = Еўрапейскае радыё для Беларусі |language = be |access-date = 22.04.2020}}</ref>, лячыўся ў [[Гродна|Гродне]] і неўзабаве вярнуўся ў Жыровіцы<ref>{{cite web |url = https://newgrodno.by/society/arhiepiskop-gurij-rasskazal-kak-perenes-koronavirusnuyu-infektsiyu/ |title = Архіепіскап Гурый распавёў, як перанёс каранавірусную інфекцыю |date = 2020-05-22 |publisher = newgrodno.by |language = ru |access-date = 24.07.2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200724135107/https://newgrodno.by/society/arhiepiskop-gurij-rasskazal-kak-perenes-koronavirusnuyu-infektsiyu/ |archive-date = 24 ліпеня 2020 |url-status = dead }}</ref>. 17 ліпеня 2020 года па ўласным жаданні быў вызвалены ад абавязкаў рэктара Мінскай духоўнай семінарыі<ref>{{cite web|url = http://church.by/news/arhiepiskop-novogrudskij-gurij-zavershil-svoi-trudy-na-postu-rektora-minskoj-duhovnoj-seminarii |title = Архіепіскап Навагрудскі Гурый завяршыў свае працы на пасадзе рэктара Мінскай духоўнай семінарыі |date =2020-07-17 |publisher = Афіцыйны партал Беларускай Праваслаўнай Царквы |language = ru |access-date = 24.07.2020}}</ref>. == Узнагароды == === Дзяржаўныя === * Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]» (10 студзеня 2012 года)<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/1935845.html |title = Мітрапаліт Філарэт узяў удзел у цырымоніі ўручэння прэмій Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» 2011 года |date = 2012-01-11 |publisher = Афіцыйны партал Рускай праваслаўнай царквы |language = ru |access-date = 21.04.2020}}</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Ліда|Ліды]] і [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] (2013). * Ганаровы грамадзянін [[Слонім]]а і [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]] (24 чэрвеня 2016)<ref>{{cite web |url = http://slonim.grodno-region.by/printv/by/pochetnye-grajdane-by/ |title = Ганаровыя грамадзяне |date = 2016-12-16 |publisher = Слонімскі раённы выканаўчы камітэт |language = be |access-date = 21.04.2020 |url-status = dead }}</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]<ref>{{cite web |url = http://www.novogrudok.gov.by/printv/ru/pochet_gra-ru/ |title = Ганаровыя грамадзяне раёна |date = 2018-10-25 |publisher = Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт |language = ru |access-date = 21.04.2020 |archive-date = 7 студзеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200107085259/http://www.novogrudok.gov.by/printv/ru/pochet_gra-ru/ |url-status = dead }}</ref>. * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2020)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000483&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 снежня 2020 года № 483 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115091410/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000483&p1 |date=15 студзеня 2021 }}</ref>. === Царкоўныя === * Медаль Святога князя Уладзіміра (РПЦ; 2015)<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/4138311.html |title = Патрыяршае віншаванне архіепіскапу Навагрудскаму Гурыю з 30-годдзем служэння ў святым сане |date = 2015-06-30 |publisher = Афіцыйны партал Рускай праваслаўнай царквы |language = ru |access-date = 21.04.2020}}</ref>. * Медаль свяшчэннамучаніка Уладзіміра Хіраскі (сінаідальны аддзел рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ; 2018)<ref>{{cite web |url = http://eparchia.patriarchia.ru/db/text/5224835.html |title = У Мінскай духоўнай семінарыі адбылося выніковае пасяджэнне Вучонага савета |date = 2018-06-20 |publisher = Афіцыйны партал Рускай праваслаўнай царквы |language = ru |access-date = 21.04.2020 |archive-date = 17 студзеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200117194738/http://eparchia.patriarchia.ru/db/text/5224835.html |url-status = dead }}</ref>. * [[Ордэн Крыжа прападобнай Еўфрасінні Полацкай]] (БПЦ; 2016)<ref>{{cite web |url = http://eparchia.patriarchia.ru/db/text/4580800.html |title = У дзень памяці прарока Іллі мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі Павел здзейсніў Літургію ў Спаса-Праабражэнскім кафедральным саборы горада Слоніма |date = 2016-08-03 |publisher = Афіцыйны партал Рускай праваслаўнай царквы |language = ru |access-date = 21.04.2020 |archive-date = 17 студзеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200117194734/http://eparchia.patriarchia.ru/db/text/4580800.html |url-status = dead }}</ref>. * Ордэн прападобнага Сергія Раданежскага 3-й (2001) і 2-й (2006) ступені (РПЦ). * [[Ордэн прападобнай Еўфрасінні Полацкай]] (БПЦ; 2002). * Ордэн святога князя Расціслава Мараўскага 2-й ступені (Праваслаўная Царква Чэшскіх зямель і Славакіі; 2003). * Ордэн свяціцеля Інакенція Маскоўскага (РПЦ; 2016)<ref>{{cite web|url = http://www.patriarchia.ru/db/text/4467465.html |title = Патрыяршае віншаванне архіепіскапу Навагрудскаму Гурыю з 60-годдзем з дня нараджэння |date = 2016-05-30 |publisher = Афіцыйны партал Рускай праваслаўнай царквы |language = ru |access-date = 21.04.2020}}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.church.by/by/sinod/gurij-arhiepiskop-novogrudskij-i-lidskij/ Архіепіскап Навагрудскі і Слонімскі Гурый] на афіцыйным партале Беларускай Праваслаўнай Царквы {{ref-be}}. {{Епіскапат Беларускай праваслаўнай царквы}} [[Катэгорыя:Рэктары Мінскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Епіскапы навагрудскія і слонімскія]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Слоніма]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэктары Мінскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Епіскапы Беларускай праваслаўнай царквы]] dh0927692jqgfy221r14rpwb5l56oez 0 570131 5150149 4423657 2026-06-03T10:12:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150149 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Герашчанка}} '''Дзмітрый Васілевіч Гера́шчанка''' (нар. {{ДН|25|1|1951}}, [[Мінск]]) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|25|1|1951}} года ў сям’і архітэктараў [[Васіль Герашчанка|Васіля Герашчанкі]] і [[Любоў Усава|Любові Усавай]]<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/story/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-arhitektora-v-i-gerashchenko |title=К 100-летию со дня рождения архитектора В. И. Геращенко |access-date=4 верасня 2018 |archive-date=29 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829130147/https://bsc.by/ru/story/k-100-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-arhitektora-v-i-gerashchenko |url-status=dead }}</ref>. Скончыў у [[1974]] годзе [[БПІ]]. Працаваў у вытворчых майстэрнях камбіната [[Мастацкі фонд Беларусі|Мастацкага фонда Беларусі]] ([[1968]]—[[1969]]), з 1969 у інстытуце «[[Мінскпраект]]». == Творчасць == Асноўныя работы: водаахоўная зона [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскай воднай сістэмы]] і 7 [[сквер]]аў уздоўж яе ([[1989]], у складзе аўтарскага калектыву; [[Дзяржаўная прэмія БССР]] [[1989]]), праект рэканструкцыі [[Парк імя М. Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]] ([[1978]]), [[Парк 60-годдзя Кастрычніка (Мінск)|Парк 60-годдзя Кастрычніка]] ([[1986]]), воднае добраўпарадкаванне ўчастка р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] (1988). Па яго праектах будаваліся паркі ў [[Нясвіж]]ы, па [[Праспект Газеты Праўда (Мінск)|праспекце Праўды]] і па [[Вуліца Пятра Глебкі (Мінск)|вул. П. Глебкі]]; левабярэжная частка [[Камсамольскае возера|Камсамольскага возера]] ў [[Мінск]]у і інш. == Сям’я == Мае двух дачок, Дар’ю і Вольгу, якія таксама працуюць архітэктарамі ў інстытуце «[[Мінскпраект]]»<ref name="bsc"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Герашчанка Дзмітрый Васілевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Герашчанка Дзмітрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Ландшафтныя архітэктары Беларусі]] 2fb1kkjjvqt9oghfizzb8c65t65f6bd 0 572665 5149991 5002416 2026-06-02T19:55:49Z JerzyKundrat 174 /* Пераможцы */ дапаўненне 5149991 wikitext text/x-wiki {{For|жаночы чэмпіянат|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын}} {{Картка спартыўнай лігі |current_season = |sport = баскетбол |founded = 1992 |inaugural = 1992/1993 |Колькасць каманд = 12 |country = {{Сцягафікацыя|BLR}} |continent = [[ФІБА Еўропа]] |Цяперашні = [[Гродна-93]] |most_champs = [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] (16 тытулаў) |website = https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny }} '''Вышэйшая ліга Беларусі''' — найвышэйшая нацыянальная прафесійная ліга. Першы розыгрыш адбыўся ў сезоне 1992/1993 года, які выйграў [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|мінскі РТІ]]. == Пераможцы == {| class="wikitable" !Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]]||'''[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]'''||[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР (Мінск)]]||[[ЭНКА (баскетбольны клуб)|ЭНКА (Мінская вобласць)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]]||'''[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР (Мінск)]]'''||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]]||'''[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]] ||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]]||'''[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]]||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак (Гомель)]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]||[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак (Гомель)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак (Гомель)]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-РВАР (Мінск)]]||[[БНТУ (баскетбольны клуб)|БК Мінск-БНТУ]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]]||[[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''|| [[Гродна-93]]||[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]]||[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''|| [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''||[[Гродна-93]]||[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]]||'''[[Цмокі-Мінск]]'''||[[Гродна-93]]||[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]||'''[[Цмокі-Мінск]]'''||[[Гродна-93]]||[[Цмокі-Мінск-2]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Цмокі-Мінск|Цмокі-Мінск (рэзерв)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' | [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінская вобласць)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]] |'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]] |'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]] |'''[[Гродна-93]]''' |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] |'''[[Гродна-93]]''' |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |} == Дасягненні == === Медалі === ''Даныя прыведзеныя на канец сезона [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]].'' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Каманда ! [[File:Gold_medal_blank.svg|17px]] ! [[File:Silver_medal_blank.svg|17px]] ! [[File:Bronze_medal_blank.svg|17px]] ! Усяго |- ! style="text-align:left;" |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] (Цмокі-Мінск, Мінск-2006) |16 |1 |0 |'''17''' |- ! style="text-align:left;" |[[Гродна-93]] |9 |15 |4 |'''28''' |- ! style="text-align:left;" |[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] |4 |1 |0 |'''5''' |- ! style="text-align:left;" |[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] |2 |4 |2 |'''8''' |- ! style="text-align:left;" |[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР]] (РТІ-2-РВАР) |2 |1 |0 |'''3''' |- ! style="text-align:left;" |[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |0 |5 |5 |'''10''' |- ! style="text-align:left;" |[[Свіслач Асіповічы|Асіповічы]] (АЗАА, РТІ-АЗАА) |0 |2 |7 |'''9''' |- ! style="text-align:left;" |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] (Лакаматыў) |0 |2 |2 |'''4''' |- ! style="text-align:left;" |[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак]] |0 |2 |1 |'''3''' |- ! style="text-align:left;" |[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец]] |0 |0 |4 |'''4''' |- ! style="text-align:left;" |[[Цмокі-Мінск|Цмокі-Мінск-рэзерв]] ([[Мінск_(маладзёжная)_(баскетбольны_клуб)|Мінск-2]]) |0 |0 |3 |'''3''' |- ! style="text-align:left;" |[[Імпульс-БДУІР]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[ЭНКА (баскетбольны клуб)|ЭНКА]] |0 |0 |1 |'''1''' |} === Трэнеры === ''Даныя прыведзеныя на канец сезона [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]].'' {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" ! Перамогі ! Трэнер ! Каманды |- | 10 | {{sortname|Аляксандр|Барысаў|Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)}} | [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1995]])</small><br/>[[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2004]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]])</small> |- | 6 | {{sortname|Андрэй|Крыванос|Андрэй Віталевіч Крыванос}} | [[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]])</small> |- | 6 | {{sortname|Расціслаў|Вяргун|Расціслаў Мікалаевіч Вяргун}} | [[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2022]])</small><br/>[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] <small>( [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2023]])</small> |- | 2 | {{sortname|Яўген|Кец|Яўген Аркадзьевіч Кец}} | [[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1998]])</small> |- | 2 | {{sortname|Міхаіл|Фейман|Міхаіл Аркадзевіч Фейман}} | [[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2008]])</small> |- | 2 | {{sortname|Ігар|Грышчук|Ігар Аляксандравіч Грышчук}} | [[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2016]])</small> |- | 1 | {{sortname|Міхаіл|Тайц|Міхаіл Аляксеевіч Тайц}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1994]])</small> |- | 1 | {{sortname|Аляксандр|Папкоў|Аляксандр Леанідавіч Папкоў}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1997]])</small> |- | 1 | {{sortname|Аляксандр|Круцікаў|Аляксандр Васілевіч Круцікаў}} | [[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2017]])</small> |- | 1 | {{sortname|Аляксей|Сухавецкі|Аляксей Іосіфавіч Сухавецкі}} | [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] <small>( [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2024]])</small> |- | 1 | {{sortname|Дзмітрый|Кузьмін|Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін}} | [[Гродна-93]] <small>( [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2025]])</small> |} === Гульцы === ''Даныя прыведзеныя на канец сезона [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]].'' {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" ! Перамогі ! Гулец ! Каманды |- | 18 | {{sortname|Аляксей|Трасцінецкі|Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі}} | [[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2008]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2022]])</small><br/>[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2023]])</small><br/>[[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2025]]) |- | 14 | {{sortname|Уладзімір|Шарко|Уладзімір Мікалаевіч Шарко}} | [[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2008]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small> |- | 12 | {{sortname|Аляксей|Пынцікаў|Аляксей Пятровіч Пынцікаў}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1994]])</small><br/>[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1995]])</small><br/>[[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2004]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]])</small> |- | 11 | {{sortname|Дзяніс|Коршук}} | [[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2004]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]])</small> |- | 10 | {{sortname|Аляксей|Лашкевіч|Аляксей Мікалаевіч Лашкевіч}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1994]])</small><br/>[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1997]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2018]])</small> |} == Гл. таксама == * [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па баскетболе]] * [[Кубак Беларусі па баскетболе]] == Спасылкі == * [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-2 Победители и призёры мужского чемпионата страны (команды)] * [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-3 Победители и призёры мужского чемпионата страны (игроки)] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Баскетбол у Беларусі}} {{Спорт у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па баскетболе| ]] qunyq1cwmym5z341egpr59psr2gcu9x 0 577849 5149897 4795464 2026-06-02T13:13:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149897 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Гёбеклі-Тэпэ |Name = Göbekli Tepe |Image = Göbekli Tepe, Urfa.jpg |imagecaption = Руіны Гёбеклі-Тэпэ |State Party = {{TUR}} |Type = Культурны |Criteria = i. ii. iv |ID = 1572 |Region = Еўропа і Паўночная Азія |Coordinates = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 13 |lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 38 |lon_min = 55 |lon_sec = 21 |region = |Year = 2018 |рэгіён ПазКарты = Турцыя |шырыня ПазКарты = 250 |надпіс на ПазКарце = Гёбеклі-Тэпэ }} '''Гёбеклі-Тэпэ''' ({{lang-tr|Göbekli Tepe}} — ''«Пузаты пагорак»'', вядомы таксама як ''«Пупочны пагорак»''<ref>{{cite web |url = http://blik.net.ua/content/view/6350/82/ |title = Настоящий Пуп Земли в Турции |date = 12.03.2007 |publisher = Блик Online |access-date = 2012-01-03 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/667nuqzoo?url=http://blik.net.ua/content/view/6350/82/ |archive-date = 2012-03-13 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.ancient.eu.com/article/234/ |title = Göbekli Tepe - the World's First Temple? |author = Brian Haughton |date = 04 May 2011 |publisher = Ancient History Encyclopedia |access-date = 2012-01-03 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/667nwaGpn?url=http://www.ancient.eu.com/article/234/ |archive-date = 2012-03-13 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |title = The World's First Temple |author = Sandra Scham |date = 2008 |work = Volume 61 Number 6 |publisher = ARCHAEOLOGY |access-date = 2012-01-03 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/667nxOxZ2?url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |archive-date = 2012-03-13 }}</ref>, {{lang-ku|Xirabreşk}}) — храмавы комплекс, размешчаны за 8 кіламетраў на паўночны ўсход ад горада [[Шанлыўрфа]], за 2,5 кіламетра ад вёскі Арэнджык у рэгіёне [[Паўднёва-Усходняя Анатолія]] ([[Турцыя]])<ref>{{кніга | аўтар = Sharon R. Steadman, Gregory McMahon | загаловак = The Oxford handbook of ancient Anatolia (10,000-323 BCE) | спасылка = https://books.google.ru/books?id=TY3t4y_L5SQC&dq=G%C3%B6bekli+Tepe&source=gbs_navlinks_s | выдавецтва = [[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] | год = 2011 | pages = 917 | isbn = 9780195376142 | doi = 10.1093/oxfordhb/9780195376142.001.0001 }}</ref>. З’яўляецца самым старажытным з буйных [[мегаліты]]чных збудаванняў. Яго ўзрост ацэньваецца да 12 000 гадоў,арыентыровачна датуецца прынамсі IX тысячагоддзем да нашай эры<ref>{{cite web |url = http://www.stonepages.com/news/archives/004220.html |title = Professor Klaus Schmidt's views on Gobekli Tepe |date = 2011-01-31 |work = Archaeo News |publisher = Stone Pages |access-date = 2016-02-10 |lang = en }}</ref>, згодна з геамагнітнымі даследаваннямі, праведзенымі ў 2003 годзе<ref name="Mann">{{артыкул |аўтар = Charles C. Mann |загаловак = Göbekli Tepe |спасылка = http://ngm.nationalgeographic.com/2011/06/gobekli-tepe/mann-text |мова = en |выданне = [[National Geographic (журнал)|National Geographic]] |год = 2011 |месяц = 06 |volume = 219 |нумар = 6 |старонкі = 39 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120318190622/http://ngm.nationalgeographic.com/2011/06/gobekli-tepe/mann-text |archive-date = 18 сакавіка 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120318190622/http://ngm.nationalgeographic.com/2011/06/gobekli-tepe/mann-text |archivedate = 18 сакавіка 2012 }}</ref>. З’яўляецца збудаваннямі круглай формы (канцэнтрычныя акружнасці), колькасць якіх даходзіць да 20. Паверхня асобных калонаў пакрытая рэльефамі. Доўгі час (9,5 тысячы гадоў) быў схаваны пад узгоркам Гёбеклі-Тэпэ вышынёй каля 15 метраў і дыяметрам каля 300 метраў. Археалагічныя аб'екты Гёбеклі-Тэпэ і [[Невалы-Чоры]] рэвалюцыйным чынам змянілі ўяўленні аб раннім [[Неаліт|неаліце]] [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Еўразія|Еўразіі]] ў цэлым<ref name="Mann" />. == Адкрыццё == Гёбеклі-Тэпэ быў ужо ў пачатку 1960-х гадоў вядомы археолагам, але яго сапраўдная значнасць доўга заставалась няпэўнай. Амерыканскі археолаг Пітэр Бенедыкт меркаваў, што пад ім знаходзяцца могілкі [[Візантыя|візантыйскай]] эпохі. З [[1994]] года раскопкі праводзяцца стамбульскім аддзяленнем Нямецкага археалагічнага інстытута ў супрацоўніцтве з музеем Шанлыўрфа пад кіраўніцтвам Клаўса Шміта. Шміт па выгляду камянёў, знойдзеных на паверхні, палічыў, што гэта стаянка [[каменны век|каменнага веку]]. Задоўга да пачатку раскопкаў узгорак выкарыстоўваўся мясцовымі земляробамі, якія выцягвалі каменныя блокі, якія заміналі ім, і складалі іх у кучы ці засыпалі слаямі зямлі. Археолагі ўстанавілі, што вядомы ўзгорак не мог з’явіцца натуральным чынам, і неўзабаве выявілі сярод камянёў Т-падобныя калоны з слядамі сцясаных малюнкаў<ref name="Smithsonian">{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/30706129.html |title=Gobekli Tepe: The World’s First Temple? |last=Curry |first=Andrew |date=November 2008 |work=Smithsonian.com |publisher=Smithsonian Institution |access-date=2011-10-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/667ny9eX3?url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/gobekli-tepe.html |archive-date=2012-03-13 }}</ref>. == Храмавы комплекс == На бягучы момант храм Гёбеклі-Тэпэ з’яўляюцца найбольш старажытнымі збудаваннямі. Іх будаўніцтва пачалось яшчэ ў [[мезаліт|мезаліце]] і працягвалась некалькі тысячаў гадоў. Археалагічны комплекс складаецца з трох асноўных слаёў, якія адносяцца да эпохі неаліту. Найбольш старажытным з’яўляецца слой III, які адносіцца да культуры [[дакерамічны неаліт A]] (PPNA)<ref>{{артыкул |аўтар = E. B. Banning |загаловак = So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East |спасылка = https://www.jstor.org/pss/10.1086/661207 |мова = en |выданне = Current Anthropology |год = 2011 |volume = 52 |нумар = 5 |старонкі = 619—660 |doi = 10.1086/661207 }}</ref>. У найбольш старажытным слаі (слой III) знойдзены маналітныя калоны да 3 метраў даўжынёй, злучаныя мурамі з неапрацаваных камянёў у акруглае ці авальнае у плане збудаванне. Аналагічныя калоны ставілі ў цэнтры збудавання. Падлогі былі з абпаленага вапняку з нізкімі каменнымі лавамі ўздоўж сценаў . Акрамя гэтага, у храме ўстанаўлівалі скульптуры дзікоў і лісоў. Усяго былі адкрытыя чатыры такія збудаванні дыяметрам ад 10 да 30 м. Паводле дадзеных геафізічных даследаванняў, у нетрах узгорка знаходзяцца яшчэ 16 такіх збудаванняў. Каменне здабывалі паблізу, выломваючы яго з дапамогай каменных кліноў. У каменяломнях знойдзена некалькі незавершаных калонаў, даўжыня якіх дасягала 9 м. Слой II адпавядае перыяду [[дакерамічны неаліт B]] (PPNB) (7500-6000 гадоў да н. э.) У гэтую эпоху над засыпанымі найбольш старажытнымі збудаваннямі былі пабудаваны чатырохвугольныя залы з падлогаю з паліраванага вапняку. Верхнія слаі пашкоджаны выветрываннем і наступным земляробствам. Калоны храмаў упрыгожаны [[рэльеф|разьбой па камяню]] ў выглядзе жывёл і абстрактных [[піктаграма]]ў. Яны не могуць быць [[пісьменства|сістэмай пісьменства]], але далюстроўваюць агульнаўжывальныя сакральныя сімвалы сваёй культуры, вядомыя для іншых [[неаліт]]ычных культураў. Сярод пазнаваемых выяваў — [[леў|ільвы]], [[бык]]і, [[дзік]]і, [[ліса|лісы]], [[газелі]], [[змеі]] і іншыя [[рэптыліі]], насякомыя, павукападобныя, птушкі, часцей за ўсё грыфы і вадаплаўныя. Выявы грыфаў звязваюць асаблівасцю мясцовага культу; мяркуецца, што памерлых не хавалі, а пакідалі на з’ядзенне грыфам (пазней гэта было прынята ў [[Зараастрызм|вогнепаклоннікаў]]), а іхнія галовы аддзялялі ад тулава і захоўвалі як прадмет култу памерлых (як у папярэдняй [[натуфійская культура|натуфійскай культуры]]). Выяваў чалавека няшмат, сярод ніх — выявы абезгалоўленага цела, акружанага грыфамі. На Т-падобных калонах маюцца таксама выявы рук, якія верагодна абазначаюць людзей{{sfn|Schmidt|2006|pp=232—8, 261-4}}. У храмах знойдзена мноства артэфактаў зроблных з крэмяню (пераважна наканечнікі стрэлаў і скрэблы). Мяркуюць, што храмавы комплекс быў аб'ектам паломніцтва для людзей, якія жылі ў сотнях кіламетраў яд яго. Тут адбываліся рытуальныя дзействы і, верагодна, ахвярапрынашэнні. Тым не менш, каля храма пастаянна жыла пэўная колькаць служыцеляў культу<ref>The Guardian report 23 April 2008</ref>. Хаця комплекс фармальна адносіцца да культуры [[дакерамічны неаліт]], на ранніх этапах будаўніцтва ў ім не знойдзена слядоў прыручаных жывёл ці раслін. Пачыналі будаўніцтва паляўнічыя-збіральнікі. У той жа час, завяршылі будаўніцтва земляробы, і згодна з дадзенымі [[генетыка|генетычных даследаванняў]], культывуемая [[пшаніца]] паходзіць ад дзікага падвіду, які расце на гары Карачадаг у 30 км ад Гёбяклі-Тэпэ<ref>Heun et al., ''Site of Einkorn Wheat Domestication Identified by DNA Fingerprinting'', Science, 278 (1997) 1312—1314.</ref>. Як мяркуецца, культ Гёбеклі-Тэпэ гуляў ключавую ролю ва ўзнікненні [[земляробства]]. Паводле меркавання псіхолага архітэктуры Коліна Эларда, будаўніцтва комплексу пераследавала не утылітарныя а [[магія|магічныя]] мэты. Элард лічыць, што на калонах былі выразаны выявы [[татэм]]аў, мэтай якіх было пераадоленне страху смерці. Паводле іншай версіі, Гёбеклі-Тэпэ быў задуманы як месца ацалення ад хваробаў{{sfn|Эллард|2016|с=14|name=}}. Верагодна, збудаванні з’яўляюцца не храмавым комплексам, а абсерваторыяй<ref>{{Cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/news/ancient-observatory/ |title=Комета, изменившая историю: расшифрованы древние записи о глобальной катастрофе |access-date=11 лістапада 2018 |archive-date=26 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061752/https://hi-tech.mail.ru/news/ancient-observatory/ |url-status=dead }}</ref>. == Храналагічны кантэкст == Усе меркаванні адносна храмавага комплексу Гёбеклі-Тэпэ пакуль носяць папярэдні характар, паколькі раскопкі вядуцца толькі на 5% яго тэрыторыі. Археолагі лічаць, што даследаванні будуць працягвацца яшчэ каля 50 гадоў. Шмідт прапаноўваў пакінуць большую частку комплексу некранутым, захаваўшы яго вучоным будучых пакаленняў (калі археалагічныя медаты, верагодна, павінны стаць больш дасканалымі)<ref name="Smithsonian"/>. Датыроўка даследаваннай часткі адносіць канец слою III да IX тысячагоддзя да н. э, а яго пачатак — да X тысячагоддзя да н. э. ці раней. Слой II адносіцца да VIII—IX тысячагоддзяў да н. э. Паколькі комплекс з’явіўся яшчэ да [[неалітычная рэвалюцыя|неалітычнай рэвалюцыі]], паходжанне ў дадзеным рэгіёне [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] трэба, відаць, аднесці да эпохі пасля IX тыс. гадоў да н. э. У той жа час, пабудова ў такой ступені грандыёзнага збудавання патрабавала намаганняў вялікай колькасці людзей і пэўнай сацыяльнай арганізацыі. Для [[мезаліт]]у гэта нехарактэрна. Па прыблізным ацэнкам, для вырабу і дастаўкі калонаў масай 10—20 т ад каменаломні да будоўлі, якія падзяляюць да 500 м, пры адсутнасці цяглавых жывёл патрабавалісь намаганні да 500 чалавек. На самой справе асобныя калоны важаць да 50 т, таму людзей патрэбна было яшчэ больш<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |title=The World’s First Temple |access-date=11 лістапада 2018 |archive-date=29 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329113052/http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |url-status=dead }}</ref>. Мяркуюць таксама, што падчас такіх работаў выкарыстоўвалі рабоў<ref>Which came first, monumental building projects or farming? Archaeo News 14 December 2008</ref>, што таксама нехарактэрна для грамадстваў [[паляўнічыя і збіральнікі|паляўнічых і збіральнікаў]]. Такія работы патрабавалі планамерных намаганняў і наяўнасці сацыяльнай іерархіі, у якой вялікая колькасць людзей была падначалена аднаму ваеннаму ці рэлігійнаму лідару, і рэлігійны лідар павінен быў потым кантраляваць правядзенне рытуалаў. У такім выпадку, само існаванне храмавага комплексу ў настолькі далёкую гістарычную эпоху сведчыць аб сацыяльным расслаенні на вельмі раннім этапе развіцця [[неаліт]]ычнай [[археалагічная культура|культуры]]. У пачатку VIII тысячагоддзя да н. э. храмавы комплекс Гёбеклі-Тэпэ страціў мінулае значэнне. Але ён не быў проста пакінуты і забыты, каб паступова разбурыцца ў выніку натуральнага выветрывання. Ён быў наўмысна засыпаны 300-500 м³ зямлі. Хто і чаму гэта зрабіў, невядома. Можна толькі выказаць меркаванне, што пасля своеасаблівай «камуністычнай» рэвалюцыі<ref>[http://aitrus.info/node/351 Социальная революция в эпоху неолита: от Чаёню к Чатал-Гуюку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514073109/http://www.aitrus.info/node/351 |date=14 мая 2012 }}.</ref> ў суседнім неалітычным паселішчы [[Чайаню]] навакольнае насельніцтва такім чынам «пахавала» свае ранейшыя вераванні і ідэалогію. З кропкі гледжання Гамкрэлідзэ і Іванова, гэтая мясцовасць была радзімай ўсіх [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх народаў]], але гэта аспрэчвалі шэраг вучоных, у прыватнасці Мэлары<ref>''Mallory J. P.'' In search of the Indo-Europeans: language, archaeology, and myth — Thames and Hudson. — London, 1989. — С. 7. — 288 с. — ISBN 0-500-27616-1.</ref>. Да гэтай кропкі гледжання блізкая [[Анаталійская гіпотэза]] — якая цэнтр ірадыяцыі [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] адсоўвае на захад [[Анатолія|Анатоліі]]. == Гл. таксама == * [[Позні дрыяс]] * [[Натуфійская культура]] * [[Невалы-Чоры]] * [[Чатал-Хююк]] * [[Хаджылар]] * [[Чайаню]] * [[Меле-Хейран]] {{зноскі}} == Літаратура == * Badisches Landesmuseum Karlsruhe (ed.): ''Vor 12.000 Jahren in Anatolien. Die ältesten Monumente der Menschheit.'' Begleitbuch zur Ausstellung im Badischen Landesmuseum vom 20. Januar bis zum 17. Juni 2007. Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8062-2072-8 ** DVD-ROM: MediaCultura (Hrsg.): ''Vor 12.000 Jahren in Anatolien. Die ältesten Monumente der Menschheit.'' Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8062-2090-2 * David Lewis-Williams and David Pearce, «An Accidental revolution? Early Neolithic religion and economic change», ''Minerva'', 17 #4 (July/August, 2006), pp. 29–31. * Klaus-Dieter Linsmeier and Klaus Schmidt: ''Ein anatolisches Stonehenge.'' In: ''Moderne Archäologie.'' Spektrum-der-Wissenschaft-Verlag, Heidelberg 2003, S. 10-15, ISBN 3-936278-35-0 * K. Schmidt, Göbekli Tepe and the rock art of the Near East, ''TÜBA-AR'' 3 (2000) 1-14. * {{кніга | аўтар = Klaus Schmidt | загаловак = Sie bauten die ersten Tempel. Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger | месца = München | год = 2006 | isbn = 3-406-53500-3 | ref = Schmidt }} * Klaus Schmidt: ''Göbekli Tepe, Southeastern Turkey. A preliminary Report on the 1995—1999 Excavations.'' In: ''Palèorient'' CNRS Ed., Paris 26.2001,1, 45-54, {{ISSN|0513-9345}} * Klaus Schmidt: ''Frühneolithische Tempel. Ein Forschungsbericht zum präkeramischen Neolithikum Obermesopotamiens.'' In: [[Mitteilungen der deutschen Orient-Gesellschaft]] 130, Berlin 1998, 17-49, {{ISSN|0342-118X}} * K. Pustovoytov: ''Weathering rinds at exposed surfaces of limestone at Göbekli Tepe''. In: ''Neo-lithics.'' Ex Oriente, Berlin 2000, 24-26 (14C-Dates) * J. E. Walkowitz: ''Quantensprünge der Archäologie''. In: ''Varia neolithica IV.'' Beier und Beran, Langenweissbach 2006, ISBN 3-937517-43-X * {{кніга | аўтар = Шмидт К. | загаловак = Они строили первые храмы: Таинственное святилище охотников каменного века: Археологические открытия в Гёбекли Тепе | арыгінал = Sie bauten die ersten Tempel: Das ratselhafte Heiligtum der Steinzeitjager: Die archaologische Entdeckung am Göbekli Tepe | адказны = Клаус Шмидт; Пер. с нем. А. С. Пащенко | месца = СПб. | выдавецтва = Алетейя | год = 2011 | старонак = 320 | серыя = Историческая книга | isbn = 978-5-91419-422-9 | тыраж = 1000 }} * <nowiki> Эндрю Коллинз. Гёбекли-Тепе: Происхождение богов. Rochester, Vermont, USA - Toronto, Canada: Bear & Company, 2014 г. 432 с. ISBN 978-159143142-8.</nowiki> * {{кніга | аўтар = Колин Эллард | загаловак = Среда обитания: Как архитектура влияет на наше поведение и самочувствие | арыгінал = Colin Ellard “Places of the Heart: The Psychogeography of Everyday Life” | месца = М. | выдавецтва = Альпина Паблишер | год = 2016 | allpages = 282 | isbn = 978-5-9614-5390-4 | тыраж = 2000 | ref = Эллард }} {{Сусветная спадчына ў Турцыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мегаліты Азіі]] [[Катэгорыя:Мезаліт Еўропы]] [[Катэгорыя:Мезаліт Азіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Блізкаўсходні мезаліт]] [[Катэгорыя:Тэлі]] [[Катэгорыя:Шанлыурфа (іл)]] 10ajs04b9edl4zb66j19uc6l43wwusx 0 598499 5149992 4549499 2026-06-02T19:56:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149992 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада}} {| class="infobox" style="float:right; width: 18em; background-color: #FFFFFF; text-align:center; font-size:90%" | bgcolor="#e06351" |[[Файл:Imperial_Seal_of_Japan.svg|цэнтр|200x200пкс]] |- |Эмблема Дайдзё тэна — 16-пялёсткавыя хрызантэма на бледна-чырвоным фоне<ref>Бледна-чырвоны колер быў [[Забаронены колер|колерам]] верхняй вопраткі, якую меў права насіць толькі Дайдзё тэна. Выкарыстанне гэтага колера падданымі было строга забаронена.</ref>. |} {{Nihongo|'''Дайдзё тэна'''<ref name="Мещеряков">[http://historylib.org/historybooks/Pod-redaktsiey-A--N--Meshcheryakova_Politicheskaya-kultura-drevney-YAponii/7 А. Н. Мещеряков. Японский тэнно и русский царь. Элементная база.]</ref>|太上天皇, だいじょうてんのう / だじょうてんのう|дайдзё:-тэна: / дадзё:-тэна:|літ. імператар, саступіўшы трон; адрокшыся імператар; былы імператар}} — тытул [[Імператар Японіі|Імператара Японіі]], які адрокся ад трона і выйшаў у адстаўку. Скарочаная назва: {{Nihongo||上皇, じょうこう|дзё:ко:|}}. Часта перакладаецца на еўрапейскія мовы як ''экс-імператар'' або ''імператар на спакоі''. == Гісторыя == Тытул дайдзе тэна мае [[Кітай|кітайскае]] паходжанне. Кітайскі [[Сын Неба]], які сышоў у адстаўку са свайго паста, называўся ''тайшан-хуан'' — «Вярхоўны гаспадар»<ref>{{Кітайская||太上皇|tàishàng-huáng}}</ref> або ''тайшан-хуандзі'' — «Вярхоўны імператар»<ref>{{Кітайская||太上皇帝|tàishàng-huángdì}}</ref>. У Японіі тытул дайдзё тэна ўпершыню быў выкарыстаны ў [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]] падчас праўлення [[Імператрыца Суйко|Імператрыцы Суйко]]. З тых часоў яго атрымалі 62 чалавекі. У сярэднявечных японскіх крыніцах дайдзе тэнно часта называлі {{Nihongo|'''Імператарам-пустэльнікам'''|院, いん|ін|}}. Гэта назва паходзіць ад японскай назвы сядзібы, дзе адстаўны манарх жыў са сваёй прыслугай, стаўшы ў баку ад вялікай палітыкі. Дайдзё тэна працягвалі называць «пустэльікамі» нават пасля [[1086]] года, калі [[Імператар Сіракава|экс-Імператар Сіракава]] парушыў традыцыю і стаў актыўна ўмешвацца ў дзяржаўныя справы з мэтай аслабіць прыдворную арыстакратыю і ўзмацніць кантроль Імператарскага дома над краінай. Умяшанне дайдзе тэна ў палітыку працягвалася да [[1840]] года і атрымала ў японскай гістарыяграфіі назву «праўленне Імператараў-пустэльнікаў» — [[інсэй]]. Звычайна адстаўныя Імператары станавіліся [[Будызм|будыйскімі]] манахамі і называліся {{Nihongo|'''Імператарамі-манахамі'''|法皇, ほうおう|хо:о:}}. Апошнім дайдзё тэна быў [[Імператар Какаку]], які перадаў свой пост Імператара ў [[1817]] годзе свайму пераемніку. У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] тытул дайдзё тэна быў скасаваны. У [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]] тытул быў адноўлены ў парадку выключэння для імператара [[Акіхіта]].<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/world/imperator-yaponii-posle-otrecheniya-poluchit-osobyy-srednevekovyy-titul-787511.html |title=Император Японии после отречения получит особый средневековый титул — СЕГОДНЯ |access-date=4 мая 2019 |archive-date=2 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402153732/http://www.segodnya.ua/world/imperator-yaponii-posle-otrecheniya-poluchit-osobyy-srednevekovyy-titul-787511.html |url-status=dead }}</ref> == Сінонімы тытула == {| class="wikitable sortable" align="center" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" !Кандзи !Транскрыпцыя !Пераклад |- |下居帝 |Орыі-але-мікада |Адстаўны Імператар |- |院 |Ян |Імператар-пустэльнік |- |法皇 |Хо: аб: |Імператар-манах |- |仙洞 |Сэнт: |Імператар-пячорнік |- |} == Гл. таксама == * [[Імператар Японіі]] * [[Цырымонія перадачы трона]] * [[Інтранізацыя імператара Японіі]] {{зноскі}} == Літаратура == * Дайдзё тэна // {{Энцыклапедыя Ніпоніка-2}} : [яп.] = Ниппон дайхякка дзэнсё : 26巻. — 2-е изд. — Токио : Сёгакукан, 1994—1997. == Спасылкі == * [http://www.geocities.jp/japanischekonigsfamilien/dajotenno.html Спіс дайдзе тэнно]{{ref-ja}} * [http://www.geocities.jp/japanischekonigsfamilien/insei.html Праўленне дайдзе тэнно]{{ref-ja}} [[Катэгорыя:Імператары Японіі]] [[Катэгорыя:Тытулы Японіі]] idrxia8v3s6ph7m87p7276txvannzhr 0 608273 5149959 5124812 2026-06-02T17:36:40Z DBatura 73587 /* Ізраільска-палесцінскі канфлікт (2023—2024) */ 5149959 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Іранскі крызіс |частка = [[Другая халодная вайна]] |выява = B52 in al udeid base may 2019.jpg |загаловак = Амерыканскі бамбардзіроўшчык B52 на ваеннай базе ў [[Катар]]ы, 12 мая 2019. |дата = з [[5 мая]] [[2019]] года |месца = [[Ірак]], [[Сірыя]], ізраільска-палесцінскія тэрыторыі, [[Персідскі заліў]] [[Армузскі праліў]], [[Гібралтарскі праліў]], [[Аманскі заліў]], [[Чырвонае мора]] |прычына = Выхад Ірана і ЗША з «ядзернай здзелкі» |змены = |вынік = |праціўнік1 = '''[[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]]:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Албанія}}<ref>{{cite web |title=U.S. Central Command welcomes Albania's participation in the International Maritime Security Construct (IMSC)|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |website=U.S. Central Command |access-date=1 November 2019 |date=1 November 2019 }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Літва}}<ref>{{Cite web | url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct | access-date=26 верасня 2020 | archive-date=3 кастрычніка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | url-status=dead }}</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}}<ref name="Польшча"/><br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<ref name="aljazeera">[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/saudi-oil-attacks-latest-updates-190916102800973.html Saudi oil attacks: All the latest updates]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref name="aljazeera"/><br>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|title=Egypt detains Iran oil tanker, arrests 6 for espionage|date=July 9, 2019|website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|title=Saudi-Emirati-Egyptian Alliance Steering US Middle East Policy}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Японія}}<ref>[https://rg.ru/2019/12/27/iaponiia-napravit-esminec-i-patrulnyj-samolet-v-omanskij-zaliv.html Япония направит эсминец и патрульный самолет в Оманский залив]//Интернет-портал «Российской газеты», 27.12.2019</ref><ref>[http://ukrainian.cri.cn/841/2020/01/15/2s68166.htm Японія виділить додатково понад 500 млн єн на утримання контингенту Сил самооборони на Близькому Сході]//China Radio Internationa, 2020-01-15</ref><br>{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}<ref>[http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=r&Seq_Code=60412 Воинский контингент «Чхонхэ» отправится в Ормузский пролив с собственной миссией]//KBS WORLD Radio, 2020-01-21</ref> |праціўнік2 = '''[[Вось супраціву]]:'''<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>[[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]]<br>{{Сцяг|Палесціна}} [[Дзяржава Палесціна]]<ref>https://www.dw.com/en/palestinian-leader-abbas-says-agreements-with-israelis-to-stop/a-49753004</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|title=Russia warns the U.S. and Israel that Iran is its "ally" and was right about drone shoot down|first=Tom O'Connor On 6/25/19 at 1:47 PM|last=EDT|date=June 25, 2019|website=Newsweek}}</ref><ref name="Iran Support">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/iran-russia-china-fighter-jets-1456848|title=Iran Says Russia and China Are Offering Fighter Jets in Show of Support Against US}}</ref><ref>[https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha Как Россия поддержит Иран в санкционной войне с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827143957/https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha |date=27 жніўня 2019 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<ref name="Iran Support"/><ref name="tsargrad">[https://m.tsargrad.tv/articles/kitaj-vstal-vmeste-s-rossiej-na-zashhitu-irana_131914 Китай встал вместе с Россией на защиту Ирана]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/07/15/ugrozy-ssha-ne-pomeha-siriya-prodolzhit-podderzhivat-iran Угрозы США не помеха. Сирия продолжит поддерживать Иран]</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>https://www.nknews.org/2019/09/the-september-14-drone-attack-on-saudi-oil-fields-north-koreas-potential-role/</ref><ref>https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-do-yemeni-houthi-rebels-have-north-korean-missiles-86821</ref><br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iraqi-parliament-calls-expulsion-foreign-troops-200105150709628.html</ref><br>{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{Cite web |url=https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |title=Архіўная копія |access-date=15 студзеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031953/https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |url-status=dead }}</ref><ref>https://nypost.com/2020/01/11/how-venezuela-could-help-iran-mount-an-attack-against-america/</ref><br>{{Сцягафікацыя|Куба}}<ref>http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125125609/http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak |date=25 студзеня 2020 }}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Марк Эспер]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Барыс Джонсан]]<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]<br>{{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |камандзір2 = {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Амір Хатамі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] †<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] † |сілы1 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|ЗША}}: 120 000 ваеннаслужачых, 12 F-22 Raptor, 4 B52, 1 ударная група авіяносцаў<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 2 фрэгата, 1 эсмінец<br>{{Сцяг|Аўстралія}}: 200 ваеннаслужачых, 1 фрэгат<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 90 ваеннаслужачых, 10 ЗРК ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 эсмінец, 2 патрульных самалёта<br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}: 300 вайскоўцаў, 1 эcмінец, 1 верталёт |сілы2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 523 000 ваеннаслужачых<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]]: 3500—5000 апалчэнцаў<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 80 000—100 000 апалчэнцаў |страты1 = '''на 2019—202:''' {{Сцяг|ЗША}}: 80 вайскоўцаў загінулі (па даных Ірана), 1 самалёт і 2 БПЛА знішчаны, 1 марак знік без вестак, 1 грамадзянскі забіты<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 1 танкер захоплены, 23 марака арыштаваны<br>{{Сцяг|ААЭ}}: 1 танкер пашкоджаны, 1 танкер затрыманы<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 2 танкера пашкоджаны ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 гандлёвае судна пашкоджана |страты2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 5 вайскоўцаў забіты, 1 танкер захоплены і 1 пашкоджаны, 1 дрон збіты<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 34 забітых апалчэнцаў |агульныя страты = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Украіна}}: 1 грамадзянскі авіялайнер збіты, 9 украінскіх членаў экіпажа і 167 грамадзянскіх асоб загінулі, у тым ліку 82 з Ірана, 57 з Канады, 10 з Швецыі, 7 з Афганістана і 3 з Вялікабрытаніі.<br>{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}: 2 гандлёвых судна пашкоджаны<br>{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}: 1 судна затрымана, 7 членаў экіпажа арыштываны<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|title=Iran seizes Iraqi oil tanker smuggling fuel in Gulf: TV|date=August 4, 2019|via=www.reuters.com}}</ref><br>{{Сцяг|Ірак}} 1 гандлёвы карабель затрыманы<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker/iran-seizes-iraqi-oil-tanker-smuggling-fuel-in-gulf-tv-idUSKCN1UU08Y</ref><br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} 1 танкер затрыманы<ref name="карэйцы"/> }} '''Іранскі крызіс 2019 года''', таксама '''крызіс у Персідскім заліве''' і '''амерыкана-іранскі канфлікт''' — надзвычайна напружанае [[Палітыка|палітычнае]], [[Дыпламатыя|дыпламатычнае]] і [[Вайна|ваеннае]] супрацьстаянне паміж [[Іран]]ам і саюзнымі яму групоўкамі з аднаго боку, і [[ЗША]] і іх стратэгічнымі саюзнікамі ў рэгіёне з другога. Адносіны паміж імі абвастрыліся пасля выхаду Тэгерана і Вашынгтона з «ядзернай здзелкі» (афіцыйная назва — [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]]). == Перадгісторыя == [[15 ліпеня]] [[2015]] года [[Іран]] і краіны «шасцёркі» ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]], [[Кітай]] і [[Расія]]) дасягнулі пагаднення па іранскай ядзернай праграме ў абмен на адмену санкцый супраць Ірана. Па пагадненні афіцыйны Тэгеран павінен дапусціць інспектараў [[МАГАТЭ]] на свае ядзерныя аб’екты. Краіны Захаду, у сваю чаргу, будуць пакрокава здымаць з Ірана санкцыі. Пагадненне павінна быць ратыфікавана ўсімі бакамі і адобрана [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/international/2015/07/150714_iran_deal_reached|title=Достигнуто соглашение по ядерной программе Ирана|date=2015-07-14 |work=В мире|publisher=Русская служба Би-би-си |access-date=2015-07-15 |lang=ru}}</ref>. У кастрычніку [[2017]] года [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп|Д. Трамп]] заявіў, што больш не будзе завяраць кангрэс у тым, што «Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў» адпавядае інтарэсам краіны<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-41616875 Трамп отказался одобрить ядерную сделку с Ираном] BBC</ref>. [[8 мая]] [[2018]] года ён абвясціў аб выхадзе краіны з пагаднення па іранскай ядзернай праграме. Амерыканскі прэзідэнт заявіў, што ЗША валодаюць доказамі таго, што Іран працягвае распрацоўку ядзернай зброі, тым самым парушаючы Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў. Таксама ён анансаваў аднаўленне санкцый супраць Тэгерана<ref>{{cite web|url=https://korrespondent.net/world/3969068-tramp-obiavyl-o-vykhode-ssha-yz-sdelky-po-yranu|title=Трамп объявил о выходе США из сделки по Ирану|date=2018-05-08|publisher=Корреспондент|lang=ru|access-date=2018-05-08}}</ref>. 8 мая [[2019]] года (у гадавіну выхаду ЗША з пагаднення) Іран у адказ на дзеянні ЗША, згодна з параграфам 26 СУПД, абвясціў аб першым этапе спынення выканання шэрагу пунктаў ядзернай здзелкі (у частцы, якая тычыцца запасаў узбагачанага ўрану і цяжкай вады). У прыватнасці, Іран перавысіў значэнне запасаў нізкаўзбагачанага ўрану, усталяванага на адзнацы ў 300 кілаграм. [[7 ліпеня]] Тэгеран абвясціў аб другім этапе скарачэння абавязацельстваў па СУПД. Іран заявіў, што пачынае працэс узбагачэння ўрану на ўзроўні вышэй прадугледжаных ядзернай здзелкай 3,67%<ref name=":2">{{cite news|title=В Иране назвали условие возвращения к обязательствам по СВПД|url=https://ria.ru/20190707/1556286752.html|access-date=2019-07-11|date=2019-07-07}}</ref>. == Разгортванне канфрантацыі ў 2019 годзе == * [[5 мая]]: саветнік па нацыянальнай бяспецы ЗША [[Джон Болтан]] абвясціў, што ЗША разгортваюць ударную групу авіяносца «Аўраам Лінкальн» і чатыры бамбардзіроўшчыка B-52 на Блізкім Усходзе, каб «паслаць яснае і беспамылковае паведамленне» Ірану пасля паведамленняў ізраільскай разведкі пра меркаваную іранскую змову з мэтай паслаблення ЗША ў рэгіёне<ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|title=Bolton: U.S. sending Navy strike group to Iran to send "clear message"|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175602/https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|title=Israel passed White House intelligence on possible Iran plot|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=16 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516023940/https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|url-status=dead}}</ref>. * [[7 мая]]: дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]] здзейсніў нечаканы візіт у [[Багдад]] пасля адмены сустрэчы з канцлерам Германіі [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]. Ён сказаў прэзідэнту [[Ірак]]а [[Бархам Салех|Бархаму Салеху]] і прэм’ер-міністру [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзілy Абдул-Махдзі]], што яны нясуць адказнасць за абарону амерыканцаў у Іраку. * [[8 мая]]: саветнік аяталы [[Алі Хаменеі|Хаменеі]] заявіў, што Іран упэўнены, што ЗША не хочуць і не могуць пачаць вайну з Іранам. Тым часам Цэнтральнае камандаванне ВПС ЗША абвясціла, што некалькі знішчальнікаў F-15C Eagle былі перебазаваны на Блізкі Усход, каб «абараніць інтарэсы ЗША ў рэгіёне»<ref>{{cite web|url=https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|title=Eagles move as part of dynamic force deployment|date=8 May 2019|publisher=U.S. Air Forces Central Command|access-date=25 May 2019}}</ref>. * [[10 мая]]: Злучаныя Штаты разгарнулі марскі транспартны карабель USS Arlington і ЗРК «Пэтрыёт» у рэгіёне. [[Пентагон]] заявіў, што нарошчванне ваеннай сілы было выклікана «падвышанай гатоўнасцю Ірана да правядзення наступальных аперацый»<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/05/10/pentagon-marines-patriot-missiles-added-force-confronting-iran/1169210001/|title=Pentagon bolsters force in Middle East with Marines and missiles to confront Iran|date=10 May 2019|work=USA Today}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: два амерыканскіх нафтавых танкера падвергліся нападу каля [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]], у выніку адзін з іх загарэўся і страціў кіраванне. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп абвінаваціў у здарэнні Іран, які адмаўляў дачыненне да нападаў на танкеры і абвінаваціў Вашынгтон у прапагандзе «іранафобскай» кампаніі. * [[20 чэрвеня]]: амерыканскі ваенны беспілотнік быў збіты іранскімі ВПС. Прэзідэнт Ірана [[Хасан Рухані]] заявіў, што той парушыў іх паветраную прастору<ref name="ИноСМИ">[https://inosmi.ru/politic/20190722/245500452.html Иранский танкерный кризис: Ми-6 ищет следы причастности Путина к захвату британского судна (The Mirror, Великобритания)]</ref>. * [[4 ліпеня]]: Каралеўскія марскія пяхотнікі з атрада спецназа «42 Commando» захапілі супертанкер ля ўзбярэжжа [[Гібралтар]]а, які перавозіў іранскую нафту ў [[Сірыя|Сірыю]]. Урад Ірана паабяцаў адказаць на захоп нафтавага танкера<ref name="РИА">[https://ria.ru/20190720/1556717985.html Иран заявил о задержании британского танкера]</ref>. * [[10 ліпеня]]: фрэгат Каралеўскага флоту HMS «Montrose» адагнаў тры іранскіх катары, якія спрабавалі спыніць камерцыйнае судна «British Heritage»<ref name="ИноСМИ"/>. * [[11 ліпеня]]: паліцыя Гібралтара заявіла, што арыштавала капітана і старпама іранскага супертанкера «Грэйс-1» у сувязі з парушэннем санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] у дачыненні да Сірыі. Праз два дні прадстаўнікі паліцыі паведамілі, што капітан, старпам і два другіх памочніка капітана судна былі вызвалены пад заклад без прад’яўлення абвінавачвання. * [[13 ліпеня]]: у тэлефоннай размове з міністрам замежных спраў Ірана Махамадам Джавадам Зарыфам міністр замежных спраў Джэрэмі Хант прапанаваў пайсці на саступкі датычна вызвалення «Грэйс-1» у абмен на гарантыі, што Тэгеран не будзе парушаць санкцыі ЕС у дачыненні да ўрада [[Башар Асад|Асада]] ў Сірыі. * [[17 ліпеня]]: Прадстаўнікі ЗША заявілі, што падазраюць Іран у захопе [[Панама|панамскага]] нафтавага танкера, які рухаўся з [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] і праходзіў праз Армузскі праліў. Пазней Іран заявіў, што яго Рэвалюцыйная гвардыя затрымала замежны нафтавы танкер і яго каманду з 12 чалавек за кантрабанду паліва з краіны. * [[18 ліпеня]]: Трамп заявіў, што карабель ВМС ЗША «Boxer» збіў іранскі беспілотнік, што пралятаў за тысячу ярдаў (менш за кіламетр) ад ваеннага карабля, праігнараваўшы папераджальныя сігналы. Іранскія ваенныя чыноўнікі адмаўлялі, што страцілі свой беспілотнік у Армузскім праліве. * [[19 ліпеня]]: байцы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] затрымалі [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|брытанскі нафтавы танкер Stena Impero]], які належаў кампаніі Stena Bulk & Northern Marine Management, у Армузскім праліве. Рашэнне прынята з-за парушэнні суднам міжнародных нормаў<ref name="РИА"/>. * [[16 жніўня]]: міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] [[Яцак Чапутовіч]] заявіў, што Варшава падтрымлівае ваенную місію ЗША ў Персідскім заліве і гатова аказаць дапамогу<ref name="Польшча">[https://regnum.ru/news/polit/2691440.html Польша поддерживает военную миссию США в Персидском заливе]</ref>. * [[25 жніўня]]: стала вядома, што найноўшы ракетны эсмінец Defender ВМФ Вялікабрытаніі накіроўваецца ў раён Персідскага заліва. Карабель далучыўся да фрэгатаў Kent і Montrose, якія знаходзіліся ў рэгіёне з мэтай застрашвання Ірана. * [[3 верасня]]: ЗША ўвялі санкцыі супраць іранскага даследчага інстытута астранаўтыкі, касмічнага агенцтва і цэнтра даследавання космасу<ref>[https://armenpress.am/rus/news/986900.html Зариф назвал санкции США против космических ведомств Ирана бесполезными]</ref>. * [[14 верасня]]: ідэалагічныя саюзнікі Ірана [[хусіты]] здзейснілі пры дапамозе БПЛА [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|напад на саудаўскія нафтаперапрацоўчыя заводы ў Абкайку і Хурайсе]]. Атака выклікала часовае падзенне здабычы саудаўскай нафты ўдвая (з 9,8 мільёна барэляў да 4,1 мільёна барэляў), што адпавядае 5% здабычы нафты ў свеце<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/drones-hit-saudi-aramco-facilities-fires-190914051900472.html Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires] [[Аль-Джазіра]]</ref>. [[ЗША]] абвясцілі, што за інцыдэнтам стаіць Тэгеран, але ніякіх доказаў не далі<ref>[https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918030753/https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html |date=18 верасня 2019 }} [[Washington Post]]</ref>. * [[21 верасня]]: прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ухваліў адпраўку на [[Блізкі Усход]] дадатковых войскаў. Між тым, кіраўнік Пентагона Марк Эспер заявіў, што ўсе амерыканскія сілы, размешчаныя на ваенна-марской базе ў [[Бахрэйн]]е, будуць сфакусаваны на супрацьракетнай абароне<ref>[https://www.interfax.ru/world/677344 Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток] Interfax, 21 сентября 2019 года</ref>. * [[11 кастрычніка]]: у 60 мілях ад партовага горада Джыда ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] двума саудаўскімі ракетамі быў атакаваны іракскі нафтавы танкер. Адбыўся выбух, у выніку чаго два рэзервуара для нафты пашкоджаны. Ахвяр і пацярпелых няма<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3198469 Атакованный иранский танкер истекает нефтью и загрязняет Красное море] // Вести.ру, 11 октября 2019</ref>. * [[7 лістапада]]: ваенна-марская кааліцыя пад кіраўніцтвам ЗША пачала аперацыю ў [[Бахрэйн]]е па ахове суднаходных маршрутаў каля праблемных іранскіх тэрытарыяльных вод<ref>{{cite web|url=https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|title=US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters|access-date=7 November 2019|website=GO Tech Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111093016/https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|archive-date=11 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. * [[27 снежня]]: [[Атака авіябазы K-1|Абстрэл амерыканскай базы К-1 у Iраку]]. Амерыканцы ўсклалі адказнасць на апалчэнне «[[Катаіб Хезбала]]». * [[31 снежня]]: [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]]. Дональд Трамп усклаў адказнасць за гэта на Іран. За некалькі дзён да інцыдэнту [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскія ВПС]] разбамбілі пяць аб’ектаў «[[Катаіб Хезбала]]» і іншых шыіцкіх рухаў у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у, што і паслужыла падставай да нападу шыітаў на дыпмісію. == Падзеі ў пачатку 2020-х гадоў == ;2020 * [[3 студзеня]]: [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]], падчас чаго загінулі [[Касем Сулеймані]] — камандуючы атрадам «[[Кодс]]» іранскага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] — і [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] — камандзір іракскай кааліцыі шыіцкіх апалчэнцаў «[[Сілы народнай мабілізацыі]]». * [[4 студзеня]]: Ля будынка пасольства ЗША адбыўся выбух. Інфармацыі аб забітых і параненых няма. Разам з тым, бліжэйшыя тэрыторыі штаба сіл бяспекі Ірака падвергнуліся мінамётнаму абстрэлу. Адзначалася, што інцыдэнт адбыўся на поўначы краіны ў правінцыі Найнава. Невядомыя абстралялі ўрадавыя будынкі каля штаба, якія выкарыстоўваюцца ваеннымі ЗША. Акрамя таго, ракетным ударам падвергліся квартал аль-Джадрыя і таксама размешчаная на поўначы ваенная база «Балада», якую выкарыстоўвалі амерыканскія сілы<ref>[https://m.gazeta.ru/army/news/2020/01/04/13887440.shtml Окрестности штаба сил безопасности Ирака подверглись обстрелу - Газета.Ru, 4 января]</ref>. * [[5 студзеня]]: Урад Ірана аб’явіў, што адмаўляецца ад апошніх абмежаванняў па ядзернай здзелцы, заключанай у 2015 годзе Іранам і шасцёркай міжнародных пасярэднікаў. Тэгеран заяўляў, што гатовы вярнуцца да выканання абавязацельстваў у выпадку зняцця санкцый, а таксама напрамую звязаў сваё рашэнне з забойствам Сулеймані. Іранскія ўлады дадалі, што працягнуць супрацоўніцтва з МАГАТЭ і вернуцца да выканання сваіх абавязацельстваў па ядзернай здзелцы, калі санкцыі ў дачыненні да краіны будуць зняты, а інтарэсы краіны будуць улічаны<ref>[https://news.tut.by/world/667644.html Иран вышел из ядерной сделки и грозит США военным ударом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200106002051/https://news.tut.by/world/667644.html |date=6 студзеня 2020 }}</ref>. Разам з тым у Іраку ў правінцыі Анбар шыітамі быў збіты амерыканскі БПЛА Boeing ScanEagle 2<ref>[https://topwar.ru/166416-amerikancy-poterjali-bespilotnik-v-irake-oblomki-stali-trofeem-shiitskogo-opolchenija.html Американцы потеряли беспилотник в Ираке: обломки стали трофеем шиитского ополчения — Военное обозрение, 5 января 2020]</ref>. У гэты жа дзень Трамп заявіў, што ЗША ўзялі на прыцэл 52 іранскіх аб’екты, уключаючы аб’екты культурнай спадчыны. Гэтая заява выклікала занепакоенасць шэрагу палітыкаў і экспертаў, якія паказалі, што наносіць удары па такім аб’ектам забараняе міжнароднае права<ref>[https://ria.ru/20200106/1563138852.html Трамп вновь пригрозил нанести удар по иранским культурным объектам] // РИА Новости, 6 января 2020</ref>. * [[6 студзеня]]: Пасля таго, як у парламенце Ірака пачаўся разгляд пытання аб вывадзе замежных войск, Дональд Трамп заявіў, што армія ЗША не пакіне краіну, пакуль іракскія ўлады не заплацяць. * [[7 студзеня]]: Парламент Ірана прызнаў [[Пентагон]] тэрарыстычнай арганізацыяй, а таксама ўсіх камандзіраў, агентаў і іншых асоб, якія маюць дачыненне да смерці Касема Сулеймані. Фактычна ўся [[Узброеныя сілы ЗША|армія ЗША]] была прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй. * [[8 студзеня]]: Іран [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|нанёс удар балістычнымі ракетамі]] па ваенна-паветранай базе [[Айн аль-Асад]] і ў Эрбілі на поўначы Ірака, дзе размешчаліся амерыканскія войскі. Бамбардзіроўка адбывалася двума хвалямі. За другім разам пацярпела трэцяя база ЗША — [[Кемп Кук]]. Адказнасць на сябе ўзяў Іранскі корпус вартавых рэвалюцыі. Адзначалася, што спачатку былі выпушчаны больш за 10 ракет, а затым каля пяці<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/iran-razbombil-amerikanskuyu-voennuyu-bazu-v-irake-vse-podrobnosti.htm Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали]</ref>. Загінула 80 амерыканскіх ваенных<ref>.[https://m.nn.by/ru/articles/243984/ Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек - Наша ніва, 8 января 2020]</ref>. Тым часам пад [[Тэгеран]]ам іранскія СПА памылкова [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|збілі ўкраінскі авіялайнер]], прыняўшы яго за амерыканскую крылатую ракету. * [[10 студзеня]]: Адміністрацыя Дональда Трампа абвясціла аб узмацненні жорсткасці існых [[Эканамічныя санкцыі супраць Ірана|эканамічных санкцый супраць Ірана]]<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/01/10/politics/us-sanctions-iran-mnuchin/index.html|work=CNN|title=US imposes new sanctions on Iran|date=10 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm870|title=Treasury Targets Iran's Billion Dollar Metals Industry and Senior Regime Officials|date=10 January 2020|work=Treasury.gov}}</ref>. * [[14 студзеня]]: Амерыканская ваенная база Эт-Таджы на поўнач ад Багдада падвергнулася ракетнай атацы. Па даных некаторых СМІ, было выпушчана 8 ракет з сістэм залпавага агню, пры гэтым палова з іх разарвалася на тэрыторыі самой базы, астатнія — у яе ваколіцах. Не менш за трох іракцаў былі паранены. Вайскоўцы ЗША не пацярпелі. Аб’екту нанесены матэрыяльны ўрон<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/po_voennoy_baze_ssha_v_irake_nanesli_raketnyy_udar_/ Па ваеннай базе ЗША ў Іраку нанеслі ракетны ўдар] — [[Белтэлерадыёкампанія]], 15 студзеня 2020</ref>. * [[20 студзеня]]: Абстрэл амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе, ахвяр няма<ref name="обстрел"/>. * [[27 студзеня]]: На тэрыторыі амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе ўпалі тры ракеты, адна з іх трапіла ў рэстаран. Некалькі чалавек пацярпелі пры абстрэле. Пасля нападу верталёты эвакуіравалі з тэрыторыі пасольства людзей. Амерыканскія ўлады абвінавацілі ў гэтым праіранскія сілы<ref name="обстрел">[https://ria.ru/20200127/1563902940.html]</ref>. * [[20 жніўня]]: амерыканскі лідар Дональд Трамп заявіў аб намеры ЗША аднавіць усе санкцыі [[ААН]] у дачыненні да Ірана. Прадстаўнік ад Ісламскай Рэспублікі Маджыд Тахт-Раванчы нагадаў, што Штаты выйшлі з сумеснага ўсёабдымнага плана дзеянняў, і таму не маюць права ўмешвацца ў гэтае пытанне. Вялікабрытанія, Францыя і Германія ў сумеснай заяве выступілі супраць намеру Вашынгтона<ref>[https://russian.rt.com/world/news/775826-iran-sb-oon-ssha-sankcii Иран выразил уверенность в блокировке СБ ООН предложенных США санкций]</ref>. * [[18 кастрычніка]]: скончаны тэрмін дзеяння зброевага эмбарга ААН, ініцыяванага ЗША, на пастаўку ўзбраенняў Ірану<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[27 лістапада]]: у выніку ўзброенага нападу, арганізаванага ізраільскімі спецслужбамі, забіты іранскі фізік [[Махсен Фахрызадэ]]<ref name="bbc_27_11_2000">[https://www.bbc.com/russian/news-55107593 Убит «отец иранской бомбы». В Тегеране застрелили физика Фахризаде, которого считали главой ядерной программы]</ref>. Па даных [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]], ён быў старшым навуковым супрацоўнікам Міністэрства абароны Ірана і Узброеных сіл Ірана і кіраўніком Цэнтра фізічных даследаванняў (PHRC) і «[[Амад (праект)|Праекта Амадэй]]» — таемнай праграмы па стварэнні ядзернай боегалоўкі для балістычных ракет<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |title=Father of Iran’s drive for nuclear warhead named |access-date=2 студзеня 2021 |archive-date=29 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929065823/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/01/11/washington/11iran.html|title=U.S. Rejected Aid for Israeli Raid on Iranian Nuclear Site (Published 2009)|author=Sanger|first=David E.|date=January 10, 2009}}</ref>. Забойства навукоўца выклікала чарговае дыпламатычнае і інфармацыйнае абвастрэнне становішча ў рэгіёне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4593480|title=Спецслужбы Ирана предполагали, что физика-ядерщика попытаются убить|website=www.kommersant.ru|date=2020-11-30|access-date=2020-11-30}}</ref>. ;2021 * [[4 студзеня]]: паўднёвакарэйскі танкер «MT Hankuk Chemi», які ішоў з Саудаўскай Аравіі быў затрыманы ВМС КВІР і адбуксаваны ў іранскі порт Бэндэр-Абас. Паведамлялася, што паміж Іранам і Паўднёвай Карэяй абвастрылася спрэчка з нагоды таго, што апошняя адмаўлялася як-небудзь вырашаць праблему захраслі на рахунках у паўднёвакарэйскіх банках каля 7 млрд долараў, якія павінны былі быць пераведзены Ірану за нафту і іншыя пастаўленыя тавары<ref>[https://vk.com/wall-125982035_142832 Южнокорейский танкер “MT Hankuk Chemi”]</ref>. На наступны дзень у сувязі з інцыдэнтам пасол Ірана быў выкліканы ў МЗС Паўднёвай Карэі. У Тэгеране адзначылі, што затрыманне танкера было выклікана тым, што карэйцы забруджвалі палівам воды Персідскага заліва<ref name="карэйцы">[https://vk.com/wall-125982035_142899 Посол Ирана был вызван в МИД Южной Кореи после задержания силами ВМС КСИР южнокорейского нефтяного танкера за загрязнение топливом воды Персидского залива.]</ref>. * [[5 студзеня]]: [[Ісламскі кансультатыўны савет|Іранскі парламент]] прыняў закон, які абавязваў урад знішчыць Ізраіль да [[2041]] года<ref>[https://24tv.ua/ru/irane-hotjat-unichtozhit-izrail-k-2041-godu-novosti-izrailja_n1505121 В Иране хотят уничтожить Израиль к 2041 году: законопроект<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[15 лютага]]: адбыўся ракетны абстрэл горада [[Эрбіль]], дзе загінуў адзін грамадзянскі служачы ЗША, яшчэ пяцёра паранены. Таксама пацярпеў адзін амерыканскі ваеннаслужачы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10706867?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=smm_social_share При ракетном обстреле в Эрбиле погиб один человек] // ТАСС, 16 февраля 2021</ref>. * [[25 лютага]]: [[ВПС ЗША]] нанеслі ракетны ўдар па пазіцыях сірыйскіх апалчэнцаў, якіх падтрымліваў Іран. Атака, здзейсненая па загадзе новага прэзідэнта [[Джо Байдэн]]а, стала адказам за абстрэл базы ў Эрбілі<ref>[https://www.interfax.ru/world/753556 ВВС США нанесли ракетный удар по позициям поддерживаемых Ираном ополченцев в Сирии] // Интерфакс, 26 февраля 2021</ref>. * [[3 сакавіка]]: восем ракет трапілі ў амерыканскую базы «Айн аль-Асад» у Іраку. Па даных іранскага англамоўнага сайта PressTV, у выніку абстрэлу былі забіты двое і паранены шасцёра вайскоўцаў. Амерыканскі бок абверг інфармацыю аб гібелі сваіх байцоў, але пацвердзіў сам факт атакі<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/03mar2021/presstv_iraq_143.html Иранский сайт: удар по американцам в Ираке был ответом на атаку на востоке Сирии] Newsru.co.il, 3 марта 2021</ref>. * [[6 мая]]: у міжнародных водах Арабскага мора амерыканскі крэйсер «Monterey» захапіў на шляху ў Емен іранскае судна з грузам зброі на борце. Забароненыя ўзбраенні былі канфіскаваныя<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2021/05/09/us-seizes-thousands-of-assault-weapons-from-ship-allegedly-sent-by-iran/|title=US Navy seizes thousands of assault weapons from ship allegedly sent by Iran|first=Lee|last=Brown|date=9 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.navy.mil/Press-Office/News-Stories/Article/2600834/uss-monterey-seizes-illicit-weapons-in-the-north-arabian-sea/|title=USS Monterey Seizes Illicit Weapons in the North Arabian Sea|website=United States Navy}}</ref> * [[29 ліпеня]]: у Армузскім праліве з іранскага боку быў абстраляны японскі танкер «Мерсер стрыт», які ішоў пад ліберыйскім сцягам. Двое маракоў загінулі ад куль, выпушчаных з дронаў<ref>{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |title=Deadly drone attack on tanker escalates Iran-Israel maritime tensions |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731200527/https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |url-status=live }}</ref>. ;2022 * [[5 студзеня]]: групоўка пра-іранскіх паўстанцаў атакавала амерыканскую вайсковую базу блізу сірыйскага горада [[Меядзін]]. Напад быў адбіты<ref>{{cite web|url=https://www.military.com/daily-news/2022/01/04/us-military-coalition-syria-takes-out-rocket-launch-sites.html|title=US Military Coalition in Syria Takes Out Rocket Launch Sites|work=Military.com|date=4 January 2022}}</ref>. * [[13 сакавіка]]: генеральнае консульства ЗША ў горадзе Эрбіль было абстраляна ракетамі, выпушчанымі з тэрыторыі Ірана. Нязначна пацярпеў будынак тэлеканала Kurdistan 24, размешчаны побач<ref>[https://ria.ru/20220313/iran-1777895277.html Ракетный обстрел Эрбиля вёлся из Ирана] РИА НОВОСТИ, 13 марта 2022 года</ref>. == Ізраільска-палесцінскі канфлікт (2023—2024) == У пачатку 2020-я гадоў Іран стаў ахвярай нападаў [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Ісламская дзяржава|ІД]] і іншых [[Суніты|суніцкіх]] экстрэмісцкіх груповак<ref name="ap141">{{cite news |title=Iran says at least 103 people killed, 141 wounded in blasts at ceremony honoring slain general |url=https://apnews.com/article/iran-us-soleimani-explosion-kerman-2524cfed1d040370bf98000e2b53ad5a |access-date=3 January 2024 |publisher=Associated Press |date=3 January 2024}}</ref>. У кастрычніку 2023 года адбылося ўзмацнення напружанасці на Блізкім Усходзе з-за [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|чарговай эскалацыі ізраільска-палесцінскага канфлікту]]<ref name="BBC"/>. З пачаткам вайны праіранскія баевікі 160 абстрэльвалі аб’екты ЗША і іх саюзнікаў у рэгіёне<ref>{{Cite news |title=Violence spirals as Iran’s proxies kill American soldiers |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/01/28/violence-spirals-as-irans-proxies-kill-american-soldiers |access-date=2024-01-29 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref>. Саюзны іранцам хусіцкі рух стаў нападаць на караблі, які накіроўваліся ў Ізраіль. У адказ амерыканцы ўтварылі ваенную кааліцыю з мэтай абараніць судаходства. 12 студзеня [[2024]] года ЗША і Вялікабрытанія распачалі серыю авіяўдараў па хусітам у [[Емен]]е<ref name="APNews">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}</ref>. Некалькі раней, 2 студзеня, ізраільскі беспілотнік нанёс удар у [[Ліван]]е, забіўшы намесніка лідара [[ХАМАС]] (саюзны Ірану палесцінскі рух) [[Салех аль-Аруры|Салеха аль-Аруры]]<ref name="BBC">{{cite news |title=Twin bomb blasts near Iran general Qasem Soleimani's tomb kill 73 – state TV |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67872281 |access-date=3 January 2024 |publisher=BBC |date=3 January 2024}}</ref>. Хутка, 3 студзеня, у іранскім [[Керман]]е двума выбухамі была сарвана памятная цырымонія ў гадавіну гібелі генерала Касема Сулеймані<ref name="BBC"/>. Хоць адказнасць за напад узялі прадстаўнікі ІД<ref name="isis">{{cite news |title=Islamic State claims responsibility for attacks that killed nearly 100 people in Iran - group on telegram |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/islamic-state-claims-responsibility-attacks-that-killed-nearly-100-people-iran-2024-01-04/ |access-date=4 January 2024 |publisher=Reuters |date=4 January 2024}}</ref>, але прэзідэнт краіны [[Ібрагім Раісі]] абвінаваціў у тэракце Ізраіль<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=واکنش رئیسی به جنایت تروریستی کرمان؛ «بدانید در مقابل این جنایت هولناک هزینه سختی خواهید داد» |trans-title=Raisi's reaction to Kerman's terrorist crime; "Know that you will pay a heavy price for this horrible crime" |url=http://snn.ir/fa/news/1122978 |access-date=2024-01-03 |website=SNN.IR |language=fa |archive-date=4 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104151859/https://snn.ir/fa/news/1122978/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |url-status=live }}</ref>. 15 студзеня іранцы абстралялі іракскі Эрбіль. Напад быў накіраваны на недабудаванае консульства ЗША і меркаваны штаб разведкі [[Масад]]а<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/explosions-reported-us-consulate-iraq-iran-claims-responsibility/story?id=106390671|title=Explosions reported near US Consulate in Iraq; Iran claims responsibility|first=Bader|last=Katy|website=ABC News|date=15 January 2024|url-status=live}}</ref>. == Эскалацыя ў 2025—2026 гадах == 13 чэрвеня 2025 года Ізраіль пачаў поўнамаштабную ваенную аперацыю супраць Ірана пад назвай «[[Аперацыя «Народ як леў»|Народ як леў]]», 22 чэрвеня да яе далучыліся ЗША. 24 чэрвеня бакі ўзгаднілі спыненне агню. 9 кастрычніка было ўзгоднена спыненне агню ў сектары Газа, 13 кастрычніка былі вернутыя апошнія 20 жывых ізраільскіх закладнікаў. У гэты ж дзень ізраільскія ўлады вызвалілі больш за 1,9 тыс. палесцінскіх зняволеных 28 лютага 2026 года ЗША і Ізраіль [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары па Іране]], у выніку якіх загінулі вышэйшы кіраўнік дзяржавы [[Алі Хаменеі]] і шэраг высокапастаўленых іранскіх вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1075286|title=Убит верховный лидер Ирана Али Хаменеи|website=Интерфакс|date=2026-03-01|url-status=live}}</ref>, з таго моманту вайна на Блізкім Усходзе стала больш маштабнай. Неўзабаве 7 красавіка па прапанове [[Пакістан]]а бакі ўхвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]]. == Гл. таксама == * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] == Зноскі == {{reflist|2}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ірана]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Ірана]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] 56lljyuatjhziwn7oxviw1c6my701zr 5149960 5149959 2026-06-02T17:37:13Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Іранскі крызіс (з 2019 года)]] у [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] 5149959 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Іранскі крызіс |частка = [[Другая халодная вайна]] |выява = B52 in al udeid base may 2019.jpg |загаловак = Амерыканскі бамбардзіроўшчык B52 на ваеннай базе ў [[Катар]]ы, 12 мая 2019. |дата = з [[5 мая]] [[2019]] года |месца = [[Ірак]], [[Сірыя]], ізраільска-палесцінскія тэрыторыі, [[Персідскі заліў]] [[Армузскі праліў]], [[Гібралтарскі праліў]], [[Аманскі заліў]], [[Чырвонае мора]] |прычына = Выхад Ірана і ЗША з «ядзернай здзелкі» |змены = |вынік = |праціўнік1 = '''[[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]]:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Албанія}}<ref>{{cite web |title=U.S. Central Command welcomes Albania's participation in the International Maritime Security Construct (IMSC)|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |website=U.S. Central Command |access-date=1 November 2019 |date=1 November 2019 }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Літва}}<ref>{{Cite web | url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct | access-date=26 верасня 2020 | archive-date=3 кастрычніка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | url-status=dead }}</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}}<ref name="Польшча"/><br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<ref name="aljazeera">[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/saudi-oil-attacks-latest-updates-190916102800973.html Saudi oil attacks: All the latest updates]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref name="aljazeera"/><br>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|title=Egypt detains Iran oil tanker, arrests 6 for espionage|date=July 9, 2019|website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|title=Saudi-Emirati-Egyptian Alliance Steering US Middle East Policy}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Японія}}<ref>[https://rg.ru/2019/12/27/iaponiia-napravit-esminec-i-patrulnyj-samolet-v-omanskij-zaliv.html Япония направит эсминец и патрульный самолет в Оманский залив]//Интернет-портал «Российской газеты», 27.12.2019</ref><ref>[http://ukrainian.cri.cn/841/2020/01/15/2s68166.htm Японія виділить додатково понад 500 млн єн на утримання контингенту Сил самооборони на Близькому Сході]//China Radio Internationa, 2020-01-15</ref><br>{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}<ref>[http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=r&Seq_Code=60412 Воинский контингент «Чхонхэ» отправится в Ормузский пролив с собственной миссией]//KBS WORLD Radio, 2020-01-21</ref> |праціўнік2 = '''[[Вось супраціву]]:'''<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>[[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]]<br>{{Сцяг|Палесціна}} [[Дзяржава Палесціна]]<ref>https://www.dw.com/en/palestinian-leader-abbas-says-agreements-with-israelis-to-stop/a-49753004</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|title=Russia warns the U.S. and Israel that Iran is its "ally" and was right about drone shoot down|first=Tom O'Connor On 6/25/19 at 1:47 PM|last=EDT|date=June 25, 2019|website=Newsweek}}</ref><ref name="Iran Support">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/iran-russia-china-fighter-jets-1456848|title=Iran Says Russia and China Are Offering Fighter Jets in Show of Support Against US}}</ref><ref>[https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha Как Россия поддержит Иран в санкционной войне с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827143957/https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha |date=27 жніўня 2019 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<ref name="Iran Support"/><ref name="tsargrad">[https://m.tsargrad.tv/articles/kitaj-vstal-vmeste-s-rossiej-na-zashhitu-irana_131914 Китай встал вместе с Россией на защиту Ирана]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/07/15/ugrozy-ssha-ne-pomeha-siriya-prodolzhit-podderzhivat-iran Угрозы США не помеха. Сирия продолжит поддерживать Иран]</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>https://www.nknews.org/2019/09/the-september-14-drone-attack-on-saudi-oil-fields-north-koreas-potential-role/</ref><ref>https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-do-yemeni-houthi-rebels-have-north-korean-missiles-86821</ref><br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iraqi-parliament-calls-expulsion-foreign-troops-200105150709628.html</ref><br>{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{Cite web |url=https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |title=Архіўная копія |access-date=15 студзеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031953/https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |url-status=dead }}</ref><ref>https://nypost.com/2020/01/11/how-venezuela-could-help-iran-mount-an-attack-against-america/</ref><br>{{Сцягафікацыя|Куба}}<ref>http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125125609/http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak |date=25 студзеня 2020 }}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Марк Эспер]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Барыс Джонсан]]<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]<br>{{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |камандзір2 = {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Амір Хатамі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] †<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] † |сілы1 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|ЗША}}: 120 000 ваеннаслужачых, 12 F-22 Raptor, 4 B52, 1 ударная група авіяносцаў<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 2 фрэгата, 1 эсмінец<br>{{Сцяг|Аўстралія}}: 200 ваеннаслужачых, 1 фрэгат<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 90 ваеннаслужачых, 10 ЗРК ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 эсмінец, 2 патрульных самалёта<br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}: 300 вайскоўцаў, 1 эcмінец, 1 верталёт |сілы2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 523 000 ваеннаслужачых<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]]: 3500—5000 апалчэнцаў<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 80 000—100 000 апалчэнцаў |страты1 = '''на 2019—202:''' {{Сцяг|ЗША}}: 80 вайскоўцаў загінулі (па даных Ірана), 1 самалёт і 2 БПЛА знішчаны, 1 марак знік без вестак, 1 грамадзянскі забіты<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 1 танкер захоплены, 23 марака арыштаваны<br>{{Сцяг|ААЭ}}: 1 танкер пашкоджаны, 1 танкер затрыманы<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 2 танкера пашкоджаны ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 гандлёвае судна пашкоджана |страты2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 5 вайскоўцаў забіты, 1 танкер захоплены і 1 пашкоджаны, 1 дрон збіты<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 34 забітых апалчэнцаў |агульныя страты = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Украіна}}: 1 грамадзянскі авіялайнер збіты, 9 украінскіх членаў экіпажа і 167 грамадзянскіх асоб загінулі, у тым ліку 82 з Ірана, 57 з Канады, 10 з Швецыі, 7 з Афганістана і 3 з Вялікабрытаніі.<br>{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}: 2 гандлёвых судна пашкоджаны<br>{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}: 1 судна затрымана, 7 членаў экіпажа арыштываны<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|title=Iran seizes Iraqi oil tanker smuggling fuel in Gulf: TV|date=August 4, 2019|via=www.reuters.com}}</ref><br>{{Сцяг|Ірак}} 1 гандлёвы карабель затрыманы<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker/iran-seizes-iraqi-oil-tanker-smuggling-fuel-in-gulf-tv-idUSKCN1UU08Y</ref><br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} 1 танкер затрыманы<ref name="карэйцы"/> }} '''Іранскі крызіс 2019 года''', таксама '''крызіс у Персідскім заліве''' і '''амерыкана-іранскі канфлікт''' — надзвычайна напружанае [[Палітыка|палітычнае]], [[Дыпламатыя|дыпламатычнае]] і [[Вайна|ваеннае]] супрацьстаянне паміж [[Іран]]ам і саюзнымі яму групоўкамі з аднаго боку, і [[ЗША]] і іх стратэгічнымі саюзнікамі ў рэгіёне з другога. Адносіны паміж імі абвастрыліся пасля выхаду Тэгерана і Вашынгтона з «ядзернай здзелкі» (афіцыйная назва — [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]]). == Перадгісторыя == [[15 ліпеня]] [[2015]] года [[Іран]] і краіны «шасцёркі» ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]], [[Кітай]] і [[Расія]]) дасягнулі пагаднення па іранскай ядзернай праграме ў абмен на адмену санкцый супраць Ірана. Па пагадненні афіцыйны Тэгеран павінен дапусціць інспектараў [[МАГАТЭ]] на свае ядзерныя аб’екты. Краіны Захаду, у сваю чаргу, будуць пакрокава здымаць з Ірана санкцыі. Пагадненне павінна быць ратыфікавана ўсімі бакамі і адобрана [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/international/2015/07/150714_iran_deal_reached|title=Достигнуто соглашение по ядерной программе Ирана|date=2015-07-14 |work=В мире|publisher=Русская служба Би-би-си |access-date=2015-07-15 |lang=ru}}</ref>. У кастрычніку [[2017]] года [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп|Д. Трамп]] заявіў, што больш не будзе завяраць кангрэс у тым, што «Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў» адпавядае інтарэсам краіны<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-41616875 Трамп отказался одобрить ядерную сделку с Ираном] BBC</ref>. [[8 мая]] [[2018]] года ён абвясціў аб выхадзе краіны з пагаднення па іранскай ядзернай праграме. Амерыканскі прэзідэнт заявіў, што ЗША валодаюць доказамі таго, што Іран працягвае распрацоўку ядзернай зброі, тым самым парушаючы Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў. Таксама ён анансаваў аднаўленне санкцый супраць Тэгерана<ref>{{cite web|url=https://korrespondent.net/world/3969068-tramp-obiavyl-o-vykhode-ssha-yz-sdelky-po-yranu|title=Трамп объявил о выходе США из сделки по Ирану|date=2018-05-08|publisher=Корреспондент|lang=ru|access-date=2018-05-08}}</ref>. 8 мая [[2019]] года (у гадавіну выхаду ЗША з пагаднення) Іран у адказ на дзеянні ЗША, згодна з параграфам 26 СУПД, абвясціў аб першым этапе спынення выканання шэрагу пунктаў ядзернай здзелкі (у частцы, якая тычыцца запасаў узбагачанага ўрану і цяжкай вады). У прыватнасці, Іран перавысіў значэнне запасаў нізкаўзбагачанага ўрану, усталяванага на адзнацы ў 300 кілаграм. [[7 ліпеня]] Тэгеран абвясціў аб другім этапе скарачэння абавязацельстваў па СУПД. Іран заявіў, што пачынае працэс узбагачэння ўрану на ўзроўні вышэй прадугледжаных ядзернай здзелкай 3,67%<ref name=":2">{{cite news|title=В Иране назвали условие возвращения к обязательствам по СВПД|url=https://ria.ru/20190707/1556286752.html|access-date=2019-07-11|date=2019-07-07}}</ref>. == Разгортванне канфрантацыі ў 2019 годзе == * [[5 мая]]: саветнік па нацыянальнай бяспецы ЗША [[Джон Болтан]] абвясціў, што ЗША разгортваюць ударную групу авіяносца «Аўраам Лінкальн» і чатыры бамбардзіроўшчыка B-52 на Блізкім Усходзе, каб «паслаць яснае і беспамылковае паведамленне» Ірану пасля паведамленняў ізраільскай разведкі пра меркаваную іранскую змову з мэтай паслаблення ЗША ў рэгіёне<ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|title=Bolton: U.S. sending Navy strike group to Iran to send "clear message"|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175602/https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|title=Israel passed White House intelligence on possible Iran plot|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=16 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516023940/https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|url-status=dead}}</ref>. * [[7 мая]]: дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]] здзейсніў нечаканы візіт у [[Багдад]] пасля адмены сустрэчы з канцлерам Германіі [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]. Ён сказаў прэзідэнту [[Ірак]]а [[Бархам Салех|Бархаму Салеху]] і прэм’ер-міністру [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзілy Абдул-Махдзі]], што яны нясуць адказнасць за абарону амерыканцаў у Іраку. * [[8 мая]]: саветнік аяталы [[Алі Хаменеі|Хаменеі]] заявіў, што Іран упэўнены, што ЗША не хочуць і не могуць пачаць вайну з Іранам. Тым часам Цэнтральнае камандаванне ВПС ЗША абвясціла, што некалькі знішчальнікаў F-15C Eagle былі перебазаваны на Блізкі Усход, каб «абараніць інтарэсы ЗША ў рэгіёне»<ref>{{cite web|url=https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|title=Eagles move as part of dynamic force deployment|date=8 May 2019|publisher=U.S. Air Forces Central Command|access-date=25 May 2019}}</ref>. * [[10 мая]]: Злучаныя Штаты разгарнулі марскі транспартны карабель USS Arlington і ЗРК «Пэтрыёт» у рэгіёне. [[Пентагон]] заявіў, што нарошчванне ваеннай сілы было выклікана «падвышанай гатоўнасцю Ірана да правядзення наступальных аперацый»<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/05/10/pentagon-marines-patriot-missiles-added-force-confronting-iran/1169210001/|title=Pentagon bolsters force in Middle East with Marines and missiles to confront Iran|date=10 May 2019|work=USA Today}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: два амерыканскіх нафтавых танкера падвергліся нападу каля [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]], у выніку адзін з іх загарэўся і страціў кіраванне. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп абвінаваціў у здарэнні Іран, які адмаўляў дачыненне да нападаў на танкеры і абвінаваціў Вашынгтон у прапагандзе «іранафобскай» кампаніі. * [[20 чэрвеня]]: амерыканскі ваенны беспілотнік быў збіты іранскімі ВПС. Прэзідэнт Ірана [[Хасан Рухані]] заявіў, што той парушыў іх паветраную прастору<ref name="ИноСМИ">[https://inosmi.ru/politic/20190722/245500452.html Иранский танкерный кризис: Ми-6 ищет следы причастности Путина к захвату британского судна (The Mirror, Великобритания)]</ref>. * [[4 ліпеня]]: Каралеўскія марскія пяхотнікі з атрада спецназа «42 Commando» захапілі супертанкер ля ўзбярэжжа [[Гібралтар]]а, які перавозіў іранскую нафту ў [[Сірыя|Сірыю]]. Урад Ірана паабяцаў адказаць на захоп нафтавага танкера<ref name="РИА">[https://ria.ru/20190720/1556717985.html Иран заявил о задержании британского танкера]</ref>. * [[10 ліпеня]]: фрэгат Каралеўскага флоту HMS «Montrose» адагнаў тры іранскіх катары, якія спрабавалі спыніць камерцыйнае судна «British Heritage»<ref name="ИноСМИ"/>. * [[11 ліпеня]]: паліцыя Гібралтара заявіла, што арыштавала капітана і старпама іранскага супертанкера «Грэйс-1» у сувязі з парушэннем санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] у дачыненні да Сірыі. Праз два дні прадстаўнікі паліцыі паведамілі, што капітан, старпам і два другіх памочніка капітана судна былі вызвалены пад заклад без прад’яўлення абвінавачвання. * [[13 ліпеня]]: у тэлефоннай размове з міністрам замежных спраў Ірана Махамадам Джавадам Зарыфам міністр замежных спраў Джэрэмі Хант прапанаваў пайсці на саступкі датычна вызвалення «Грэйс-1» у абмен на гарантыі, што Тэгеран не будзе парушаць санкцыі ЕС у дачыненні да ўрада [[Башар Асад|Асада]] ў Сірыі. * [[17 ліпеня]]: Прадстаўнікі ЗША заявілі, што падазраюць Іран у захопе [[Панама|панамскага]] нафтавага танкера, які рухаўся з [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] і праходзіў праз Армузскі праліў. Пазней Іран заявіў, што яго Рэвалюцыйная гвардыя затрымала замежны нафтавы танкер і яго каманду з 12 чалавек за кантрабанду паліва з краіны. * [[18 ліпеня]]: Трамп заявіў, што карабель ВМС ЗША «Boxer» збіў іранскі беспілотнік, што пралятаў за тысячу ярдаў (менш за кіламетр) ад ваеннага карабля, праігнараваўшы папераджальныя сігналы. Іранскія ваенныя чыноўнікі адмаўлялі, што страцілі свой беспілотнік у Армузскім праліве. * [[19 ліпеня]]: байцы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] затрымалі [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|брытанскі нафтавы танкер Stena Impero]], які належаў кампаніі Stena Bulk & Northern Marine Management, у Армузскім праліве. Рашэнне прынята з-за парушэнні суднам міжнародных нормаў<ref name="РИА"/>. * [[16 жніўня]]: міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] [[Яцак Чапутовіч]] заявіў, што Варшава падтрымлівае ваенную місію ЗША ў Персідскім заліве і гатова аказаць дапамогу<ref name="Польшча">[https://regnum.ru/news/polit/2691440.html Польша поддерживает военную миссию США в Персидском заливе]</ref>. * [[25 жніўня]]: стала вядома, што найноўшы ракетны эсмінец Defender ВМФ Вялікабрытаніі накіроўваецца ў раён Персідскага заліва. Карабель далучыўся да фрэгатаў Kent і Montrose, якія знаходзіліся ў рэгіёне з мэтай застрашвання Ірана. * [[3 верасня]]: ЗША ўвялі санкцыі супраць іранскага даследчага інстытута астранаўтыкі, касмічнага агенцтва і цэнтра даследавання космасу<ref>[https://armenpress.am/rus/news/986900.html Зариф назвал санкции США против космических ведомств Ирана бесполезными]</ref>. * [[14 верасня]]: ідэалагічныя саюзнікі Ірана [[хусіты]] здзейснілі пры дапамозе БПЛА [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|напад на саудаўскія нафтаперапрацоўчыя заводы ў Абкайку і Хурайсе]]. Атака выклікала часовае падзенне здабычы саудаўскай нафты ўдвая (з 9,8 мільёна барэляў да 4,1 мільёна барэляў), што адпавядае 5% здабычы нафты ў свеце<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/drones-hit-saudi-aramco-facilities-fires-190914051900472.html Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires] [[Аль-Джазіра]]</ref>. [[ЗША]] абвясцілі, што за інцыдэнтам стаіць Тэгеран, але ніякіх доказаў не далі<ref>[https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918030753/https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html |date=18 верасня 2019 }} [[Washington Post]]</ref>. * [[21 верасня]]: прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ухваліў адпраўку на [[Блізкі Усход]] дадатковых войскаў. Між тым, кіраўнік Пентагона Марк Эспер заявіў, што ўсе амерыканскія сілы, размешчаныя на ваенна-марской базе ў [[Бахрэйн]]е, будуць сфакусаваны на супрацьракетнай абароне<ref>[https://www.interfax.ru/world/677344 Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток] Interfax, 21 сентября 2019 года</ref>. * [[11 кастрычніка]]: у 60 мілях ад партовага горада Джыда ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] двума саудаўскімі ракетамі быў атакаваны іракскі нафтавы танкер. Адбыўся выбух, у выніку чаго два рэзервуара для нафты пашкоджаны. Ахвяр і пацярпелых няма<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3198469 Атакованный иранский танкер истекает нефтью и загрязняет Красное море] // Вести.ру, 11 октября 2019</ref>. * [[7 лістапада]]: ваенна-марская кааліцыя пад кіраўніцтвам ЗША пачала аперацыю ў [[Бахрэйн]]е па ахове суднаходных маршрутаў каля праблемных іранскіх тэрытарыяльных вод<ref>{{cite web|url=https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|title=US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters|access-date=7 November 2019|website=GO Tech Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111093016/https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|archive-date=11 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. * [[27 снежня]]: [[Атака авіябазы K-1|Абстрэл амерыканскай базы К-1 у Iраку]]. Амерыканцы ўсклалі адказнасць на апалчэнне «[[Катаіб Хезбала]]». * [[31 снежня]]: [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]]. Дональд Трамп усклаў адказнасць за гэта на Іран. За некалькі дзён да інцыдэнту [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскія ВПС]] разбамбілі пяць аб’ектаў «[[Катаіб Хезбала]]» і іншых шыіцкіх рухаў у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у, што і паслужыла падставай да нападу шыітаў на дыпмісію. == Падзеі ў пачатку 2020-х гадоў == ;2020 * [[3 студзеня]]: [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]], падчас чаго загінулі [[Касем Сулеймані]] — камандуючы атрадам «[[Кодс]]» іранскага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] — і [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] — камандзір іракскай кааліцыі шыіцкіх апалчэнцаў «[[Сілы народнай мабілізацыі]]». * [[4 студзеня]]: Ля будынка пасольства ЗША адбыўся выбух. Інфармацыі аб забітых і параненых няма. Разам з тым, бліжэйшыя тэрыторыі штаба сіл бяспекі Ірака падвергнуліся мінамётнаму абстрэлу. Адзначалася, што інцыдэнт адбыўся на поўначы краіны ў правінцыі Найнава. Невядомыя абстралялі ўрадавыя будынкі каля штаба, якія выкарыстоўваюцца ваеннымі ЗША. Акрамя таго, ракетным ударам падвергліся квартал аль-Джадрыя і таксама размешчаная на поўначы ваенная база «Балада», якую выкарыстоўвалі амерыканскія сілы<ref>[https://m.gazeta.ru/army/news/2020/01/04/13887440.shtml Окрестности штаба сил безопасности Ирака подверглись обстрелу - Газета.Ru, 4 января]</ref>. * [[5 студзеня]]: Урад Ірана аб’явіў, што адмаўляецца ад апошніх абмежаванняў па ядзернай здзелцы, заключанай у 2015 годзе Іранам і шасцёркай міжнародных пасярэднікаў. Тэгеран заяўляў, што гатовы вярнуцца да выканання абавязацельстваў у выпадку зняцця санкцый, а таксама напрамую звязаў сваё рашэнне з забойствам Сулеймані. Іранскія ўлады дадалі, што працягнуць супрацоўніцтва з МАГАТЭ і вернуцца да выканання сваіх абавязацельстваў па ядзернай здзелцы, калі санкцыі ў дачыненні да краіны будуць зняты, а інтарэсы краіны будуць улічаны<ref>[https://news.tut.by/world/667644.html Иран вышел из ядерной сделки и грозит США военным ударом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200106002051/https://news.tut.by/world/667644.html |date=6 студзеня 2020 }}</ref>. Разам з тым у Іраку ў правінцыі Анбар шыітамі быў збіты амерыканскі БПЛА Boeing ScanEagle 2<ref>[https://topwar.ru/166416-amerikancy-poterjali-bespilotnik-v-irake-oblomki-stali-trofeem-shiitskogo-opolchenija.html Американцы потеряли беспилотник в Ираке: обломки стали трофеем шиитского ополчения — Военное обозрение, 5 января 2020]</ref>. У гэты жа дзень Трамп заявіў, што ЗША ўзялі на прыцэл 52 іранскіх аб’екты, уключаючы аб’екты культурнай спадчыны. Гэтая заява выклікала занепакоенасць шэрагу палітыкаў і экспертаў, якія паказалі, што наносіць удары па такім аб’ектам забараняе міжнароднае права<ref>[https://ria.ru/20200106/1563138852.html Трамп вновь пригрозил нанести удар по иранским культурным объектам] // РИА Новости, 6 января 2020</ref>. * [[6 студзеня]]: Пасля таго, як у парламенце Ірака пачаўся разгляд пытання аб вывадзе замежных войск, Дональд Трамп заявіў, што армія ЗША не пакіне краіну, пакуль іракскія ўлады не заплацяць. * [[7 студзеня]]: Парламент Ірана прызнаў [[Пентагон]] тэрарыстычнай арганізацыяй, а таксама ўсіх камандзіраў, агентаў і іншых асоб, якія маюць дачыненне да смерці Касема Сулеймані. Фактычна ўся [[Узброеныя сілы ЗША|армія ЗША]] была прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй. * [[8 студзеня]]: Іран [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|нанёс удар балістычнымі ракетамі]] па ваенна-паветранай базе [[Айн аль-Асад]] і ў Эрбілі на поўначы Ірака, дзе размешчаліся амерыканскія войскі. Бамбардзіроўка адбывалася двума хвалямі. За другім разам пацярпела трэцяя база ЗША — [[Кемп Кук]]. Адказнасць на сябе ўзяў Іранскі корпус вартавых рэвалюцыі. Адзначалася, што спачатку былі выпушчаны больш за 10 ракет, а затым каля пяці<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/iran-razbombil-amerikanskuyu-voennuyu-bazu-v-irake-vse-podrobnosti.htm Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали]</ref>. Загінула 80 амерыканскіх ваенных<ref>.[https://m.nn.by/ru/articles/243984/ Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек - Наша ніва, 8 января 2020]</ref>. Тым часам пад [[Тэгеран]]ам іранскія СПА памылкова [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|збілі ўкраінскі авіялайнер]], прыняўшы яго за амерыканскую крылатую ракету. * [[10 студзеня]]: Адміністрацыя Дональда Трампа абвясціла аб узмацненні жорсткасці існых [[Эканамічныя санкцыі супраць Ірана|эканамічных санкцый супраць Ірана]]<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/01/10/politics/us-sanctions-iran-mnuchin/index.html|work=CNN|title=US imposes new sanctions on Iran|date=10 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm870|title=Treasury Targets Iran's Billion Dollar Metals Industry and Senior Regime Officials|date=10 January 2020|work=Treasury.gov}}</ref>. * [[14 студзеня]]: Амерыканская ваенная база Эт-Таджы на поўнач ад Багдада падвергнулася ракетнай атацы. Па даных некаторых СМІ, было выпушчана 8 ракет з сістэм залпавага агню, пры гэтым палова з іх разарвалася на тэрыторыі самой базы, астатнія — у яе ваколіцах. Не менш за трох іракцаў былі паранены. Вайскоўцы ЗША не пацярпелі. Аб’екту нанесены матэрыяльны ўрон<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/po_voennoy_baze_ssha_v_irake_nanesli_raketnyy_udar_/ Па ваеннай базе ЗША ў Іраку нанеслі ракетны ўдар] — [[Белтэлерадыёкампанія]], 15 студзеня 2020</ref>. * [[20 студзеня]]: Абстрэл амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе, ахвяр няма<ref name="обстрел"/>. * [[27 студзеня]]: На тэрыторыі амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе ўпалі тры ракеты, адна з іх трапіла ў рэстаран. Некалькі чалавек пацярпелі пры абстрэле. Пасля нападу верталёты эвакуіравалі з тэрыторыі пасольства людзей. Амерыканскія ўлады абвінавацілі ў гэтым праіранскія сілы<ref name="обстрел">[https://ria.ru/20200127/1563902940.html]</ref>. * [[20 жніўня]]: амерыканскі лідар Дональд Трамп заявіў аб намеры ЗША аднавіць усе санкцыі [[ААН]] у дачыненні да Ірана. Прадстаўнік ад Ісламскай Рэспублікі Маджыд Тахт-Раванчы нагадаў, што Штаты выйшлі з сумеснага ўсёабдымнага плана дзеянняў, і таму не маюць права ўмешвацца ў гэтае пытанне. Вялікабрытанія, Францыя і Германія ў сумеснай заяве выступілі супраць намеру Вашынгтона<ref>[https://russian.rt.com/world/news/775826-iran-sb-oon-ssha-sankcii Иран выразил уверенность в блокировке СБ ООН предложенных США санкций]</ref>. * [[18 кастрычніка]]: скончаны тэрмін дзеяння зброевага эмбарга ААН, ініцыяванага ЗША, на пастаўку ўзбраенняў Ірану<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[27 лістапада]]: у выніку ўзброенага нападу, арганізаванага ізраільскімі спецслужбамі, забіты іранскі фізік [[Махсен Фахрызадэ]]<ref name="bbc_27_11_2000">[https://www.bbc.com/russian/news-55107593 Убит «отец иранской бомбы». В Тегеране застрелили физика Фахризаде, которого считали главой ядерной программы]</ref>. Па даных [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]], ён быў старшым навуковым супрацоўнікам Міністэрства абароны Ірана і Узброеных сіл Ірана і кіраўніком Цэнтра фізічных даследаванняў (PHRC) і «[[Амад (праект)|Праекта Амадэй]]» — таемнай праграмы па стварэнні ядзернай боегалоўкі для балістычных ракет<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |title=Father of Iran’s drive for nuclear warhead named |access-date=2 студзеня 2021 |archive-date=29 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929065823/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/01/11/washington/11iran.html|title=U.S. Rejected Aid for Israeli Raid on Iranian Nuclear Site (Published 2009)|author=Sanger|first=David E.|date=January 10, 2009}}</ref>. Забойства навукоўца выклікала чарговае дыпламатычнае і інфармацыйнае абвастрэнне становішча ў рэгіёне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4593480|title=Спецслужбы Ирана предполагали, что физика-ядерщика попытаются убить|website=www.kommersant.ru|date=2020-11-30|access-date=2020-11-30}}</ref>. ;2021 * [[4 студзеня]]: паўднёвакарэйскі танкер «MT Hankuk Chemi», які ішоў з Саудаўскай Аравіі быў затрыманы ВМС КВІР і адбуксаваны ў іранскі порт Бэндэр-Абас. Паведамлялася, што паміж Іранам і Паўднёвай Карэяй абвастрылася спрэчка з нагоды таго, што апошняя адмаўлялася як-небудзь вырашаць праблему захраслі на рахунках у паўднёвакарэйскіх банках каля 7 млрд долараў, якія павінны былі быць пераведзены Ірану за нафту і іншыя пастаўленыя тавары<ref>[https://vk.com/wall-125982035_142832 Южнокорейский танкер “MT Hankuk Chemi”]</ref>. На наступны дзень у сувязі з інцыдэнтам пасол Ірана быў выкліканы ў МЗС Паўднёвай Карэі. У Тэгеране адзначылі, што затрыманне танкера было выклікана тым, што карэйцы забруджвалі палівам воды Персідскага заліва<ref name="карэйцы">[https://vk.com/wall-125982035_142899 Посол Ирана был вызван в МИД Южной Кореи после задержания силами ВМС КСИР южнокорейского нефтяного танкера за загрязнение топливом воды Персидского залива.]</ref>. * [[5 студзеня]]: [[Ісламскі кансультатыўны савет|Іранскі парламент]] прыняў закон, які абавязваў урад знішчыць Ізраіль да [[2041]] года<ref>[https://24tv.ua/ru/irane-hotjat-unichtozhit-izrail-k-2041-godu-novosti-izrailja_n1505121 В Иране хотят уничтожить Израиль к 2041 году: законопроект<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[15 лютага]]: адбыўся ракетны абстрэл горада [[Эрбіль]], дзе загінуў адзін грамадзянскі служачы ЗША, яшчэ пяцёра паранены. Таксама пацярпеў адзін амерыканскі ваеннаслужачы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10706867?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=smm_social_share При ракетном обстреле в Эрбиле погиб один человек] // ТАСС, 16 февраля 2021</ref>. * [[25 лютага]]: [[ВПС ЗША]] нанеслі ракетны ўдар па пазіцыях сірыйскіх апалчэнцаў, якіх падтрымліваў Іран. Атака, здзейсненая па загадзе новага прэзідэнта [[Джо Байдэн]]а, стала адказам за абстрэл базы ў Эрбілі<ref>[https://www.interfax.ru/world/753556 ВВС США нанесли ракетный удар по позициям поддерживаемых Ираном ополченцев в Сирии] // Интерфакс, 26 февраля 2021</ref>. * [[3 сакавіка]]: восем ракет трапілі ў амерыканскую базы «Айн аль-Асад» у Іраку. Па даных іранскага англамоўнага сайта PressTV, у выніку абстрэлу былі забіты двое і паранены шасцёра вайскоўцаў. Амерыканскі бок абверг інфармацыю аб гібелі сваіх байцоў, але пацвердзіў сам факт атакі<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/03mar2021/presstv_iraq_143.html Иранский сайт: удар по американцам в Ираке был ответом на атаку на востоке Сирии] Newsru.co.il, 3 марта 2021</ref>. * [[6 мая]]: у міжнародных водах Арабскага мора амерыканскі крэйсер «Monterey» захапіў на шляху ў Емен іранскае судна з грузам зброі на борце. Забароненыя ўзбраенні былі канфіскаваныя<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2021/05/09/us-seizes-thousands-of-assault-weapons-from-ship-allegedly-sent-by-iran/|title=US Navy seizes thousands of assault weapons from ship allegedly sent by Iran|first=Lee|last=Brown|date=9 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.navy.mil/Press-Office/News-Stories/Article/2600834/uss-monterey-seizes-illicit-weapons-in-the-north-arabian-sea/|title=USS Monterey Seizes Illicit Weapons in the North Arabian Sea|website=United States Navy}}</ref> * [[29 ліпеня]]: у Армузскім праліве з іранскага боку быў абстраляны японскі танкер «Мерсер стрыт», які ішоў пад ліберыйскім сцягам. Двое маракоў загінулі ад куль, выпушчаных з дронаў<ref>{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |title=Deadly drone attack on tanker escalates Iran-Israel maritime tensions |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731200527/https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |url-status=live }}</ref>. ;2022 * [[5 студзеня]]: групоўка пра-іранскіх паўстанцаў атакавала амерыканскую вайсковую базу блізу сірыйскага горада [[Меядзін]]. Напад быў адбіты<ref>{{cite web|url=https://www.military.com/daily-news/2022/01/04/us-military-coalition-syria-takes-out-rocket-launch-sites.html|title=US Military Coalition in Syria Takes Out Rocket Launch Sites|work=Military.com|date=4 January 2022}}</ref>. * [[13 сакавіка]]: генеральнае консульства ЗША ў горадзе Эрбіль было абстраляна ракетамі, выпушчанымі з тэрыторыі Ірана. Нязначна пацярпеў будынак тэлеканала Kurdistan 24, размешчаны побач<ref>[https://ria.ru/20220313/iran-1777895277.html Ракетный обстрел Эрбиля вёлся из Ирана] РИА НОВОСТИ, 13 марта 2022 года</ref>. == Ізраільска-палесцінскі канфлікт (2023—2024) == У пачатку 2020-я гадоў Іран стаў ахвярай нападаў [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Ісламская дзяржава|ІД]] і іншых [[Суніты|суніцкіх]] экстрэмісцкіх груповак<ref name="ap141">{{cite news |title=Iran says at least 103 people killed, 141 wounded in blasts at ceremony honoring slain general |url=https://apnews.com/article/iran-us-soleimani-explosion-kerman-2524cfed1d040370bf98000e2b53ad5a |access-date=3 January 2024 |publisher=Associated Press |date=3 January 2024}}</ref>. У кастрычніку 2023 года адбылося ўзмацнення напружанасці на Блізкім Усходзе з-за [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|чарговай эскалацыі ізраільска-палесцінскага канфлікту]]<ref name="BBC"/>. З пачаткам вайны праіранскія баевікі 160 абстрэльвалі аб’екты ЗША і іх саюзнікаў у рэгіёне<ref>{{Cite news |title=Violence spirals as Iran’s proxies kill American soldiers |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/01/28/violence-spirals-as-irans-proxies-kill-american-soldiers |access-date=2024-01-29 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref>. Саюзны іранцам хусіцкі рух стаў нападаць на караблі, які накіроўваліся ў Ізраіль. У адказ амерыканцы ўтварылі ваенную кааліцыю з мэтай абараніць судаходства. 12 студзеня [[2024]] года ЗША і Вялікабрытанія распачалі серыю авіяўдараў па хусітам у [[Емен]]е<ref name="APNews">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}</ref>. Некалькі раней, 2 студзеня, ізраільскі беспілотнік нанёс удар у [[Ліван]]е, забіўшы намесніка лідара [[ХАМАС]] (саюзны Ірану палесцінскі рух) [[Салех аль-Аруры|Салеха аль-Аруры]]<ref name="BBC">{{cite news |title=Twin bomb blasts near Iran general Qasem Soleimani's tomb kill 73 – state TV |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67872281 |access-date=3 January 2024 |publisher=BBC |date=3 January 2024}}</ref>. Хутка, 3 студзеня, у іранскім [[Керман]]е двума выбухамі была сарвана памятная цырымонія ў гадавіну гібелі генерала Касема Сулеймані<ref name="BBC"/>. Хоць адказнасць за напад узялі прадстаўнікі ІД<ref name="isis">{{cite news |title=Islamic State claims responsibility for attacks that killed nearly 100 people in Iran - group on telegram |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/islamic-state-claims-responsibility-attacks-that-killed-nearly-100-people-iran-2024-01-04/ |access-date=4 January 2024 |publisher=Reuters |date=4 January 2024}}</ref>, але прэзідэнт краіны [[Ібрагім Раісі]] абвінаваціў у тэракце Ізраіль<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=واکنش رئیسی به جنایت تروریستی کرمان؛ «بدانید در مقابل این جنایت هولناک هزینه سختی خواهید داد» |trans-title=Raisi's reaction to Kerman's terrorist crime; "Know that you will pay a heavy price for this horrible crime" |url=http://snn.ir/fa/news/1122978 |access-date=2024-01-03 |website=SNN.IR |language=fa |archive-date=4 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104151859/https://snn.ir/fa/news/1122978/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |url-status=live }}</ref>. 15 студзеня іранцы абстралялі іракскі Эрбіль. Напад быў накіраваны на недабудаванае консульства ЗША і меркаваны штаб разведкі [[Масад]]а<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/explosions-reported-us-consulate-iraq-iran-claims-responsibility/story?id=106390671|title=Explosions reported near US Consulate in Iraq; Iran claims responsibility|first=Bader|last=Katy|website=ABC News|date=15 January 2024|url-status=live}}</ref>. == Эскалацыя ў 2025—2026 гадах == 13 чэрвеня 2025 года Ізраіль пачаў поўнамаштабную ваенную аперацыю супраць Ірана пад назвай «[[Аперацыя «Народ як леў»|Народ як леў]]», 22 чэрвеня да яе далучыліся ЗША. 24 чэрвеня бакі ўзгаднілі спыненне агню. 9 кастрычніка было ўзгоднена спыненне агню ў сектары Газа, 13 кастрычніка былі вернутыя апошнія 20 жывых ізраільскіх закладнікаў. У гэты ж дзень ізраільскія ўлады вызвалілі больш за 1,9 тыс. палесцінскіх зняволеных 28 лютага 2026 года ЗША і Ізраіль [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары па Іране]], у выніку якіх загінулі вышэйшы кіраўнік дзяржавы [[Алі Хаменеі]] і шэраг высокапастаўленых іранскіх вайскоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1075286|title=Убит верховный лидер Ирана Али Хаменеи|website=Интерфакс|date=2026-03-01|url-status=live}}</ref>, з таго моманту вайна на Блізкім Усходзе стала больш маштабнай. Неўзабаве 7 красавіка па прапанове [[Пакістан]]а бакі ўхвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]]. == Гл. таксама == * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] == Зноскі == {{reflist|2}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ірана]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Ірана]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] 56lljyuatjhziwn7oxviw1c6my701zr 0 608641 5150049 5068132 2026-06-03T02:23:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150049 wikitext text/x-wiki [[Файл:Darfur report - Page 4 Image 1.jpg|280px|thumb|Баец Джанджавід]] '''Джанджавід''' ({{lang-ar|جنجوید}} у перакладзе азначае «джын на кані») — прынятае ў заходніх СМІ назва арабскага праўрадавага апалчэння ў [[Судан]]е, вядомага па [[Дарфурскі канфлікт|канфлікце ў Дарфуры]], які пачаўся ў [[2003]] годзе. Хоць канфлікт апісваецца як сутыкненні паміж качавымі светласкурымі «[[Арабы|арабамі]]» ([[Амар аль-Башыр]]) і цемнаскурымі земляробамі<ref>[American Society of International Law , http://www.asil.org/insights/insigh142.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070911191740/http://www.asil.org/insights/insigh142.htm |date=11 верасня 2007 }} ASIL Insights: UN Resolution 1556<!-- Bot generated title -->]</ref>, у рэчаіснасці ён носіць больш складаны характар, таму што сутыкненні рэгулярна адбываюцца і паміж праціўнікамі цэнтральнай улады, і паміж «арабскімі» атрадамі, якія цэнтральныя ўлады ўзбройваюць. Акрамя таго, уласна ў Судане тэрмінам «джанджавід» абазначаюць не праўрадавых апалчэнцаў, а бандыцкія шайкі, што яшчэ больш ускладняе разуменне сітуацыі. Джанджавід было створана ў знак падтрымкі рэгулярнай арміі Судана ў барацьбе з паўстанцамі з «[[Народная армія вызвалення Судана|Арміі вызвалення Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць|Руху за справядлівасць і роўнасць]]». Аднак іх падтрымка ператварылася ў карныя акцыі супраць мірнага насельніцтва<ref>[https://www.pbs.org/newshour/extra/features/july-dec04/sudan_genocide.html NewsHour Extra: Sudan Genocide Declaration Stirs World — September 15, 2004<!-- Bot generated title -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105222325/http://www.pbs.org/newshour/extra/features/july-dec04/sudan_genocide.html |date=5 лістапада 2013 }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A8364-2004Sep9.html | work=The Washington Post | first1=Glenn | last1=Kessler | first2=Colum | last2=Lynch | title=U.S. Calls Killings In Sudan Genocide | date=September 10, 2004}}</ref>. Асноўны сродак перамяшчэння — коні, вярблюды і [[Узброены пікап|джыпы «Таёта-Лэндкрузер»]]. Вядомыя лідары — [[Муса Хілаль]] і [[Махамед Хамдан Дагала]]. У жніўні 2013 года апалчэнне было рэарганізавана ў [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6193203.stm Janjaweed blamed for Chad attack] * [http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/html/sudan-press-article-120607 Дарфур: хроника объявленной смерти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110811102050/http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/html/sudan-press-article-120607 |date=11 жніўня 2011 }} * [http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan Деятельность МККК в Судане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090605092613/http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/sudan |date=5 чэрвеня 2009 }} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Дарфурскі канфлікт]] s91xybd089h9yxl2avljlvopu40k1hm 0 611289 5150070 5078672 2026-06-03T06:37:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150070 wikitext text/x-wiki {{Прадпрымальнік}} '''Джэфры Прэстан «Джэф» Безас''' ({{lang-en|Jeffrey Preston «Jeff» Bezos}}; нар. {{ДН|12|1|1964}}, [[Альбукерке]], [[Нью-Мексіка]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[прадпрымальнік]], кіраўнік і заснавальнік інтэрнэт-кампаніі [[Amazon.com]], заснавальнік і ўладальнік аэракасмічнай кампаніі Blue Origin і ўладальнік выдавецкага дому ''[[Washington Post|The Washington Post]]''<ref name="wash1">{{cite web|url=http://www.cybersecurity.ru/net/179068.html|title=Основатель Amazon купил за 250 млн долларов The Washington Post|publisher=[[Cybersecurity]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6IziK7Qni?url=http://www.cybersecurity.ru/net/179068.html|archive-date=2013-08-19|lang=ru}}</ref>. У 2018 годзе стаў найбагацейшым чалавекам па версіі [[Forbes]], заняўшы першы радок спісу са $135,6 млрд. == Біяграфія == Калі Джэфу было чатыры гады, яго маці выйшла замуж за кубінскага мігранта Мігеля Безаса, які ўсынавіў хлопчыка. Скончыў [[Прынстанскі ўніверсітэт]] (1986) са ступенямі па электраінжынерыі і камп’ютарных навуках. Да пачатку 1994 года працаваў па спецыяльнасці на [[Уол-стрыт]] на розных пасадах. Займаўся распрацоўкай сеткі для міжнароднага гандлю.<ref>{{Cite web|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0bio-1|title=Jeff Bezos Biography|archive-url=https://www.webcitation.org/65rP9SPPk?url=http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0bio-1|archive-date=2012-03-02}}</ref> Пазней заняў пасаду віцэ-прэзідэнта ў кампаніі D. E. Shaw & Co, з якой сышоў летам 1994 года.<ref name="wsj">{{Cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203914304576627102996831200.html|title=Jeff Bezos of Amazon: Birth of a Salesman|archive-url=https://www.webcitation.org/65rPAbuT7?url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203914304576627102996831200.html|archive-date=2012-03-02}}</ref> У канцы 1994 года, падчас вандроўкі праз краіну з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Сіэтл]], Безас засноўвае [[інтэрнэт-магазін]] Amazon.com, пачатковыя [[Інвестыцыя|інвестыцыі]] склалі 300 тысяч долараў. Сайт быў запушчаны 16 ліпеня 1995 года, хоць на той момант ён не быў распрацаваны да канца: напрыклад, на ім можна было замовіць адмоўную колькасць кніг.<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2000/jun/27/efinance.books?INTCMP=ILCNETTXT3487|title=Amazon.bomb: How the internet's biggest success story turned sour|publisher=The Guardian|date=2000-06-27|archive-url=https://www.webcitation.org/65rPBp8OM?url=http://www.guardian.co.uk/technology/2000/jun/27/efinance.books?INTCMP=ILCNETTXT3487|archive-date=2012-03-02}}</ref> Безас матываваў гэта неабходнасцю апярэдзіць канкурэнтаў.<ref name="wsj"/> Кампанія пачыналася як кніжны анлайн-магазін і пашыралася да продажу вялікага асартыменту прадуктаў і сервісаў, уключаючы [[відэа]] і [[аўдыё]]-трансляцыі. Станам на 2019 год гэта найбуйнейшая ў свеце кампанія ў галіне інтэрнэт-гандлю, а таксама найбуйнейшы ў свеце пастаўнік воблачных паслуг праз «Amazon Web Services». У 1997 годзе кампанія Amazon.com выйшла на IPO. У 1999 годзе амерыканскі часопіс ''[[Time]]'' назваў Безаса чалавекам года.<ref>{{Cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,992927,00.html|title=Jeffrey Preston Bezos: 1999 PERSON OF THE YEAR|publisher=Time magazine|archive-url=https://www.webcitation.org/65rP8GN3y?url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,992927,00.html|archive-date=2012-03-02}}</ref> Безас пашырыў сферу сваіх бізнес-цікавасцей у 2000 годзе, заснаваўшы аэракасмічную кампанію Blue Origin. Blue Origin пачала тэставыя палёты ў космас у 2015 годзе і на той час планавала пачаць камерцыйныя субарбітальныя палёты з людзьмі ў канцы 2018 года. У 2013 годзе за 250 млн долараў прадпрымальнік набыў амерыканскі выдавецкі дом ''[[Washington Post|The Washington Post]]''<ref name="wash1" />. Безас кіруе іншымі бізнес-інвестыцыямі праз свой венчурны фонд Bezos Expeditions. 24 лістапада 2017 года стаў самым багатым чалавекам Зямлі з $100,3 млрд. На 10 студзеня 2018 года яго багацце складала $106 млрд. На другім месцы і далей [[Біл Гейтс]] ($93,3 млрд), [[Уорэн Бафет]] ($87,3 млрд), [[Марк Цукерберг]] ($77,3 млрд) і [[Амансіа Артэга]] ($76,6 млрд).<ref>{{Cite news|title=Jeff Bezos’s Net Worth Just Broke $100 Billion|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-11-24/jeff-bezos-fortune-hits-100-billion-on-black-friday-stock-surge|work=Bloomberg.com|date=2017-11-24|access-date=2017-11-25}}</ref> Да чэрвеня 2018 года багацце Джэфры Безаса вырасла да $139,6 млрд — ён заняў першы радок у рэйтынгу Bloomberg Billionaires Index. Паводле версіі Forbes у рэйтынгу самых уплывовых людзей свету 2018 года Безас на 5-м месцы.<ref>{{Cite web|url=http://stevsky.ru/power2018|title=Forbes — самые влиятельные люди мира 2018}}</ref> 16 ліпеня 2018 года Джэф Безас узначаліў спіс найбагацейшых людзей свету па версіі агенцтва Bloomberg; паводле якога багацце склала $150 млрд.<ref>{{Cite news|title=Джефф Безос назван самым богатым человеком в современной истории|url=https://eadaily.com/ru/news/2018/07/17/dzheff-bezos-nazvan-samym-bogatym-chelovekom-v-sovremennoy-istorii|work=EADaily|access-date=2018-07-17|language=ru}}</ref> Зняўся ў адной са сцэн фільма «Стартрэк: Бясконцасць» у ролі іншапланецяніна.<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/07/18/jeff_bezos/|title=Основатель Amazon сыграл инопланетянина в новом «Стартреке»|website=lenta.ru|date=2016-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160719133956/https://lenta.ru/news/2016/07/18/jeff_bezos/|archivedate=2016-07-19|lang=ru}}</ref> 9 студзеня 2019 года Джэф Безас абвясціў пра развод са сваёй жонкай Макензі Безас пасля 25 гадоў шлюбу. На той момант Джэф Безас быў самым багатым чалавекам у свеце. У красавіку 2019 года развод быў афіцыйна аформлены: Макензі Безас атрымае $37,5 млрд адступных.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/JeffBezos/status/1083004911380393985|title=@JeffBezos|date=2019-01-09|access-date=2019-01-10}}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2014|isbn=978-5-389-08286-1|загаловак=The Everything Store. Джефф Безос и эра Amazon|аўтар={{нп5|Брэд Стоўн|Brad Stone||Brad Stone (journalist)}}|арыгінал=The Everything Store: Jeff Bezos and the Age of Amazon|тыраж=3000|старонак=416}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-11-24/jeff-bezos-fortune-hits-100-billion-on-black-friday-stock-surge|title=Jeff Bezos’s Net Worth Just Broke $100 Billion|publisher=Bloomberg|date=24 лістапада 2017|lang=en}} * [http://www.be-mag.ru/articles/2009/02/article10.php Артыкул пра Джэфры Безаса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120122040655/http://www.be-mag.ru/articles/2009/02/article10.php |date=22 студзеня 2012 }} ў часопісе Business Excellence. {{ref-ru}} * [http://www.ted.com/speakers/jeff_bezos.html Джэфры Безас на сайце TED.] * [http://radaris.com/~Jeffrey-Bezos/303015605 Джэфры Безас] інфармацыя з адкрытых крыніц ЗША. {{Бібліяінфармацыя}} {{Amazon}} {{DEFAULTSORT:Безас Джэф}} [[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] ekws91l3jnn1inejkzgom5km3syb4fs 0 626562 5150038 3531095 2026-06-02T23:44:34Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] 5150038 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] 7hytmsquzs5ihqtiohew0byw06rfafy 0 626563 5150040 3531032 2026-06-02T23:44:56Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] 5150040 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] 7hytmsquzs5ihqtiohew0byw06rfafy 10 626664 5149968 5124829 2026-06-02T17:38:59Z DBatura 73587 5149968 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Амерыкана-іранскі канфлікт |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] |выява = |стыль_цела = <!-- (або "стыль =" калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Падзеі |спіс1 = * [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве]] <small>(19 ліпеня 2019)</small> * [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс]] <small>(14 верасня 2019)</small> * [[Пратэсты ў Іраку (2019—2020)|Пратэсты ў Іраку]] <small>(1 кастрычніка 2019 — студзень 2020)</small> * [[Пратэсты ў Іране (2019—2020)|Пратэсты ў Іране]] <small>(15 лістапада 2019 — 25 лютага 2020)</small> * [[Атака авіябазы K-1]] <small>(27 снежня 2019)</small> * [[Амерыканскія ўдары па аб’ектах «Катаіб Хезбала»]] <small>(29 снежня)</small> * [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]] <small>(31 снежня 2019)</small> * [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада]] <small>(3 студзеня 2020)</small> * [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»]] <small>(8 студзеня 2020)</small> * [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам]] <small>(8 студзеня 2020)</small> * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2020—2021)|Вывад амерыканскіх войск з Ірака]] <small>(20 сакавіка 2020 — 9 снежня 2021)</small> * [[Ракетны абстрэл Эрбіля (15 лютага 2021)|Ракетны абстрэл Эрбіля-1]] <small>(15 лютага 2021)</small> * [[Ракетны абстрэл Эрбіля (13 сакавіка 2022)|Ракетны абстрэл Эрбіля-2]] <small>(13 сакавіка 2022)</small> * [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Вайна на Блізкім Усходзе]] <small>(з 7 кастрычніка 2023)</small> * [[Вайна Ізраіля з ХАМАС]] <small>(з 7 кастрычніка 2023)</small> * [[Аперацыя «Вартавы росквіту»]] <small>(з 18 снежня 2023)</small> * [[Выбухі ў Кермане (2024)|Выбухі ў Кермане]] <small>(3 студзеня 2024)</small> * [[Авіяўдары па Емене (2024)|Бамбардзіроўкі Емена]] <small>(12 студзеня 2024)</small> * [[Ракетны абстрэл Эрбіля (2024)|Ракетны абстрэл Эрбіля-3]] <small>(15 студзеня 2024)</small> * [[Удар беспілотніка па базе «Tower 22»]] <small>(28 студзеня 2024)</small> * [[Авіяўдары ЗША па Іраку і Сірыі (2024)|Авіяўдары ЗША па Іраку і Сірыі]] <small>(2 лютага 2024)</small> * [[Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску (2024)|Авіяўдар па консульстве Ірана ў Дамаску]] <small>(1 красавіка 2024)</small> * [[Ірана-ізраільскі канфлікт (з 2024)|Ірана-ізраільскі канфлікт]] <small>(з 1 красавіка 2024)</small> * [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне»]] <small>(13 красавіка 2024)</small> * [[Аперацыя «Паўночны молат»]] <small>(22 чэрвеня 2025)</small> * [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|Аперацыя «Эпічная лютасць»]] <small>(28 лютага 2026)</small> |загаловак2 = Сілы |спіс2 = * [[File:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|22px]] [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] * [[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]] * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]] * {{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] * [[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]] |загаловак3 = Асобы |спіс3 = * {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]] * {{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]] * {{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] * {{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]] * [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]] * {{Сцяг|Ірак}} [[Абу Махдзі аль-Мухандзіс]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]] * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Борыс Джонсан]] * {{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]] * {{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |загаловак4 = Гл. таксама |спіс4 = * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] * [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] * [[Другая халодная вайна]] * [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя ЗША]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Іран]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] </noinclude> oobx3dl3nv8k3myjw1tcj6jsrfdky6b 0 630682 5150007 4757399 2026-06-02T21:43:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150007 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 2-й батальён спецыяльнага прызначэння «Данбас» |выява = [[Файл:Emblem_of_the_Donbas_Battalion.svg|150px]] |подпіс = |гады = з [[2014]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Украіна}} |падпарадкаванне = |у складзе = [[Нацыянальная гвардыя Украіны]] |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Данецкая вобласць]], [[Славянск]] |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вайна на ўсходзе Украіны|Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны, 2014]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Сямён Ігаравіч Сяменчанка|Сямён Сяменчанка]] }} '''2-й батальён спецыяльнага прызначэння «Данбас»''' ({{lang-ua|2-й батальйон спеціального призначення «Донбас»}}) - ваеннае фарміраванне [[Нацыянальная гвардыя Украіны|Нацыянальнай гвардыі Украіны]]. ==Гісторыя== ===Стварэнне=== Батальён «Данбас» пачаў сваю гісторыю як атрад народнага апалчэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]]. У [[Красавік|красавіку]] [[2014]] года прадпрымальнік і грамадскі актывіст [[Сямён Ігаравіч Сяменчанка|Сямён Сяменчанка]] на сваёй старонцы ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] абвясціў пра збор сродкаў і запіс добраахвотнікаў у батальён тэрытарыяльнай абароны Данецкай вобласці пад назвай «Данбас»<ref>[https://www.facebook.com/dostali.hvatit/posts/733198983381545 Старонка Сямёна Сяменчанка ў Facebook]</ref>. Аднак кіраўніцтва Данецкай вобласці не падтрымала ініцыятыву Сяменчанка. Таму добраахвотнікі вымушаныя былі перабазавацца на тэрыторыю суседняй [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]], дзе дзякуючы падтрымцы яе кіраўніцтва змаглі сфармаваць сваё падраздзяленне ў статусе роты «Данбас-1» Палку нацыянальнай абароны<ref>[https://web.archive.org/web/20141031215137/http://espreso.tv/article/2014/06/12/narodna_armiya Народна армія. Все про добровольчі батальйони, що воюють на Донбасі (ФОТО)]</ref>. Навучанне добраахвотнікаў праходзіла ў вёсцы Новападгароднае на мяжы Днепрапятроўскай і Данецкай вобласці на тэрыторыі былой машынна-трактарнай станцыі<ref>[https://life.pravda.com.ua/society/2014/10/24/182635/ Новые лица: ради чего комбаты идут в большую политику]</ref>. Навучанне ўключала ў сябе, у прыватнасці, зборку і разборку стралковай зброі, пераадоленне паласы перашкод, а таксама навыкі рукапашнага бою<ref>{{Cite web |url=https://www.segodnya.ua/regions/donetsk/v-donbasse-oficery-zapasa-i-soldaty-srochniki-sozdali-sobstvennyy-batalon-zashchity-515626.html |title=В Донбассе офицеры запаса и солдаты-срочники создали собственный батальон защиты |access-date=1 лютага 2020 |archive-date=28 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428135609/http://www.segodnya.ua/regions/donetsk/v-donbasse-oficery-zapasa-i-soldaty-srochniki-sozdali-sobstvennyy-batalon-zashchity-515626.html |url-status=dead }}</ref>. ===Удзел у баявых дзеяннях=== [[15 мая]] [[2014]] батальён вызваліў райаддзел міліцыі ў [[Вэлыка Навасілка|Вэлыкай Навасілкі]] ад лаяльнай [[ДНР]] міліцыі<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2014/05/15/7025491/ Батальйон Донбас взяв під контроль район Донеччини – командир]</ref>. [[22 мая]] 2014 байцы батальёна ўзялі пад ахову адміністрацыйныя будынкі [[Валадарскі раён|Валадарскага раёна]]<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2014/05/22/7026157/ Батальйон "Донбас" взяв під контроль ще один район Донеччини]</ref>. Раніцай [[23 мая]] 2014 батальён трапіў у засаду апалчэнцаў у вёсцы Карліўка [[Мар’інскі раён|Мар’інскага раёна]]. У ходзе ўзброенага сутыкнення палова байцоў батальёна атрымала раненні<ref>{{Cite web |url=https://dt.ua/UKRAINE/batalyon-donbas-prorvavsya-z-zasidki-bilya-karlivki-polovina-biyciv-poraneni-143807_.html |title=Батальйон "Донбас" прорвався з засідки біля Карлівки, половина бійців - поранені |access-date=1 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200201192950/https://dt.ua/UKRAINE/batalyon-donbas-prorvavsya-z-zasidki-bilya-karlivki-polovina-biyciv-poraneni-143807_.html |archivedate=1 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. [[10 жніўня]] 2014 добраахвотніцкія батальёны «Данбас», «[[Азоў (полк МУС Украіны)|Азоў]]», «[[Шахтарск (батальён)|Шахтарск]]» і «[[Правы сектар]]» сумесна з сіламі [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] пачалі ваенную аперацыю ў раёне горада [[Ілавайск]]. Мэтай аперацыі было ўзяцце горада штурмам, знішчэнне ўмацаваных раёнаў і блокпастоў баявікоў<ref>[http://www.battalion-donbass.info/ru/2014/08/11/%D1%89%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B2%D1%96%D0%B9%D0%BD%D0%B8-13/ Дневники войны — 13] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191220211706/http://www.battalion-donbass.info/ru/2014/08/11/%D1%89%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B2%D1%96%D0%B9%D0%BD%D0%B8-13/ |date=20 снежня 2019 }}</ref>. У ходзе баявых сутыкненняў сілы [[Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|АТО]], у тым ліку і батальён "Данбас", трапілі ў акружэнне і панеслі істотныя страты<ref>[https://vesti.ua/donbass/66961-kombat-donbassa-obvinil-rukovodstvo-vsu-v-provalnoj-operacii-pod-ilovajskom Комбат "Донбасса" обвинил руководство ВСУ в провальной операции под Иловайском]</ref>. [[30 студзеня]] [[2015]] Сямён Сяменчанка разам з часткай батальёна «Данбас» паводле загаду прыбыў на ўкраінскія пазіцыі ў [[Вуглэгірск]]-[[Дэбальцэвэ]] для выканання баявых задач<ref>[https://www.facebook.com/dostali.hvatit/posts/892561774111931 Ситуация в Углегорске - Дебальцево]</ref>. {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} {{Еўрамайдан}} [[Катэгорыя:Вайна на ўсходзе Украіны]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Украіны]] cl323yag2aw7v272vbmv4i2ylilk4ry 0 637763 5149997 4962248 2026-06-02T20:35:25Z Pabojnia 135280 афармленне 5149997 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Валянцін Іванавіч Даніловіч |арыгінал імя = |дата нараджэння = 15.2.1936 |месца нараджэння = |дата смерці = 20.5.1970 |месца смерці = [[Крым]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |Перыяд жыцця = |выява = [[File:Валянцін Іванавіч Даніловіч.jpg|280px]] |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = [[старшы лейтэнант|старшы інжынер-лейтэнант]] |род войскаў = выпрабавальнік парашутнай і касмічнай тэхнікі |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} {{цёзкі2|Даніловіч}} '''Валянцін Іванавіч Даніловіч''' ({{ДН|15|2|1936}}, [[Калодзішчы]], [[Мінскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — {{ДС|20|5|1970}}, [[Крым]]) — савецкі выпрабавальнік парашутнай і касмічнай тэхнікі, {{нп5|Майстар парашутнага спорту СССР|майстар парашутнага спорту СССР|d|Q1888046}}. Шасціразовы рэкардсмен свету па [[Парашутны спорт|парашутным спорце]]<ref name = "sb">{{cite web|url = https://www.sb.by/articles/polet-dlinoyu-v-zhizn.html|title = Полет длиною в жизнь|author = Николай Качук. |date = 2001-05-19 |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |location = Мінск |language = ru |trans-title = Палёт даўжынёю ў жыццё |access-date = 02.04.2020}}</ref>. Першы чалавек у свеце, які пабываў у стане [[бязважкасць|бязважкасці]] ў самалёце-лабараторыі<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/naszyja-na-arbice-belarusy-jakija-ljatali-kosmas|title = Нашыя на арбіце: беларусы, якія ляталі ў космас|date = 2018-04-12 |publisher = [[Новы Час (газета)|Новы Час]] |location = Мінск |language = be |access-date = 02.04.2020}}</ref><ref name = "aif2">{{cite web|url = https://aif.by/social/nashi_na_orbite_kto_iz_belorusov_osvaival_kosmos|title = Наши на орбите. Кто из белорусов осваивал космос|date = 2014-04-11 |publisher = Аргументы и факты |location = Мінск |language = ru |trans-title = Нашыя на арбіце. Хто з беларусаў асвойваў космас|access-date = 02.04.2020}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і вайскоўца Івана Іосіфавіча і хатняй гаспадыні Марыі Данілаўны Даніловічаў. Дзед працаваў старшынёй калгаса ў [[Негарэлае|Негарэлым]], быў [[Рэпрэсіі ў БССР|расстраляны як польскі шпіён]]<ref name = "aif">{{cite web|url = https://aif.by/social/kosmos_nachinalsya_na_zemle|title = Космос начинался на Земле|author = Анна Крючкова.|date = 2010-04-14 |publisher = Аргументы и факты № 15 ад 14 красавіка 2010 года|location = Мінск |language = ru |trans-title = Космас пачынаўся на Зямлі|access-date = 02.04.2020}}</ref>. У дзяцінстве пераехаў з сям’ёй у вёску [[Дубовы Лог (Чэрвеньскі раён)|Дубовы Лог]], дзе пайшоў у школу. Потым жыў у [[Асіповічы|Асіповічах]], [[Лапічы (аграгарадок)|Лапічах]], скончыў школу на [[Сахалін]]е. У 1954 годзе паступіў у [[Маскоўскі авіяцыйны інстытут]], падчас навучання захапіўся парашутным спортам. 11 лютага 1956 года ўстанавіў свой першы сусветны рэкорд у скачках з парашутам на дакладнасць прызямлення. У 1957 годзе стаў удзельнікам сусветнага парашутнага групавога рэкорда. Падчас вучобы ў інстытуце пачаў займацца фатаграфіяй, удзельнічаў у фотавыстаўках, стаў адным з піянераў паветранай здымкі з замацаваным на ахоўным шлеме фотаапаратам<ref name = "aif"/>. У 1961 годзе скончыў інстытут па спецыяльнасці «інжынер-электрамеханік», пасля чаго працаваў інжынерам-канструктарам у навукова-даследчым інстытуце парашутабудаўніцтва. У 1962 годзе ўдзельнічаў ва ўстанаўленні двух сусветных парашутных групавых рэкордаў. У жніўні 1963 — красавіку 1965 года працаваў старшым інжынерам і парашутыстам-выпрабавальнікам {{нп5|Лётна-даследчы інстытут імя М. М. Громава|Лётна-даследчага інстытута імя М. М. Громава|d|Q282717}}. Выканаў чатыры катапультаванні і каля пяцідзесяці выпрабавальных скачкоў з парашутам. Правёў выпрабаванні некалькіх тыпаў парашутаў і катапультнага крэсла К-5. У чэрвені 1964 года напісаў заяву камандуючаму [[Ваенна-паветраныя сілы|Ваенна-паветранымі сіламі СССР]], галоўнаму [[Маршал роду войск|маршалу авіяцыі]] [[Канстанцін Андрэевіч Вяршынін|Канстанціну Вяршыніну]] з просьбай уключыць яго для палёту ў космас у якасці інжынера і кінааператара. У рамках падрыхтоўкі да першага выхаду чалавека ў адкрыты космас [[Сяргей Паўлавіч Каралёў|Сяргей Каралёў]] паставіў задачу выпрабаваць адмысловы [[скафандр]] і шлюзавую камеру, якія ў самыя кароткія тэрміны былі сканструяваны і выраблены пад кіраўніцтвам {{нп5|Гай Ільіч Севярын|Гая Севярына|d|Q3099954}}. Валянцін Даніловіч выпрабоўваў і адпрацоўваў сістэму шлюзавання і выхаду ў адкрыты космас<ref name = "aif2"/>. Для стварэння бязважкасці выкарыстоўваўся самалёт [[Ту-104]], усярэдзіне якога знаходзіўся макет касмічнага карабля «{{нп5|Усход-2|Усход-2|d|Q221678}}» са шлюзавай камерай. Лётчык разганяў самалёт да максімальнай хуткасці, браў штурвал «на сябе» і адразу ж «ад сябе»: Ту-104 рабіў «доўгую горку» — ляцеў па «[[парабала|парабале]] [[Іаган Кеплер|Кеплера]]». На вяршыні парабалы на 30 секунд стваралася бязважкасць — выпрабавальнік павісаў у паветры, пасля чаго самалёт зноў прымаў гарызантальны палёт, і выпрабавальнік падаў на падлогу<ref name = "sb"/>. У 1965 годзе перайшоў на службу ў [[Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Міністэрства абароны імя В. П. Чкалава|Дзяржаўны навукова-даследчы інстытут ВПС імя В. П. Чкалава]], дзе працягваў выпрабоўваць парашуты і катапультавыя крэслы. На працягу жыцця зрабіў каля 1000 парашутных скачкоў, 6 спроб катапультавання, удзельнічаў ва ўстанаўленні 3 сусветных парашутных рэкордаў<ref name = "sb"/>. 20 мая 1970 года Валянцін Даніловіч выпрабоўваў новае катапультнае крэсла {{нп5|K-36|К-36|d|Q4206119}} на палігоне пад [[Феадосія]]й. З-за памылкі штурмана {{нп5|Су-7|Су-7|d|Q170199}} ён прызямліўся не на сушы, а ў заліве, заблытаўся ў стропах і захлынуўся. Лекары засведчылі смерць ад утаплення. Па іншай версіі, у час катапультавання лётчык атрымаў [[пералом косці|пералом]] [[пазваночнік]]а, што замінала яму дзейнічаць у вадзе<ref name = "aif"/>. У далейшым за паспяховае выпрабаванне катапультнага крэсла К-36 быў узнагароджаны званнем [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] {{нп5|Алег Канстанцінавіч Хамутоў|Алег Хамутоў|d|Q4499664}}<ref name = "sb"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]], медалямі. У 1956 годзе прысвоена званне {{нп5|Майстар парашутнага спорту СССР|майстара парашутнага спорту СССР|d|Q1888046}}. == Памяць == У 1994 годзе ў музеі школы № 2 горада [[Асіповічы]] адкрыўся пакой, прысвечаны Валянціну Даніловічу<ref>{{cite web|url = http://mogilev-region.gov.by/news/akcyor-papanau-zaplakau-kali-pachuu-yak-yon-zaginuu|title = Акцёр Папанаў заплакаў, калі пачуў, як ён загінуў|date = 2015-04-16|publisher = Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|location = Магілёў|language = be|archive-url = https://web.archive.org/web/20200822080220/http://www.mogilev-region.gov.by/news/akcyor-papanau-zaplakau-kali-pachuu-yak-yon-zaginuu|archive-date = 22 жніўня 2020|access-date = 03.04.2020|url-status = dead}}</ref>. У 2001 годзе камандуючы паветрана-дэсантнымі войскамі Расіі [[генерал-палкоўнік]] [[Георгій Іванавіч Шпак|Георгій Шпак]] звярнуўся да Прэзідэнта Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з просьбай пасмяротна прысвоіць Валянціну Даніловічу званне [[Герой Беларусі|Героя Беларусі]] «за вялікі ўнёсак у стварэнне і выпрабаванне новых узораў парашутна-дэсантнай тэхнікі, праяўленыя пры гэтым высокае прафесійнае майстэрства, мужнасць і гераізм»<ref name = "sb"/><ref name = "aif"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелСЭ|4}} — С. 138 {{DEFAULTSORT:Даніловіч Валянцін Іванавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў Крыме]] [[Катэгорыя:Постаці авіяцыі СССР]] [[Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах]] 41r5znlhps6jmnstezhjvmv8h6z0dyq 0 645640 5150132 5131657 2026-06-03T08:40:37Z M.L.Bot 261 5150132 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзямідавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзямідавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Дзяржынскі раён]] |Уключае = 26 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дворышча (Дзяржынскі раён)|Дворышча]] |Датаўтварэння = [[23 сакавіка]] [[1932]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1647 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзямі́давіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Дворышча (Дзяржынскі раён)|Дворышча]]. Утвораны 23 сакавіка 1932 года як '''Сталінскі нацыянальны польскі сельсавет''' у складзе [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён|Койданаўскага нацыянальнага польскага раёна]] [[БССР]]. Цэнтр — пасёлак імя Сталіна. З 29 чэрвеня 1932 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 14 мая 1936 года рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 31 ліпеня 1937 года ў складзе [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]]. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. З 4 лютага 1939 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Байдацкі сельсавет|Байдацкага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Чэрнікаўшчына (Дзяржынскі раён)|Чэрнікаўшчына]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 красавіка 1957 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Вертнікаўскі сельсавет|Вертнікаўскага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: вёскі [[Вялікае Белякова]], [[Крыштафова]], [[Малое Белякова]], [[Марцінавічы (Дзяржынскі раён)|Марцінавічы]], [[Навасады (Дзяржынскі раён)|Навасады]], [[Піяніна (Дзяржынскі раён)|Піяніна]], [[Плашава]], [[Пярхурава]], [[Чырвоная Змена]], [[Шумшчына (Дзяржынскі раён)|Шумшчына]], пасёлак [[Вызваленне (Дзяржынскі раён)|Вызваленне]] і хутар [[Буралом]]), у склад [[Фаніпальскі сельсавет|Фаніпальскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў (вёскі [[Гаёўка (Дзяржынскі раён)|Гаёўка]], [[Дубрава (Дзяржынскі раён)|Дубрава]], [[Леднікі (Дзяржынскі раён)|Леднікі]], [[Лісаўшчына (Дзяржынскі раён)|Лісаўшчына]], [[Машчонае]], [[Уса (Дзяржынскі раён)|Уса]], [[Хамічы (Дзяржынскі раён)|Хамічы]], [[Цяўлава]] і [[Чэрнікаўшчына (Дзяржынскі раён)|Чэрнікаўшчына]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Дзямідавічы (Дзяржынскі раён)|Дзямідавічы]], сельсавет перайменаваны ў Дзямідавіцкі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. У 1990 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Юцкі]]. 18 сакавіка 2011 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Дворышча<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-43/2011_43_9_40117.pdf&oldDocPage=1 Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 18 марта 2011 г. № 57 О преобразовании деревни Дворище Дзержинского района в агрогородок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200604223527/http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-43%2F2011_43_9_40117.pdf&oldDocPage=1|date=4 чэрвеня 2020}}</ref>. 30 снежня 2013 года на тэрыторыі сельсавета ўтвораны хутар [[Красулін (Дзяржынскі раён)|Красулін]]<ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D914n0063257&p1=1&p5=0 Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 30 декабря 2013 г. № 179 Об образовании хутора Красулин Демидовичского сельсовета Дзержинского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1721 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 90,4 % — [[беларусы]], 5,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[Палякі на Беларусі|палякі]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=4 чэрвеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1647 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзямідавіцкі сельсавет, Дзяржынскі раён}} {{Дзяржынскі раён}} [[Катэгорыя:Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Заслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя польскія сельсаветы БССР]] q7fnodowcvxmkjg0s319miv63t8dypp 2 653452 5149952 5148374 2026-06-02T17:29:32Z DBatura 73587 /* Образование */ 5149952 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> 98l3vh9d2kuw7zznjsso9jlzmc4s2tz 5149953 5149952 2026-06-02T17:30:05Z DBatura 73587 5149953 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> ------- {{Узброены канфлікт |канфлікт = Іранскі крызіс |частка = [[Другая халодная вайна]] |выява = B52 in al udeid base may 2019.jpg |загаловак = Амерыканскі бамбардзіроўшчык B52 на ваеннай базе ў [[Катар]]ы, 12 мая 2019. |дата = з [[5 мая]] [[2019]] года |месца = [[Ірак]], [[Сірыя]], ізраільска-палесцінскія тэрыторыі, [[Персідскі заліў]] [[Армузскі праліў]], [[Гібралтарскі праліў]], [[Аманскі заліў]], [[Чырвонае мора]] |прычына = Выхад Ірана і ЗША з «ядзернай здзелкі» |змены = |вынік = |праціўнік1 = '''[[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]]:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Албанія}}<ref>{{cite web |title=U.S. Central Command welcomes Albania's participation in the International Maritime Security Construct (IMSC)|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |website=U.S. Central Command |access-date=1 November 2019 |date=1 November 2019 }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Літва}}<ref>{{Cite web | url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct | access-date=26 верасня 2020 | archive-date=3 кастрычніка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | url-status=dead }}</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}}<ref name="Польшча"/><br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<ref name="aljazeera">[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/saudi-oil-attacks-latest-updates-190916102800973.html Saudi oil attacks: All the latest updates]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref name="aljazeera"/><br>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|title=Egypt detains Iran oil tanker, arrests 6 for espionage|date=July 9, 2019|website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|title=Saudi-Emirati-Egyptian Alliance Steering US Middle East Policy}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Японія}}<ref>[https://rg.ru/2019/12/27/iaponiia-napravit-esminec-i-patrulnyj-samolet-v-omanskij-zaliv.html Япония направит эсминец и патрульный самолет в Оманский залив]//Интернет-портал «Российской газеты», 27.12.2019</ref><ref>[http://ukrainian.cri.cn/841/2020/01/15/2s68166.htm Японія виділить додатково понад 500 млн єн на утримання контингенту Сил самооборони на Близькому Сході]//China Radio Internationa, 2020-01-15</ref><br>{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}<ref>[http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=r&Seq_Code=60412 Воинский контингент «Чхонхэ» отправится в Ормузский пролив с собственной миссией]//KBS WORLD Radio, 2020-01-21</ref> |праціўнік2 = '''[[Вось супраціву]]:'''<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>[[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]]<br>{{Сцяг|Палесціна}} [[Дзяржава Палесціна]]<ref>https://www.dw.com/en/palestinian-leader-abbas-says-agreements-with-israelis-to-stop/a-49753004</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|title=Russia warns the U.S. and Israel that Iran is its "ally" and was right about drone shoot down|first=Tom O'Connor On 6/25/19 at 1:47 PM|last=EDT|date=June 25, 2019|website=Newsweek}}</ref><ref name="Iran Support">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/iran-russia-china-fighter-jets-1456848|title=Iran Says Russia and China Are Offering Fighter Jets in Show of Support Against US}}</ref><ref>[https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha Как Россия поддержит Иран в санкционной войне с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827143957/https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha |date=27 жніўня 2019 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<ref name="Iran Support"/><ref name="tsargrad">[https://m.tsargrad.tv/articles/kitaj-vstal-vmeste-s-rossiej-na-zashhitu-irana_131914 Китай встал вместе с Россией на защиту Ирана]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/07/15/ugrozy-ssha-ne-pomeha-siriya-prodolzhit-podderzhivat-iran Угрозы США не помеха. Сирия продолжит поддерживать Иран]</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>https://www.nknews.org/2019/09/the-september-14-drone-attack-on-saudi-oil-fields-north-koreas-potential-role/</ref><ref>https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-do-yemeni-houthi-rebels-have-north-korean-missiles-86821</ref><br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iraqi-parliament-calls-expulsion-foreign-troops-200105150709628.html</ref><br>{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{Cite web |url=https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |title=Архіўная копія |access-date=15 студзеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031953/https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |url-status=dead }}</ref><ref>https://nypost.com/2020/01/11/how-venezuela-could-help-iran-mount-an-attack-against-america/</ref><br>{{Сцягафікацыя|Куба}}<ref>http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125125609/http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak |date=25 студзеня 2020 }}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Марк Эспер]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Барыс Джонсан]]<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]<br>{{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |камандзір2 = {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Амір Хатамі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] †<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] † |сілы1 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|ЗША}}: 120 000 ваеннаслужачых, 12 F-22 Raptor, 4 B52, 1 ударная група авіяносцаў<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 2 фрэгата, 1 эсмінец<br>{{Сцяг|Аўстралія}}: 200 ваеннаслужачых, 1 фрэгат<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 90 ваеннаслужачых, 10 ЗРК ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 эсмінец, 2 патрульных самалёта<br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}: 300 вайскоўцаў, 1 эcмінец, 1 верталёт |сілы2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 523 000 ваеннаслужачых<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]]: 3500—5000 апалчэнцаў<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 80 000—100 000 апалчэнцаў |страты1 = '''на 2019—202:''' {{Сцяг|ЗША}}: 80 вайскоўцаў загінулі (па даных Ірана), 1 самалёт і 2 БПЛА знішчаны, 1 марак знік без вестак, 1 грамадзянскі забіты<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 1 танкер захоплены, 23 марака арыштаваны<br>{{Сцяг|ААЭ}}: 1 танкер пашкоджаны, 1 танкер затрыманы<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 2 танкера пашкоджаны ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 гандлёвае судна пашкоджана |страты2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 5 вайскоўцаў забіты, 1 танкер захоплены і 1 пашкоджаны, 1 дрон збіты<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 34 забітых апалчэнцаў |агульныя страты = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Украіна}}: 1 грамадзянскі авіялайнер збіты, 9 украінскіх членаў экіпажа і 167 грамадзянскіх асоб загінулі, у тым ліку 82 з Ірана, 57 з Канады, 10 з Швецыі, 7 з Афганістана і 3 з Вялікабрытаніі.<br>{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}: 2 гандлёвых судна пашкоджаны<br>{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}: 1 судна затрымана, 7 членаў экіпажа арыштываны<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|title=Iran seizes Iraqi oil tanker smuggling fuel in Gulf: TV|date=August 4, 2019|via=www.reuters.com}}</ref><br>{{Сцяг|Ірак}} 1 гандлёвы карабель затрыманы<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker/iran-seizes-iraqi-oil-tanker-smuggling-fuel-in-gulf-tv-idUSKCN1UU08Y</ref><br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} 1 танкер затрыманы<ref name="карэйцы"/> }} '''Іранскі крызіс 2019 года''', таксама '''крызіс у Персідскім заліве''' і '''амерыкана-іранскі канфлікт''' — надзвычайна напружанае [[Палітыка|палітычнае]], [[Дыпламатыя|дыпламатычнае]] і [[Вайна|ваеннае]] супрацьстаянне паміж [[Іран]]ам і саюзнымі яму групоўкамі з аднаго боку, і [[ЗША]] і іх стратэгічнымі саюзнікамі ў рэгіёне з другога. Адносіны паміж імі абвастрыліся пасля выхаду Тэгерана і Вашынгтона з «ядзернай здзелкі» (афіцыйная назва — [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]]). == Перадгісторыя == [[15 ліпеня]] [[2015]] года [[Іран]] і краіны «шасцёркі» ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]], [[Кітай]] і [[Расія]]) дасягнулі пагаднення па іранскай ядзернай праграме ў абмен на адмену санкцый супраць Ірана. Па пагадненні афіцыйны Тэгеран павінен дапусціць інспектараў [[МАГАТЭ]] на свае ядзерныя аб’екты. Краіны Захаду, у сваю чаргу, будуць пакрокава здымаць з Ірана санкцыі. Пагадненне павінна быць ратыфікавана ўсімі бакамі і адобрана [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/international/2015/07/150714_iran_deal_reached|title=Достигнуто соглашение по ядерной программе Ирана|date=2015-07-14 |work=В мире|publisher=Русская служба Би-би-си |access-date=2015-07-15 |lang=ru}}</ref>. У кастрычніку [[2017]] года [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп|Д. Трамп]] заявіў, што больш не будзе завяраць кангрэс у тым, што «Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў» адпавядае інтарэсам краіны<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-41616875 Трамп отказался одобрить ядерную сделку с Ираном] BBC</ref>. [[8 мая]] [[2018]] года ён абвясціў аб выхадзе краіны з пагаднення па іранскай ядзернай праграме. Амерыканскі прэзідэнт заявіў, што ЗША валодаюць доказамі таго, што Іран працягвае распрацоўку ядзернай зброі, тым самым парушаючы Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў. Таксама ён анансаваў аднаўленне санкцый супраць Тэгерана<ref>{{cite web|url=https://korrespondent.net/world/3969068-tramp-obiavyl-o-vykhode-ssha-yz-sdelky-po-yranu|title=Трамп объявил о выходе США из сделки по Ирану|date=2018-05-08|publisher=Корреспондент|lang=ru|access-date=2018-05-08}}</ref>. 8 мая [[2019]] года (у гадавіну выхаду ЗША з пагаднення) Іран у адказ на дзеянні ЗША, згодна з параграфам 26 СУПД, абвясціў аб першым этапе спынення выканання шэрагу пунктаў ядзернай здзелкі (у частцы, якая тычыцца запасаў узбагачанага ўрану і цяжкай вады). У прыватнасці, Іран перавысіў значэнне запасаў нізкаўзбагачанага ўрану, усталяванага на адзнацы ў 300 кілаграм. [[7 ліпеня]] Тэгеран абвясціў аб другім этапе скарачэння абавязацельстваў па СУПД. Іран заявіў, што пачынае працэс узбагачэння ўрану на ўзроўні вышэй прадугледжаных ядзернай здзелкай 3,67%<ref name=":2">{{cite news|title=В Иране назвали условие возвращения к обязательствам по СВПД|url=https://ria.ru/20190707/1556286752.html|access-date=2019-07-11|date=2019-07-07}}</ref>. == Разгортванне канфрантацыі ў 2019 годзе == * [[5 мая]]: саветнік па нацыянальнай бяспецы ЗША [[Джон Болтан]] абвясціў, што ЗША разгортваюць ударную групу авіяносца «Аўраам Лінкальн» і чатыры бамбардзіроўшчыка B-52 на Блізкім Усходзе, каб «паслаць яснае і беспамылковае паведамленне» Ірану пасля паведамленняў ізраільскай разведкі пра меркаваную іранскую змову з мэтай паслаблення ЗША ў рэгіёне<ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|title=Bolton: U.S. sending Navy strike group to Iran to send "clear message"|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175602/https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|title=Israel passed White House intelligence on possible Iran plot|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=16 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516023940/https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|url-status=dead}}</ref>. * [[7 мая]]: дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]] здзейсніў нечаканы візіт у [[Багдад]] пасля адмены сустрэчы з канцлерам Германіі [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]. Ён сказаў прэзідэнту [[Ірак]]а [[Бархам Салех|Бархаму Салеху]] і прэм’ер-міністру [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзілy Абдул-Махдзі]], што яны нясуць адказнасць за абарону амерыканцаў у Іраку. * [[8 мая]]: саветнік аяталы [[Алі Хаменеі|Хаменеі]] заявіў, што Іран упэўнены, што ЗША не хочуць і не могуць пачаць вайну з Іранам. Тым часам Цэнтральнае камандаванне ВПС ЗША абвясціла, што некалькі знішчальнікаў F-15C Eagle былі перебазаваны на Блізкі Усход, каб «абараніць інтарэсы ЗША ў рэгіёне»<ref>{{cite web|url=https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|title=Eagles move as part of dynamic force deployment|date=8 May 2019|publisher=U.S. Air Forces Central Command|access-date=25 May 2019}}</ref>. * [[10 мая]]: Злучаныя Штаты разгарнулі марскі транспартны карабель USS Arlington і ЗРК «Пэтрыёт» у рэгіёне. [[Пентагон]] заявіў, што нарошчванне ваеннай сілы было выклікана «падвышанай гатоўнасцю Ірана да правядзення наступальных аперацый»<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/05/10/pentagon-marines-patriot-missiles-added-force-confronting-iran/1169210001/|title=Pentagon bolsters force in Middle East with Marines and missiles to confront Iran|date=10 May 2019|work=USA Today}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: два амерыканскіх нафтавых танкера падвергліся нападу каля [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]], у выніку адзін з іх загарэўся і страціў кіраванне. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп абвінаваціў у здарэнні Іран, які адмаўляў дачыненне да нападаў на танкеры і абвінаваціў Вашынгтон у прапагандзе «іранафобскай» кампаніі. * [[20 чэрвеня]]: амерыканскі ваенны беспілотнік быў збіты іранскімі ВПС. Прэзідэнт Ірана [[Хасан Рухані]] заявіў, што той парушыў іх паветраную прастору<ref name="ИноСМИ">[https://inosmi.ru/politic/20190722/245500452.html Иранский танкерный кризис: Ми-6 ищет следы причастности Путина к захвату британского судна (The Mirror, Великобритания)]</ref>. * [[4 ліпеня]]: Каралеўскія марскія пяхотнікі з атрада спецназа «42 Commando» захапілі супертанкер ля ўзбярэжжа [[Гібралтар]]а, які перавозіў іранскую нафту ў [[Сірыя|Сірыю]]. Урад Ірана паабяцаў адказаць на захоп нафтавага танкера<ref name="РИА">[https://ria.ru/20190720/1556717985.html Иран заявил о задержании британского танкера]</ref>. * [[10 ліпеня]]: фрэгат Каралеўскага флоту HMS «Montrose» адагнаў тры іранскіх катары, якія спрабавалі спыніць камерцыйнае судна «British Heritage»<ref name="ИноСМИ"/>. * [[11 ліпеня]]: паліцыя Гібралтара заявіла, што арыштавала капітана і старпама іранскага супертанкера «Грэйс-1» у сувязі з парушэннем санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] у дачыненні да Сірыі. Праз два дні прадстаўнікі паліцыі паведамілі, што капітан, старпам і два другіх памочніка капітана судна былі вызвалены пад заклад без прад’яўлення абвінавачвання. * [[13 ліпеня]]: у тэлефоннай размове з міністрам замежных спраў Ірана Махамадам Джавадам Зарыфам міністр замежных спраў Джэрэмі Хант прапанаваў пайсці на саступкі датычна вызвалення «Грэйс-1» у абмен на гарантыі, што Тэгеран не будзе парушаць санкцыі ЕС у дачыненні да ўрада [[Башар Асад|Асада]] ў Сірыі. * [[17 ліпеня]]: Прадстаўнікі ЗША заявілі, што падазраюць Іран у захопе [[Панама|панамскага]] нафтавага танкера, які рухаўся з [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] і праходзіў праз Армузскі праліў. Пазней Іран заявіў, што яго Рэвалюцыйная гвардыя затрымала замежны нафтавы танкер і яго каманду з 12 чалавек за кантрабанду паліва з краіны. * [[18 ліпеня]]: Трамп заявіў, што карабель ВМС ЗША «Boxer» збіў іранскі беспілотнік, што пралятаў за тысячу ярдаў (менш за кіламетр) ад ваеннага карабля, праігнараваўшы папераджальныя сігналы. Іранскія ваенныя чыноўнікі адмаўлялі, што страцілі свой беспілотнік у Армузскім праліве. * [[19 ліпеня]]: байцы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] затрымалі [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|брытанскі нафтавы танкер Stena Impero]], які належаў кампаніі Stena Bulk & Northern Marine Management, у Армузскім праліве. Рашэнне прынята з-за парушэнні суднам міжнародных нормаў<ref name="РИА"/>. * [[16 жніўня]]: міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] [[Яцак Чапутовіч]] заявіў, што Варшава падтрымлівае ваенную місію ЗША ў Персідскім заліве і гатова аказаць дапамогу<ref name="Польшча">[https://regnum.ru/news/polit/2691440.html Польша поддерживает военную миссию США в Персидском заливе]</ref>. * [[25 жніўня]]: стала вядома, што найноўшы ракетны эсмінец Defender ВМФ Вялікабрытаніі накіроўваецца ў раён Персідскага заліва. Карабель далучыўся да фрэгатаў Kent і Montrose, якія знаходзіліся ў рэгіёне з мэтай застрашвання Ірана. * [[3 верасня]]: ЗША ўвялі санкцыі супраць іранскага даследчага інстытута астранаўтыкі, касмічнага агенцтва і цэнтра даследавання космасу<ref>[https://armenpress.am/rus/news/986900.html Зариф назвал санкции США против космических ведомств Ирана бесполезными]</ref>. * [[14 верасня]]: ідэалагічныя саюзнікі Ірана [[хусіты]] здзейснілі пры дапамозе БПЛА [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|напад на саудаўскія нафтаперапрацоўчыя заводы ў Абкайку і Хурайсе]]. Атака выклікала часовае падзенне здабычы саудаўскай нафты ўдвая (з 9,8 мільёна барэляў да 4,1 мільёна барэляў), што адпавядае 5% здабычы нафты ў свеце<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/drones-hit-saudi-aramco-facilities-fires-190914051900472.html Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires] [[Аль-Джазіра]]</ref>. [[ЗША]] абвясцілі, што за інцыдэнтам стаіць Тэгеран, але ніякіх доказаў не далі<ref>[https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918030753/https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html |date=18 верасня 2019 }} [[Washington Post]]</ref>. * [[21 верасня]]: прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ухваліў адпраўку на [[Блізкі Усход]] дадатковых войскаў. Між тым, кіраўнік Пентагона Марк Эспер заявіў, што ўсе амерыканскія сілы, размешчаныя на ваенна-марской базе ў [[Бахрэйн]]е, будуць сфакусаваны на супрацьракетнай абароне<ref>[https://www.interfax.ru/world/677344 Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток] Interfax, 21 сентября 2019 года</ref>. * [[11 кастрычніка]]: у 60 мілях ад партовага горада Джыда ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] двума саудаўскімі ракетамі быў атакаваны іракскі нафтавы танкер. Адбыўся выбух, у выніку чаго два рэзервуара для нафты пашкоджаны. Ахвяр і пацярпелых няма<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3198469 Атакованный иранский танкер истекает нефтью и загрязняет Красное море] // Вести.ру, 11 октября 2019</ref>. * [[7 лістапада]]: ваенна-марская кааліцыя пад кіраўніцтвам ЗША пачала аперацыю ў [[Бахрэйн]]е па ахове суднаходных маршрутаў каля праблемных іранскіх тэрытарыяльных вод<ref>{{cite web|url=https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|title=US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters|access-date=7 November 2019|website=GO Tech Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111093016/https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|archive-date=11 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. * [[27 снежня]]: [[Атака авіябазы K-1|Абстрэл амерыканскай базы К-1 у Iраку]]. Амерыканцы ўсклалі адказнасць на апалчэнне «[[Катаіб Хезбала]]». * [[31 снежня]]: [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]]. Дональд Трамп усклаў адказнасць за гэта на Іран. За некалькі дзён да інцыдэнту [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскія ВПС]] разбамбілі пяць аб’ектаў «[[Катаіб Хезбала]]» і іншых шыіцкіх рухаў у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у, што і паслужыла падставай да нападу шыітаў на дыпмісію. == Падзеі ў пачатку 2020-х гадоў == ;2020 * [[3 студзеня]]: [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]], падчас чаго загінулі [[Касем Сулеймані]] — камандуючы атрадам «[[Кодс]]» іранскага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] — і [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] — камандзір іракскай кааліцыі шыіцкіх апалчэнцаў «[[Сілы народнай мабілізацыі]]». * [[4 студзеня]]: Ля будынка пасольства ЗША адбыўся выбух. Інфармацыі аб забітых і параненых няма. Разам з тым, бліжэйшыя тэрыторыі штаба сіл бяспекі Ірака падвергнуліся мінамётнаму абстрэлу. Адзначалася, што інцыдэнт адбыўся на поўначы краіны ў правінцыі Найнава. Невядомыя абстралялі ўрадавыя будынкі каля штаба, якія выкарыстоўваюцца ваеннымі ЗША. Акрамя таго, ракетным ударам падвергліся квартал аль-Джадрыя і таксама размешчаная на поўначы ваенная база «Балада», якую выкарыстоўвалі амерыканскія сілы<ref>[https://m.gazeta.ru/army/news/2020/01/04/13887440.shtml Окрестности штаба сил безопасности Ирака подверглись обстрелу - Газета.Ru, 4 января]</ref>. * [[5 студзеня]]: Урад Ірана аб’явіў, што адмаўляецца ад апошніх абмежаванняў па ядзернай здзелцы, заключанай у 2015 годзе Іранам і шасцёркай міжнародных пасярэднікаў. Тэгеран заяўляў, што гатовы вярнуцца да выканання абавязацельстваў у выпадку зняцця санкцый, а таксама напрамую звязаў сваё рашэнне з забойствам Сулеймані. Іранскія ўлады дадалі, што працягнуць супрацоўніцтва з МАГАТЭ і вернуцца да выканання сваіх абавязацельстваў па ядзернай здзелцы, калі санкцыі ў дачыненні да краіны будуць зняты, а інтарэсы краіны будуць улічаны<ref>[https://news.tut.by/world/667644.html Иран вышел из ядерной сделки и грозит США военным ударом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200106002051/https://news.tut.by/world/667644.html |date=6 студзеня 2020 }}</ref>. Разам з тым у Іраку ў правінцыі Анбар шыітамі быў збіты амерыканскі БПЛА Boeing ScanEagle 2<ref>[https://topwar.ru/166416-amerikancy-poterjali-bespilotnik-v-irake-oblomki-stali-trofeem-shiitskogo-opolchenija.html Американцы потеряли беспилотник в Ираке: обломки стали трофеем шиитского ополчения — Военное обозрение, 5 января 2020]</ref>. У гэты жа дзень Трамп заявіў, што ЗША ўзялі на прыцэл 52 іранскіх аб’екты, уключаючы аб’екты культурнай спадчыны. Гэтая заява выклікала занепакоенасць шэрагу палітыкаў і экспертаў, якія паказалі, што наносіць удары па такім аб’ектам забараняе міжнароднае права<ref>[https://ria.ru/20200106/1563138852.html Трамп вновь пригрозил нанести удар по иранским культурным объектам] // РИА Новости, 6 января 2020</ref>. * [[6 студзеня]]: Пасля таго, як у парламенце Ірака пачаўся разгляд пытання аб вывадзе замежных войск, Дональд Трамп заявіў, што армія ЗША не пакіне краіну, пакуль іракскія ўлады не заплацяць. * [[7 студзеня]]: Парламент Ірана прызнаў [[Пентагон]] тэрарыстычнай арганізацыяй, а таксама ўсіх камандзіраў, агентаў і іншых асоб, якія маюць дачыненне да смерці Касема Сулеймані. Фактычна ўся [[Узброеныя сілы ЗША|армія ЗША]] была прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй. * [[8 студзеня]]: Іран [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|нанёс удар балістычнымі ракетамі]] па ваенна-паветранай базе [[Айн аль-Асад]] і ў Эрбілі на поўначы Ірака, дзе размешчаліся амерыканскія войскі. Бамбардзіроўка адбывалася двума хвалямі. За другім разам пацярпела трэцяя база ЗША — [[Кемп Кук]]. Адказнасць на сябе ўзяў Іранскі корпус вартавых рэвалюцыі. Адзначалася, што спачатку былі выпушчаны больш за 10 ракет, а затым каля пяці<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/iran-razbombil-amerikanskuyu-voennuyu-bazu-v-irake-vse-podrobnosti.htm Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали]</ref>. Загінула 80 амерыканскіх ваенных<ref>.[https://m.nn.by/ru/articles/243984/ Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек - Наша ніва, 8 января 2020]</ref>. Тым часам пад [[Тэгеран]]ам іранскія СПА памылкова [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|збілі ўкраінскі авіялайнер]], прыняўшы яго за амерыканскую крылатую ракету. * [[10 студзеня]]: Адміністрацыя Дональда Трампа абвясціла аб узмацненні жорсткасці існых [[Эканамічныя санкцыі супраць Ірана|эканамічных санкцый супраць Ірана]]<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/01/10/politics/us-sanctions-iran-mnuchin/index.html|work=CNN|title=US imposes new sanctions on Iran|date=10 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm870|title=Treasury Targets Iran's Billion Dollar Metals Industry and Senior Regime Officials|date=10 January 2020|work=Treasury.gov}}</ref>. * [[14 студзеня]]: Амерыканская ваенная база Эт-Таджы на поўнач ад Багдада падвергнулася ракетнай атацы. Па даных некаторых СМІ, было выпушчана 8 ракет з сістэм залпавага агню, пры гэтым палова з іх разарвалася на тэрыторыі самой базы, астатнія — у яе ваколіцах. Не менш за трох іракцаў былі паранены. Вайскоўцы ЗША не пацярпелі. Аб’екту нанесены матэрыяльны ўрон<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/po_voennoy_baze_ssha_v_irake_nanesli_raketnyy_udar_/ Па ваеннай базе ЗША ў Іраку нанеслі ракетны ўдар] — [[Белтэлерадыёкампанія]], 15 студзеня 2020</ref>. * [[20 студзеня]]: Абстрэл амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе, ахвяр няма<ref name="обстрел"/>. * [[27 студзеня]]: На тэрыторыі амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе ўпалі тры ракеты, адна з іх трапіла ў рэстаран. Некалькі чалавек пацярпелі пры абстрэле. Пасля нападу верталёты эвакуіравалі з тэрыторыі пасольства людзей. Амерыканскія ўлады абвінавацілі ў гэтым праіранскія сілы<ref name="обстрел">[https://ria.ru/20200127/1563902940.html]</ref>. * [[20 жніўня]]: амерыканскі лідар Дональд Трамп заявіў аб намеры ЗША аднавіць усе санкцыі [[ААН]] у дачыненні да Ірана. Прадстаўнік ад Ісламскай Рэспублікі Маджыд Тахт-Раванчы нагадаў, што Штаты выйшлі з сумеснага ўсёабдымнага плана дзеянняў, і таму не маюць права ўмешвацца ў гэтае пытанне. Вялікабрытанія, Францыя і Германія ў сумеснай заяве выступілі супраць намеру Вашынгтона<ref>[https://russian.rt.com/world/news/775826-iran-sb-oon-ssha-sankcii Иран выразил уверенность в блокировке СБ ООН предложенных США санкций]</ref>. * [[18 кастрычніка]]: скончаны тэрмін дзеяння зброевага эмбарга ААН, ініцыяванага ЗША, на пастаўку ўзбраенняў Ірану<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[27 лістапада]]: у выніку ўзброенага нападу, арганізаванага ізраільскімі спецслужбамі, забіты іранскі фізік [[Махсен Фахрызадэ]]<ref name="bbc_27_11_2000">[https://www.bbc.com/russian/news-55107593 Убит «отец иранской бомбы». В Тегеране застрелили физика Фахризаде, которого считали главой ядерной программы]</ref>. Па даных [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]], ён быў старшым навуковым супрацоўнікам Міністэрства абароны Ірана і Узброеных сіл Ірана і кіраўніком Цэнтра фізічных даследаванняў (PHRC) і «[[Амад (праект)|Праекта Амадэй]]» — таемнай праграмы па стварэнні ядзернай боегалоўкі для балістычных ракет<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |title=Father of Iran’s drive for nuclear warhead named |access-date=2 студзеня 2021 |archive-date=29 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929065823/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/01/11/washington/11iran.html|title=U.S. Rejected Aid for Israeli Raid on Iranian Nuclear Site (Published 2009)|author=Sanger|first=David E.|date=January 10, 2009}}</ref>. Забойства навукоўца выклікала чарговае дыпламатычнае і інфармацыйнае абвастрэнне становішча ў рэгіёне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4593480|title=Спецслужбы Ирана предполагали, что физика-ядерщика попытаются убить|website=www.kommersant.ru|date=2020-11-30|access-date=2020-11-30}}</ref>. ;2021 * [[4 студзеня]]: паўднёвакарэйскі танкер «MT Hankuk Chemi», які ішоў з Саудаўскай Аравіі быў затрыманы ВМС КВІР і адбуксаваны ў іранскі порт Бэндэр-Абас. Паведамлялася, што паміж Іранам і Паўднёвай Карэяй абвастрылася спрэчка з нагоды таго, што апошняя адмаўлялася як-небудзь вырашаць праблему захраслі на рахунках у паўднёвакарэйскіх банках каля 7 млрд долараў, якія павінны былі быць пераведзены Ірану за нафту і іншыя пастаўленыя тавары<ref>[https://vk.com/wall-125982035_142832 Южнокорейский танкер “MT Hankuk Chemi”]</ref>. На наступны дзень у сувязі з інцыдэнтам пасол Ірана быў выкліканы ў МЗС Паўднёвай Карэі. У Тэгеране адзначылі, што затрыманне танкера было выклікана тым, што карэйцы забруджвалі палівам воды Персідскага заліва<ref name="карэйцы">[https://vk.com/wall-125982035_142899 Посол Ирана был вызван в МИД Южной Кореи после задержания силами ВМС КСИР южнокорейского нефтяного танкера за загрязнение топливом воды Персидского залива.]</ref>. * [[5 студзеня]]: [[Ісламскі кансультатыўны савет|Іранскі парламент]] прыняў закон, які абавязваў урад знішчыць Ізраіль да [[2041]] года<ref>[https://24tv.ua/ru/irane-hotjat-unichtozhit-izrail-k-2041-godu-novosti-izrailja_n1505121 В Иране хотят уничтожить Израиль к 2041 году: законопроект<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[15 лютага]]: адбыўся ракетны абстрэл горада [[Эрбіль]], дзе загінуў адзін грамадзянскі служачы ЗША, яшчэ пяцёра паранены. Таксама пацярпеў адзін амерыканскі ваеннаслужачы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10706867?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=smm_social_share При ракетном обстреле в Эрбиле погиб один человек] // ТАСС, 16 февраля 2021</ref>. * [[25 лютага]]: [[ВПС ЗША]] нанеслі ракетны ўдар па пазіцыях сірыйскіх апалчэнцаў, якіх падтрымліваў Іран. Атака, здзейсненая па загадзе новага прэзідэнта [[Джо Байдэн]]а, стала адказам за абстрэл базы ў Эрбілі<ref>[https://www.interfax.ru/world/753556 ВВС США нанесли ракетный удар по позициям поддерживаемых Ираном ополченцев в Сирии] // Интерфакс, 26 февраля 2021</ref>. * [[3 сакавіка]]: восем ракет трапілі ў амерыканскую базы «Айн аль-Асад» у Іраку. Па даных іранскага англамоўнага сайта PressTV, у выніку абстрэлу былі забіты двое і паранены шасцёра вайскоўцаў. Амерыканскі бок абверг інфармацыю аб гібелі сваіх байцоў, але пацвердзіў сам факт атакі<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/03mar2021/presstv_iraq_143.html Иранский сайт: удар по американцам в Ираке был ответом на атаку на востоке Сирии] Newsru.co.il, 3 марта 2021</ref>. * [[6 мая]]: у міжнародных водах Арабскага мора амерыканскі крэйсер «Monterey» захапіў на шляху ў Емен іранскае судна з грузам зброі на борце. Забароненыя ўзбраенні былі канфіскаваныя<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2021/05/09/us-seizes-thousands-of-assault-weapons-from-ship-allegedly-sent-by-iran/|title=US Navy seizes thousands of assault weapons from ship allegedly sent by Iran|first=Lee|last=Brown|date=9 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.navy.mil/Press-Office/News-Stories/Article/2600834/uss-monterey-seizes-illicit-weapons-in-the-north-arabian-sea/|title=USS Monterey Seizes Illicit Weapons in the North Arabian Sea|website=United States Navy}}</ref> * [[29 ліпеня]]: у Армузскім праліве з іранскага боку быў абстраляны японскі танкер «Мерсер стрыт», які ішоў пад ліберыйскім сцягам. Двое маракоў загінулі ад куль, выпушчаных з дронаў<ref>{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |title=Deadly drone attack on tanker escalates Iran-Israel maritime tensions |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731200527/https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |url-status=live }}</ref>. ;2022 * [[5 студзеня]]: групоўка пра-іранскіх паўстанцаў атакавала амерыканскую вайсковую базу блізу сірыйскага горада [[Меядзін]]. Напад быў адбіты<ref>{{cite web|url=https://www.military.com/daily-news/2022/01/04/us-military-coalition-syria-takes-out-rocket-launch-sites.html|title=US Military Coalition in Syria Takes Out Rocket Launch Sites|work=Military.com|date=4 January 2022}}</ref>. * [[13 сакавіка]]: генеральнае консульства ЗША ў горадзе Эрбіль было абстраляна ракетамі, выпушчанымі з тэрыторыі Ірана. Нязначна пацярпеў будынак тэлеканала Kurdistan 24, размешчаны побач<ref>[https://ria.ru/20220313/iran-1777895277.html Ракетный обстрел Эрбиля вёлся из Ирана] РИА НОВОСТИ, 13 марта 2022 года</ref>. == Ізраільска-палесцінскі канфлікт (2023—2024) == У пачатку 2020-я гадоў Іран стаў ахвярай нападаў [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Ісламская дзяржава|ІД]] і іншых [[Суніты|суніцкіх]] экстрэмісцкіх груповак<ref name="ap141">{{cite news |title=Iran says at least 103 people killed, 141 wounded in blasts at ceremony honoring slain general |url=https://apnews.com/article/iran-us-soleimani-explosion-kerman-2524cfed1d040370bf98000e2b53ad5a |access-date=3 January 2024 |publisher=Associated Press |date=3 January 2024}}</ref>. У кастрычніку 2023 года адбылося ўзмацнення напружанасці на Блізкім Усходзе з-за [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|чарговай эскалацыі ізраільска-палесцінскага канфлікту]]<ref name="BBC"/>. З пачаткам вайны праіранскія баевікі 160 абстрэльвалі аб’екты ЗША і іх саюзнікаў у рэгіёне<ref>{{Cite news |title=Violence spirals as Iran’s proxies kill American soldiers |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/01/28/violence-spirals-as-irans-proxies-kill-american-soldiers |access-date=2024-01-29 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref>. Саюзны іранцам хусіцкі рух стаў нападаць на караблі, які накіроўваліся ў Ізраіль. У адказ амерыканцы ўтварылі ваенную кааліцыю з мэтай абараніць судаходства. 12 студзеня [[2024]] года ЗША і Вялікабрытанія распачалі серыю авіяўдараў па хусітам у [[Емен]]е<ref name="APNews">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}</ref>. Некалькі раней, 2 студзеня, ізраільскі беспілотнік нанёс удар у [[Ліван]]е, забіўшы намесніка лідара [[ХАМАС]] (саюзны Ірану палесцінскі рух) [[Салех аль-Аруры|Салеха аль-Аруры]]<ref name="BBC">{{cite news |title=Twin bomb blasts near Iran general Qasem Soleimani's tomb kill 73 – state TV |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67872281 |access-date=3 January 2024 |publisher=BBC |date=3 January 2024}}</ref>. Хутка, 3 студзеня, у іранскім [[Керман]]е двума выбухамі была сарвана памятная цырымонія ў гадавіну гібелі генерала Касема Сулеймані<ref name="BBC"/>. Хоць адказнасць за напад узялі прадстаўнікі ІД<ref name="isis">{{cite news |title=Islamic State claims responsibility for attacks that killed nearly 100 people in Iran - group on telegram |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/islamic-state-claims-responsibility-attacks-that-killed-nearly-100-people-iran-2024-01-04/ |access-date=4 January 2024 |publisher=Reuters |date=4 January 2024}}</ref>, але прэзідэнт краіны [[Ібрагім Раісі]] абвінаваціў у тэракце Ізраіль<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=واکنش رئیسی به جنایت تروریستی کرمان؛ «بدانید در مقابل این جنایت هولناک هزینه سختی خواهید داد» |trans-title=Raisi's reaction to Kerman's terrorist crime; "Know that you will pay a heavy price for this horrible crime" |url=http://snn.ir/fa/news/1122978 |access-date=2024-01-03 |website=SNN.IR |language=fa |archive-date=4 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104151859/https://snn.ir/fa/news/1122978/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |url-status=live }}</ref>. 15 студзеня іранцы абстралялі іракскі Эрбіль. Напад быў накіраваны на недабудаванае консульства ЗША і меркаваны штаб разведкі [[Масад]]а<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/explosions-reported-us-consulate-iraq-iran-claims-responsibility/story?id=106390671|title=Explosions reported near US Consulate in Iraq; Iran claims responsibility|first=Bader|last=Katy|website=ABC News|date=15 January 2024|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] == Зноскі == {{reflist|2}} 9cxpy5kc7pwemztbas8x2dtscauwiz3 5149955 5149953 2026-06-02T17:33:11Z DBatura 73587 /* Утварэнне */ 5149955 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС<ref name=Зелёнко/>. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС<ref name=указ/>. Дзякуючы гэтаму ўказу якая існавала пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ * Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (у/ч 3214, Уручча<ref name=belarmy/> — [[3-я асобная Чырванасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны<ref name=belarmy/>, утворана ў снежні 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> ------- {{Узброены канфлікт |канфлікт = Іранскі крызіс |частка = [[Другая халодная вайна]] |выява = B52 in al udeid base may 2019.jpg |загаловак = Амерыканскі бамбардзіроўшчык B52 на ваеннай базе ў [[Катар]]ы, 12 мая 2019. |дата = з [[5 мая]] [[2019]] года |месца = [[Ірак]], [[Сірыя]], ізраільска-палесцінскія тэрыторыі, [[Персідскі заліў]] [[Армузскі праліў]], [[Гібралтарскі праліў]], [[Аманскі заліў]], [[Чырвонае мора]] |прычына = Выхад Ірана і ЗША з «ядзернай здзелкі» |змены = |вынік = |праціўнік1 = '''[[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]]:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Албанія}}<ref>{{cite web |title=U.S. Central Command welcomes Albania's participation in the International Maritime Security Construct (IMSC)|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |website=U.S. Central Command |access-date=1 November 2019 |date=1 November 2019 }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Літва}}<ref>{{Cite web | url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct | access-date=26 верасня 2020 | archive-date=3 кастрычніка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | url-status=dead }}</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}}<ref name="Польшча"/><br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<ref name="aljazeera">[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/saudi-oil-attacks-latest-updates-190916102800973.html Saudi oil attacks: All the latest updates]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref name="aljazeera"/><br>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|title=Egypt detains Iran oil tanker, arrests 6 for espionage|date=July 9, 2019|website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|title=Saudi-Emirati-Egyptian Alliance Steering US Middle East Policy}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Японія}}<ref>[https://rg.ru/2019/12/27/iaponiia-napravit-esminec-i-patrulnyj-samolet-v-omanskij-zaliv.html Япония направит эсминец и патрульный самолет в Оманский залив]//Интернет-портал «Российской газеты», 27.12.2019</ref><ref>[http://ukrainian.cri.cn/841/2020/01/15/2s68166.htm Японія виділить додатково понад 500 млн єн на утримання контингенту Сил самооборони на Близькому Сході]//China Radio Internationa, 2020-01-15</ref><br>{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}<ref>[http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=r&Seq_Code=60412 Воинский контингент «Чхонхэ» отправится в Ормузский пролив с собственной миссией]//KBS WORLD Radio, 2020-01-21</ref> |праціўнік2 = '''[[Вось супраціву]]:'''<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>[[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]]<br>{{Сцяг|Палесціна}} [[Дзяржава Палесціна]]<ref>https://www.dw.com/en/palestinian-leader-abbas-says-agreements-with-israelis-to-stop/a-49753004</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|title=Russia warns the U.S. and Israel that Iran is its "ally" and was right about drone shoot down|first=Tom O'Connor On 6/25/19 at 1:47 PM|last=EDT|date=June 25, 2019|website=Newsweek}}</ref><ref name="Iran Support">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/iran-russia-china-fighter-jets-1456848|title=Iran Says Russia and China Are Offering Fighter Jets in Show of Support Against US}}</ref><ref>[https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha Как Россия поддержит Иран в санкционной войне с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827143957/https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha |date=27 жніўня 2019 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<ref name="Iran Support"/><ref name="tsargrad">[https://m.tsargrad.tv/articles/kitaj-vstal-vmeste-s-rossiej-na-zashhitu-irana_131914 Китай встал вместе с Россией на защиту Ирана]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/07/15/ugrozy-ssha-ne-pomeha-siriya-prodolzhit-podderzhivat-iran Угрозы США не помеха. Сирия продолжит поддерживать Иран]</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>https://www.nknews.org/2019/09/the-september-14-drone-attack-on-saudi-oil-fields-north-koreas-potential-role/</ref><ref>https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-do-yemeni-houthi-rebels-have-north-korean-missiles-86821</ref><br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iraqi-parliament-calls-expulsion-foreign-troops-200105150709628.html</ref><br>{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{Cite web |url=https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |title=Архіўная копія |access-date=15 студзеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031953/https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |url-status=dead }}</ref><ref>https://nypost.com/2020/01/11/how-venezuela-could-help-iran-mount-an-attack-against-america/</ref><br>{{Сцягафікацыя|Куба}}<ref>http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125125609/http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak |date=25 студзеня 2020 }}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Марк Эспер]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Барыс Джонсан]]<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]<br>{{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |камандзір2 = {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Амір Хатамі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] †<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] † |сілы1 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|ЗША}}: 120 000 ваеннаслужачых, 12 F-22 Raptor, 4 B52, 1 ударная група авіяносцаў<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 2 фрэгата, 1 эсмінец<br>{{Сцяг|Аўстралія}}: 200 ваеннаслужачых, 1 фрэгат<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 90 ваеннаслужачых, 10 ЗРК ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 эсмінец, 2 патрульных самалёта<br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}: 300 вайскоўцаў, 1 эcмінец, 1 верталёт |сілы2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 523 000 ваеннаслужачых<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]]: 3500—5000 апалчэнцаў<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 80 000—100 000 апалчэнцаў |страты1 = '''на 2019—202:''' {{Сцяг|ЗША}}: 80 вайскоўцаў загінулі (па даных Ірана), 1 самалёт і 2 БПЛА знішчаны, 1 марак знік без вестак, 1 грамадзянскі забіты<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 1 танкер захоплены, 23 марака арыштаваны<br>{{Сцяг|ААЭ}}: 1 танкер пашкоджаны, 1 танкер затрыманы<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 2 танкера пашкоджаны ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 гандлёвае судна пашкоджана |страты2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 5 вайскоўцаў забіты, 1 танкер захоплены і 1 пашкоджаны, 1 дрон збіты<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 34 забітых апалчэнцаў |агульныя страты = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Украіна}}: 1 грамадзянскі авіялайнер збіты, 9 украінскіх членаў экіпажа і 167 грамадзянскіх асоб загінулі, у тым ліку 82 з Ірана, 57 з Канады, 10 з Швецыі, 7 з Афганістана і 3 з Вялікабрытаніі.<br>{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}: 2 гандлёвых судна пашкоджаны<br>{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}: 1 судна затрымана, 7 членаў экіпажа арыштываны<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|title=Iran seizes Iraqi oil tanker smuggling fuel in Gulf: TV|date=August 4, 2019|via=www.reuters.com}}</ref><br>{{Сцяг|Ірак}} 1 гандлёвы карабель затрыманы<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker/iran-seizes-iraqi-oil-tanker-smuggling-fuel-in-gulf-tv-idUSKCN1UU08Y</ref><br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} 1 танкер затрыманы<ref name="карэйцы"/> }} '''Іранскі крызіс 2019 года''', таксама '''крызіс у Персідскім заліве''' і '''амерыкана-іранскі канфлікт''' — надзвычайна напружанае [[Палітыка|палітычнае]], [[Дыпламатыя|дыпламатычнае]] і [[Вайна|ваеннае]] супрацьстаянне паміж [[Іран]]ам і саюзнымі яму групоўкамі з аднаго боку, і [[ЗША]] і іх стратэгічнымі саюзнікамі ў рэгіёне з другога. Адносіны паміж імі абвастрыліся пасля выхаду Тэгерана і Вашынгтона з «ядзернай здзелкі» (афіцыйная назва — [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]]). == Перадгісторыя == [[15 ліпеня]] [[2015]] года [[Іран]] і краіны «шасцёркі» ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]], [[Кітай]] і [[Расія]]) дасягнулі пагаднення па іранскай ядзернай праграме ў абмен на адмену санкцый супраць Ірана. Па пагадненні афіцыйны Тэгеран павінен дапусціць інспектараў [[МАГАТЭ]] на свае ядзерныя аб’екты. Краіны Захаду, у сваю чаргу, будуць пакрокава здымаць з Ірана санкцыі. Пагадненне павінна быць ратыфікавана ўсімі бакамі і адобрана [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/international/2015/07/150714_iran_deal_reached|title=Достигнуто соглашение по ядерной программе Ирана|date=2015-07-14 |work=В мире|publisher=Русская служба Би-би-си |access-date=2015-07-15 |lang=ru}}</ref>. У кастрычніку [[2017]] года [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп|Д. Трамп]] заявіў, што больш не будзе завяраць кангрэс у тым, што «Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў» адпавядае інтарэсам краіны<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-41616875 Трамп отказался одобрить ядерную сделку с Ираном] BBC</ref>. [[8 мая]] [[2018]] года ён абвясціў аб выхадзе краіны з пагаднення па іранскай ядзернай праграме. Амерыканскі прэзідэнт заявіў, што ЗША валодаюць доказамі таго, што Іран працягвае распрацоўку ядзернай зброі, тым самым парушаючы Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў. Таксама ён анансаваў аднаўленне санкцый супраць Тэгерана<ref>{{cite web|url=https://korrespondent.net/world/3969068-tramp-obiavyl-o-vykhode-ssha-yz-sdelky-po-yranu|title=Трамп объявил о выходе США из сделки по Ирану|date=2018-05-08|publisher=Корреспондент|lang=ru|access-date=2018-05-08}}</ref>. 8 мая [[2019]] года (у гадавіну выхаду ЗША з пагаднення) Іран у адказ на дзеянні ЗША, згодна з параграфам 26 СУПД, абвясціў аб першым этапе спынення выканання шэрагу пунктаў ядзернай здзелкі (у частцы, якая тычыцца запасаў узбагачанага ўрану і цяжкай вады). У прыватнасці, Іран перавысіў значэнне запасаў нізкаўзбагачанага ўрану, усталяванага на адзнацы ў 300 кілаграм. [[7 ліпеня]] Тэгеран абвясціў аб другім этапе скарачэння абавязацельстваў па СУПД. Іран заявіў, што пачынае працэс узбагачэння ўрану на ўзроўні вышэй прадугледжаных ядзернай здзелкай 3,67%<ref name=":2">{{cite news|title=В Иране назвали условие возвращения к обязательствам по СВПД|url=https://ria.ru/20190707/1556286752.html|access-date=2019-07-11|date=2019-07-07}}</ref>. == Разгортванне канфрантацыі ў 2019 годзе == * [[5 мая]]: саветнік па нацыянальнай бяспецы ЗША [[Джон Болтан]] абвясціў, што ЗША разгортваюць ударную групу авіяносца «Аўраам Лінкальн» і чатыры бамбардзіроўшчыка B-52 на Блізкім Усходзе, каб «паслаць яснае і беспамылковае паведамленне» Ірану пасля паведамленняў ізраільскай разведкі пра меркаваную іранскую змову з мэтай паслаблення ЗША ў рэгіёне<ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|title=Bolton: U.S. sending Navy strike group to Iran to send "clear message"|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175602/https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|title=Israel passed White House intelligence on possible Iran plot|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=16 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516023940/https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|url-status=dead}}</ref>. * [[7 мая]]: дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]] здзейсніў нечаканы візіт у [[Багдад]] пасля адмены сустрэчы з канцлерам Германіі [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]. Ён сказаў прэзідэнту [[Ірак]]а [[Бархам Салех|Бархаму Салеху]] і прэм’ер-міністру [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзілy Абдул-Махдзі]], што яны нясуць адказнасць за абарону амерыканцаў у Іраку. * [[8 мая]]: саветнік аяталы [[Алі Хаменеі|Хаменеі]] заявіў, што Іран упэўнены, што ЗША не хочуць і не могуць пачаць вайну з Іранам. Тым часам Цэнтральнае камандаванне ВПС ЗША абвясціла, што некалькі знішчальнікаў F-15C Eagle былі перебазаваны на Блізкі Усход, каб «абараніць інтарэсы ЗША ў рэгіёне»<ref>{{cite web|url=https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|title=Eagles move as part of dynamic force deployment|date=8 May 2019|publisher=U.S. Air Forces Central Command|access-date=25 May 2019}}</ref>. * [[10 мая]]: Злучаныя Штаты разгарнулі марскі транспартны карабель USS Arlington і ЗРК «Пэтрыёт» у рэгіёне. [[Пентагон]] заявіў, што нарошчванне ваеннай сілы было выклікана «падвышанай гатоўнасцю Ірана да правядзення наступальных аперацый»<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/05/10/pentagon-marines-patriot-missiles-added-force-confronting-iran/1169210001/|title=Pentagon bolsters force in Middle East with Marines and missiles to confront Iran|date=10 May 2019|work=USA Today}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: два амерыканскіх нафтавых танкера падвергліся нападу каля [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]], у выніку адзін з іх загарэўся і страціў кіраванне. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп абвінаваціў у здарэнні Іран, які адмаўляў дачыненне да нападаў на танкеры і абвінаваціў Вашынгтон у прапагандзе «іранафобскай» кампаніі. * [[20 чэрвеня]]: амерыканскі ваенны беспілотнік быў збіты іранскімі ВПС. Прэзідэнт Ірана [[Хасан Рухані]] заявіў, што той парушыў іх паветраную прастору<ref name="ИноСМИ">[https://inosmi.ru/politic/20190722/245500452.html Иранский танкерный кризис: Ми-6 ищет следы причастности Путина к захвату британского судна (The Mirror, Великобритания)]</ref>. * [[4 ліпеня]]: Каралеўскія марскія пяхотнікі з атрада спецназа «42 Commando» захапілі супертанкер ля ўзбярэжжа [[Гібралтар]]а, які перавозіў іранскую нафту ў [[Сірыя|Сірыю]]. Урад Ірана паабяцаў адказаць на захоп нафтавага танкера<ref name="РИА">[https://ria.ru/20190720/1556717985.html Иран заявил о задержании британского танкера]</ref>. * [[10 ліпеня]]: фрэгат Каралеўскага флоту HMS «Montrose» адагнаў тры іранскіх катары, якія спрабавалі спыніць камерцыйнае судна «British Heritage»<ref name="ИноСМИ"/>. * [[11 ліпеня]]: паліцыя Гібралтара заявіла, што арыштавала капітана і старпама іранскага супертанкера «Грэйс-1» у сувязі з парушэннем санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] у дачыненні да Сірыі. Праз два дні прадстаўнікі паліцыі паведамілі, што капітан, старпам і два другіх памочніка капітана судна былі вызвалены пад заклад без прад’яўлення абвінавачвання. * [[13 ліпеня]]: у тэлефоннай размове з міністрам замежных спраў Ірана Махамадам Джавадам Зарыфам міністр замежных спраў Джэрэмі Хант прапанаваў пайсці на саступкі датычна вызвалення «Грэйс-1» у абмен на гарантыі, што Тэгеран не будзе парушаць санкцыі ЕС у дачыненні да ўрада [[Башар Асад|Асада]] ў Сірыі. * [[17 ліпеня]]: Прадстаўнікі ЗША заявілі, што падазраюць Іран у захопе [[Панама|панамскага]] нафтавага танкера, які рухаўся з [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] і праходзіў праз Армузскі праліў. Пазней Іран заявіў, што яго Рэвалюцыйная гвардыя затрымала замежны нафтавы танкер і яго каманду з 12 чалавек за кантрабанду паліва з краіны. * [[18 ліпеня]]: Трамп заявіў, што карабель ВМС ЗША «Boxer» збіў іранскі беспілотнік, што пралятаў за тысячу ярдаў (менш за кіламетр) ад ваеннага карабля, праігнараваўшы папераджальныя сігналы. Іранскія ваенныя чыноўнікі адмаўлялі, што страцілі свой беспілотнік у Армузскім праліве. * [[19 ліпеня]]: байцы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] затрымалі [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|брытанскі нафтавы танкер Stena Impero]], які належаў кампаніі Stena Bulk & Northern Marine Management, у Армузскім праліве. Рашэнне прынята з-за парушэнні суднам міжнародных нормаў<ref name="РИА"/>. * [[16 жніўня]]: міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] [[Яцак Чапутовіч]] заявіў, што Варшава падтрымлівае ваенную місію ЗША ў Персідскім заліве і гатова аказаць дапамогу<ref name="Польшча">[https://regnum.ru/news/polit/2691440.html Польша поддерживает военную миссию США в Персидском заливе]</ref>. * [[25 жніўня]]: стала вядома, што найноўшы ракетны эсмінец Defender ВМФ Вялікабрытаніі накіроўваецца ў раён Персідскага заліва. Карабель далучыўся да фрэгатаў Kent і Montrose, якія знаходзіліся ў рэгіёне з мэтай застрашвання Ірана. * [[3 верасня]]: ЗША ўвялі санкцыі супраць іранскага даследчага інстытута астранаўтыкі, касмічнага агенцтва і цэнтра даследавання космасу<ref>[https://armenpress.am/rus/news/986900.html Зариф назвал санкции США против космических ведомств Ирана бесполезными]</ref>. * [[14 верасня]]: ідэалагічныя саюзнікі Ірана [[хусіты]] здзейснілі пры дапамозе БПЛА [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|напад на саудаўскія нафтаперапрацоўчыя заводы ў Абкайку і Хурайсе]]. Атака выклікала часовае падзенне здабычы саудаўскай нафты ўдвая (з 9,8 мільёна барэляў да 4,1 мільёна барэляў), што адпавядае 5% здабычы нафты ў свеце<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/drones-hit-saudi-aramco-facilities-fires-190914051900472.html Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires] [[Аль-Джазіра]]</ref>. [[ЗША]] абвясцілі, што за інцыдэнтам стаіць Тэгеран, але ніякіх доказаў не далі<ref>[https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918030753/https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html |date=18 верасня 2019 }} [[Washington Post]]</ref>. * [[21 верасня]]: прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ухваліў адпраўку на [[Блізкі Усход]] дадатковых войскаў. Між тым, кіраўнік Пентагона Марк Эспер заявіў, што ўсе амерыканскія сілы, размешчаныя на ваенна-марской базе ў [[Бахрэйн]]е, будуць сфакусаваны на супрацьракетнай абароне<ref>[https://www.interfax.ru/world/677344 Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток] Interfax, 21 сентября 2019 года</ref>. * [[11 кастрычніка]]: у 60 мілях ад партовага горада Джыда ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] двума саудаўскімі ракетамі быў атакаваны іракскі нафтавы танкер. Адбыўся выбух, у выніку чаго два рэзервуара для нафты пашкоджаны. Ахвяр і пацярпелых няма<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3198469 Атакованный иранский танкер истекает нефтью и загрязняет Красное море] // Вести.ру, 11 октября 2019</ref>. * [[7 лістапада]]: ваенна-марская кааліцыя пад кіраўніцтвам ЗША пачала аперацыю ў [[Бахрэйн]]е па ахове суднаходных маршрутаў каля праблемных іранскіх тэрытарыяльных вод<ref>{{cite web|url=https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|title=US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters|access-date=7 November 2019|website=GO Tech Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111093016/https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|archive-date=11 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. * [[27 снежня]]: [[Атака авіябазы K-1|Абстрэл амерыканскай базы К-1 у Iраку]]. Амерыканцы ўсклалі адказнасць на апалчэнне «[[Катаіб Хезбала]]». * [[31 снежня]]: [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]]. Дональд Трамп усклаў адказнасць за гэта на Іран. За некалькі дзён да інцыдэнту [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскія ВПС]] разбамбілі пяць аб’ектаў «[[Катаіб Хезбала]]» і іншых шыіцкіх рухаў у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у, што і паслужыла падставай да нападу шыітаў на дыпмісію. == Падзеі ў пачатку 2020-х гадоў == ;2020 * [[3 студзеня]]: [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]], падчас чаго загінулі [[Касем Сулеймані]] — камандуючы атрадам «[[Кодс]]» іранскага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] — і [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] — камандзір іракскай кааліцыі шыіцкіх апалчэнцаў «[[Сілы народнай мабілізацыі]]». * [[4 студзеня]]: Ля будынка пасольства ЗША адбыўся выбух. Інфармацыі аб забітых і параненых няма. Разам з тым, бліжэйшыя тэрыторыі штаба сіл бяспекі Ірака падвергнуліся мінамётнаму абстрэлу. Адзначалася, што інцыдэнт адбыўся на поўначы краіны ў правінцыі Найнава. Невядомыя абстралялі ўрадавыя будынкі каля штаба, якія выкарыстоўваюцца ваеннымі ЗША. Акрамя таго, ракетным ударам падвергліся квартал аль-Джадрыя і таксама размешчаная на поўначы ваенная база «Балада», якую выкарыстоўвалі амерыканскія сілы<ref>[https://m.gazeta.ru/army/news/2020/01/04/13887440.shtml Окрестности штаба сил безопасности Ирака подверглись обстрелу - Газета.Ru, 4 января]</ref>. * [[5 студзеня]]: Урад Ірана аб’явіў, што адмаўляецца ад апошніх абмежаванняў па ядзернай здзелцы, заключанай у 2015 годзе Іранам і шасцёркай міжнародных пасярэднікаў. Тэгеран заяўляў, што гатовы вярнуцца да выканання абавязацельстваў у выпадку зняцця санкцый, а таксама напрамую звязаў сваё рашэнне з забойствам Сулеймані. Іранскія ўлады дадалі, што працягнуць супрацоўніцтва з МАГАТЭ і вернуцца да выканання сваіх абавязацельстваў па ядзернай здзелцы, калі санкцыі ў дачыненні да краіны будуць зняты, а інтарэсы краіны будуць улічаны<ref>[https://news.tut.by/world/667644.html Иран вышел из ядерной сделки и грозит США военным ударом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200106002051/https://news.tut.by/world/667644.html |date=6 студзеня 2020 }}</ref>. Разам з тым у Іраку ў правінцыі Анбар шыітамі быў збіты амерыканскі БПЛА Boeing ScanEagle 2<ref>[https://topwar.ru/166416-amerikancy-poterjali-bespilotnik-v-irake-oblomki-stali-trofeem-shiitskogo-opolchenija.html Американцы потеряли беспилотник в Ираке: обломки стали трофеем шиитского ополчения — Военное обозрение, 5 января 2020]</ref>. У гэты жа дзень Трамп заявіў, што ЗША ўзялі на прыцэл 52 іранскіх аб’екты, уключаючы аб’екты культурнай спадчыны. Гэтая заява выклікала занепакоенасць шэрагу палітыкаў і экспертаў, якія паказалі, што наносіць удары па такім аб’ектам забараняе міжнароднае права<ref>[https://ria.ru/20200106/1563138852.html Трамп вновь пригрозил нанести удар по иранским культурным объектам] // РИА Новости, 6 января 2020</ref>. * [[6 студзеня]]: Пасля таго, як у парламенце Ірака пачаўся разгляд пытання аб вывадзе замежных войск, Дональд Трамп заявіў, што армія ЗША не пакіне краіну, пакуль іракскія ўлады не заплацяць. * [[7 студзеня]]: Парламент Ірана прызнаў [[Пентагон]] тэрарыстычнай арганізацыяй, а таксама ўсіх камандзіраў, агентаў і іншых асоб, якія маюць дачыненне да смерці Касема Сулеймані. Фактычна ўся [[Узброеныя сілы ЗША|армія ЗША]] была прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй. * [[8 студзеня]]: Іран [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|нанёс удар балістычнымі ракетамі]] па ваенна-паветранай базе [[Айн аль-Асад]] і ў Эрбілі на поўначы Ірака, дзе размешчаліся амерыканскія войскі. Бамбардзіроўка адбывалася двума хвалямі. За другім разам пацярпела трэцяя база ЗША — [[Кемп Кук]]. Адказнасць на сябе ўзяў Іранскі корпус вартавых рэвалюцыі. Адзначалася, што спачатку былі выпушчаны больш за 10 ракет, а затым каля пяці<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/iran-razbombil-amerikanskuyu-voennuyu-bazu-v-irake-vse-podrobnosti.htm Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали]</ref>. Загінула 80 амерыканскіх ваенных<ref>.[https://m.nn.by/ru/articles/243984/ Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек - Наша ніва, 8 января 2020]</ref>. Тым часам пад [[Тэгеран]]ам іранскія СПА памылкова [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|збілі ўкраінскі авіялайнер]], прыняўшы яго за амерыканскую крылатую ракету. * [[10 студзеня]]: Адміністрацыя Дональда Трампа абвясціла аб узмацненні жорсткасці існых [[Эканамічныя санкцыі супраць Ірана|эканамічных санкцый супраць Ірана]]<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/01/10/politics/us-sanctions-iran-mnuchin/index.html|work=CNN|title=US imposes new sanctions on Iran|date=10 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm870|title=Treasury Targets Iran's Billion Dollar Metals Industry and Senior Regime Officials|date=10 January 2020|work=Treasury.gov}}</ref>. * [[14 студзеня]]: Амерыканская ваенная база Эт-Таджы на поўнач ад Багдада падвергнулася ракетнай атацы. Па даных некаторых СМІ, было выпушчана 8 ракет з сістэм залпавага агню, пры гэтым палова з іх разарвалася на тэрыторыі самой базы, астатнія — у яе ваколіцах. Не менш за трох іракцаў былі паранены. Вайскоўцы ЗША не пацярпелі. Аб’екту нанесены матэрыяльны ўрон<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/po_voennoy_baze_ssha_v_irake_nanesli_raketnyy_udar_/ Па ваеннай базе ЗША ў Іраку нанеслі ракетны ўдар] — [[Белтэлерадыёкампанія]], 15 студзеня 2020</ref>. * [[20 студзеня]]: Абстрэл амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе, ахвяр няма<ref name="обстрел"/>. * [[27 студзеня]]: На тэрыторыі амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе ўпалі тры ракеты, адна з іх трапіла ў рэстаран. Некалькі чалавек пацярпелі пры абстрэле. Пасля нападу верталёты эвакуіравалі з тэрыторыі пасольства людзей. Амерыканскія ўлады абвінавацілі ў гэтым праіранскія сілы<ref name="обстрел">[https://ria.ru/20200127/1563902940.html]</ref>. * [[20 жніўня]]: амерыканскі лідар Дональд Трамп заявіў аб намеры ЗША аднавіць усе санкцыі [[ААН]] у дачыненні да Ірана. Прадстаўнік ад Ісламскай Рэспублікі Маджыд Тахт-Раванчы нагадаў, што Штаты выйшлі з сумеснага ўсёабдымнага плана дзеянняў, і таму не маюць права ўмешвацца ў гэтае пытанне. Вялікабрытанія, Францыя і Германія ў сумеснай заяве выступілі супраць намеру Вашынгтона<ref>[https://russian.rt.com/world/news/775826-iran-sb-oon-ssha-sankcii Иран выразил уверенность в блокировке СБ ООН предложенных США санкций]</ref>. * [[18 кастрычніка]]: скончаны тэрмін дзеяння зброевага эмбарга ААН, ініцыяванага ЗША, на пастаўку ўзбраенняў Ірану<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[27 лістапада]]: у выніку ўзброенага нападу, арганізаванага ізраільскімі спецслужбамі, забіты іранскі фізік [[Махсен Фахрызадэ]]<ref name="bbc_27_11_2000">[https://www.bbc.com/russian/news-55107593 Убит «отец иранской бомбы». В Тегеране застрелили физика Фахризаде, которого считали главой ядерной программы]</ref>. Па даных [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]], ён быў старшым навуковым супрацоўнікам Міністэрства абароны Ірана і Узброеных сіл Ірана і кіраўніком Цэнтра фізічных даследаванняў (PHRC) і «[[Амад (праект)|Праекта Амадэй]]» — таемнай праграмы па стварэнні ядзернай боегалоўкі для балістычных ракет<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |title=Father of Iran’s drive for nuclear warhead named |access-date=2 студзеня 2021 |archive-date=29 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929065823/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/01/11/washington/11iran.html|title=U.S. Rejected Aid for Israeli Raid on Iranian Nuclear Site (Published 2009)|author=Sanger|first=David E.|date=January 10, 2009}}</ref>. Забойства навукоўца выклікала чарговае дыпламатычнае і інфармацыйнае абвастрэнне становішча ў рэгіёне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4593480|title=Спецслужбы Ирана предполагали, что физика-ядерщика попытаются убить|website=www.kommersant.ru|date=2020-11-30|access-date=2020-11-30}}</ref>. ;2021 * [[4 студзеня]]: паўднёвакарэйскі танкер «MT Hankuk Chemi», які ішоў з Саудаўскай Аравіі быў затрыманы ВМС КВІР і адбуксаваны ў іранскі порт Бэндэр-Абас. Паведамлялася, што паміж Іранам і Паўднёвай Карэяй абвастрылася спрэчка з нагоды таго, што апошняя адмаўлялася як-небудзь вырашаць праблему захраслі на рахунках у паўднёвакарэйскіх банках каля 7 млрд долараў, якія павінны былі быць пераведзены Ірану за нафту і іншыя пастаўленыя тавары<ref>[https://vk.com/wall-125982035_142832 Южнокорейский танкер “MT Hankuk Chemi”]</ref>. На наступны дзень у сувязі з інцыдэнтам пасол Ірана быў выкліканы ў МЗС Паўднёвай Карэі. У Тэгеране адзначылі, што затрыманне танкера было выклікана тым, што карэйцы забруджвалі палівам воды Персідскага заліва<ref name="карэйцы">[https://vk.com/wall-125982035_142899 Посол Ирана был вызван в МИД Южной Кореи после задержания силами ВМС КСИР южнокорейского нефтяного танкера за загрязнение топливом воды Персидского залива.]</ref>. * [[5 студзеня]]: [[Ісламскі кансультатыўны савет|Іранскі парламент]] прыняў закон, які абавязваў урад знішчыць Ізраіль да [[2041]] года<ref>[https://24tv.ua/ru/irane-hotjat-unichtozhit-izrail-k-2041-godu-novosti-izrailja_n1505121 В Иране хотят уничтожить Израиль к 2041 году: законопроект<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[15 лютага]]: адбыўся ракетны абстрэл горада [[Эрбіль]], дзе загінуў адзін грамадзянскі служачы ЗША, яшчэ пяцёра паранены. Таксама пацярпеў адзін амерыканскі ваеннаслужачы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10706867?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=smm_social_share При ракетном обстреле в Эрбиле погиб один человек] // ТАСС, 16 февраля 2021</ref>. * [[25 лютага]]: [[ВПС ЗША]] нанеслі ракетны ўдар па пазіцыях сірыйскіх апалчэнцаў, якіх падтрымліваў Іран. Атака, здзейсненая па загадзе новага прэзідэнта [[Джо Байдэн]]а, стала адказам за абстрэл базы ў Эрбілі<ref>[https://www.interfax.ru/world/753556 ВВС США нанесли ракетный удар по позициям поддерживаемых Ираном ополченцев в Сирии] // Интерфакс, 26 февраля 2021</ref>. * [[3 сакавіка]]: восем ракет трапілі ў амерыканскую базы «Айн аль-Асад» у Іраку. Па даных іранскага англамоўнага сайта PressTV, у выніку абстрэлу былі забіты двое і паранены шасцёра вайскоўцаў. Амерыканскі бок абверг інфармацыю аб гібелі сваіх байцоў, але пацвердзіў сам факт атакі<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/03mar2021/presstv_iraq_143.html Иранский сайт: удар по американцам в Ираке был ответом на атаку на востоке Сирии] Newsru.co.il, 3 марта 2021</ref>. * [[6 мая]]: у міжнародных водах Арабскага мора амерыканскі крэйсер «Monterey» захапіў на шляху ў Емен іранскае судна з грузам зброі на борце. Забароненыя ўзбраенні былі канфіскаваныя<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2021/05/09/us-seizes-thousands-of-assault-weapons-from-ship-allegedly-sent-by-iran/|title=US Navy seizes thousands of assault weapons from ship allegedly sent by Iran|first=Lee|last=Brown|date=9 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.navy.mil/Press-Office/News-Stories/Article/2600834/uss-monterey-seizes-illicit-weapons-in-the-north-arabian-sea/|title=USS Monterey Seizes Illicit Weapons in the North Arabian Sea|website=United States Navy}}</ref> * [[29 ліпеня]]: у Армузскім праліве з іранскага боку быў абстраляны японскі танкер «Мерсер стрыт», які ішоў пад ліберыйскім сцягам. Двое маракоў загінулі ад куль, выпушчаных з дронаў<ref>{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |title=Deadly drone attack on tanker escalates Iran-Israel maritime tensions |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731200527/https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |url-status=live }}</ref>. ;2022 * [[5 студзеня]]: групоўка пра-іранскіх паўстанцаў атакавала амерыканскую вайсковую базу блізу сірыйскага горада [[Меядзін]]. Напад быў адбіты<ref>{{cite web|url=https://www.military.com/daily-news/2022/01/04/us-military-coalition-syria-takes-out-rocket-launch-sites.html|title=US Military Coalition in Syria Takes Out Rocket Launch Sites|work=Military.com|date=4 January 2022}}</ref>. * [[13 сакавіка]]: генеральнае консульства ЗША ў горадзе Эрбіль было абстраляна ракетамі, выпушчанымі з тэрыторыі Ірана. Нязначна пацярпеў будынак тэлеканала Kurdistan 24, размешчаны побач<ref>[https://ria.ru/20220313/iran-1777895277.html Ракетный обстрел Эрбиля вёлся из Ирана] РИА НОВОСТИ, 13 марта 2022 года</ref>. == Ізраільска-палесцінскі канфлікт (2023—2024) == У пачатку 2020-я гадоў Іран стаў ахвярай нападаў [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Ісламская дзяржава|ІД]] і іншых [[Суніты|суніцкіх]] экстрэмісцкіх груповак<ref name="ap141">{{cite news |title=Iran says at least 103 people killed, 141 wounded in blasts at ceremony honoring slain general |url=https://apnews.com/article/iran-us-soleimani-explosion-kerman-2524cfed1d040370bf98000e2b53ad5a |access-date=3 January 2024 |publisher=Associated Press |date=3 January 2024}}</ref>. У кастрычніку 2023 года адбылося ўзмацнення напружанасці на Блізкім Усходзе з-за [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|чарговай эскалацыі ізраільска-палесцінскага канфлікту]]<ref name="BBC"/>. З пачаткам вайны праіранскія баевікі 160 абстрэльвалі аб’екты ЗША і іх саюзнікаў у рэгіёне<ref>{{Cite news |title=Violence spirals as Iran’s proxies kill American soldiers |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/01/28/violence-spirals-as-irans-proxies-kill-american-soldiers |access-date=2024-01-29 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref>. Саюзны іранцам хусіцкі рух стаў нападаць на караблі, які накіроўваліся ў Ізраіль. У адказ амерыканцы ўтварылі ваенную кааліцыю з мэтай абараніць судаходства. 12 студзеня [[2024]] года ЗША і Вялікабрытанія распачалі серыю авіяўдараў па хусітам у [[Емен]]е<ref name="APNews">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}</ref>. Некалькі раней, 2 студзеня, ізраільскі беспілотнік нанёс удар у [[Ліван]]е, забіўшы намесніка лідара [[ХАМАС]] (саюзны Ірану палесцінскі рух) [[Салех аль-Аруры|Салеха аль-Аруры]]<ref name="BBC">{{cite news |title=Twin bomb blasts near Iran general Qasem Soleimani's tomb kill 73 – state TV |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67872281 |access-date=3 January 2024 |publisher=BBC |date=3 January 2024}}</ref>. Хутка, 3 студзеня, у іранскім [[Керман]]е двума выбухамі была сарвана памятная цырымонія ў гадавіну гібелі генерала Касема Сулеймані<ref name="BBC"/>. Хоць адказнасць за напад узялі прадстаўнікі ІД<ref name="isis">{{cite news |title=Islamic State claims responsibility for attacks that killed nearly 100 people in Iran - group on telegram |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/islamic-state-claims-responsibility-attacks-that-killed-nearly-100-people-iran-2024-01-04/ |access-date=4 January 2024 |publisher=Reuters |date=4 January 2024}}</ref>, але прэзідэнт краіны [[Ібрагім Раісі]] абвінаваціў у тэракце Ізраіль<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=واکنش رئیسی به جنایت تروریستی کرمان؛ «بدانید در مقابل این جنایت هولناک هزینه سختی خواهید داد» |trans-title=Raisi's reaction to Kerman's terrorist crime; "Know that you will pay a heavy price for this horrible crime" |url=http://snn.ir/fa/news/1122978 |access-date=2024-01-03 |website=SNN.IR |language=fa |archive-date=4 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104151859/https://snn.ir/fa/news/1122978/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |url-status=live }}</ref>. 15 студзеня іранцы абстралялі іракскі Эрбіль. Напад быў накіраваны на недабудаванае консульства ЗША і меркаваны штаб разведкі [[Масад]]а<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/explosions-reported-us-consulate-iraq-iran-claims-responsibility/story?id=106390671|title=Explosions reported near US Consulate in Iraq; Iran claims responsibility|first=Bader|last=Katy|website=ABC News|date=15 January 2024|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] == Зноскі == {{reflist|2}} inex8okw5d7cvzadq7qb7o9m89bm5pt 5149956 5149955 2026-06-02T17:33:50Z DBatura 73587 /* Утварэнне */ 5149956 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС<ref name=Зелёнко/>. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС<ref name=указ/>. Дзякуючы гэтаму ўказу якая існавала пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ * Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (у/ч 3214, Уручча<ref name=belarmy/> — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны<ref name=belarmy/>, утворана ў снежні 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> ------- {{Узброены канфлікт |канфлікт = Іранскі крызіс |частка = [[Другая халодная вайна]] |выява = B52 in al udeid base may 2019.jpg |загаловак = Амерыканскі бамбардзіроўшчык B52 на ваеннай базе ў [[Катар]]ы, 12 мая 2019. |дата = з [[5 мая]] [[2019]] года |месца = [[Ірак]], [[Сірыя]], ізраільска-палесцінскія тэрыторыі, [[Персідскі заліў]] [[Армузскі праліў]], [[Гібралтарскі праліў]], [[Аманскі заліў]], [[Чырвонае мора]] |прычына = Выхад Ірана і ЗША з «ядзернай здзелкі» |змены = |вынік = |праціўнік1 = '''[[Файл:International Maritime Security Construct Logo (Transparent).png|22px]] [[Міжнародная кааліцыя па бяспецы на моры]]:''' * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Албанія}}<ref>{{cite web |title=U.S. Central Command welcomes Albania's participation in the International Maritime Security Construct (IMSC)|url=https://www.centcom.mil/MEDIA/STATEMENTS/Statements-View/Article/2005518/us-central-command-welcomes-albanias-participation-in-the-international-maritim/ |website=U.S. Central Command |access-date=1 November 2019 |date=1 November 2019 }}</ref> * {{Сцягафікацыя|Літва}}<ref>{{Cite web | url=https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | title=Lithuania Joins the International Maritime Security Construct | access-date=26 верасня 2020 | archive-date=3 кастрычніка 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201003012016/https://www.cusnc.navy.mil/Media/News/Display/Article/2125964/lithuania-joins-the-international-maritime-security-construct/ | url-status=dead }}</ref> '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}}<ref name="Польшча"/><br>{{Сцягафікацыя|Кувейт}}<ref name="aljazeera">[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/saudi-oil-attacks-latest-updates-190916102800973.html Saudi oil attacks: All the latest updates]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<ref name="aljazeera"/><br>{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190709-egypt-detains-iran-oil-tanker-arrests-6-for-espionage/|title=Egypt detains Iran oil tanker, arrests 6 for espionage|date=July 9, 2019|website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arabcenterdc.org/policy_analyses/saudi-emirati-egyptian-alliance-steering-us-middle-east-policy/|title=Saudi-Emirati-Egyptian Alliance Steering US Middle East Policy}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Японія}}<ref>[https://rg.ru/2019/12/27/iaponiia-napravit-esminec-i-patrulnyj-samolet-v-omanskij-zaliv.html Япония направит эсминец и патрульный самолет в Оманский залив]//Интернет-портал «Российской газеты», 27.12.2019</ref><ref>[http://ukrainian.cri.cn/841/2020/01/15/2s68166.htm Японія виділить додатково понад 500 млн єн на утримання контингенту Сил самооборони на Близькому Сході]//China Radio Internationa, 2020-01-15</ref><br>{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}<ref>[http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=r&Seq_Code=60412 Воинский контингент «Чхонхэ» отправится в Ормузский пролив с собственной миссией]//KBS WORLD Radio, 2020-01-21</ref> |праціўнік2 = '''[[Вось супраціву]]:'''<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]]<br>[[File:Houthis emblem.svg|22px]] [[Хусіты]]<br>{{Сцяг|Палесціна}} [[Дзяржава Палесціна]]<ref>https://www.dw.com/en/palestinian-leader-abbas-says-agreements-with-israelis-to-stop/a-49753004</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/russia-iran-us-israel-drone-ally-1445802|title=Russia warns the U.S. and Israel that Iran is its "ally" and was right about drone shoot down|first=Tom O'Connor On 6/25/19 at 1:47 PM|last=EDT|date=June 25, 2019|website=Newsweek}}</ref><ref name="Iran Support">{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/iran-russia-china-fighter-jets-1456848|title=Iran Says Russia and China Are Offering Fighter Jets in Show of Support Against US}}</ref><ref>[https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha Как Россия поддержит Иран в санкционной войне с США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827143957/https://riafan.ru/1189867-kak-rossiya-podderzhit-iran-v-sankcionnoi-voine-s-ssha |date=27 жніўня 2019 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<ref name="Iran Support"/><ref name="tsargrad">[https://m.tsargrad.tv/articles/kitaj-vstal-vmeste-s-rossiej-na-zashhitu-irana_131914 Китай встал вместе с Россией на защиту Ирана]</ref><br>{{Сцягафікацыя|Сірыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/07/15/ugrozy-ssha-ne-pomeha-siriya-prodolzhit-podderzhivat-iran Угрозы США не помеха. Сирия продолжит поддерживать Иран]</ref><br>{{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>https://www.nknews.org/2019/09/the-september-14-drone-attack-on-saudi-oil-fields-north-koreas-potential-role/</ref><ref>https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-do-yemeni-houthi-rebels-have-north-korean-missiles-86821</ref><br>{{Сцягафікацыя|Ірак}}<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iraqi-parliament-calls-expulsion-foreign-troops-200105150709628.html</ref><br>{{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{Cite web |url=https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |title=Архіўная копія |access-date=15 студзеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031953/https://www.investopedia.com/articles/investing/082115/who-are-irans-biggest-allies-and-why.asp |url-status=dead }}</ref><ref>https://nypost.com/2020/01/11/how-venezuela-could-help-iran-mount-an-attack-against-america/</ref><br>{{Сцягафікацыя|Куба}}<ref>http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200125125609/http://www.radiocubana.cu/noticias-de-la-radio-cubana/68-noticias-nacionales/27285-cuba-condena-energicamente-bombardeo-estadounidense-en-irak |date=25 студзеня 2020 }}</ref> |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джо Байдэн]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Марк Эспер]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Барыс Джонсан]]<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Салман ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]]<br>{{Сцяг|Ізраіль}} [[Біньямін Нетаньяху]] |камандзір2 = {{Сцяг|Іран}} [[Алі Хаменеі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Хасан Рухані]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Ібрагім Раісі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Амір Хатамі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]] †<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хасан Насрала]]<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] † |сілы1 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|ЗША}}: 120 000 ваеннаслужачых, 12 F-22 Raptor, 4 B52, 1 ударная група авіяносцаў<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 2 фрэгата, 1 эсмінец<br>{{Сцяг|Аўстралія}}: 200 ваеннаслужачых, 1 фрэгат<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 90 ваеннаслужачых, 10 ЗРК ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 эсмінец, 2 патрульных самалёта<br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}: 300 вайскоўцаў, 1 эcмінец, 1 верталёт |сілы2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 523 000 ваеннаслужачых<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]]: 3500—5000 апалчэнцаў<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 80 000—100 000 апалчэнцаў |страты1 = '''на 2019—202:''' {{Сцяг|ЗША}}: 80 вайскоўцаў загінулі (па даных Ірана), 1 самалёт і 2 БПЛА знішчаны, 1 марак знік без вестак, 1 грамадзянскі забіты<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}}: 1 танкер захоплены, 23 марака арыштаваны<br>{{Сцяг|ААЭ}}: 1 танкер пашкоджаны, 1 танкер затрыманы<br>{{Сцяг|Саудаўская Аравія}}: 2 танкера пашкоджаны ---- {{Сцяг|Японія}}: 1 гандлёвае судна пашкоджана |страты2 = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Іран}}: 5 вайскоўцаў забіты, 1 танкер захоплены і 1 пашкоджаны, 1 дрон збіты<br>[[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]]: 34 забітых апалчэнцаў |агульныя страты = '''на 2019—2020:''' {{Сцяг|Украіна}}: 1 грамадзянскі авіялайнер збіты, 9 украінскіх членаў экіпажа і 167 грамадзянскіх асоб загінулі, у тым ліку 82 з Ірана, 57 з Канады, 10 з Швецыі, 7 з Афганістана і 3 з Вялікабрытаніі.<br>{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}: 2 гандлёвых судна пашкоджаны<br>{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}: 1 судна затрымана, 7 членаў экіпажа арыштываны<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker-idUSKCN1UU08Y|title=Iran seizes Iraqi oil tanker smuggling fuel in Gulf: TV|date=August 4, 2019|via=www.reuters.com}}</ref><br>{{Сцяг|Ірак}} 1 гандлёвы карабель затрыманы<ref>https://www.reuters.com/article/us-mideast-iran-tanker/iran-seizes-iraqi-oil-tanker-smuggling-fuel-in-gulf-tv-idUSKCN1UU08Y</ref><br>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} 1 танкер затрыманы<ref name="карэйцы"/> }} '''Іранскі крызіс 2019 года''', таксама '''крызіс у Персідскім заліве''' і '''амерыкана-іранскі канфлікт''' — надзвычайна напружанае [[Палітыка|палітычнае]], [[Дыпламатыя|дыпламатычнае]] і [[Вайна|ваеннае]] супрацьстаянне паміж [[Іран]]ам і саюзнымі яму групоўкамі з аднаго боку, і [[ЗША]] і іх стратэгічнымі саюзнікамі ў рэгіёне з другога. Адносіны паміж імі абвастрыліся пасля выхаду Тэгерана і Вашынгтона з «ядзернай здзелкі» (афіцыйная назва — [[Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў]]). == Перадгісторыя == [[15 ліпеня]] [[2015]] года [[Іран]] і краіны «шасцёркі» ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]], [[Кітай]] і [[Расія]]) дасягнулі пагаднення па іранскай ядзернай праграме ў абмен на адмену санкцый супраць Ірана. Па пагадненні афіцыйны Тэгеран павінен дапусціць інспектараў [[МАГАТЭ]] на свае ядзерныя аб’екты. Краіны Захаду, у сваю чаргу, будуць пакрокава здымаць з Ірана санкцыі. Пагадненне павінна быць ратыфікавана ўсімі бакамі і адобрана [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/russian/international/2015/07/150714_iran_deal_reached|title=Достигнуто соглашение по ядерной программе Ирана|date=2015-07-14 |work=В мире|publisher=Русская служба Би-би-си |access-date=2015-07-15 |lang=ru}}</ref>. У кастрычніку [[2017]] года [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп|Д. Трамп]] заявіў, што больш не будзе завяраць кангрэс у тым, што «Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў» адпавядае інтарэсам краіны<ref>[http://www.bbc.com/russian/news-41616875 Трамп отказался одобрить ядерную сделку с Ираном] BBC</ref>. [[8 мая]] [[2018]] года ён абвясціў аб выхадзе краіны з пагаднення па іранскай ядзернай праграме. Амерыканскі прэзідэнт заявіў, што ЗША валодаюць доказамі таго, што Іран працягвае распрацоўку ядзернай зброі, тым самым парушаючы Сумесны ўсёабдымны план дзеянняў. Таксама ён анансаваў аднаўленне санкцый супраць Тэгерана<ref>{{cite web|url=https://korrespondent.net/world/3969068-tramp-obiavyl-o-vykhode-ssha-yz-sdelky-po-yranu|title=Трамп объявил о выходе США из сделки по Ирану|date=2018-05-08|publisher=Корреспондент|lang=ru|access-date=2018-05-08}}</ref>. 8 мая [[2019]] года (у гадавіну выхаду ЗША з пагаднення) Іран у адказ на дзеянні ЗША, згодна з параграфам 26 СУПД, абвясціў аб першым этапе спынення выканання шэрагу пунктаў ядзернай здзелкі (у частцы, якая тычыцца запасаў узбагачанага ўрану і цяжкай вады). У прыватнасці, Іран перавысіў значэнне запасаў нізкаўзбагачанага ўрану, усталяванага на адзнацы ў 300 кілаграм. [[7 ліпеня]] Тэгеран абвясціў аб другім этапе скарачэння абавязацельстваў па СУПД. Іран заявіў, што пачынае працэс узбагачэння ўрану на ўзроўні вышэй прадугледжаных ядзернай здзелкай 3,67%<ref name=":2">{{cite news|title=В Иране назвали условие возвращения к обязательствам по СВПД|url=https://ria.ru/20190707/1556286752.html|access-date=2019-07-11|date=2019-07-07}}</ref>. == Разгортванне канфрантацыі ў 2019 годзе == * [[5 мая]]: саветнік па нацыянальнай бяспецы ЗША [[Джон Болтан]] абвясціў, што ЗША разгортваюць ударную групу авіяносца «Аўраам Лінкальн» і чатыры бамбардзіроўшчыка B-52 на Блізкім Усходзе, каб «паслаць яснае і беспамылковае паведамленне» Ірану пасля паведамленняў ізраільскай разведкі пра меркаваную іранскую змову з мэтай паслаблення ЗША ў рэгіёне<ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|title=Bolton: U.S. sending Navy strike group to Iran to send "clear message"|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513175602/https://www.axios.com/us-navy-deploys-strike-group-to-iran-bolton-1e5b9298-f807-4db2-a4e7-ddd9f308db36.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|title=Israel passed White House intelligence on possible Iran plot|date=6 May 2019|work=Axios|access-date=23 ліпеня 2019|archive-date=16 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516023940/https://www.axios.com/israel-warned-trump-of-possible-iran-plot-bolton-34f25563-c3f3-41ee-a653-9d96b4541984.html|url-status=dead}}</ref>. * [[7 мая]]: дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]] здзейсніў нечаканы візіт у [[Багдад]] пасля адмены сустрэчы з канцлерам Германіі [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]. Ён сказаў прэзідэнту [[Ірак]]а [[Бархам Салех|Бархаму Салеху]] і прэм’ер-міністру [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзілy Абдул-Махдзі]], што яны нясуць адказнасць за абарону амерыканцаў у Іраку. * [[8 мая]]: саветнік аяталы [[Алі Хаменеі|Хаменеі]] заявіў, што Іран упэўнены, што ЗША не хочуць і не могуць пачаць вайну з Іранам. Тым часам Цэнтральнае камандаванне ВПС ЗША абвясціла, што некалькі знішчальнікаў F-15C Eagle былі перебазаваны на Блізкі Усход, каб «абараніць інтарэсы ЗША ў рэгіёне»<ref>{{cite web|url=https://www.afcent.af.mil/News/Article/1843765/eagles-move-as-part-of-dynamic-force-deployment/|title=Eagles move as part of dynamic force deployment|date=8 May 2019|publisher=U.S. Air Forces Central Command|access-date=25 May 2019}}</ref>. * [[10 мая]]: Злучаныя Штаты разгарнулі марскі транспартны карабель USS Arlington і ЗРК «Пэтрыёт» у рэгіёне. [[Пентагон]] заявіў, што нарошчванне ваеннай сілы было выклікана «падвышанай гатоўнасцю Ірана да правядзення наступальных аперацый»<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/05/10/pentagon-marines-patriot-missiles-added-force-confronting-iran/1169210001/|title=Pentagon bolsters force in Middle East with Marines and missiles to confront Iran|date=10 May 2019|work=USA Today}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: два амерыканскіх нафтавых танкера падвергліся нападу каля [[Армузскі праліў|Армузскага праліва]], у выніку адзін з іх загарэўся і страціў кіраванне. Прэзідэнт ЗША Дональд Трамп абвінаваціў у здарэнні Іран, які адмаўляў дачыненне да нападаў на танкеры і абвінаваціў Вашынгтон у прапагандзе «іранафобскай» кампаніі. * [[20 чэрвеня]]: амерыканскі ваенны беспілотнік быў збіты іранскімі ВПС. Прэзідэнт Ірана [[Хасан Рухані]] заявіў, што той парушыў іх паветраную прастору<ref name="ИноСМИ">[https://inosmi.ru/politic/20190722/245500452.html Иранский танкерный кризис: Ми-6 ищет следы причастности Путина к захвату британского судна (The Mirror, Великобритания)]</ref>. * [[4 ліпеня]]: Каралеўскія марскія пяхотнікі з атрада спецназа «42 Commando» захапілі супертанкер ля ўзбярэжжа [[Гібралтар]]а, які перавозіў іранскую нафту ў [[Сірыя|Сірыю]]. Урад Ірана паабяцаў адказаць на захоп нафтавага танкера<ref name="РИА">[https://ria.ru/20190720/1556717985.html Иран заявил о задержании британского танкера]</ref>. * [[10 ліпеня]]: фрэгат Каралеўскага флоту HMS «Montrose» адагнаў тры іранскіх катары, якія спрабавалі спыніць камерцыйнае судна «British Heritage»<ref name="ИноСМИ"/>. * [[11 ліпеня]]: паліцыя Гібралтара заявіла, што арыштавала капітана і старпама іранскага супертанкера «Грэйс-1» у сувязі з парушэннем санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] у дачыненні да Сірыі. Праз два дні прадстаўнікі паліцыі паведамілі, што капітан, старпам і два другіх памочніка капітана судна былі вызвалены пад заклад без прад’яўлення абвінавачвання. * [[13 ліпеня]]: у тэлефоннай размове з міністрам замежных спраў Ірана Махамадам Джавадам Зарыфам міністр замежных спраў Джэрэмі Хант прапанаваў пайсці на саступкі датычна вызвалення «Грэйс-1» у абмен на гарантыі, што Тэгеран не будзе парушаць санкцыі ЕС у дачыненні да ўрада [[Башар Асад|Асада]] ў Сірыі. * [[17 ліпеня]]: Прадстаўнікі ЗША заявілі, што падазраюць Іран у захопе [[Панама|панамскага]] нафтавага танкера, які рухаўся з [[ААЭ|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] і праходзіў праз Армузскі праліў. Пазней Іран заявіў, што яго Рэвалюцыйная гвардыя затрымала замежны нафтавы танкер і яго каманду з 12 чалавек за кантрабанду паліва з краіны. * [[18 ліпеня]]: Трамп заявіў, што карабель ВМС ЗША «Boxer» збіў іранскі беспілотнік, што пралятаў за тысячу ярдаў (менш за кіламетр) ад ваеннага карабля, праігнараваўшы папераджальныя сігналы. Іранскія ваенныя чыноўнікі адмаўлялі, што страцілі свой беспілотнік у Армузскім праліве. * [[19 ліпеня]]: байцы [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] затрымалі [[Захоп брытанскага танкера ў Армузскім праліве (2019)|брытанскі нафтавы танкер Stena Impero]], які належаў кампаніі Stena Bulk & Northern Marine Management, у Армузскім праліве. Рашэнне прынята з-за парушэнні суднам міжнародных нормаў<ref name="РИА"/>. * [[16 жніўня]]: міністр замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] [[Яцак Чапутовіч]] заявіў, што Варшава падтрымлівае ваенную місію ЗША ў Персідскім заліве і гатова аказаць дапамогу<ref name="Польшча">[https://regnum.ru/news/polit/2691440.html Польша поддерживает военную миссию США в Персидском заливе]</ref>. * [[25 жніўня]]: стала вядома, што найноўшы ракетны эсмінец Defender ВМФ Вялікабрытаніі накіроўваецца ў раён Персідскага заліва. Карабель далучыўся да фрэгатаў Kent і Montrose, якія знаходзіліся ў рэгіёне з мэтай застрашвання Ірана. * [[3 верасня]]: ЗША ўвялі санкцыі супраць іранскага даследчага інстытута астранаўтыкі, касмічнага агенцтва і цэнтра даследавання космасу<ref>[https://armenpress.am/rus/news/986900.html Зариф назвал санкции США против космических ведомств Ирана бесполезными]</ref>. * [[14 верасня]]: ідэалагічныя саюзнікі Ірана [[хусіты]] здзейснілі пры дапамозе БПЛА [[Атакі на НПЗ Абкайк і Хурайс (2019)|напад на саудаўскія нафтаперапрацоўчыя заводы ў Абкайку і Хурайсе]]. Атака выклікала часовае падзенне здабычы саудаўскай нафты ўдвая (з 9,8 мільёна барэляў да 4,1 мільёна барэляў), што адпавядае 5% здабычы нафты ў свеце<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/09/drones-hit-saudi-aramco-facilities-fires-190914051900472.html Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires] [[Аль-Джазіра]]</ref>. [[ЗША]] абвясцілі, што за інцыдэнтам стаіць Тэгеран, але ніякіх доказаў не далі<ref>[https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190918030753/https://www.washingtonpost.com/business/the-latest-saudi-arabia-says-drones-attacked-oil-facilities/2019/09/14/c423023c-d6ae-11e9-8924-1db7dac797fb_story.html |date=18 верасня 2019 }} [[Washington Post]]</ref>. * [[21 верасня]]: прэзідэнт ЗША Дональд Трамп ухваліў адпраўку на [[Блізкі Усход]] дадатковых войскаў. Між тым, кіраўнік Пентагона Марк Эспер заявіў, што ўсе амерыканскія сілы, размешчаныя на ваенна-марской базе ў [[Бахрэйн]]е, будуць сфакусаваны на супрацьракетнай абароне<ref>[https://www.interfax.ru/world/677344 Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток] Interfax, 21 сентября 2019 года</ref>. * [[11 кастрычніка]]: у 60 мілях ад партовага горада Джыда ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] двума саудаўскімі ракетамі быў атакаваны іракскі нафтавы танкер. Адбыўся выбух, у выніку чаго два рэзервуара для нафты пашкоджаны. Ахвяр і пацярпелых няма<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3198469 Атакованный иранский танкер истекает нефтью и загрязняет Красное море] // Вести.ру, 11 октября 2019</ref>. * [[7 лістапада]]: ваенна-марская кааліцыя пад кіраўніцтвам ЗША пачала аперацыю ў [[Бахрэйн]]е па ахове суднаходных маршрутаў каля праблемных іранскіх тэрытарыяльных вод<ref>{{cite web|url=https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|title=US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters|access-date=7 November 2019|website=GO Tech Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111093016/https://gotechdaily.com/us-led-coalition-launches-procedure-to-secure-gulf-waters/|archive-date=11 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. * [[27 снежня]]: [[Атака авіябазы K-1|Абстрэл амерыканскай базы К-1 у Iраку]]. Амерыканцы ўсклалі адказнасць на апалчэнне «[[Катаіб Хезбала]]». * [[31 снежня]]: [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе]]. Дональд Трамп усклаў адказнасць за гэта на Іран. За некалькі дзён да інцыдэнту [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскія ВПС]] разбамбілі пяць аб’ектаў «[[Катаіб Хезбала]]» і іншых шыіцкіх рухаў у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у, што і паслужыла падставай да нападу шыітаў на дыпмісію. == Падзеі ў пачатку 2020-х гадоў == ;2020 * [[3 студзеня]]: [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|Авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]], падчас чаго загінулі [[Касем Сулеймані]] — камандуючы атрадам «[[Кодс]]» іранскага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] — і [[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] — камандзір іракскай кааліцыі шыіцкіх апалчэнцаў «[[Сілы народнай мабілізацыі]]». * [[4 студзеня]]: Ля будынка пасольства ЗША адбыўся выбух. Інфармацыі аб забітых і параненых няма. Разам з тым, бліжэйшыя тэрыторыі штаба сіл бяспекі Ірака падвергнуліся мінамётнаму абстрэлу. Адзначалася, што інцыдэнт адбыўся на поўначы краіны ў правінцыі Найнава. Невядомыя абстралялі ўрадавыя будынкі каля штаба, якія выкарыстоўваюцца ваеннымі ЗША. Акрамя таго, ракетным ударам падвергліся квартал аль-Джадрыя і таксама размешчаная на поўначы ваенная база «Балада», якую выкарыстоўвалі амерыканскія сілы<ref>[https://m.gazeta.ru/army/news/2020/01/04/13887440.shtml Окрестности штаба сил безопасности Ирака подверглись обстрелу - Газета.Ru, 4 января]</ref>. * [[5 студзеня]]: Урад Ірана аб’явіў, што адмаўляецца ад апошніх абмежаванняў па ядзернай здзелцы, заключанай у 2015 годзе Іранам і шасцёркай міжнародных пасярэднікаў. Тэгеран заяўляў, што гатовы вярнуцца да выканання абавязацельстваў у выпадку зняцця санкцый, а таксама напрамую звязаў сваё рашэнне з забойствам Сулеймані. Іранскія ўлады дадалі, што працягнуць супрацоўніцтва з МАГАТЭ і вернуцца да выканання сваіх абавязацельстваў па ядзернай здзелцы, калі санкцыі ў дачыненні да краіны будуць зняты, а інтарэсы краіны будуць улічаны<ref>[https://news.tut.by/world/667644.html Иран вышел из ядерной сделки и грозит США военным ударом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200106002051/https://news.tut.by/world/667644.html |date=6 студзеня 2020 }}</ref>. Разам з тым у Іраку ў правінцыі Анбар шыітамі быў збіты амерыканскі БПЛА Boeing ScanEagle 2<ref>[https://topwar.ru/166416-amerikancy-poterjali-bespilotnik-v-irake-oblomki-stali-trofeem-shiitskogo-opolchenija.html Американцы потеряли беспилотник в Ираке: обломки стали трофеем шиитского ополчения — Военное обозрение, 5 января 2020]</ref>. У гэты жа дзень Трамп заявіў, што ЗША ўзялі на прыцэл 52 іранскіх аб’екты, уключаючы аб’екты культурнай спадчыны. Гэтая заява выклікала занепакоенасць шэрагу палітыкаў і экспертаў, якія паказалі, што наносіць удары па такім аб’ектам забараняе міжнароднае права<ref>[https://ria.ru/20200106/1563138852.html Трамп вновь пригрозил нанести удар по иранским культурным объектам] // РИА Новости, 6 января 2020</ref>. * [[6 студзеня]]: Пасля таго, як у парламенце Ірака пачаўся разгляд пытання аб вывадзе замежных войск, Дональд Трамп заявіў, што армія ЗША не пакіне краіну, пакуль іракскія ўлады не заплацяць. * [[7 студзеня]]: Парламент Ірана прызнаў [[Пентагон]] тэрарыстычнай арганізацыяй, а таксама ўсіх камандзіраў, агентаў і іншых асоб, якія маюць дачыненне да смерці Касема Сулеймані. Фактычна ўся [[Узброеныя сілы ЗША|армія ЗША]] была прызнана тэрарыстычнай арганізацыяй. * [[8 студзеня]]: Іран [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|нанёс удар балістычнымі ракетамі]] па ваенна-паветранай базе [[Айн аль-Асад]] і ў Эрбілі на поўначы Ірака, дзе размешчаліся амерыканскія войскі. Бамбардзіроўка адбывалася двума хвалямі. За другім разам пацярпела трэцяя база ЗША — [[Кемп Кук]]. Адказнасць на сябе ўзяў Іранскі корпус вартавых рэвалюцыі. Адзначалася, што спачатку былі выпушчаны больш за 10 ракет, а затым каля пяці<ref>[https://www.obozrevatel.com/abroad/iran-razbombil-amerikanskuyu-voennuyu-bazu-v-irake-vse-podrobnosti.htm Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали]</ref>. Загінула 80 амерыканскіх ваенных<ref>.[https://m.nn.by/ru/articles/243984/ Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек - Наша ніва, 8 января 2020]</ref>. Тым часам пад [[Тэгеран]]ам іранскія СПА памылкова [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|збілі ўкраінскі авіялайнер]], прыняўшы яго за амерыканскую крылатую ракету. * [[10 студзеня]]: Адміністрацыя Дональда Трампа абвясціла аб узмацненні жорсткасці існых [[Эканамічныя санкцыі супраць Ірана|эканамічных санкцый супраць Ірана]]<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/01/10/politics/us-sanctions-iran-mnuchin/index.html|work=CNN|title=US imposes new sanctions on Iran|date=10 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm870|title=Treasury Targets Iran's Billion Dollar Metals Industry and Senior Regime Officials|date=10 January 2020|work=Treasury.gov}}</ref>. * [[14 студзеня]]: Амерыканская ваенная база Эт-Таджы на поўнач ад Багдада падвергнулася ракетнай атацы. Па даных некаторых СМІ, было выпушчана 8 ракет з сістэм залпавага агню, пры гэтым палова з іх разарвалася на тэрыторыі самой базы, астатнія — у яе ваколіцах. Не менш за трох іракцаў былі паранены. Вайскоўцы ЗША не пацярпелі. Аб’екту нанесены матэрыяльны ўрон<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/po_voennoy_baze_ssha_v_irake_nanesli_raketnyy_udar_/ Па ваеннай базе ЗША ў Іраку нанеслі ракетны ўдар] — [[Белтэлерадыёкампанія]], 15 студзеня 2020</ref>. * [[20 студзеня]]: Абстрэл амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе, ахвяр няма<ref name="обстрел"/>. * [[27 студзеня]]: На тэрыторыі амерыканскай дыпмісіі ў Багдадзе ўпалі тры ракеты, адна з іх трапіла ў рэстаран. Некалькі чалавек пацярпелі пры абстрэле. Пасля нападу верталёты эвакуіравалі з тэрыторыі пасольства людзей. Амерыканскія ўлады абвінавацілі ў гэтым праіранскія сілы<ref name="обстрел">[https://ria.ru/20200127/1563902940.html]</ref>. * [[20 жніўня]]: амерыканскі лідар Дональд Трамп заявіў аб намеры ЗША аднавіць усе санкцыі [[ААН]] у дачыненні да Ірана. Прадстаўнік ад Ісламскай Рэспублікі Маджыд Тахт-Раванчы нагадаў, што Штаты выйшлі з сумеснага ўсёабдымнага плана дзеянняў, і таму не маюць права ўмешвацца ў гэтае пытанне. Вялікабрытанія, Францыя і Германія ў сумеснай заяве выступілі супраць намеру Вашынгтона<ref>[https://russian.rt.com/world/news/775826-iran-sb-oon-ssha-sankcii Иран выразил уверенность в блокировке СБ ООН предложенных США санкций]</ref>. * [[18 кастрычніка]]: скончаны тэрмін дзеяння зброевага эмбарга ААН, ініцыяванага ЗША, на пастаўку ўзбраенняў Ірану<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[27 лістапада]]: у выніку ўзброенага нападу, арганізаванага ізраільскімі спецслужбамі, забіты іранскі фізік [[Махсен Фахрызадэ]]<ref name="bbc_27_11_2000">[https://www.bbc.com/russian/news-55107593 Убит «отец иранской бомбы». В Тегеране застрелили физика Фахризаде, которого считали главой ядерной программы]</ref>. Па даных [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]], ён быў старшым навуковым супрацоўнікам Міністэрства абароны Ірана і Узброеных сіл Ірана і кіраўніком Цэнтра фізічных даследаванняў (PHRC) і «[[Амад (праект)|Праекта Амадэй]]» — таемнай праграмы па стварэнні ядзернай боегалоўкі для балістычных ракет<ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |title=Father of Iran’s drive for nuclear warhead named |access-date=2 студзеня 2021 |archive-date=29 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929065823/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3602739.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/01/11/washington/11iran.html|title=U.S. Rejected Aid for Israeli Raid on Iranian Nuclear Site (Published 2009)|author=Sanger|first=David E.|date=January 10, 2009}}</ref>. Забойства навукоўца выклікала чарговае дыпламатычнае і інфармацыйнае абвастрэнне становішча ў рэгіёне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4593480|title=Спецслужбы Ирана предполагали, что физика-ядерщика попытаются убить|website=www.kommersant.ru|date=2020-11-30|access-date=2020-11-30}}</ref>. ;2021 * [[4 студзеня]]: паўднёвакарэйскі танкер «MT Hankuk Chemi», які ішоў з Саудаўскай Аравіі быў затрыманы ВМС КВІР і адбуксаваны ў іранскі порт Бэндэр-Абас. Паведамлялася, што паміж Іранам і Паўднёвай Карэяй абвастрылася спрэчка з нагоды таго, што апошняя адмаўлялася як-небудзь вырашаць праблему захраслі на рахунках у паўднёвакарэйскіх банках каля 7 млрд долараў, якія павінны былі быць пераведзены Ірану за нафту і іншыя пастаўленыя тавары<ref>[https://vk.com/wall-125982035_142832 Южнокорейский танкер “MT Hankuk Chemi”]</ref>. На наступны дзень у сувязі з інцыдэнтам пасол Ірана быў выкліканы ў МЗС Паўднёвай Карэі. У Тэгеране адзначылі, што затрыманне танкера было выклікана тым, што карэйцы забруджвалі палівам воды Персідскага заліва<ref name="карэйцы">[https://vk.com/wall-125982035_142899 Посол Ирана был вызван в МИД Южной Кореи после задержания силами ВМС КСИР южнокорейского нефтяного танкера за загрязнение топливом воды Персидского залива.]</ref>. * [[5 студзеня]]: [[Ісламскі кансультатыўны савет|Іранскі парламент]] прыняў закон, які абавязваў урад знішчыць Ізраіль да [[2041]] года<ref>[https://24tv.ua/ru/irane-hotjat-unichtozhit-izrail-k-2041-godu-novosti-izrailja_n1505121 В Иране хотят уничтожить Израиль к 2041 году: законопроект<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * [[15 лютага]]: адбыўся ракетны абстрэл горада [[Эрбіль]], дзе загінуў адзін грамадзянскі служачы ЗША, яшчэ пяцёра паранены. Таксама пацярпеў адзін амерыканскі ваеннаслужачы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10706867?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=smm_social_share При ракетном обстреле в Эрбиле погиб один человек] // ТАСС, 16 февраля 2021</ref>. * [[25 лютага]]: [[ВПС ЗША]] нанеслі ракетны ўдар па пазіцыях сірыйскіх апалчэнцаў, якіх падтрымліваў Іран. Атака, здзейсненая па загадзе новага прэзідэнта [[Джо Байдэн]]а, стала адказам за абстрэл базы ў Эрбілі<ref>[https://www.interfax.ru/world/753556 ВВС США нанесли ракетный удар по позициям поддерживаемых Ираном ополченцев в Сирии] // Интерфакс, 26 февраля 2021</ref>. * [[3 сакавіка]]: восем ракет трапілі ў амерыканскую базы «Айн аль-Асад» у Іраку. Па даных іранскага англамоўнага сайта PressTV, у выніку абстрэлу былі забіты двое і паранены шасцёра вайскоўцаў. Амерыканскі бок абверг інфармацыю аб гібелі сваіх байцоў, але пацвердзіў сам факт атакі<ref>[https://www.newsru.co.il/mideast/03mar2021/presstv_iraq_143.html Иранский сайт: удар по американцам в Ираке был ответом на атаку на востоке Сирии] Newsru.co.il, 3 марта 2021</ref>. * [[6 мая]]: у міжнародных водах Арабскага мора амерыканскі крэйсер «Monterey» захапіў на шляху ў Емен іранскае судна з грузам зброі на борце. Забароненыя ўзбраенні былі канфіскаваныя<ref>{{cite web|url=https://nypost.com/2021/05/09/us-seizes-thousands-of-assault-weapons-from-ship-allegedly-sent-by-iran/|title=US Navy seizes thousands of assault weapons from ship allegedly sent by Iran|first=Lee|last=Brown|date=9 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.navy.mil/Press-Office/News-Stories/Article/2600834/uss-monterey-seizes-illicit-weapons-in-the-north-arabian-sea/|title=USS Monterey Seizes Illicit Weapons in the North Arabian Sea|website=United States Navy}}</ref> * [[29 ліпеня]]: у Армузскім праліве з іранскага боку быў абстраляны японскі танкер «Мерсер стрыт», які ішоў пад ліберыйскім сцягам. Двое маракоў загінулі ад куль, выпушчаных з дронаў<ref>{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |title=Deadly drone attack on tanker escalates Iran-Israel maritime tensions |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731200527/https://edition.cnn.com/2021/07/31/middleeast/iran-israel-tanker-attack-drone-oman-intl/index.html |url-status=live }}</ref>. ;2022 * [[5 студзеня]]: групоўка пра-іранскіх паўстанцаў атакавала амерыканскую вайсковую базу блізу сірыйскага горада [[Меядзін]]. Напад быў адбіты<ref>{{cite web|url=https://www.military.com/daily-news/2022/01/04/us-military-coalition-syria-takes-out-rocket-launch-sites.html|title=US Military Coalition in Syria Takes Out Rocket Launch Sites|work=Military.com|date=4 January 2022}}</ref>. * [[13 сакавіка]]: генеральнае консульства ЗША ў горадзе Эрбіль было абстраляна ракетамі, выпушчанымі з тэрыторыі Ірана. Нязначна пацярпеў будынак тэлеканала Kurdistan 24, размешчаны побач<ref>[https://ria.ru/20220313/iran-1777895277.html Ракетный обстрел Эрбиля вёлся из Ирана] РИА НОВОСТИ, 13 марта 2022 года</ref>. == Ізраільска-палесцінскі канфлікт (2023—2024) == У пачатку 2020-я гадоў Іран стаў ахвярай нападаў [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Ісламская дзяржава|ІД]] і іншых [[Суніты|суніцкіх]] экстрэмісцкіх груповак<ref name="ap141">{{cite news |title=Iran says at least 103 people killed, 141 wounded in blasts at ceremony honoring slain general |url=https://apnews.com/article/iran-us-soleimani-explosion-kerman-2524cfed1d040370bf98000e2b53ad5a |access-date=3 January 2024 |publisher=Associated Press |date=3 January 2024}}</ref>. У кастрычніку 2023 года адбылося ўзмацнення напружанасці на Блізкім Усходзе з-за [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|чарговай эскалацыі ізраільска-палесцінскага канфлікту]]<ref name="BBC"/>. З пачаткам вайны праіранскія баевікі 160 абстрэльвалі аб’екты ЗША і іх саюзнікаў у рэгіёне<ref>{{Cite news |title=Violence spirals as Iran’s proxies kill American soldiers |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/01/28/violence-spirals-as-irans-proxies-kill-american-soldiers |access-date=2024-01-29 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref>. Саюзны іранцам хусіцкі рух стаў нападаць на караблі, які накіроўваліся ў Ізраіль. У адказ амерыканцы ўтварылі ваенную кааліцыю з мэтай абараніць судаходства. 12 студзеня [[2024]] года ЗША і Вялікабрытанія распачалі серыю авіяўдараў па хусітам у [[Емен]]е<ref name="APNews">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}</ref>. Некалькі раней, 2 студзеня, ізраільскі беспілотнік нанёс удар у [[Ліван]]е, забіўшы намесніка лідара [[ХАМАС]] (саюзны Ірану палесцінскі рух) [[Салех аль-Аруры|Салеха аль-Аруры]]<ref name="BBC">{{cite news |title=Twin bomb blasts near Iran general Qasem Soleimani's tomb kill 73 – state TV |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67872281 |access-date=3 January 2024 |publisher=BBC |date=3 January 2024}}</ref>. Хутка, 3 студзеня, у іранскім [[Керман]]е двума выбухамі была сарвана памятная цырымонія ў гадавіну гібелі генерала Касема Сулеймані<ref name="BBC"/>. Хоць адказнасць за напад узялі прадстаўнікі ІД<ref name="isis">{{cite news |title=Islamic State claims responsibility for attacks that killed nearly 100 people in Iran - group on telegram |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/islamic-state-claims-responsibility-attacks-that-killed-nearly-100-people-iran-2024-01-04/ |access-date=4 January 2024 |publisher=Reuters |date=4 January 2024}}</ref>, але прэзідэнт краіны [[Ібрагім Раісі]] абвінаваціў у тэракце Ізраіль<ref>{{Cite web |date=2024-01-03 |title=واکنش رئیسی به جنایت تروریستی کرمان؛ «بدانید در مقابل این جنایت هولناک هزینه سختی خواهید داد» |trans-title=Raisi's reaction to Kerman's terrorist crime; "Know that you will pay a heavy price for this horrible crime" |url=http://snn.ir/fa/news/1122978 |access-date=2024-01-03 |website=SNN.IR |language=fa |archive-date=4 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104151859/https://snn.ir/fa/news/1122978/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF |url-status=live }}</ref>. 15 студзеня іранцы абстралялі іракскі Эрбіль. Напад быў накіраваны на недабудаванае консульства ЗША і меркаваны штаб разведкі [[Масад]]а<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/explosions-reported-us-consulate-iraq-iran-claims-responsibility/story?id=106390671|title=Explosions reported near US Consulate in Iraq; Iran claims responsibility|first=Bader|last=Katy|website=ABC News|date=15 January 2024|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Амерыкана-іранскія адносіны]] == Зноскі == {{reflist|2}} 7sumvc773dbdzto6ufaevpa3r6fpne6 5149958 5149956 2026-06-02T17:34:59Z DBatura 73587 5149958 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС<ref name=Зелёнко/>. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС<ref name=указ/>. Дзякуючы гэтаму ўказу якая існавала пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ * Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (у/ч 3214, Уручча<ref name=belarmy/> — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны<ref name=belarmy/>, утворана ў снежні 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> f1zwkmiaabp7ml7541007bwuuhll3li 0 656310 5149980 5123371 2026-06-02T18:03:28Z Паўлюк Шапецька 37440 5149980 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Гомеля]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Гомель|Гомеля]]. {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Amelchenko.JPG|thumb|175px|[[Антон Дзям’янавіч Амельчанка|Антон Амельчанка]]]] [[Файл:Sergei Omelyanchuk FCTT.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Пятровіч Амельянчук|Сяргей Амельянчук]]]] [[Файл:Палута Аляксандраўна Бадунова.jpg|thumb|175px|[[Палута Аляксандраўна Бадунова|Палута Бадунова]]]] [[Файл:Geishtor Leonid Grigorievich.JPG|thumb|175px|[[Леанід Рыгоравіч Гейштар|Леанід Гейштар]]]] [[Файл:ESC2016 - Belarus Meet & Greet 24.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Віктаравіч Іваноў|Аляксандр Іваноў]]]] [[Файл:Korotkevich ITMO.jpg|thumb|175px|[[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]]]] [[Файл:Aleksandr Kulchiy 2011.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Мікалаевіч Кульчы|Аляксандр Кульчы]]]] [[Файл:Alexander Lizyukov.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандр Лізюкоў]]]] [[Файл:Лизюков, Пётр Ильич.png|thumb|175px|[[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пётр Лізюкоў]]]] [[Файл:Іван Яўцеевіч Палякоў.jpg|thumb|175px|[[Іван Яўцеевіч Палякоў|Іван Палякоў]]]] [[Файл:Paplauskaya Yanit Helsinki 2012.jpg|thumb|175px|[[Кацярына Віктараўна Паплаўская|Кацярына Паплаўская]]]] [[Файл:ZinoviyPesin.jpg|thumb|175px|[[Зіновій Барысавіч Песін|Зіновій Песін]]]] [[Файл:Anton Prakapenia.jpg|thumb|175px|[[Антон Генадзевіч Пракапеня|Антон Пракапеня]]]] [[Файл:Romanov E R.jpg|thumb|175px|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]]] [[Файл:Kanstancin Rudzianok.2020.1.jpg|thumb|175px|[[Канстанцін Аляксеевіч Рудзянок|Канстанцін Рудзянок]]]] [[Файл:Syarhey Rumas (2013-10-24).jpg|thumb|175px|[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]]] [[Файл:Sergey Sidorsky, October 2010.jpeg|thumb|175px|[[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргей Сідорскі]]]] [[Файл:Kanstantsin Siutsou CD 2011.jpg|thumb|175px|[[Канстанцін Віктаравіч Сіўцоў|Канстанцін Сіўцоў]]]] [[Файл:Volha Sudarava (2013 World Championships in Athletics) 01.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксандраўна Сударава|Вольга Сударава]]]] [[Файл:Artem Fedyanin.jpg|thumb|175px|[[Арцём Аляксандравіч Фядзянін|Арцём Фядзянін]]]] [[Файл:Академик Хрусталев.jpg|thumb|175px|[[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў|Барыс Хрусталёў]]]] [[Файл:Сергей Леонидович Тихановский.png|thumb|175px|[[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]]] [[Файл:YahuenTsurkin-0050.jpg|thumb|175px|[[Яўген Мікалаевіч Цуркін|Яўген Цуркін]]]] [[Файл:Л.Г.Шнирельман.jpg|thumb|175px|[[Леў Генрыкавіч Шнірэльман|Леў Шнірэльман]]]] [[Файл:Marek Edelman - Warsaw Ghetto Uprising.jpg|thumb|175px|[[Марэк Эдэльман]]]] [[Файл:Саша Янченко.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Віктаравіч Янчанка|Аляксандр Янчанка]]]] [[Файл:Denis Yahno.jpg|thumb|175px|[[Дзяніс Юр’евіч Яхно|Дзяніс Яхно]]]] [[Файл:Andrej Klimovets 03.jpg|thumb|175px|[[Уладзімір Анатолевіч Клімавец|Уладзімір Клімавец]]]] == А == * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў]] (1926—2003) — беларускі мовазнавец. * [[Дзіямар Антонавіч Аксяновіч]] (1930—2010) — беларускі спецыяліст у галіне будаўнічых матэрыялаў і вырабаў. Кандыдат тэхнічных навук (1969). * [[Сямён Майсеевіч Алукер]] (1893—1955) — беларускі вучоны ў галіне [[Оталарынгалогія|оталарынгалогіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1946), [[прафесар]] (1949). * [[Амвросій (Шаўцоў)]] (нар. 1975) — беларускі праваслаўны дзеяч, вікарны епіскап [[Гомельская і Жлобінская епархія|Гомельскай і Жлобінскай епархіі]]. * [[Антон Дзям’янавіч Амельчанка]] (нар. 1985) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Сяргей Пятровіч Амельянчук]] (нар. 1980) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Ігар Аўрунін]] (1957—2020) — савецкі і ізраільскі лёгкаатлет. Майстар спорту міжнароднага класа. * [[Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка]] (1965—2018) — беларускі [[пісьменнік]], [[Проза|празаік]], [[драматург]] і [[кінасцэнарыст]]. == Б == * [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў]] (нар. 1964) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[філосаф]], [[культуролаг]]. [[Кандыдат філасофскіх навук]] (2003). * [[Ігар Міхайлавіч Бабук]] (нар. 1934) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (1998), прафесар (2003). * [[Алеся Аляксандраўна Бабушкіна]] (нар. 1989) — [[Беларусь|беларуская]] [[Гімнастыка|гімнастка]] ([[мастацкая гімнастыка]]). [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. * [[Аляксандр Вальдэмаравіч Багдановіч]] (нар. 1964) — Спецыяліст у галіне дынамікі, трываласці машын, прыбораў і апаратуры. Доктар тэхнічных навук (2006), [[прафесар]]. * [[Палута Аляксандраўна Бадунова]] (1885—1938) — дзяячка беларускага нацыянальнага руху, настаўніца. * [[Уладзімір Сцяпанавіч Бажэнаў]] (1917—1968) — беларускі ўрач-хірург. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1967), [[прафесар]] (1968). * [[Дыяна Андрэеўна Бакум]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбаліст]]ка, [[Нападаючы (футбол)|нападаючая]]. * [[Віктар Кірылавіч Барабанцаў]] (нар. 1947) — беларускі жывапісец, педагог. * [[Дзмітрый Анатолевіч Барадзін]] (нар. 1999) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Цімафей Сцяпанавіч Барадзін]] (1917—1942) — [[Савецкія партызаны ў Вялікай Айчыннай вайне|партызан]] [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], кіраўнік аператыўнага цэнтра па каардынацыі дзейнасці [[Гомельскае камуністычнае падполле|падпольных груп]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Яўген Юр’евіч Барсукоў]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Бартноўскі]] (нар. 1956) — беларускі ваенны ўрач. Кандыдат медыцынскіх навук (1987), дацэнт (1992). * [[Арцём Андрэевіч Башлакоў]] (нар. 1995) — [[беларусь|беларускі]] [[фрыстайліст]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Андрэй Эдуардавіч Белякоў]] (нар. 1976) — беларускі палітык. * [[Артур Алегавіч Белякоў]] (нар. 1993) — беларускі [[спартыўны акрабат]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Вольга Анатолеўна Бембель-Дзядок]] (1906—1974) — беларускі [[скульптура]]. Першая жонка скульптара [[А. А. Бембель|А. А. Бембеля]]. * [[Яўген Абрамавіч Бірбраер]] (1912—1943) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Аляксей Мікалаевіч Бойка]] (нар. 1976) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Вячаслаў Бортнік]] (нар. 1974) — беларуска-амерыканскі грамадскі дзеяч, праваабаронца, адукатар, псіхолаг, актывіст ЛГБТ-руху. Сябра [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]. * [[Валерый Анатольевіч Брылёў]] (нар. 1959) — беларускі архітэктар і [[дыпламат]]. * [[Міхаіл Іванавіч Будыка]] (1920—2001) — [[вучоны]] ў галіне [[Геафізіка|геафізікі]], [[Геаграфія|геаграфіі]], [[Геахімія|геахіміі]]. Член-карэспандэнт [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1964), акадэмік [[РАН|Расійскай акадэміі навук]] (1992). * [[Уладзімір Абрамавіч Быхоўскі]] (1925—1991) — савецкі архітэктар. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў]] (1957), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія РСФСР|Дзяржаўнай прэміі РСФСР]] (1981), [[заслужаны архітэктар РСФСР]] (1987). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[Аксана Пятроўна Бязлепкіна]] (нар. 1981) — беларуская [[пісьменніца]], [[літаратуразнаўца]], [[крытык]]. == В == * [[Надзея Прохараўна Варвановіч]] (1903—1985) — беларуская мастачка. * [[Юрый Ігнатавіч Варум]] (1949—2014) — кампазітар, прадзюсар, музыкант. * [[Юрый Леанідавіч Варушчанка]] (нар. 1976) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Арцём Аляксандравіч Васькоў]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка]] (нар. 1984) — беларускі баскетбаліст. * [[Мікола Аляксеевіч Вішнеўскі]] (1910—1986) — беларускі празаік. * [[Міхаіл Вяргеенка]] (нар. 1950) — беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]]. * [[Віктар Дзмітрыевіч Вятошкін]] (1925—2015) — поўны кавалер ордэна Славы. == Г == * [[Наталля Віктараўна Галіноўская]] (нар. 1975) — беларускі ўрач-неўролаг. Доктар медыцынскіх навук (2017), прафесар (2019). * [[Кацярына Генадзеўна Ганчар]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Леанід Паўлавіч Гарай]] (1937—2019) — беларускі футбаліст і трэнер * [[Наталля Гаўрыленка]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларускі]] спартсменка (акадэмічнае веславанне). * [[Яўген Міхайлавіч Гаўрыленка]] (нар. 1951) — беларускі [[Лёгкая атлетыка|лёгкаатлет]], бронзавы прызёр [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]]. * [[Леанід Рыгоравіч Гейштар]] (нар. 1936) — беларускі і савецкі канаіст, алімпійскі чэмпіён 1960 года, чэмпіён свету. Заслужаны майстар спорту СССР * [[Інэса Святаславаўна Гадэ]] (нар. 1950) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Ігар Уладзіміравіч Градабоеў]] (1971—2013) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Надзея Уладзіміраўна Грунтовіч]] (нар. 1961) — беларускі спецыяліст у галіне энергаэфектыўнасці і тэхнічнай дыягностыкі. * [[Дзмітрый Міхайлавіч Гурскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]], дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI склікання]]. == Д == * [[Аляксандр Ехільевіч Дабравіцкі]] (нар. 1939) — расійскі [[архітэктар]]. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі УАССР (1983). * [[Вольга Уладзіміраўна Дадзіёмава]] (нар. 1955) — беларускі гісторык музыкі. Доктар мастацтвазнаўства, прафесар. * [[Уладзімір Ільіч Дадзіёмаў]] (1924—1983) — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарацкі]] (1946—2000) — беларускі [[кампазітар]]. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1996). * [[Аляксандр Анатолевіч Данілаў]] (нар. 1980) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Анжаліка Юр’еўна Дарагакупец]] (нар. 1964) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Валерый Цімафеевіч Даўгала]] (нар. 1947) — беларускі мастак-манументаліст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Дворнік]] (нар. 1950) — беларускі радыеэколаг, фізік. Доктар біялагічных навук (1999), кандыдат фізіка-матэматычных навук (1988). * [[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў]] (1907—1938) — савецкі і беларускі палітычны дзеяч. * [[Цімафей Аляксандравіч Дзейнічэнка]] (нар. 1986) — [[беларусь|беларускі]] [[Грэка-рымская барацьба|барэц грэка-рымскага стылю]]. Чэмпіён Еўропы 2011 года, чэмпіён Беларусі 2010 і 2016 гадоў. [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Анатолій Міхайлавіч Дзмітровіч]] (1917—1998) — [[Беларусь|беларуская]] спецыяліст у галіне ліцейнай вытворчасці. * [[Іосіф Іванавіч Дзякаў]] (1903—1984) — [[старшы лейтэнант]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Ксенія Аляксандраўна Прыемка-Дзяцук]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]] (патройны скачок). * [[Дар’я Паўлаўна Доўгаль]] (нар. 2000) — [[беларусь|беларуская]] [[плывец|плыўчыха]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. == Ё == * [[Карына Аляксандраўна Ёжыкава]] (нар. 1990) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. == Ж == * [[Мікалай Фёдаравіч Жлоба]] (нар. 1935) — беларускі [[архітэктар]]. Працуе ў [[Ландшафтная архітэктура|ландшафтнай архітэктуры]]. [[Герой Савецкага Саюза]], гвардыі малодшы сяржант. * [[Іван Мікалаевіч Жосткін]] (нар. 1991) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Анатоль Яфімавіч Жураў]] (1922—1977) — [[вучоны]], [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (1967), [[прафесар]] (1968). * [[Людміла Васільеўна Жыжэнка]] (нар. 1953) — беларуская [[мастачка]]. * [[Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі]] (1988—2014) — кавалер [[Ордэн Герояў Нябеснай Сотні|ордэна Героя Нябеснай сотні]]. == З == * [[Вольга Аляксандраўна Залатарова]] (нар. 1964) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (2015), дацэнт (2001), прафесар. * [[Аляксей Пятровіч Зефіраў]] (1907—1979) — савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Неарганічная хімія|неарганічнай хіміі]] і [[Металургія|металургіі]], член-карэспандэнт [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1968), [[доктар тэхнічных навук]] (1954), [[прафесар]] (1958). * [[Іосіф Абрамавіч Зільберштэйн]] (1927—1995) — гідраметэаролаг, вучоны фізіка-географ і геаэколаг. * [[Яфрэм Ісакавіч Злотнік]] (1919—1993) — беларускі ўрач-нейрахірург. * [[Анатоль Генадзьевіч Злотнікаў]] (нар. 1944) — беларускі сацыёлаг, дэмограф. == І == * [[Аляксандр Віктаравіч Іваноў]] (нар. 1994) — беларускі спявак, прадстаўнік [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусі]] на конкурсе песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанне 2016]]». * [[Дзмітрый Аляксандравіч Ігнаценка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Станіслаў Вячаслававіч Іжакоўскі]] (нар. 1994) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Уладзімір Леанідавіч Ізотаў]] (нар. 1988) — беларускі плывец, паралімпійскі чэмпіён. * [[Дыяна Ігараўна Ільіна]] (нар. 1996) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Анатоль Рыгоравіч Ісачанка]] (нар. 1922) — расійкі фізіка-географ, ландшафтазнаўца і картограф. * [[Уладзімір Рыгоравіч Ісачанка]] (1925—2011) — [[Беларусь|беларускі]] [[архітэктар]]. [[Заслужаны архітэктар Беларусі]] (1998). Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] (1967), [[Беларускі саюз архітэктараў|Беларускага саюза архітэктараў]]. == К == * [[Ірына Кабасакал]] (нар. 1979) — беларуская ўрач-дыетолаг. * [[Канстанцін Паўлавіч Кабашнікаў]] (1927—2012) — беларускі [[фалькларыст]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1971), [[прафесар]] (1980). * [[Алег Мікалаевіч Кавалёў]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Анатоль Анатольевіч Кавалёў]] (1939—2008) — беларускі фізік. Член-карэспандэнт [[Акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1989), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1988), [[прафесар]] (1991). * {{нп5|Вячаслаў Каган-Палей||en|Vyatcheslav Kagan-Paley}} * [[Анатоль Аляксасандравіч Кажэўнікаў]] (нар. 1939) — горны інжынер. Доктар тэхнічных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-7527</ref>. * [[Эдуард Ашэравіч Казачкоў]] (нар. 1933) — беларускі кампазітар, ваенны дырыжор. * [[Ірына Уладзіміраўна Казеева]] (нар. 1974) — беларуская [[футбол|футбалістка]] і футбольны трэнер. * [[Сяргей Іванавіч Калеснік]] (нар. 1970) — савецкі і беларускі [[Вяслярны спорт|вясляр]] на байдарцы, заслужаны майстар спорту СССР. * [[Іван Емяльянавіч Каленікаў]] (1912—1969) — [[палкоўнік]] [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Алена Мікалаеўна Калінічэнка]] (нар. 1948) — беларускі хімік. [[Член-карэспандэнт НАН Беларусі|Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2014), [[доктар хімічных навук]] (2000). * [[Югася Каляда]] (нар. 1981) — беларуская [[пісьменніца]]. * [[Яўген Іванавіч Камароў]] (нар. 1933) — фотамастак<ref>https://esu.com.ua/article-4284</ref>. * [[Георгій Кандрусевіч]] (нар. 1978) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]], трэнер. * [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы]] (нар. 1983) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Сяргей Уладзіміравіч Канцавы]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Дзмітрый Міхайлавіч Карась]] (нар. 1975) — беларускі тэлевядучы. * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч]] (нар. 1994) — беларускі праграміст. * [[Наталля Геніеўна Карманава]] (нар. 1975) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Вольга Капылова]] (нар. 1982) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. * [[Ізмаіл Львовіч Капланаў]] (1938—2011) — беларускі [[кампазітар]], выканаўца, аўтар папулярных песень і інструментальнай эстраднай музыкі. * [[Пётр Уладзіміравіч Карповіч]] (1874—1917) — рэвалюцыянер. * [[Наталля Уладзіміраўна Карпянкова]] (нар. 1970) — беларуская спартсменка, майстар спорту СССР, заслужаны майстар спорту Беларусі. * [[Аляксандр Іванавіч Касякоў]] (нар. 1914) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Ілья Барысавіч Катунін]] (1908—1944) — савецкі ваенны лётчык, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Алеся Каржова]] (нар. 1997) — беларуская футбалістка і трэнер. * [[Ігар Паўлавіч Кахно]] (1930—1988) — [[літаратуразнавец]] і літаратурны [[крытык]], [[доктар філалагічных навук]] (1982), [[прафесар]] (1983). * [[Сяргей Аляксандравіч Каўроўскі]] (1890—1944) — беларускі мастак. * [[Міхаіл Косач]] (нар. 1985) — беларускі валейбаліст. * [[Вадзім Анатолевіч Коўтун]] (нар. 1963) — беларускі спецыяліст у галіне парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў. * {{нп5|Мінуэта Кеслер||en|Minuetta Kessler}} * [[Міхаіл Кікоін]] (1892—1968) — беларускі і французскі [[мастак]] яўрэйскага паходжання, прадстаўнік {{нп3|Парыжскай школы||ru|Парижская школа}}. * [[Сяргей Якаўлевіч Кілін]] (нар. 1952) — беларускі вучоны ў галіне квантавай оптыкі і квантавай інфарматыкі. Доктар фізіка-матэматычных навук (1992), прафесар (2006), акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. * [[Міхаіл Рыгоравіч Кісялёў]] (нар. 1946) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі машынабудавання (канструяванне і вытворчасць прыбораў, ультрагукавая тэхналогія). * [[Уладзімір Анатолевіч Клімавец]] (нар. 1974) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Ніна Георгіеўна Краснова]] (нар. 1928) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1969), прафесар (1978). * [[Аляксей Віктаравіч Краўчанка]] (нар. 1985) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Сімон Давідавіч Крэмер]] (1900—1991) — савецкі военачальнік, гвардыі генерал-маёр танкавых войскаў, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Алена Фёдараўна Кудзіна]] (нар. 1964) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне матэрыялазнаўства ў машынабудаванні. * [[Ларыса Фёдараўна Кузняцова]] (нар. 1958) — беларускі палітык і дзяяржаўны дзеяч. * [[Уладзіслаў Вячаслававіч Кулеш]] (нар. 1996) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Аляксандр Мікалаевіч Кульчы]] (нар. 1973) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбаліст]] і трэнер. == Л == * [[Якаў Міхайлавіч Лабовіч]] (нар. 1946) — беларускі дзеяч цырка. [[Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь]] (1998). * [[Аляксей Мікалаевіч Лашкевіч]] (нар. 1978) — беларускі [[баскетбаліст]], трэнер. * [[Ілья Гіршавіч Ляндрас]] (нар. 1937) — беларускі [[хірург]], [[доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]]. * [[Віктар Мікалаевіч Ласкавы]] (нар. 1936) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Іван Антонавіч Ласкоў]] (1941—1994) — беларускі [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[крытык]], [[гісторык]]. * [[Валянціна Якаўлеўна Латышава]] (нар. 1936) — беларускі ўрач-неўролаг і педагог. Доктар медыцынскіх навук (1986), прафесар (2000). * [[Святлана Мікалаеўна Лебедзева]] (нар. 1963) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (2007), прафесар (2008). Акадэмік Украінскай тэхналагічнай акадэміі (2016). * [[Андрэй Дзмітрыевіч Лебедзеў]] (нар. 1980) — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук (2011), дацэнт (2015). * [[Берта Майсееўна Лерман]] (нар. 1931) — расійскі хімік-арганік. [[Доктар хімічных навук]] (1987). * [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў]] (1931—1942) — савецкі военачальнік, [[Герой Савецкага Саюза]], [[генерал-маёр]]. * [[Пётр Ільіч Лізюкоў]] (1909—1945) — савецкі военачальнік, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945), [[палкоўнік]]. * [[Яўген Ільіч Лізюкоў]] (1899—1944) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. * [[Валянцін Аляксандравіч Літвінаў]] (нар. 1915) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Наталля Васільеўна Логінава]] (нар. 1954) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне неарганічнай і фізічнай хіміі. Доктар хімічных навук (2011), дацэнт (1998), прафесар * [[Дзяніс Уладзіміравіч Лявоненка]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела. == М == * [[Аляксандр Маджараў]] (нар. 1982) — беларускі [[гандбаліст]], трэнер. Кандыдат у майстры спорту Беларусі. * {{нп5|Алік Мазо||en|Alec Mazo}} * [[Леанід Мікалаевіч Макарэвіч]] (1938—2013) — беларускі спартсмен і трэнер (баскетбол). * [[Канстанцін Іванавіч Максімцаў]] (1919—2004) — беларускі мастак — [[жывапісец]]. * [[Алег Анатольевіч Макушнікаў]] (нар. 1960) — [[Беларусы|беларускі]] археолаг і [[гісторык]]. [[Доктар навук|Доктар]] [[Гістарычная навука|гістарычных навук]], (2012). * [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў]] (1933—2022) — беларускі палітык, кіраўнік Беларусі ў 1990—1991 гадах. * {{нп5|Дзік Мэнінг||en|Dick Manning}} * [[Антаніна Іванаўна Маскаленка]] (1919—2015) — актрыса. Заслужаная артыстка Украіны<ref>https://esu.com.ua/article-68617</ref>. * [[Аляксандр Рыгоравіч Маханёк]] (1934—1997) — [[вучоны]] ў галіне [[Тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай фізікі]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1975), [[прафесар]] (1985). * [[Фёдар Іванавіч Махаўцоў]] (нар. 1917) — савецкі мастак. * [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў]] (1962—1995) — беларускі [[літаратуразнавец]]. * [[Яўген Дзмітрыевіч Мілеўскі]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Адольф Рувімавіч Міроцін]] (нар. 1952) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2003), прафесар (2009). * [[Аляксандр Мікалаевіч Міхальчанка]] (1947—2012) — беларускі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, журналіст, архівіст, педагог. * [[Рэм Сяргеевіч Міхальчанка]] (нар. 1927) — спецыяліст у галіне тэхнічнай крэафізікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-64991</ref>. * [[Дзяніс Цімафеевіч Мядзведзеў]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Марыя Вікенцьеўна Мякіннікава]] (нар. 1917) — беларускі вучоны ў галіне [[отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1968), [[прафесар]] (1970). == Н == * [[Вераніка Уладзіміраўна Набокіна]] (нар. 1995) — беларуская спартсменка (гімнастыка, спартыўная акрабатыка). * [[Ганна Юр’еўна Новік]] (нар. 1990) — беларуская паэтэса. * [[Алена Паўлаўна Нарыжная]] (нар. 1972) — беларускі гісторык, культуролаг. * [[Мікалай Арсенцьевіч Неўскі]] (1922—1989) — савецкі артылерыст, [[палкоўнік]] [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1945), кандыдат ваенных навук, [[дацэнт]]. == П == * [[Арцём Аляксандравіч Падасінаў]] (нар. 1989) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Сямён Аляксандравіч Падокшын]] (1931—2004) — беларускі [[філосаф]], [[гісторык]], [[культуролаг]]. [[Доктар філасофскіх навук]] (1987), [[кандыдат гістарычных навук]] (1965). * [[Яўген Пятровіч Пакаташкін]] (1937—1994) — беларускі мастак-графік. Працаваў у галіне станковай графікі. * [[Іван Яўцеевіч Палякоў]] (1914—2004) — савецкі, беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1977—1985). * [[Аляксандр Альбертавіч Панкоў]] (нар. 1953) — беларускі фізік-тэарэтык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1994), прафесар (1996). * [[Кацярына Віктараўна Паплаўская]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. * [[Серёга]] (сапр. Сяргей Васілевіч Пархоменка, 1976) — беларускі рэп-выканавец, рэпер, прадзюсар, спявак. * [[Таццяна Пятроўна Пенязькова]] (нар. 1925) — беларускі [[архітэктар]]. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1958), [[дацэнт]] (1971). * [[Дзмітрый Нікандравіч Пенязькоў]] (1922—2002) — савецкі ваенны, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Зіновій Барысавіч Песін]] (?—1919) — [[рэвалюцыянер]], [[бальшавік]], удзельнік барацьбы за савецкую ўладу ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[Марк Іосіфавіч Петракавец]] (1937—2006) — беларускі вучоны ў галіне [[трыбалогія|трыбалогіі]]. [[Доктар тэхнічных навук]]. * [[Рыгор Піліпавіч Печнікаў]] (нар. 1940) — беларускі [[мастак]], [[Графіка (мастацтва)|графік]]. * [[Віктар Пятровіч Пічукоў]] (нар. 1957) — беларускі [[гісторык]], [[археограф]], [[краязнавец]], кандыдат гістарычных навук (1996), дацэнт (2008). * [[Леў Абрамавіч Плоткін]] (1905—1978) — савецкі літаратуразнавец, літаратурны [[крытык]], [[Доктар філалагічных навук]], [[прафесар]], член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (1934). * [[Антон Генадзевіч Пракапеня]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст]] (1900—1960) — беларускі кампазітар. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1955). * [[Генадзь Адамавіч Пусеў]] (нар. 1948) — беларускі мастак. * [[Сяргей Віктаравіч Пярвіцкі]] (нар. 1967) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Вольга Пятрова]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. == Р == * [[Ніка Ракіціна]] (нар. 1963) — рускамоўная [[пісьменніца]] Беларусі. * [[Еўдакім Раманавіч Раманаў]] (1855—1922) — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]] і [[археолаг]]. * [[Сяргей Яўгенавіч Рассадзін]] (1958—2017) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]], [[Беларуская археалогія|археолаг]], крыніцазнавец, геральдыст; [[Доктар навук|доктар]] гістарычных [[Навука|навук]] (1999), прафесар гісторыі (2009). * [[Валянціна Леанідаўна Рахленка]] (нар. 1931) — беларуская [[піяніст]]ка. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1995). * [[Дзіяна Аляксандраўна Родчанка]] (нар. 1938) — беларуская спецыялістка ў галіне фізікахіміі палімераў, машынабудаўнічага матэрыялазнаўства. * [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў]] (нар. 1956) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[мовазнаўства]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1996), дацэнт (1991), [[прафесар]] (1998). * [[Аляксандр Іванавіч Рубахаў]] (нар. 1948) — беларускі спецыяліст у галіне эканомікі, тэхналогіі і арганізацыі будаўніцтва. * [[Юрый Рубцоў]] (нар. 1961) — грамадскі актывіст. * [[Канстанцін Аляксеевіч Рудзянок]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Алена Рыгораўна Рудкоўская]] (нар. 1973) — савецкая і беларуская плыўчыха. Заслужаны майстар спорту СССР (1991). * [[Валерый Аркадзевіч Рудніцкі]] (нар. 1941) — беларускі вучоны ў галіне фізікі [[неразбуральны кантроль|неразбуральнага кантролю]]. [[Доктар тэхнічных навук]]. Член [[Нью-Ёркская АН|Нью-Ёркскай АН]] (1997). * [[Сяргей Мікалаевіч Румас]] (нар. 1969) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]], [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] (2018—2020). У 2011—2019 гадах старшыня [[Беларуская федэрацыя футбола|асацыяцыі «Беларуская федэрацыя футбола»]]. * [[Юрый Анатольевіч Рыдкін]] (нар. 1979) — [[паэт]], [[празаік]], [[калаж]]ыст, [[даследчык]] [[Бот-паэзія|бот-паэзіі]]. == С == * [[Эла Раманаўна Сабаленка]] (нар. 1936) — беларускі [[этнограф]]. * [[Андрэй Сяргеевіч Саковіч]] (нар. 1992) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Анатоль Міхайлавіч Салаўёў]] (нар. 1954) — беларускі палітык. Палкоўнік міліцыі. * [[Ігар Леанідавіч Салаўцоў]] (1952—2007) — беларускі фізік-тэарэтык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2001). * [[Алег Канстанцінавіч Саннікаў]] (1928—1983) — вучоны, тэатразнавец і [[літаратуразнавец]]. * [[Леанід Міхайлавіч Сапегін]] (1935—2014) — беларускі батанік. Доктар біялагічных навук (1987), прафесар (1990). * [[Аляксандр Віктаравіч Сасноў]] (нар. 1947) — беларускі палітык і дзяржаўны дзеяч, першы міністр працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь. [[Кандыдат эканамічных навук]], [[дацэнт]]. * [[Зміцер Алегавіч Сасноўскі]] (нар. 1974) — беларускі музыкант, гісторык, прадзюсар. * [[Аляксандр Семянюк]] (нар. 1993) — беларускі [[баскетбаліст]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Семянчук]] (1951—2019) — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. * [[Уладзімір Нічыпаравіч Сідарцоў]] (1935—2025) — беларускі [[Гісторыя|гісторык]], прафесар [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]. * [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі]] (нар. 1954) — [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Беларусі]] (2003—2010). * [[Ганна Дзмітрыеўна Сілівончык]] (нар. 1980) — беларуская мастачка, ілюстратар, дэкаратар і паэтэса. * [[Пётр Сідаравіч Сінчукоў]] (1920—1987) — [[маёр]] [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * {{нп5|Веньямін Файвавіч Сіпер||uk|Сіпер Веніамін Файвович}}. * [[Кірыл Сітнік]] (нар. 1989) — [[Беларусь|беларускі]] баскетбаліст. * [[Канстанцін Віктаравіч Сіўцоў]] (нар. 1982) — беларускі прафесійны шашэйны велагоншчык, які выступае за каманду Dimension Data. * [[Віктар Іванавіч Скарабагатаў]] (нар. 1958) — [[Беларусь|беларускі]] інжынер і дзяржаўны дзеяч. * [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў]] (1911—1937) — удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]], танкіст. [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Рыгор Барысавіч Сожын]] (1914—1976) — савецкі журналіст, сцэнарыст, пісьменнік. Заслужаны работнік культуры РСФСР (1966). * [[Вадзім Браніслававіч Спрынчан]] (нар. 1950) — беларускі рускамоўны [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[Віктар Аляксандравіч Стральчэня]] (нар. 1940) — беларускі артыст оперы ([[лірычны тэнар]]). [[Заслужаны артыст Беларусі]] (1999). * [[Вольга Аляксандраўна Сударава]] (нар. 1984) — [[беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[скачкі ў даўжыню|скачках у даўжыню]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сукалінскі]] (1951—2009) — вучоны ў галіне [[Анкалогія|анкалогіі]] і [[Радыебіялогія|радыебіялогіі]], доктар медыцынскіх навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1998). * [[Іван Вячаслававіч Сулім]] (нар. 1989) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў]] (нар. 1951) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]]. * [[Васіль Іосіфавіч Сычоў]] (нар. 1947) — беларускі [[гісторык]] і [[археолаг]]. * [[Ігар Васілевіч Сямека]] (нар. 1961) — беларускі [[мастак]]. == Т == * [[Анатоль Яфімавіч Тарас]] (нар. 1944) — беларускі выдавец і аўтар шэрагу кніг. * [[Ягор Віктаравіч Траякоў]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Іван Міхайлавіч Труба]] (1878—1950) — украінскі [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[палітычны дзеяч]]. == У == * [[Ігар Юр’евіч Увараў]] (нар. 1963) — беларускі гісторык. * [[Віталь Юр’евіч Уткін]] (нар. 1965) — беларускі палітык. == Ф == * [[Ілья Маркавіч Фальковіч]] (1898—1979) — лінгвіст, спецыяліст па мове ідыш. * [[Аляксей Іванавіч Філіпенка]] (нар. 1998) — беларускі футбаліст * [[Юрый Форман]] (нар. 1980) — [[ізраіль]]скі і [[ЗША|амерыканскі]] [[бокс|баксёр]]. Чэмпіён свету па боксе па версіі WBA ў другой паўсярэдняй вазе (да 70 кг) (2009). * [[Галіна Іванаўна Фрэнкель]] (нар. 1948) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Арцём Аляксандравіч Фядзянін]] (нар. 1994) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Х == * [[Ісак Барысавіч Хавін]] (1885—1988) — савецкі вучоны ў галіне эндакрыналогіі. Доктар медыцынскіх навук (1937), прафесар (1937). * [[Рыгор Цадзікавіч Ханін]] (1886—1963) — беларускі [[інжынер-будаўнік]]. * [[Анастасія Канстанцінаўна Харланава]] (нар. 1992) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Павел Аляксандравіч Харланчук]] (нар. 1978) — [[беларус]]кі тэатральны і кінаакцёр, тэатральны рэжысёр. * [[Любоў Уладзіміраўна Хатылёва]] (1928—2024) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Генетыка|генетыкі]] раслін, [[доктар біялагічных навук]] (1967), [[прафесар]] (1969), акадэмік [[НАН Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] (1980). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1978). * [[Сяргей Анатольевіч Хахомаў]] (нар. 1967) — [[Беларусь|беларускі]] фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (2018), дацэнт (2000).. * [[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў]] (нар. 1947) — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. [[Спіс акадэмікаў НАН Беларусі|Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2009; член-карэспандэнт з 2004 года), [[Доктар навук|доктар]] [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных навук]] (1998), [[прафесар]] (1991). [[Заслужаны працаўнік адукацыі Рэспублікі Беларусь|Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (1995). == Ц == * [[Барыс Андрэевіч Царыкаў]] (1926—1943) — разведчк 43-га стралковага палка 106-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту. Яфрэйтар. [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў]] (нар. 1978) — беларускі [[палітык]], [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] (2014—2020). * [[Аляксей Васілевіч Цімашэнка]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі]] (нар. 1978) — [[Беларусы|беларускі]] прадпрымальнік, [[Блог|відэаблогер]], аўтар [[YouTube]]-канала «''Страна для жизни''». * [[Мікалай Іосіфавіч Цурбакоў]] (1911—1984) — беларускі акцёр. * [[Яўген Мікалаевіч Цуркін]] (нар. 1990) — [[беларусь|беларускі]] [[плывец]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Андрэй Генадзьевіч Цурыкаў]] (нар. 1982) — беларускі эколаг, ліхенолаг, міколаг. * {{нп5|Вільям Цэйтлін||en|William Zeitlin}} * [[Антон Сяргеевіч Цярэшчанка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Ч == * [[Павел Уладзіміравіч Чарнышоў]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Дзмітрый Уладзіміравіч Чарнякоў]] (нар. 1974) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член Пастаяннай камісіі [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні * [[Віктар Мікалаевіч Чачын]] (1930—1994) — савецкі і беларускі [[вучоны]] ў галіне тэхналогіі машынабудавання, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар тэхнічных навук]], [[заслужаны дзеяч навукі БССР]]. == Ш == * [[Уладзімір Аляксеевіч Шаліхін]] (1930—2002) — беларускі [[піяніст]], [[дыктар]] [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускага радыё і тэлебачання]], вядучы канцэртаў у [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Белдзяржфілармоніі]], настаўнік, спявак і акцёр. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1991). * [[Леанід Аляксандравіч Шамяткоў]] (1937—2013) — беларускі [[матэматык]]. Член-карэспандэнт [[Акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1980), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1970), [[прафесар]] (1973). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1995). * [[Юрый Абрамавіч Шандалаў]] (1923—1945) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1946). * [[Юлія Шарова]] — беларуская пісьменніца. * [[Рахіль Барысаўна Шацава]] (1922—2010) — [[астраном]]. [[Доктар фізіка-матэматычных навук]] (1975), акадэмік Нью-Ёркской акадэміі навук. * [[Барыс Эмануілавіч Школьнікаў]] (нар. 1949) — беларускі [[архітэктар]]. [[Член-карэспандэнт]], [[прафесар]] [[Міжнародная акадэмія архітэктуры|Міжнароднай акадэміі архітэктуры]]. * [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] (1905—1938) — матэматык, доктар навук (1929). * {{нп5|Бэла Шумячэр||en|Bella Shumiatcher}} * [[Уладзіслаў Аляксандравіч Шчэпаў]] (нар. 1976) — [[Беларусь|беларускі]] палітык, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|V]] і [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI скліканняў]]. * [[Віталь Пятровіч Шылаў]] (нар. 1976) — беларускі палітык. * [[Аляксандр Алегавіч Шыманоўскі]] (нар. 1963) — беларускі спецыяліст у галіне дынамікі, трываласці машын і апаратуры, будаўнічай механікі. * [[Вольга Шчарбачэня-Жыльская]] (нар. 1985) — беларуская спартсменка (акадэмічнае веславанне). == Э == * [[Марэк Эдэльман]] (1919—2009) — польскі палітычны і грамадскі дзеяч [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, кіраўнік [[Паўстанне ў варшаўскім гета|паўстання ў Варшаўскім гета]]. * [[Барыс Анатолевіч Эйзнер]] (нар. 1949) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі апрацоўкі матэрыялаў. == Ю == * [[Руслан Яўгенавіч Юдзянкоў]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Я == * [[Алена Іванаўна Яновіч]] (нар. 1933) — [[Беларусь|беларускі]] мовазнавец, спецыяліст у галіне рускага і беларускага мовазнаўства. Доктар філалагічных навук, прафесар. * [[Аляксандр Серафімавіч Якабсон]] (нар. 1951) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Беларусі. * [[Анатоль Іванавіч Яноўскі]] (нар. 1968) — [[Беларусь|беларускі]] футбаліст і [[трэнер]] па міні-футболу. * [[Аляксандр Віктаравіч Янчанка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Ганна Уладзіміраўна Яравая]] (нар. 1972) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела. * [[Аляксандр Лаўрэнцьевіч Яфрэмаў]] — беларускі вучоны ў галіне экалогіі глебазнаўства. * [[Дзяніс Юр’евіч Яхно]] (нар. 1992) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Постаці Гомеля| ]] o0zod9a3uuw0wa7oqqh11bkzv8vhuzo 0 659717 5150061 4752462 2026-06-03T05:24:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150061 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Джэймс Тэры Конвей''' ({{lang-en|James Terry Conway}}; нар. [[26 снежня]] [[1947]]) — чатырохзоркавы генерал [[марская пяхота|марской пяхоты]] [[ЗША]] ў адстаўцы<ref>{{cite web|url=https://slsp.manpower.usmc.mil/gosa/biographies/rptBiography.asp?PERSON_ID=117&PERSON_TYPE=General|title=Official Biography:General James T. Conway|work=Biographies: General Officers & Senior Executives|publisher=United States Marine Corps|accessdate=2007-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722224611/https://slsp.manpower.usmc.mil/gosa/biographies/rptBiography.asp?PERSON_ID=117&PERSON_TYPE=General|archivedate=2011-07-22}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,118890,00.html|title=New Marine Corps Commandant Welcomed|date=2006-11-14|agency=Military.com|accessdate=2006-11-14|archive-date=15 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115001341/http://www.military.com/NewsContent/0,13319,118890,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.estripes.com/article.asp?section=104&article=41483|title=Conway becomes Marine Corps Commandant|first=Jeff|last=Schogol|date=2006-11-14|publisher=Stars and Stripes|accessdate=2006-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927024749/http://www.estripes.com/article.asp?section=104&article=41483|archivedate=2011-09-27}} {{Cite web |url=http://www.estripes.com/article.asp?section=104&article=41483 |title=Архіўная копія |access-date=30 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927024749/http://www.estripes.com/article.asp?section=104&article=41483 |archivedate=27 верасня 2011 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.estripes.com/article.asp?section=104&article=41483 |title=Архіўная копія |access-date=30 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927024749/http://www.estripes.com/article.asp?section=104&article=41483 |archivedate=27 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Займаў пасаду начальніка аператыўнага кіравання (J-3) аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў, камандуючага 1-й дывізіяй марской пяхоты і 1-га экспедыцыйнага корпуса марской пяхоты ЗША, які прыняў удзел ва [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварванні 2003 года ў Ірак]] і [[Першая бітва за Фалуджу|першай бітве за Фалуджу]]. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]] {{DEFAULTSORT:Конвей Джэймс}} etk9qx75z3lk5m2u7pnf22l9b7uhw3x 0 678960 5150010 4923251 2026-06-02T21:46:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150010 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Данг Мінь Юн |арыгінал імя = |дата нараджэння = [[1932]] |месца нараджэння = [[Віньлонг]], [[Французскі Індакітай]] |дата смерці = [[30 студзеня]] [[1963]] |месца смерці = [[Гокангтай]], [[Паўднёвы В’етнам]] |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|В’етнам}} [[Паўночны В’етнам]] |гады службы = [[1948]]—[[1963]] |званне = [[лейтэнант]] |род войскаў = [[File:Flag of the People's Army of Vietnam.svg|22px]] [[В’етнамская народная армія]] |камандаваў = 1-я рота 261-га батальёна ВНА |частка = |бітвы = [[Індакітайская вайна]],<br>[[Вайна ў В’етнаме]]: *• [[Бой за Апбак]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Данг Мінь Юн''' ({{lang-vi|Đặng Minh Nhuận}}; 1932—1963), таксама вядомы пад псеўданімам '''Бэй Дэн''' ({{lang-vi|Bảy Đen}}) — лейтэнант [[В’етнамская народная армія|В’етнамскай народнай арміі]], удзельнік [[Індакітайская вайна|Індакітайскай]] і [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай]] войн. Пасмяротна ўдастоены звання [[Герой Народных узброеных сіл В’етнама|Героя Народных узброеных сіл В’етнама]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1932 годзе ў камуне Лонг Чау, раён Чау Тхань, правінцыя Віньлонг (цяпер акруга 3, горад Віньлонг, аднайменная правінцыя) у сям’і рамеснікаў і гандляроў<ref name="baoapbac 2">{{Cite web |url=http://baoapbac.vn/chinh-tri/201712/tien-toi-ky-niem-55-nam-chien-thang-ap-bac-va-bao-dang-tinh-tien-giang-mang-ten-ap-bac-2-1-1963-2-1-2018-viet-tiep-ve-dai-doi-truong-bay-den-771923/ |title=Viết tiếp về Đại đội trưởng Bảy Đen |access-date=26 мая 2021 |archive-date=11 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011072544/http://baoapbac.vn/chinh-tri/201712/tien-toi-ky-niem-55-nam-chien-thang-ap-bac-va-bao-dang-tinh-tien-giang-mang-ten-ap-bac-2-1-1963-2-1-2018-viet-tiep-ve-dai-doi-truong-bay-den-771923/ |url-status=dead }}</ref>. У 1948 годзе ўступіў у антыфранцузскія сілы. У 1949 годзе прыняты ў [[Камуністычная партыя Індакітая|Камуністычную партыю Індакітая]]. У 1954 годзе з’ехаў на [[Паўночны В’етнам|поўнач]], дзе вучыўся ў афіцэрскай школе, пасля заканчэння якой служыў на в’етнама-кітайскай мяжы. У 1962 годзе заняў пасаду камандзіра першай роты 261-га батальёна ваеннай зоны 8<ref name="baoapbac 2"/>. У пачатку 1963 года ўзначальваў в’етнамскія сілы падчас [[Бой за Апбак|бою за Апбак]]. Тут войскі камуністаў нанеслі першае буйное паражэнне праціўніку<ref name="baoapbac 1">{{Cite web |url=http://baoapbac.vn/chinh-tri/201301/dai-doi-truong-Bay-den-qua-ky-uc-dong-doi-164162/ |title=Đại đội trưởng Bảy Đen qua ký ức đồng đội |access-date=26 мая 2021 |archive-date=11 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011072844/http://baoapbac.vn/chinh-tri/201301/dai-doi-truong-Bay-den-qua-ky-uc-dong-doi-164162/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://thvl.vn/vinh-long-xua-va-nay/nguoi-con-trung-hieu/dang-minh-nhuan-nguoi-tham-gia-chi-huy-tran-ap-bac-1/ Đặng Minh Nhuận, người tham gia chỉ huy trận Ấp Bắc (1)]</ref>. 30 студзеня 1963 года, падчас нападу на форт Тхань Нхут (цяпер у раёне Гокангтай, правінцыя Цяньцзян), быў цяжка паранены і хутка памёр<ref>{{Cite web |url=http://baoapbac.vn/phong-su-ky-su/201212/Ve-cuon-nhut-ky-cua-anh-Bay-den-163715/ |title=Về cuốn nhựt ký của anh Bảy Đen |access-date=26 мая 2021 |archive-date=5 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105032321/http://baoapbac.vn/phong-su-ky-su/201212/Ve-cuon-nhut-ky-cua-anh-Bay-den-163715/ |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == Быў жанаты на Тхі Мінь Нгует, меў трох дачок: Данг Тхі Нгует Хонг (нарадзілася ў 1959 годзе), Данг Тхі Нгует Ань (нарадзілася ў 1961 годзе), Данг Тхі Нгует Май (нарадзілася ў 1962 годзе)<ref name="baoapbac 2"/><ref>[https://vnexpress.net/38-ten-duong-o-tp-hcm-bi-dat-sai-4166299.html 38 tên đường ở TP HCM bị đặt sai]</ref>. == Узнагароды == 20 чэрвеня 1994 года пасмяротна прысвоена званне [[Герой Народных узброеных сіл В’етнама|Героя Народных узброеных сіл В’етнама]]<ref name="baoapbac 2"/>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Героі Народных узброеных сіл В’етнама]] [[Катэгорыя:Лейтэнанты В’етнамскай народнай арміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 30 студзеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1963 годзе]] eokmfbqohxclku96z4tt0ycyg77s6lk 0 681513 5150005 4790163 2026-06-02T21:41:51Z 5150005 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Яцкевіч}} {{Асоба | імя = Данат Яцкевіч | жонка = [[Эўлалія Яцкевіч]] }} '''Данат Яцкевіч''' (псеўданім: ''Данат Баян''; {{Датанараджэння|6|5|1924}} або [[1922]], [[Ліда]] — {{Датасмерці|11|7|1969}}, [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]) — беларускі грамадскі дзеяч, [[лейтэнант]] [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]. == Біяграфічныя звесткі == З 1944 года знаходзіўся ў [[Трэці рэйх|Германіі]], дзе браў удзел у дзейнасці беларускіх арганізацый. У 1949 годзе пераехаў у [[Аўстралія|Аўстралію]]. Актыўны арганізатар і удзельнік беларускага жыцця ў [[Брысбен]]е. Адзін з ініцыятараў стварэння [[Брацтва Святога Юрыя БАПЦ|Брацтва Святога Юрыя]] [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|БАПЦ]]. Заснавальнік задзіночання беларускіх ветэранаў і выдавец ягонага друкаванага органу «[[Łučnik]]». Доўгачасовы кальпартатар беларускай прэсы ў Брысбене. У 1956 годзе перабраўся з сям’ёй у [[Мельбурн]], дзе далучыўся да тамтэйшага беларускага жыцця. Быў ініцыятарам набыцця [[Беларускі дом (Мельбурн)|Беларускага дома]]. Займаўся выдавецкай дзейнасцю. Пад псеўданімам Данат Баян друкаваў невялічкія п’есы для дзяцей. == Спасылкі == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be-tarask|загаловак=Яцкевіч Данат|месца=[[Нью-Ёрк]] — [[Менск]]|год=2014|старонкі=257|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} {{DEFAULTSORT:Яцкевіч Данат}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] 6d54ovlpigwbi1ryqqgbs32zrljx24b 0 699953 5150059 4854971 2026-06-03T04:30:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150059 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Джошуа Дэвід Ангрыст''' ({{Lang-en|Joshua David Angrist}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] і [[ізраіль]]скі эканаміст, прафесар кафедры эканомікі імя Форда [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]], лаўрэат [[Прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля|прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]] 2021 года. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 верасня 1960 года ў [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]е, вырас у [[Пітсбург]]у у сям’і выкладчыкаў Універсітэта Карнегі — Мелана Стэнлі Ангрыста (нар. 1933) і Сары Шырлі Ангрыст (народжанай Блумстоўн, нар. 1933)<ref name="автоссылка1">[https://www.technologyreview.com/2013/01/02/180812/the-natural-experimenter/ Peter Dizikes. The Natural Experimenter (MIT Technology Review)]</ref>. Сям’я прытрымлівалася рэканструктывісцкага іўдаізму<ref>[https://uploads-ssl.webflow.com/5cbf7fb66bad937537663428/5f7dd82163a28780dda8f050_Stan%20and%20Sarah%20Angrist%20Yom%20Kippur%20Talk%209-27-20.pdf The Severe Decree and Facing the End. Talk by Stan and Sarah Angrist]</ref><ref>[https://www.post-gazette.com/news/faith-religion/2018/12/08/Dor-Hadash-unique-strand-of-Pittsburgh-s-Jewish-tapestry-rebounds-tree-of-life-shooting-attack/stories/201812080010 Peter Smith. Dor Hadash, a unique strand of Pittsburgh’s Jewish tapestry, rebounds from attack]</ref>. Бацька — аўтар шэрагу манаграфій і навуковых прац у галіне інжынернай тэрмадынамікі; маці была сацыёлагам<ref>[https://findingaids.library.cmu.edu/repositories/2/resources/178 Carnegie Mellon University Library: Shirley Angrist Papers]</ref>, яе бацькі, ураджэнцы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ([[Арогала|Арагола]] і [[Кедайней]])<ref>[https://www.cjhn.ca/en/viewer?file=%2fmedia%2fCJCCCNA%2fdocs%2fP0178Album.pdf#phrase=false Canadian Jewish Archives: Shirley Sarah Angrist Fund]: До эмиграции семейная фамилия записывалась как «Блюмштейн».</ref>, эмігравалі ў [[Манрэаль]] з [[Літва|Літвы]] у 1927 годзе<ref>{{Cite web |url=https://www.cjhn.ca/en/permalink/cjhn280 |title=Bloomstone—Zlatis Archive |access-date=2 лютага 2022 |archive-date=28 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028170550/https://www.cjhn.ca/en/permalink/cjhn280 |url-status=dead }}</ref>. Не давучыўшыся ў апошнім класе, Джошуа Ангрыст кінуў сярэднюю школу, пазней здаў неабходныя для школьнага атэстата прадметы экстэрнам і толькі праз год працягнуў навучанне ў каледжы. У 1982 годзе атрымаў ступень [[бакалаўр]]а з адзнакай па эканоміцы ў [[Аберлінскі каледж|Аберлінскім каледжы]] і паступіў на эканамічнае аддзяленне [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме]]<ref name="автоссылка1"/>, але неўзабаве зноў кінуў вучобу, ажаніўся, атрымаў ізраільскае грамадзянства і быў прызваны на тэрміновую вайсковую службу ў Войска абароны Ізраіля. У 1982—1985 гадах, падчас Ліванскай вайны, служыў у дэсантных войсках у [[Ліван]]е. У 1987 годзе атрымаў магістарскую ступень па эканоміцы і ў 1989 годзе быў ганараваны доктарскай ступені па эканоміцы ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]<ref name=":1">{{Артыкул|аўтар= MIT|загаловак= Curriculum Vitae Joshua D. Angrist|спасылка= http://economics.mit.edu/faculty/angrist/cv|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161027151537/http://economics.mit.edu/faculty/angrist/cv|archivedate= 27 кастрычніка 2016}}</ref>. Выкладчыцкую дзейнасць пачаў у 1989—1991 гадах на пасадзе асістэнта прафесара [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]. У 1991—1995 гадах быў старшым выкладчыкам па эканоміцы ў [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскім універсітэце ў Іерусаліме]] (у 1995 годзе прызначаны асацыяваным прафесарам). Быў запрошаным асацыяваным прафесарам у [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкім тэхналагічным інстытуце]] ў 1994—1995 гадах, затым стаў асацыяваным прафесарам у 1996—1998 гадах, а ў 1998—2008 гадах займаў пасаду поўнага прафесара па эканоміцы, і з 2008 года стаў прафесарам эканомікі кафедры імя Форда ў [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкім тэхналагічным інстытуце]]. З 2011 года таксама з’яўляецца судырэктарам Школы эфектыўнасці і зніжэння няроўнасці пры эканамічным факультэце Масачусецкага тэхналагічнага інстытута<ref name=":2">{{Кніга|аўтар=[[Марк Блауг|Blaug M.]], Vane H.R.|загаловак=[[Who's who in economics]], Fourth Edition|спасылка=http://www.e-reading.club/bookreader.php/136447/Blaug%2C_Vane_-_Who%27s_Who_in_Economics.pdf|выдавецтва=Edward Elgar Publishing|год=2003|старонкі=24—25|ISBN=978-1-84064-992-5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120010132/http://www.e-reading.club/bookreader.php/136447/Blaug%2C_Vane_-_Who%27s_Who_in_Economics.pdf|archivedate=20 студзеня 2022}}</ref>. Быў членам навуковага Кансультацыйнага камітэта [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]] у 2011—2012 гадах, кансультантам Фонду Альфрэда Слоуна у 2012 годзе, супрацоўнікам [[Сусветны банк|Сусветнага банка]] у 2006 годзе. Быў сурэдактарам Journal of Labor Economics у 2002—2006 гадах, членам рэдкалегіі {{Не перакладзена 5|American Economic Review|American Economic Review||American Economic Review}} у 2001—2003 гадах, членам рэдкалегіі Econometrica у 1994—1997 гадах, памочнікам рэдактара Economics Letters, памочнікам рэдактара {{Не перакладзена 5|Journal of Business & Economic Statistics|Journal of Business & Economic Statistics||Journal of Business & Economic Statistics}} у 1992—2001 гадах, быў навуковым супрацоўнікам Інстытута эканомікі працы у 2000 годзе<ref name=":2"/>. З’яўляецца навуковым супрацоўнікам Нацыянальнага бюро эканамічных даследаванняў з 1994 года, членам савета дырэктараў Інстытута Фалка пры Яўрэйскім універсітэце ў Іерусаліме з 2002 года, членам рэдкалегіі ў {{Не перакладзена 5|American Economic Journal|American Economic Journal||American Economic Journal}} з 2007 года, памочнікам рэдактара {{Не перакладзена 5|Labour Economics|Labour Economics||Labour Economics (journal)}} з 2006 года, членам ганаровага таварыства Фі Бэта Капа, член Эканаметрычнага таварыства з 1998 года, членам Таварыства эканомікі працы з 2006 года, членам [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] з 2006 года<ref name=":1"/>. == Сям’я == * Жонка — Міра Ангрыст (нар. 1960), дырэктар праграмы [[іўрыт]]а ў [[Бостанскі ўніверсітэт|Бостанскім універсітэце]] (Яўрэйскі каледж)<ref>[https://biography.omicsonline.org/united-states-of-america/boston-university/mira-angrist-605063 Mira Angrist, Middle Eastern Languages & Literature]</ref><ref>[https://www.bu.edu/wll/profile/mira-angrist/ Mira Angrist, coordinator of Hebrew language program]</ref>. ** Сын — Ноам Ангрыст (нар. 1982), эканаміст<ref>[https://psmag.com/social-justice/the-30-top-thinkers-under-30-the-rhodes-and-fulbright-scholar-preparing-to-launch-a-new-government-agency The 30 Top Thinkers Under 30: Noam Angrist, 23, economics]</ref>. == Узнагароды == * 1988 — грант ад [[Нацыянальны навуковы фонд|Нацыянальнага навуковага фонду]], * 1988 — стыпендыя ад [[Фонд Альфрэда Слоўна|фонду Альфрэда Слоўна]] для напісання доктарскай дысертацыі, * 1989 — прэмія ад The Review of Economic Studies, * 1990 — двухгодовы грант ад Нацыянальнага навуковага фонду, * 1992 — двухгодовы грант ад Нацыянальнага навуковага фонду, * 1992 — грант ад Інстытута даследаванняў беднаты пры [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Вісконсінскім універсітэце ў Мадысане]], * 1992 — грант ад [[Фонд Форда|фонду Форда]] для вывучэння працоўнага рынку [[Палесціна|Палесціны]], * 1997 — грант ад Амерыкана-ізраільскага міжнацыянальнага навуковага фонду, * 1999 — заахвочвальная прэмія Цві Грыліхеса ад [[Quarterly Journal of Economics]], * 2000 — двухгадовы грант ад [[Нацыянальныя інстытуты аховы здароўя ЗША|Нацыянальнага інстытута аховы здароўя ЗША]], * 2003 — грант ад [[NBER]] на вывучэнне некамерцыйнага сектара, * 2004 — прэмія Ледзі Дэвіс ад [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме]], * 2004 — трохгадовы грант ад Нацыянальнага інстытута аховы здароўя ЗША на вывучэнне атэстацыі ў вышэйшай школе, * 2005 — двухгодовы грант ад Нацыянальнага навуковага фонду, * 2006 — пяцігадовы грант ад Нацыянальнага навуковага фонду на вывучэнне даных перапісу, * 2007 — ганаровы доктар [[Санкт-Галенскі ўніверсітэт|Санкт-Галенскага ўніверсітэта]], * 2008 — узнагарода за выкладанне ў магістратуры на кафедры эканомікі МТІ, * 2008 — двухгадовы грант ад фонду Спэнсара на вывучэнне пераваг дадатковых школьных стыпендый, * 2009 — кантракт з Масачусецкім Дэпартаментам пачатковай і сярэдняй адукацыі на вывучэнне статутаў школ, * 2011 — узнагарода за выкладанне на кафедры эканомікі МТІ, * 2011 — прэмія Джона Фон Неймана ад каледжа перспектыўных даследаванняў імя Ласла Райка, * 2012 — трохгадовы грант ад Інстытута педагагічных навук, * 2013 — грант ад Венчурнага фонду новых школ, * 2013 — [[Thomson Reuters Citation Laureates]], * 2014 — трохгадовы грант ад Нацыянальнага навуковага фонду на вывучэнне даных перапісу * 2015 — трохгадовы грант ад фонду Спэнсара, * 2021 — [[прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]] 2021 года за «метадалагічны ўклад у аналіз прычынна-выніковых сувязяў». == Бібліяграфія == * Angrist J.D., Pischke S. Mastering ’Metrics’: The Path from Cause to Effect — [[Princeton University Press]], 2015 * Angrist J.D., Pischke S. Mostly Harmless Econometrics: An Empiricist’s Companion — Princeton University Press, 2009 * Angrist J.D. Interpreting Tests of School VAM Validity//AER Papers and Proceedings, May 2016. * Angrist J.D., Autor D., Hudson S., Pallais A. Evaluating Econometric Evaluations of Post-Secondary Aid // AER Paper and Proceedings, May 2015 * Angrist J.D., Fernandez-Val I. ExtrapoLATE-ing: External Validity and Overidentification in the LATE Framework/D. Acemoglu, M. Arellano, and E. Dekel, eds. // Advances in Economics and Econometrics — [[Cambridge University Press]]: 2013. * Angrist J.D., Chen S., Song J. Long-Term Consequences of Vietnam-Era Conscription: New estimates Using SSA Data//AER Papers and Proceedings, May 2011 * Angrist J.D., Dynarski S., Kane T., Pathak P., Walters Inputs and Impacts in Charter Schools: KIPP Lynn//AER Paper and Proceedings, May 2010 * Angrist J.D., Guryan J. Teacher Testing, Teacher Education, and Teacher Characteristics//AER Paper and Proceedings, May 2004 * Angrist J.D., Acemoglu D. How Large are the Social Returns to Education? Evidence from Compulsory Attendance Laws//NBER Macro Annual, No. 15, 2000 * Angrist J.D., Krueger A. Empirical Strategies in Labor Economics/ Ashenfelter O., D. Card, eds.//The Handbook of Labor Economics, Volume III, — North Holland, 1999 * Angrist J.D., Evans B. Schooling and Labor Market Consequences of the 1970 State Abortion Reforms// Research in Labor Economics, 18/S. Polachek, ed, — Greenwich: JAI Press, 1999 * Angrist J.D., Using the Draft Lottery to Measure the Effect of Military Service on Civilian Labor Market Outcomes//Research in Labor Economics Volume 10, /Edited by Ron Ehrenberg, — Greenwich: JAI Press Inc., 1989. {{Зноскі}} {{Нобелеўская прэмія па эканоміцы 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ангрыст Джошуа Дэвід}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Прынстанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Эканамісты ЗША]] [[Катэгорыя:Эканамісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] rizsvr134dcxy7yv98pejxxj4rgoy7r 0 700362 5149989 5131166 2026-06-02T19:35:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149989 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = ДЗУСЕ | поўная назва = Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе | выява = | шырыня = | подпіс = | тып = | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = [[19 лістапада]] [[1990]] | месца падпісання = [[Парыж]], [[Францыя]] | змацаваны пячаткай = | увайшоў у сілу = [[9 лістапада]] [[1992]] | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = | бакі = дзяржавы [[НАТА]] і [[АВД]] | месца захоўвання = | мова = | мовы = | сайт = | вікікрыніцы = }} '''Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе''' ('''ДЗУСЕ''') быў падпісаны [[19 лістапада]] [[1990]] года ў [[Парыж]]ы паўнамоцнымі прадстаўнікамі шаснаццаці дзяржаў-удзельніц [[НАТА]] ([[Бельгія]], [[Вялікабрытанія]], [[Германія]], [[Грэцыя]], [[Данія]], [[Ісландыя]], [[Іспанія]], [[Італія]], [[Канада]], [[Люксембург]], [[Нідэрланды]], [[Нарвегія]], [[Партугалія]], [[ЗША]], [[Турцыя]] і [[Францыя]]) і шасці дзяржаў-удзельніц [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|АВД]] ([[Балгарыя]], [[Венгрыя]], [[Польшча]], [[Румынія]], [[СССР]] і [[Чэхаславакія]]) і ўвайшоў у сілу [[9 лістапада]] [[1992]] года. У [[1999]] годзе на саміце [[АБСЕ]] ў Стамбуле быў падпісаны абноўлены (адаптаваны) варыянт ДЗУСЕ з улікам новых умоў (роспуск АВД і пашырэнне НАТА). На аснове адаптаванага ДЗУСЕ меркавалася ажыццявіць пераход ад блёкавай структуры Дагавора да нацыянальным і тэрытарыяльным узроўнях узбраенняў і тэхнікі для кожнай дзяржавы-ўдзельніцы. [[Пагадненне аб адаптацыі Дагавора аб звычайных узброеных сілах у Еўропе|Пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ]] не было ратыфікавана ні адной з краін НАТА і так і не ўвайшло ў сілу. == Абмежаванні == [[Файл:98 mm mortar 18 hummery 2.jpg|thumb|300px|Пасля падпісання Дагавора аб звычайных УС у Еўропе, які абмяжоўвае колькасць [[артылерыйская сістэма|артсістэм]] [[калібр]]а 100 мм і вышэй, Польшча абсталявала свае войскі [[мінамёт]]амі калібра 98 мм.]] У аснове ДЗУСЕ ляжала сістэма колькасных абмежаванняў на пяць асноўных катэгорый звычайных узбраенняў і тэхнікі ў звычайных узброеных сілах дзяржаў-удзельніц у раёне прымянення дагавора — баявыя танкі, баявыя браняваныя машыны, артылерыя, ударныя верталёты і баявыя самалёты<ref name="справка" />. Дагавор быў бестэрміновым. Кожная дзяржава-ўдзельніца мела права выйсці з ДЗУСЕ пры ўмове своечасовага (мінімум за 150 дзён) апавяшчэння ўсіх астатніх дзяржаў-удзельніц аб гэтым рашэнні<ref name="справка" />. Паводле дамовы, у межах раёна яе прымянення (ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] да [[Уральскія горы|Уральскіх гор]], ракі [[Урал (рака)|Урал]] і [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], уключаючы астраўныя тэрыторыі) абодвум групам дзяржаў-удзельніц дагавора дазвалялася мець роўную колькасць звычайных узбраенняў і баявой тэхнікі, пры гэтым іх сумарная колькасць не павінна была перавышаць: * 40 000 баявых [[танк]]аў; * 60 000 [[Баявая браняваная машына|баявых браніраваных машын (ББМ)]]; * 40 000 артылерыйскіх адзінак калібра 100 мм і вышэй; * 13 600 баявых [[самалёт]]аў; * 4 000 [[Ударны верталёт|ударных верталётаў]]. Абмежаванню падлягала таксама колькасць [[Танкавы мастаўкладчык|танкавых мастаўкладчыкаў]], [[Баявая машына пяхоты|баявых машын пяхоты]] і [[бронетранспарцёр]]аў, [[вучэбна-трэніровачны самалёт|вучэбна-трэніровачных самалётаў]], [[верталёт баявога забеспячэння|верталётаў баявога забеспячэння]], няўзброеных [[транспартны верталёт|транспартных верталётаў]], [[верталёт]]аў [[Мі-24|Мі-24К]] і [[Мі-24|Мі-24Р]]. Дамовай накладваліся абмежаванні і на колькасць звычайных узбраенняў і баявой тэхнікі, якія дазвалялася мець адной асобна ўзятай краіне, а таксама ўсталёўваліся працэдуры і часовыя рамкі для ажыццяўлення скарачэння колькасці ўзбраенняў і тэхнікі да названых межаў. Дагаворам, акрамя іншага, абмяжоўвалася колькасць баявой тэхнікі ў чатырох зонах, у тым ліку на флангах (Балгарыя, Румынія, [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказская]], [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградская]], [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказская]], [[Адэская ваенная акруга|Адэская]] ваенныя акругі [[Узброеныя сілы СССР|УС СССР]] для АВД; Грэцыя, Ісландыя, Нарвегія і Турцыя для НАТА) кожнаму баку дазвалялася размяшчаць 4 700 танкаў, 5 900 бронемашын і 6 000 артылерыйскіх сістэм. === Квоты па дзяржавам === НАТА: * Бельгія — 334 танкі, 1 099 ББМ, 320 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 232 баявых самалёта, 46 ударных верталётаў. * Вялікабрытанія — 1015 танкаў, 3176 ББМ, 636 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 900 баявых самалётаў, 384 ударных верталёта. * Германія — 4166 танкаў, 3446 ББМ, 2705 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 900 баявых самалётаў, 306 ударных верталётаў. * Галандыя — 743 танка, 1080 ББМ, 607 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 230 баявых самалётаў, 69 ударных верталётаў. * Грэцыя — 1735 танкаў, 2 534 ББМ, 1 878 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 650 баявых самалётаў, 18 ударных верталётаў. * Данія — 353 танкі, 336 ББМ, 553 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 106 баявых самалётаў, 18 ударных верталётаў. * Іспанія — 794 танка, 2047 ББМ, 1310 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 310 баявых самалётаў, 80 ударных верталётаў. * Італія — 1348 танкаў, 3339 ББМ, 1 955 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 650 баявых самалётаў, 142 ударных верталёта. * Канада — 77 танкаў, 263 ББМ, 32 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 90 баявых самалётаў, 13 ударных верталётаў. * Нарвегія — 170 танкаў, 275 ББМ, 527 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 100 баявых самалётаў, 24 ударных верталёта. * Партугалія — 300 танкаў, 430 ББМ, 450 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 160 баявых самалётаў, 26 ударных верталётаў. * ЗША — 4 006 танкаў, 5372 ББМ, 2492 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 784 баявых самалёта, 518 ўдарных верталётаў. * Турцыя — 2 795 танкаў, 3120 ББМ, 3 523 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 750 баявых самалётаў, 103 ударных верталёта. * Францыя — 1306 танкаў, 3 820 ББМ, 1292 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 800 баявых самалётаў, 352 ударных верталёта. Квоты [[Узброеныя сілы Ісландыі|Ісландыі]] і [[Узброеныя сілы Люксембурга|Люксембурга]] па ўсіх класах тэхнікі былі нулявымі. Агульная квота НАТА на момант падпісання ДЗУСЕ складала 19 096 танкаў, 31 787 бронемашын, 19 529 артылерыйскіх сістэм, 7 273 самалёта і 2 282 верталёта. Па стане на сярэдзіну 2007 года, з улікам пашырэння блока, сумарная колькасць узбраенняў краін НАТА склала 22 424 танка, 36 570 бронемашын, 23 137 артсістэм, 8 038 самалётаў і 2 509 верталётаў. Варшаўскі дагавор: * Балгарыя — 1 475 танкаў, 2 000 ББМ, 1750 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 235 баявых самалётаў, 67 ударных верталётаў. * Венгрыя — 835 танкаў, 1700 ББМ, 840 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 180 баявых самалётаў, 108 ударных верталётаў. * Польшча — 1730 танкаў, 2 150 ББМ, 1610 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 460 баявых самалётаў, 130 ударных верталётаў. * Румынія — 1375 танкаў, 2100 ББМ, 1475 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 430 баявых самалётаў, 120 ударных верталётаў. * СССР — 13 150 танкаў, 20 000 ББМ, 13175 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 5 150 баявых самалётаў, 1500 ударных верталётаў. * Чэхаславакія — 1 435 танкаў, 2 050 ББМ, 1 150 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 345 баявых самалётаў, 175 ударных верталётаў. === Рэальная наяўнасць тэхнікі на 1 студзеня 1990 года, па дзяржавам === НАТА: * Бельгія — 359 танкаў, 1 381 ББМ, 376 артылерыйскіх сістэм калібрам 100 мм і больш, 191 баявы самалёт, 0 ударных верталётаў. * Вялікабрытанія — 198 танкаў, 3193 ББМ, 636 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 842 баявых самалёта, 368 ударных верталётаў. * Германія — 7 000 танкаў, 8 920 ББМ, 4602 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 1 018 баявых самалётаў, 258 ударных верталётаў. * Галандыя — 913 танкаў, 1467 ББМ, 838 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 196 баявых самалётаў, 91 ударны верталёт. * Грэцыя — 1842 танкі, 1 552 ББМ, 1 908 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 469 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. * Данія — 419 танкаў, 316 ББМ, 553 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 106 баявых самалётаў, 3 ударных верталёта. * Іспанія — 854 танка, 1 256 ББМ, 1373 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 242 баявых самалёта, 28 ударных верталётаў. * Італія — 1246 танкаў, 3598 ББМ, 2144 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 577 баявых самалётаў, 168 ударных верталётаў. * Канада — 77 танкаў, 277 ББМ, 38 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 45 баявых самалётаў, 12 ударных верталётаў. * Нарвегія — 205 танкаў, 146 ББМ, 531 артылерыйская сістэма калібра 100 мм і больш, 90 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. * Партугалія — 146 танкаў, 243 ББМ, 334 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 96 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. * ЗША — 5904 танка, 5747 ББМ, 2 601 артылерыйская сістэма калібра 100 мм і больш, 626 баявых самалётаў, 243 ударных верталёта. * Турцыя — 2 823 танка, 1 502 ББМ, 3442 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 449 баявых самалётаў, 5 ударных верталётаў. * Францыя — 1358 танкаў, 4125 ББМ, 1330 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 700 баявых самалётаў, 429 ударных верталётаў. * Ісландыя і Люксембург не мелі баявой тэхнікі, якая абмяжоўваецца ДЗКСЕ. Усяго для НАТА — 24 344 танкі, 33723 ББМ, 20 706 артылерыйскіх сістэм калібру 100 мм і больш, 5 647 баявых самалётаў, 1 605 ударных верталётаў. Варшаўскі дагавор: * Балгарыя — 2145 танкаў, 2204 ББМ, 2116 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 243 баявых самалёта, 44 кдарных верталёта. * Венгрыя — 1345 танкаў, 1720 ББМ, 1047 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 110 баявых самалётаў, 39 ударных верталётаў. * Польшча — 2 850 танкаў, 2 377 ББМ, 2300 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 551 баявой самалёт, 29 ударных верталётаў. * Румынія — 2851 танк, 3136 ББМ, 3 817 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 505 баявых самалётаў, 13 ударных верталётаў. * СССР — 20694 танкі, 29348 ББМ, 138828 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 6445 баявых самалётаў, 1330 ударных верталётаў. * Чэхаславакія — 3 315 танкаў, 4593 ББМ, 3485 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 446 баявых самалётаў, 56 ударных верталётаў. Усяго АВД — 33 200 танкаў, 43378 ББМ, 26593 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 8300 баявых самалётаў, 1511 ударных верталётаў. == Развіццё ДЗУСЕ == У ходзе падрыхтоўкі ДЗУСЕ і ў наступныя гады яго ўдзельнікамі ў сувязі са зменамі ў ваенна-палітычнай абстаноўкі ў Еўропе, у першую чаргу звязанымі з распадам АВД і СССР, было прынята некалькі дзясяткаў звязаных з дагаворам дакументаў, якія мелі мэтай забеспячэнне нармальнага функцыянавання ДЗУСЕ і падтрыманне яго жыццяздольнасці ў зменлівай ваенна-палітычнай абстаноўцы ў Еўропе, у тым ліку чатыры міжнародныя дамовы. === Будапешцкае пагадненне === Пагадненне аб максімальных узроўнях для наяўнасці звычайных узбраенняў і тэхнікі, падпісанае Балгарыяй, Венгрыяй, Польшчай, Румыніяй, СССР і Чэхаславакіяй у Будапешце 3 лістапада 1990 года. Увайшло ў сілу адначасова з ДЗУСЕ. Мела на мэце размеркаванне ўстаноўленых дагаворам групавых узроўняў звычайных узбраенняў і тэхнікі паміж дзяржавамі АУС. === Ташкенцкай пагадненне === Пагадненне аб прынцыпах і парадку выканання ДЗУСЕ, падпісанае [[Расія]]й, [[Азербайджан]]ам, [[Арменія]]й, [[Беларусь|Беларуссю]], [[Грузія]]й, [[Казахстан]]ам, [[Малдова]]й і [[Украіна]]й у [[Ташкент|Ташкенце]] 15 мая [[1992]] года, мела на мэце размеркаванне правоў і абавязацельстваў [[Распад СССР|былога СССР]] па ДЗУСЕ паміж Расіяй і сямю іншымі дзяржавамі-удзельніцамі Дагавора. Квота Расіі склала 6 400 танкаў, 11 480 бронемашын, 6 415 артылерыйскіх сістэм, 3 450 самалётаў і 890 верталётаў. Квоты закаўказскіх дзяржаў (Азербайджана, Арменіі, Грузіі) склалі па 220 танкаў, 220 ББМ, 285 артылерыйскіх сістэм, 100 баявых самалётаў, 50 ударных верталётаў у кожнай. Астатнія дзяржавы атрымалі наступныя квоты: * Беларусь — 1 800 танкаў, 2 600 ББМ, 1615 артылерыйскіх сістэм, 294 баявых самалётаў, 80 ударных верталётаў. * Казахстан — 50 танкаў, 200 ББМ, 100 артылерыйскіх сістэм, 15 баявых самалётаў, 20 ударных верталётаў. * Малдова — 210 танкаў, 210 БМП, 130 БТР, 250 артылерыйскіх сістэм, 50 баявых самалётаў, 50 ударных верталётаў<ref>Vitalie N. Ciobanu. Organizarea instituţiei militare a Republicii Moldova (1990—2011). — Chișinău: Min. Apărării al Rep. Moldova (Tipogr. «Bons Offices» SRL), 2011. — С. 28. — 320 с. — 500 экз. — ISBN 978-9975-80-506-3.</ref>. * Украіна — 4 080 танкаў, 5 050 ББМ, 4 040 артылерыйскіх сістэм, 1 090 баявых самалётаў, 330 ударных верталётаў. Пагадненне было ратыфікавана Расіяй у 1992 годзе, але не ўвайшло ў сілу. Хоць Азербайджан і Грузія так і не ратыфікавалі гэта пагадненне, яго ўдзельнікі на працягу многіх гадоў у цэлым прытрымліваліся яго палажэнняў. Латвія, Літва і Эстонія адмовіліся далучацца да ДЗУСЕ. === Флангавы дакумент === Дадатак да выніковага дакумента першай канферэнцыі па разглядзе дзеяння ДЗУСЕ ([[Вена]], 15-31 мая [[1996]] года), падпісаны па ініцыятыве Расіі, увайшоў у сілу 15 мая [[1997]] года. Дакумент уяўляла сабой прамежкавае кампраміснае рашэнне праблемы флангавых абмежаванняў ДЗУСЕ, якая ўзнікла пасля распаду СССР. Па дамове Расіі дазвалялася мець у [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай]] і [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваенных акругах]] у агульнай складанасці да 700 танкаў, 580 бронемашын і 1 280 артсістэм, а з пачаткам [[Першая чачэнская вайна|вайны]] ў [[Чачэнская Рэспубліка|Чачні]] гэтыя абмежаванні былі парушаныя. У адпаведнасці з дадаткам, межы флангавых зон пасля неаднаразовых патрабаванняў Расіі былі перагледжаны, і з іх былі выключаныя [[Пскоўская вобласць|Пскоўская]], [[Валгаградская вобласць|Валгаградская]], [[Астраханская вобласць|Астраханская вобласці]], усходняя частка [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]] і калідор на поўдні [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]]. === Пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ === Пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ, падпісанае [[19 лістапада]] [[1999]] года на [[стакгольм]]ьскім саміце [[АБСЕ]], было распрацавана для ўрэгулявання ваеннага дысбалансу, звязанага з маштабнымі ваенна-палітычнымі зменамі — пашырэннем НАТА і ўступленнем у яго шэрагу былых краін АВД і постсавецкіх дзяржаў. Гэтым пагадненнем замест занальна-групавой сістэмы квот (па прыкмеце членства ў ваенна-палітычных саюзах часоў «Халоднай вайны») уводзіліся нацыянальныя і тэрытарыяльныя ліміты для кожнай дзяржавы-ўдзельніцы (апошнія меркавалі магчымасць размяшчэння на тэрыторыі дзяржаў баявой тэхнікі іншых краін, але не вышэй абумоўленага ўзроўню). Меркавалася, што рэжым адаптаванага ДЗУСЕ будзе спрыяць умацаванню бяспекі кожнай дзяржавы-ўдзельніцы незалежна ад яе прыналежнасці да ваенна-палітычных саюзаў<ref name="справка" />. Пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ было падпісана 30 дзяржавамі (краіны НАТА, Ташкенцкага пагаднення, а таксама Балгарыя, Румынія і Славакія). Яно было ратыфікавана толькі [[Беларусь|Беларуссю]], [[Казахстан]]ам, [[Расія]]й і [[Украіна]]й і так і не ўвашло ў сілу. Грузія і Малдова адмовіліся прыступіць да працэсу ратыфікацыі, патрабуючы выканання Расіяй абавязанняў аб вывадзе войскаў з іх тэрыторыі, якія Расія ўзяла на сябе ў Стамбуле. На гэтай падставе краіны НАТА таксама блакавалі працэс ратыфікацыі пагаднення. Пазіцыя Расіі складалася ў тым, што пагадненні з Грузіяй і Малдовай, падпісаныя ў Стамбуле да падпісання Пагаднення аб адаптацыі ДЗУСЕ, насілі двухбаковы характар і не мелі дачынення да ДЗУСЕ, а таму не павінны былі з’яўляцца перашкодай для ратыфікацыі пагаднення іншымі краінамі. Прыбалтыйскія дзяржавы (Латвія, Літва і Эстонія) і балканскія краіны (Славенія, Албанія і Харватыя), якія ўступілі ў НАТА ў 2004 і 2009 гадах, адмовіліся далучацца да ДЗУСЕ. == Выкананне дагавора == === Рэальнае наяўнасць тэхнікі на 1 студзеня 2011 года, па дзяржавам === Краіны НАТА: * Бельгія — 106 танкаў, 229 ББМ, 133 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 77 баявых самалётаў, 31 ударны верталёт. * Балгарыя — 524 танка, 738 ББМ, 161 артылерыйская сістэма калібра 100 мм і больш, 57 баявых самалётаў, 19 ударных верталётаў. * Вялікабрытанія — 337 танкаў, 1353 ББМ, 305 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 411 баявых самалётаў, 187 ударных верталётаў. * Венгрыя — 155 танкаў, 599 ББМ, 30 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 50 баявых самалётаў, 23 ударных верталёта. * Германія — 1 048 танкаў, 2 050 ББМ, 734 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 301 баявой самалёт, 153 ударных верталёта. * Галандыя — 134 танкі, 725 ББМ, 258 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 93 баявых самалёта, 21 ударны верталёт. * Грэцыя — 1620 танкаў, 2178 ББМ, 1722 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 595 баявых самалётаў, 30 ударных верталётаў. * Данія — 60 танкаў, 299 ББМ, 56 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 62 баявых самалёта, 12 ударных верталётаў. * Іспанія — 510 танкаў, 988 ББМ, 387 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 174 баявых самалёта, 28 ударных верталётаў. * Італія — 1781 танкаў, 3 091 ББМ, 1436 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 434 баявых самалёта, 107 ударных верталётаў. * Нарвегія — 76 танкаў, 218 ББМ, 67 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 56 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. * Польшча — 900 танкаў, 1492 ББМ, 1 048 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 118 баявых самалётаў, 84 ударных верталёта. * Партугалія — 224 танкі, 424 ББМ, 165 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 89 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. * Румынія — 1 098 танкаў, 1594 ББМ, 1287 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 99 баявых самалётаў, 23 ударных верталёта. * Славакія — 69 танкаў, 352 ББМ, 122 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 23 баявых самалёта, 15 ударных верталётаў. * ЗША — ~6900 танкаў, 701 ББМ, 204 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 185 баявых самалётаў, 48 ударных верталётаў. * Турцыя — 2543 танкі, 2 528 ББМ, 3239 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 335 баявых самалётаў, 25 ударных верталётаў. * Францыя — 776 танкаў, 2735 ББМ, 666 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 424 баявых самалёта, 254 ударных верталёта. * Чэхія — 166 танкаў, 494 ББМ, 244 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 38 баявых самалётаў, 25 ударных верталётаў. * Канада, Ісландыя і Люксембург не маюць у Еўропе баявой тэхнікі, якая абмяжоўваецца ДЗУСЕ. Усяго НАТА (22 дзяржавы-ўдзельніка ДЗУСЕ) — 18 424 танкі, 22788 ББМ, 13 264 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 3621 баявы самалёт, 1 085 ударных верталётаў. Албанія, Латвія, Літва, Славенія, Харватыя і Эстонія не далучыліся да ДЗУСЕ. З іх інфармацыю, адаптаваную да патрабаванням ДЗУСЕ, далі Літва і Эстонія. * Літва — 0 танкаў, 146 ББМ, 179 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 0 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. * Эстонія — 0 танкаў, 90 ББМ, 277 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 0 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. Постсавецкія дзяржавы: * Азербайджан — 750 танкаў, 1100 ББМ, 469 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 79 баявых самалётаў, 84 ударных верталётаў. * Арменія — 110 танкаў, 140 ББМ, 239 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 16 баявых самалётаў, 15 ударных верталётаў. * Беларусь — 1 469 танкаў, 2 270 ББМ, 1 265 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 128 баявых самалётаў, 22 ударных верталёта. * Грузія — 200 танкаў, 878 ББМ, 400 артылерыйская сістэма калібра 100 мм і больш, 27 баявых самалётаў, 6 ударных верталётаў. * Малдова — 0 танкаў, 208 ББМ, 148 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 0 баявых самалётаў, 0 ударных верталётаў. * Украіна — 2522 танкі, 3855 ББМ, 3149 артылерыйскіх сістэм калібра 100 мм і больш, 517 баявых самалётаў, 147 ударных верталётаў. * Расія — 3660 танкаў, 7 690 ББМ, 4634 артылерыйскія сістэмы калібра 100 мм і больш, 1 542 баявых самалёта, 365 ударных верталётаў. * Казахстан не мае ў Еўропе баявой тэхнікі, якая абмяжоўваецца ДЗУСЕ. Усяго, па [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]] (Арменія, Беларусь, Расія) — 5 239 танкаў, 10 100 ББМ, 6 138 артылерыйскіх сістэм калібрам 100 мм і больш, 1 686 баявых самалётаў, 402 ударныя верталёты. == Прыпыненне дзеяння дагавора == [[26 красавіка]] [[2007]] года расійскі прэзідэнт [[Уладзімір Пуцін]] у сваім звароце да Федэральнага сходу заявіў аб магчымым абвяшчэнні мараторыя на выкананне Расіяй умоў ДЗУСЕ ў сувязі з тым, што краіны НАТА не ратыфікавалі пагадненне аб адаптацыі ДЗУСЕ ад 1999 года. Дзеянне мараторыя, паводле яго слоў, планавалася захаваць да тых часоў, пакуль усе краіны НАТА без выключэння не ратыфікуюць дамову і не пачнуць строга яе выконваць. У выпадку «адсутнасці прагрэсу на перамовах» Пуцін паабяцаў спыніць выкананне Расіяй абавязацельстваў па ДЗУСЕ<ref>[https://ria.ru/spravka/20151203/1334427367.html Ежегодные послания президента России Федеральному Собранию // РИА Новости, 03.12.2015]</ref>. 28 мая Расія афіцыйна звярнулася да [[дэпазітарый міжнароднага дагавора|краіны-дэпазітарыю]] ДЗУСЕ — Нідэрландам — з запытам аб скліканні надзвычайнай канферэнцыі дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ, якая і адбылася 12-15 чэрвеня ў Вене. На канферэнцыі расійскія прадстаўнікі паказалі на ўмовы, якія, на іх думку, здольныя «аднавіць жыццяздольнасць рэжыму ДЗУСЕ». Сярод іх: # далучэнне да ДЗУСЕ Латвіі, Літвы і Эстоніі; # паніжэнне сумарнага ўзроўню колькасці ўзбраенняў і тэхнікі краін НАТА для кампенсацыі патэнцыялу, набытага ў выніку пашырэння блока; # адмена флангавых абмежаванняў для тэрыторыі Расіі; # уступленне ў сілу або, па крайняй меры, пачатак часовага прымянення пагаднення аб адаптацыі ДЗУСЕ не пазней за 1 ліпеня 2008 года<ref name="справка" />. Заходнія дзяржавы, аднак, сабатавалі прапанаваны Расіяй план аднаўлення жыццяздольнасці дамовы. У якасці падставы было паўторана патрабаванне вываду расійскіх войскаў з Грузіі і Малдавіі. У выніку на канферэнцыі не ўдалося нават узгадніць выніковы дакумент. [[13 ліпеня]] [[2007]] года Уладзімір Пуцін падпісаў Указ «Аб прыпыненні Расійскай Федэрацыяй дзеяння Дагавора аб звычайных узброеных сілах у Еўропе і звязаных з ім міжнародных дамоваў»<ref>[http://www.apn.ru/publications/article17436.htm «АПН», «Что случилось с ДОВСЕ?», 17 июля 2007]</ref><ref>[http://www.mid.ru/obycnye-vooruzenia/-/asset_publisher/MlJdOT56NKIk/content/id/367930 Указ «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооружённых силах в Европе и связанных с ним международных договоров». 15.07.07]</ref>. У суправаджальнай даведкі МЗС адзначалася, што рашэнне расійскага кіраўніцтва было выклікана «выключнымі абставінамі, якія ўплываюць на бяспеку Расійскай Федэрацыі»: * ухіленне Балгарыі, Венгрыі, Польшчы, Румыніі, Славакіі і Чэхіі ад афармлення змен у складзе груп дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ у сувязі з іх далучэннем да НАТА; * перавышэнне дзяржавамі-удзельніцамі ДЗУСЕ, якія далучыліся да НАТА, «групавых» абмежаванняў ДЗУСЕ ў выніку пашырэння НАТА; * негатыўнае ўздзеянне планаванага размяшчэння звычайных узбраенняў ЗША на тэрыторыі Балгарыі і Румыніі на захаванне «групавых» абмежаванняў ДЗУСЕ; * невыкананне шэрагам дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ прынятага ў Стамбуле палітычнага абавязацельствы аб паскоранай ратыфікацыі пагаднення аб адаптацыі; * невыкананне Венгрыяй, Польшчай, Славакіяй і Чэхіяй прынятых у Стамбуле абавязацельстваў па карэкціроўцы тэрытарыяльных гранічных узроўняў; * негатыўнае ўздзеянне няўдзелу Латвіі, Літвы і Эстоніі ў ДЗУСЕ (якое прывяло да з’яўлення тэрыторыі «свабоднай» ад абмежаванняў на размяшчэнне звычайных узбраенняў, у тым ліку і ўзбраенняў іншых краін) на выкананне Раіяй сваіх уласных абавязацельстваў па дамове на паўночным захадзе Расійскай Федэрацыі<ref name="справка">[http://www.mid.ru/obycnye-vooruzenia/-/asset_publisher/MlJdOT56NKIk/content/id/367930 Справка к Указу «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооруженных силах в Европе и связанных с ним международных договоров». МИД РФ, 15.07.07]</ref>. Абвяшчэнне мараторыя азначала спыненне ўзаемнага ваеннага інспектавання і прадастаўлення партнёрам па дамове інфармацыі аб перамяшчэнні воінскіх часцей і баявой тэхнікі ў еўрапейскай частцы краіны, а таксама адмова Расіі лічыць сябе звязанай колькаснымі абмежаваннямі. Ужо ў чэрвені прадстаўнікам УС Венгрыі і Балгарыі было адмоўлена ў інспекцыі расійскіх воінскіх часцей, а сама Расія адмовілася ад удзелу ў сумесных вучэннях ЗША, Румыніі і Балгарыі. У снежні 2007 года аднабаковы расійскі мараторый на выкананне ДЗУСЕ ўвайшоў у сілу. У той жа час расійскі бок з улікам зваротаў шэрагу дзяржаў-удзельніц ДЗУСЕ прыняў рашэнне ў парадку выключэння працягнуць удзел у працы сумеснай кансультатыўнай групы па ДЗУСЕ, разлічваючы, што гэтая пляцоўка будзе задзейнічана для распрацоўкі новага рэжыму кантролю над звычайнымі ўзбраеннямі. 10 сакавіка [[2015]] года Расійская Федэрацыя абвясціла аб прыпыненні свайго ўдзелу ў пасяджэннях Сумеснай кансультатыўнай групы (СКГ) па Дагаворы аб звычайных узброеных сілах у Еўропе, прызнаўшы працяг удзелу ў пасяджэннях СКГ бессэнсоўным з палітычнага і практычнага пунктаў гледжання. Такім чынам, як заявілі ў МЗС РФ, абвешчанае Расіяй у 2007 годзе прыпыненне дзеяння ДЗУСЕ стала поўным<ref name="приос">{{Cite web |url=https://ria.ru/defense_safety/20150310/1051832783.html |title=МИД: Россия приостанавливает участие в Совместной комиссии по ДОВСЕ // РИА Новости, 10 марта 2015 года |access-date=2017-12-24 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224213634/https://ria.ru/defense_safety/20150310/1051832783.html |url-status=live }}</ref>. 29 мая 2023 года Расійская Федэрацыя канчаткова дэнансавала Дагавор аб звычайных узброеных сілах у Еўропе<ref>[https://www.belta.by/world/view/putin-podpisal-zakon-o-denonsatsii-dogovora-ob-obychnyh-vooruzhennyh-silah-v-evrope-569075-2023/ Прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб дэнансацыі Дагавора аб звычайных узброеных сілах у Еўропе]</ref>. 7 лістапада 2023 года краіны-удзельнікі НАТА асудзілі рашэнне Расіі выйсці з Дагавора і [[Расійска-ўкраінская вайна|яе вайну супраць Украіны]], і таксама прыпынілі свой удзел у Дагаворы<ref>[https://rg.ru/2023/11/07/strany-nato-obiavili-o-namerenii-bessrochno-priostanovit-svoe-uchastie-v-dovse.html Страны НАТО приостановили свое участие в ДОВСЕ]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://rg.ru/2024/04/05/turciia-vsled-za-drugimi-stranami-nato-priostanovit-uchastie-v-dovse-s-8-aprelia.html Турция вслед за другими странами НАТО приостановит участие в ДОВСЕ с 8 апреля]{{ref-ru}}</ref>. У красавіку 2024 года ў Беларусі падрыхтаваны адпаведны праект закона пра прыпыненне ўдзелу рэспублікі ў гэтым Дагаворы<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-uzgadniu-unjasenne-u-palatu-pradstaunikou-zakonapraekta-ab-prypynenni-dzejannja-dzuse-129870-2024/ Лукашэнка ўзгадніў унясенне ў Палату прадстаўнікоў законапраекта аб прыпыненні дзеяння ДЗУСЕ]</ref>. == Гл. таксама == * [[Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці]] * [[Дагавор па адкрытым небе]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.osce.org/ru/library/14091 Полный текст Договора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121101122138/http://www.osce.org/ru/library/14091 |date=1 лістапада 2012 }} * [http://www.osce.org/ru/library/14112 Текст Соглашения об адаптации ДОВСЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130209080535/http://www.osce.org/ru/library/14112 |date=9 лютага 2013 }} * [http://www.rg.ru/2007/07/17/dovse-dok.html Указ «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооруженных силах в Европе и связанных с ним международных договоров»] * [http://president.kremlin.ru/text/docs/2007/07/137831.shtml Справка к Указу «О приостановлении Российской Федерацией действия Договора об обычных вооруженных силах в Европе и связанных с ним международных договоров»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.redstar.ru/2007/03/02_03/3_04.html ДОВСЕ: вместо камня — песок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805132904/http://www.redstar.ru/2007/03/02_03/3_04.html |date=5 жніўня 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20070718160708/http://www.rosbalt.ru/2007/7/15/401175.html Горбачев одобрил выход РФ из ДОВСЕ, rosbalt.ru, 15 июля 2007] * [https://web.archive.org/web/20071110050033/http://www.rosbalt.ru/2007/11/09/429576.html Уберут ли США ядерные бомбы из Европы?, rosbalt.ru, 9 ноября 2007] * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3001538,00.html Австрийский политолог: позиция России вполне понятна] [[Катэгорыя:Дагаворы аб абмежаванні ўзбраенняў]] [[Катэгорыя:НАТА]] tl9vz7mvw7u71v1mvyx9dzfj6yvlb6h 0 708061 5149899 4118540 2026-06-02T13:23:48Z Apostelgreek2 169162 new pic 5149899 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Сафійскі медыцынскі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = Sofia Medical University Logo.jpg |выява = Sofia Medical University 2012 PD 01.jpg |арыгінал = {{lang-bg|Медицински университет в София}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1917 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = 1950 |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Сафія]], [[Балгарыя]] |кампус = |адрас = |сайт = https://mu-sofia.bg/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} [[Файл:1 Preclinic Back.png|міні|Lecture Building ]] '''Сафійскі медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-bg|Медицински университет в София}}) — [[Балгарыя|балгарская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у горадзе [[Сафія]]. == Гісторыя == Медыцынскі ўніверсітэт у [[Сафія|Сафіі]] з'яўляўся старэйшай установай вышэйшай медыцынскай адукацыі ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Пачатак яго гісторыі паклаў у [[1917]] годзе [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|цар Фердынанд I]], які выдаў указ аб стварэнні медыцынскага факультэта [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. У [[1950]] годзе Прэзідыум Нацыянальнага сходу [[Балгарыя|Балгарыі]] прыняў рашэнне аб аддзяленні медыцынскага факультэта ад Сафійскага ўніверсітэта і пераўтварэнні яго ў самастойную [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]. == Структура == * Медыцынскі факультэт * Факультэт стаматалогіі * Факультэт фармацыі * Факультэт грамадскага здароўя == Спасылкі == {{Commons|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Балгарыі}} [[Катэгорыя:Універсітэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Сафія]] feborfl8wmv0x27bbw15y3nkwruluyl 5150071 5149899 2026-06-03T06:57:58Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі, афармленне 5150071 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта}} [[Файл:1 Preclinic Back.png|міні|Лекцыйны корпус.]] '''Сафійскі медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-bg|Медицински университет в София}}) — [[Балгарыя|балгарская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у горадзе [[Сафія]]. == Гісторыя == Медыцынскі ўніверсітэт у [[Сафія|Сафіі]] з’яўляўся старэйшай установай вышэйшай медыцынскай адукацыі ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Пачатак яго гісторыі паклаў у [[1917]] годзе [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|цар Фердынанд I]], які выдаў указ аб стварэнні медыцынскага факультэта [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. У [[1950]] годзе Прэзідыум Нацыянальнага сходу [[Балгарыя|Балгарыі]] прыняў рашэнне аб аддзяленні медыцынскага факультэта ад Сафійскага ўніверсітэта і пераўтварэнні яго ў самастойную [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]. == Структура == * Медыцынскі факультэт * Факультэт стаматалогіі * Факультэт фармацыі * Факультэт грамадскага здароўя == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} {{Універсітэты Балгарыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Сафія]] c1opi9vfo1xujhop7324tgxfz4z31iz 5150072 5150071 2026-06-03T07:00:47Z M.L.Bot 261 стыль 5150072 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта}} [[Файл:1 Preclinic Back.png|міні|Лекцыйны корпус.]] '''Сафійскі медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-bg|Медицински университет в София}}) — [[Балгарыя|балгарская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у [[Сафія|Сафіі]]. == Гісторыя == Медыцынскі ўніверсітэт у [[Сафія|Сафіі]], старэйшая ўстанова вышэйшай медыцынскай адукацыі ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Заснаваны ў 1917 годзе царом [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынандам I]] указам пра стварэнне медыцынскага факультэта [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. У 1950 годзе Прэзідыум Нацыянальнага сходу [[Балгарыя|Балгарыі]] прыняў рашэнне пра аддзяленні медыцынскага факультэта ад Сафійскага ўніверсітэта і пераўтварэнні яго ў самастойную ВНУ. == Структура == * Медыцынскі факультэт * Факультэт стаматалогіі * Факультэт фармацыі * Факультэт грамадскага здароўя == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} {{Універсітэты Балгарыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Сафія]] p773ocsn1y6vr0jatwi4z2sgxjw1iw5 0 710699 5149917 4742294 2026-06-02T14:27:16Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5149917 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Назва = Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай | Выява =Antonov An-26... AN0811039.jpg | Назва выявы = Пацярпелы самалёт 27 сакавіка 2005 года. |Дата = [[4 кастрычніка]] [[2007]] |Час = |Характар = Крушэнне пры ўзлёце |Прычына = Аддзяленне вінта рухавіка №2 |Месца = {{Сцяг|ДРК}} каля [[Кіншаса|Кіншасы]] |Пункт вылету = {{Сцяг|ДРК}} [[Н’джылі (аэрапорт)]], [[Кіншаса]] | Прыпынкі ў дарозе = {{Сцяг|ДРК}} [[Чыкара]] | Пункт прызначэння = {{Сцяг|ДРК}} [[Кананда]] |Загінулыя = 52 <small>(21 у самалёце + 31 на зямлі)</small> |Параненыя = 29 <small>(1 у самалёце + 28 на зямлі)</small> |Выява паветранага судна = |Назва выявы паветранага судна = |Мадэль = [[Ан-26]] |Авіякампанія ={{Сцяг|ДРК}} [[Africa One]] |Бартавы нумер = 9Q-COS |Дата выпуска = |Пасажыры = 17 |Экіпаж = 5 |Выжыла = 1 |nocat=1 }} '''Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай''' — буйная [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася ў чацвер [[4 кастрычніка]] [[2007]] года ў прыгарадзе [[Кіншаса|Кіншасы]], сталіцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], калі пры ўзлёце ўпаў самалёт [[Ан-26]]. Лайнер пілатаваў [[Расія|расійскі]] экіпаж<ref name="rambler.ru">{{Cite web |url=http://www.rambler.ru/news/events/aircrash/540439698.html |title=Mass Media : Трое россиян погибли в авиакатастрофе в Конго<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2007-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011011112/http://www.rambler.ru/news/events/aircrash/540439698.html |archivedate=2007-10-11 |url-status=dead }}</ref>. == Ход падзей == Самалёт, які ажыццяўляў змешаны груза-пасажырскі рэйс па маршруце Кіншаса — [[Чыкапа]] — Кананда, вылецеў з міжнароднага аэрапорта Н’джылі горада Кіншаса. Ён належаў авіякампаніі Africa One і арандаваны кампаніяй Malift Air. Падчас узлёту ў самалёта раптам аддзялілася паветраны вінт правага рухавіка, што прывяло да страты пад’ёмнай сілы і вышыні. Пілоты спрабавалі зманеврыраваць, аднак самалёт з-за парушэння цэнтроўкі нахіліўся і зачапіў дрэвы. Ад удару лайнер страціў правае крыло, перайшоў у пікіраванне і ўпаў на жылы раён Кіншасы, разбурыўшы пры гэтым некалькі дамоў<ref name="rambler.ru"/>. На месцы катастрофы быў знойдзены 1 выжылы член экіпажа — зменны бортмеханік, грамадзянін [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]]. ==Прычыны катастрофы == Прычынай катастрофы сталі канструктыўныя недахопы, выкліканыя зносам дэталяў рухавіка і ашалёўкі самалёта, які доўгі час эксплуатаваўся ва ўмовах трапічнага клімату. Мела месца перагрузка лайнера. На самалёце, па адных даных, замест заяўленых 22 чалавек ляцелі 27<ref name="ReferenceA">[http://www.rambler.ru/news/0/0/11330319.html?t_detail=1 Mass Media : Бизнес на крови<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па іншых даных, на борце самалёта было 20 чалавек (14 пасажыраў і 6 членаў экіпажа)<ref name=autogenerated1>[http://www.rambler.ru/news/events/aircrash/11329955.html Mass Media : Число жертв авиакатастрофы в Киншасе достигло 52 человек — власти<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Колькасць грузу на борце невядома. == Наступствы катастрофы == Пасля катастрофы звольнены міністр транспарту ДРК, а ўлады краіны загаварылі аб забароне палётаў самалётаў АКБ імя Антонава<ref>[http://www.rambler.ru/news/world/aircrash/11327304.html Mass Media : Власти Конго заговорили о запрете на полеты для самолетов Ан<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Аднак, акрамя размоў, ніякіх дзеянняў у дачыненні да забаронаў ажыццёўлена не было<ref name="ReferenceA"/>. У катастрофе загінулі 52 чалавекі. Сярод іх трое расійскіх пілотаў: [[Камандзір паветранага судна|КПС]] Валерый Пятровіч Бараннік (г. [[Краснадар]]), [[другі пілот]] Сяргей Старавойтаў (г. [[Таганрог]]) і [[Бортінжынер|бортмеханік]] Іван Бондараў (г. [[Курск]]). Прадстаўнікі [[СМІ]] атрымалі інтэрв’ю сваякоў членаў расійскага экіпажа, які загінуў у катастрофе:<ref name=autogenerated1 /> <blockquote>Ён павінен быў вярнуцца дадому праз два месяцы. За дзень да катастрофы Вольга Старавойтава прасіла мужа разарваць кантракт — не давала спакою цяжкае прадчуванне. Сяргей абяцаў, што гэта яго апошняя далёкая камандзіроўка. Так і выйшла. — ''Rambler Mass Media: Бизнес на крови''</blockquote> <blockquote>Як правіла, выконваюць (заўв. — расійскія лётчыкі ў Афрыцы) палёты з вялікім перагрузам, выконваюць перавозкі небяспечных грузаў — бензіну, газы, выбуховых рэчываў, зброі. Шмат раёнаў Афрыкі выслана косткамі рускіх пілотаў і парэшткамі расійскіх самалётаў. Напэўна, хтосьці павінен спыніць гэты бізнэс на крыві. — ''Уладзімір Герасімаў, пілот 1-га класа''</blockquote> <blockquote>Ён вырашыў яшчэ падоўжыць кантракт, каб у сям’і былі грошы. Ён вельмі любіў свайго сына і жыў для сваёй сям’і… — ''Вольга Старавойтава, удава загінулага 2-га пілота''</blockquote> == Гл. таксама == * [[Катастрофа Ан-32 у Кіншасе]] * [[Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20061008162022/http://www.rambler.ru/news Rambler Mass Media] * [http://www.rian.ru/ РИА Новости] * [https://web.archive.org/web/20071011011112/http://www.rambler.ru/news/events/aircrash/540439698.html Трое россиян погибли в авиакатастрофе в Конго — Rambler Mass Media] * [http://www.rambler.ru/news/0/0/11330319.html?t_detail=1 «Бизнес на крови»] * [http://www.rambler.ru/news/events/aircrash/11329955.html Число погибших в авиакатастрофе в ДРК достигло 52 человек — РИА Новости] * [http://www.rambler.ru/news/world/aircrash/11327304.html Власти ДРК заговорили о запрете на полёты самолётов «Ан»] [[Катэгорыя:Падзеі 4 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2007 года]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] hexde9wz5p4cuvy8gbcm3mebz9flvox 0 710701 5149918 4744626 2026-06-02T14:30:01Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5149918 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Тэракт у касцёле Ова | Спосаб атакі = выбух [[самаробнае выбуховае прыстасаванне|СВП]] і расстрэл | Месца атакі ={{Сцяг|Нігерыя}} касцёл Святога Францішка Ксаверыя, [[Раёны мясцовага кіравання Нігерыі|раён мясцовага кіравання]] [[Ова (Нігерыя)|Ова]], штат [[Онда]], [[Нігерыя]] | Каардынаты = {{Coord|07|11|40|N|05|35|01|E}} | Мэта атакі = вернікі ў царкве | Дата = [[5 чэрвеня]] [[2022]] | Час = 11:30 | Загінулыя = 85+ | Параненыя = 61+ | Колькасць тэрарыстаў = ад 4<ref name="чатыры"/> да 5<ref name=":4"/> | Зброя =выбухоўкі і [[Аўтамат Калашнікава]] }} [[5 чэрвеня]] [[2022]] года адбыўся [[тэрарызм|тэракт]] у [[каталіцызм|каталіцкай]] царкве [[Раёны мясцовага кіравання Нігерыі|раёна мясцовага кіравання]] [[Ова (Нігерыя)|Ова]], штат [[Онда]], [[Нігерыя]]. Пяцёра баевікоў пачалі страляць па будынку царквы і актывізавалі [[самаробнае выбуховае прыстасаванне]]. Затым зайшлі ў царкву і пачалі страляць па тых, хто знаходзіліся ўнутры<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/politics-nigeria-africa-82ef6217818c22fed8cf7470f095d86f|title=Nigerian forces hunt for gunmen who killed 50 at church|website=AP NEWS|date=2022-06-06|access-date=2022-06-07}}</ref>. Паводле паведамленняў уладаў, загінулі не менш за 85 чалавек<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27401/4598127/|title=Атака в церкви: В Нигерии произошел чудовищный теракт|author=Юрий Майборода|website=kp.ru|date=2022-06-06|access-date=2022-06-07}}</ref>. == Перадгісторыя == Штат Онда з’яўляецца адносна мірным у адрозненне ад астатняй часткі Нігерыі<ref>{{Cite news|access-date=2022-06-07|date=2022-06-06|website=BBC News|title=Nigeria Owo church attack: Gunmen kill Catholic worshippers in Ondo|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-61697409}}</ref>, якая ўжо больш за дзесяць гадоў змагаецца з [[Канфлікт у Нігерыі|рэлігійнымі сутыкненнямі]] і [[Бандыйкая вайна ў Нігерыі|бандытамі]]. Напярэдадні ў Онда адбыўся [[Канфлікты паміж пастухамі і земляробамі ў Нігерыі|ўсплёск гвалту]] з-за канфлікту паміж мясцовымі жывёлагадоўцамі і качэўнікамі<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/nigeria-africa-religion-government-and-politics-8775c5367906bbcf43e35673dc24c9e0|title=Over 50 feared dead in Nigeria church attack, officials say|website=AP NEWS|date=2022-06-05|access-date=2022-06-07}}</ref>. Урад штата ўвёў абмежаванні на выпас жывёлы<ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/05/several-dead-in-nigeria-as-gunmen-attack-catholic-church|title=Nigeria: gunmen kill dozens in ‘satanic’ attack on Catholic church|website=the Guardian|date=2022-06-05|access-date=2022-06-07}}</ref>. ==Падзеі== Тэракт быў здзейснены ў каталіцкім касцёле Святога Францішка Ксаверыя ў раёне мясцовага кіравання Ова каля 11:30<ref name=":6">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vanguardngr.com/2022/06/owo-church-attack-police-recover-3-unexploded-bombs/|title=Owo Church Attack: Police recover 3 unexploded bombs|website=Vanguard News|date=2022-06-06|access-date=2022-06-08}}</ref>. Вернікі ўнутры царквы служылі [[імша|імшу]], святкуючы [[Пяцідзясятніца|Пяцідзесятніцу]]<ref name=":2" />. Баевікі прывялі ў дзеянне СВП прама каля будынка і пачалі страляць са зброі. Чацвёра баевікоў адкрылі агонь прама па будынку<ref name="чатыры">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/6/nigeria-church-attack-what-where-and-why|title=Nigeria church massacre: What happened and why?|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-06-07}}</ref>. Затым яны ўвайшлі ў царкву і адкрылі агонь па верніках, страляючы ў любога, хто рухаўся або спрабаваў устаць<ref name=":0" />. Некалькі мінакоў таксама былі паранены кулямі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/International/dozens-feared-dead-gunmen-attack-nigerian-church-officials/story?id=85196629|title=Dozens feared dead after gunmen attack Nigerian church, officials say|website=ABC News|access-date=2022-06-07}}</ref>. На відэазапісах з царквы бачны мёртвыя целы ахвяр, якія ляжаць у лужынах крыві на падлозе<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://punchng.com/updated-many-killed-in-ondo-church-attack/|title=UPDATED: Many killed in Ondo church attack|website=Punch Newspapers|date=2022-06-05|access-date=2022-06-07}}</ref>. Прыхаджане царквы паспрабавалі пакінуць будынак, але галоўны ўваход быў зачынены, таму налётчыкі адкрылі агонь па людзях, якія спрабавалі прабегчы праз іншыя два выхады<ref name=":0" />. Сведка распавёў, што бачыў пецярых баевікоў<ref name=":4">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/6/5/worshippers-killed-during-church-service-in-nigeria|title=‘Evil and wicked’: Dozens killed in Nigeria church attack|website=www.aljazeera.com|access-date=2022-06-07}}</ref>. Выжылы падчас тэракту сказаў, што напад адбыўся, калі служба ўжо падыходзіла да канца<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dailytrust.com/breaking-we-were-locked-in-the-church-for-over-20-mins-priest-speaks-on-ondo-attack|title='We were locked in the church for over 20 minutes', priest speaks on Ondo attack|website=Daily Trust|date=2022-06-05|access-date=2022-06-07}}</ref>. Іншы, які ненадоўга пакінуў будынак перад тэрактам, сказаў, што калі ён вяртаўся ў царкву, то выжылыя, якія выбеглі вонкі, спынілі яго і расказалі пра здарэнне<ref name=":0" />. [[Паліцыя]] выявіла на месцы нападу тры СВП, а таксама некалькі гільзаў ад патронаў [[Аўтамат Калашнікава|АК-47]]<ref name=":6" /><ref>{{Cite news|access-date=2022-06-08|first=Temilade|last=Adelaja|date=2022-06-07|website=Reuters|title=Police recover explosives following massacre in Nigerian Catholic church|url=https://www.reuters.com/world/africa/nigeria-church-massacre-victims-suffered-range-injuries-doctor-says-2022-06-06/}}</ref>. == Ахвяры == Мясцовы палітык Адэлегбе Цімілейн заявіў, што загінула больш за 50 чалавек, у тым ліку дзяцей, у той час як іншыя крыніцы ацэньваюць колькасць загінулых яшчэ вышэй<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.voanews.com/a/dozens-feared-dead-in-nigeria-church-attack/6604188.html|title=Dozens Feared Dead in Nigeria Church Attack|website=VOA|access-date=2022-06-07}}</ref>. Цімілейн таксама сказаў, што святар царквы быў выкрадзены, але рымска-каталіцкая епархія Онда гэта абвергла<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://punchng.com/owo-attack-no-priest-was-kidnapped-says-catholic-church/|title=Owo attack: No priest was kidnapped, says Catholic church|website=Punch Newspapers|date=2022-06-05|access-date=2022-06-07}}</ref>. Таксама там удакладнілі, што ён знаходзіцца ў бяспецы<ref>{{Cite news|access-date=2022-06-07|first=Fikayo|last=Owoeye|date=2022-06-06|website=Reuters|title=At least 50 killed in massacre at Catholic church in southwest Nigeria|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunmen-kill-worshippers-during-church-service-nigeria-media-2022-06-05/}}</ref>. Лідар большасці ў Палаце прадстаўнікоў штата Онда Алувале Агунмаласуі наведаў месца тэракту, ацаніўшы колькасць загінуўшых паміж 70 і 100<ref>{{Cite news|access-date=2022-06-07|first=Ben|last=Ezeamalu|date=2022-06-05|id=0362-4331|website=The New York Times|title=Dozens Feared Dead in Church Attack in Nigeria|url=https://www.nytimes.com/2022/06/05/world/africa/nigeria-church-attack.html}}</ref>. Лекары паведамілі журналістам, што мясцовыя бальніцы перапоўнены пацярпелымі і загінулымі<ref name=":0" />. [[Нацыянальнае агенцтва па надзвычайных сітуацыях Нігерыі]] паведаміла аб дастаўцы 22 загінулых<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/nigeria-west-africa-religion-f6004170d56e53d8cecfb2457feb38b5|title=Infants among 22 worshippers killed in Nigeria church attack|website=AP NEWS|date=2022-06-07|access-date=2022-06-08}}</ref> і 50 пацярпелых<ref>{{Cite news|access-date=2022-06-08|first=Kazeem|last=Sanni|date=2022-06-07|website=Reuters|title=Bereaved families face grief, trauma after Nigeria church attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/nigeria-church-attack-killed-22-injured-50-official-2022-06-07/}}</ref> у бальніцы. Многія целы загінуўшых былі дастаўлены членамі іх сем’яў дадому<ref name=":5" />. [[9 чэрвеня]] ўрад паведаміў аб знаходжанні ў бальніцах 61 параненага<ref>{{Cite news|access-date=2022-06-10|first=Cue|last=Api|date=2022-06-09|id=0971-751X|location=Abuja|website=The Hindu|title=Nigeria church attack: Toll rises to 40, over 60 injured|url=https://www.thehindu.com/news/international/nigeria-church-attack-toll-rises-to-40-over-60-injured/article65510901.ece}}</ref>. ==Рэакцыя == Губернатар штата Онда [[Ратамі Акерэдолу]] адправіўся на месца тэракту<ref name=":3" /> і назваў гэтую падзею «чорнай нядзеляй»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2022/06/05/africa/mass-shooting-nigeria-church-intl/index.html|title=Mass shooting at Nigeria church kills dozens, says local lawmaker|author=Nimi Princewill,Amy Cassidy|website=CNN|date=2022-06-05|access-date=2022-06-07}}</ref>. Ён паабяцаў «выкарыстаць усе даступныя рэсурсы, каб высачыць баевікоў»<ref name=":4" />. Прэзідэнт Нігерыі [[Махамаду Бухары]] асудзіў тэракт, заявіўшы, што гэта быў «агідны напад на вернікаў»<ref name=":4" />. Папа [[Францыск I]] памаліўся за ахвяр тэракту<ref name=":4" />. Ні адна арганізацыя не ўзяла на сябе адказнасць за тэракт<ref name=":4" />. == Гл. таксама == * [[Масавыя забойствы ў Замфары (2022)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2022 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 чэрвеня]] o7j0n6ao9czrnvcl4ztmfztztjz6281 0 712213 5149945 5131072 2026-06-02T17:03:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149945 wikitext text/x-wiki '''[[Нароўля]]''' — [[горад]] раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны, эканамічны і культурны цэнтр [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], прыстань на правым беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Напэўна, упершыню вёска-слабада Нароўля згадана 20 ліпеня 1604 года<ref name="T. XXI 1894">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> як частка маёнтка Антонаў (у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]), які належаў шляхціцу [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]] (каля 1552 — 1626). У першай палове XVIII ст. упамінаецца як [[мястэчка]] ў Мазырскім павеце. З 1793 г. мястэчка Нароўля увайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1829 годзе<ref name=":1"/> стала цэнтрам [[латыфундыя|латыфундыі]] мясцовага двараніна-каталіка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) і яго нашчадкаў да 1917 года. Даніэль Горват [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|пабудаваў палац (1850)]] і [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|альтанку]], а яго ўнук [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскую фабрыку (1913)]], якія дагэтуль з’яўляюцца галоўнымі [[сімвал]]амі горада. Шляхецкі [[Побуг (герб)|герб «Побуг»]], якім карысталіся [[Горваты]], стаў асновай для сучаснага герба (2001) горада Нароўля. З 1922 г. у складзе [[СССР]]. [[27 верасня]] [[1938]] г. мястэчка Нароўля атрымала статус пасёлка гарадскога тыпу, а [[3 лістапада]] [[1971]] г. статус горада. Моцна пацярпеў ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], у 1986—1995 гг. была выселена значная частка жыхароў і праведзена дэзактывацыя тэрыторыі. З 1991 г. у складзе [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == У часы Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:Łukaš Sapieha. Лукаш Сапега (1709).jpg|250px|thumb|[[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626)]] У канцы XVI ст. землі сучаснай Нароўлі ўваходзілі ў склад [[Антонаўская воласць|Антонаўскай воласці]], якая была [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўскім маёнткам (каралеўшчынай)]] да [[1764]] г. і звычайна аддавалася манархам у пажыццёвае трыманне [[шляхта|шляхціцу]] за пэўныя заслугі. 6 красавіка 1595 г. кароль Жыгімонт Ваза аддаў у леннае трыманне маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонавічы (Антонаў)]] канцлеру ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633)<ref>Sumariusz metryki koronnej. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 139 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. 1595. / oprac. Krzysztof Chłapowski. —Warszawa : DiG, 2009 . — Tom 8. — 248 s. — S. 89.</ref>. А Леў Сапега ў 1598 г. саступіў Антонавіцкі маёнтак разам з фальваркамі [[Смалегаў|Смалегавічы (Смалегаў)]] і [[Завайць]] стрыечнаму брату — каралеўскаму двараніну [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]]<ref name="Polona">{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0|title=Polona|website=polona.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>, што кароль і зацвердзіў. [[Файл:Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра вёскі Нароўля, Завайць і Смалігавічы (Смалегаў), якія належалі шляхціцу Лукашу Сапегу. (''з апублікавання дакумента ад 20 ліпеня 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)'').]] [[Файл:Слабада Нароўля ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «слабаду» Нароўля, якая належала шляхціцу Лукашу Сапегу. ''(з апублікавання дакумента ад 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894)).'']] Напэўна, упершыню [[Нароўля]] (як вёска-слабада ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]) згадваецца [[20 ліпеня]] [[1604]] г. у судовым дэкрэце [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі [[Завайць]] і Нароўля) і забранні немалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалігавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref name="T. XXI 1894"/> 20 ліпеня 1604 г. уласнік вёскі Вербкавічы шляхціц Ян Юндзіл падаў позву ў суд Кіеўскага ваяводства на Лукаша Сапегу, уласніка вёскі-слабады Нароўля, і яго жонку Сафію (з роду Кміт), якая была спадчыннай уласніцай маёнтка Чарнобыль, за насланне войта «з іх слабады Нароўлі» на луг, які належаў вёсцы Вербкавічы, і забранне там «вяпроў і свіняў» у селяніна вёскі Вербкавічы (Вербавічы)<ref name="ReferenceA">Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. Cлабада Нароўля ў тыя часы ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], які належаў [[Лукаш Сапега|Лукашу Сапегу]], бо 21 красавіка 1607 г. датаваны судовы дэкрэт, у якім шляхціц [[Юзаф Будзіла]], мазырскі харунжы, абвінаваціў шляхціца Лукаша Сапегу і яго жонку Сафію ў гвалтах, якія ўчынілі сяляне сапежынскага маёнтка [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] з вёсак Нароўлі і [[Смалегаў|Смалегавічаў (Смалегава)]] у маёнтку Юзафа Будзілы, а менавіта ў вёсцы [[Багуцічы]] ([[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]])<ref name="ReferenceA"/>. Судовым дэкрэтам ад 25 жніўня 1609 г. на адрас шляхцянкі Ганны Штэмберг (з роду з Косткаў), удавы па князю Аляксандру Штэмбергу, і яе нашчадкаў князёў Астрожскіх было заяўлена патрабаванне апекуна, шляхціца Лукаша Сапегі і яго жонкі Сафіі (з роду Кміт) выдаць збеглых падданых з горада [[Чарнобыль|Чарнобыля]], вёсак Нароўлі, [[Завайць|Завайці]], [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаўкі]] і інш. 17 жніўня 1613 г. паміж шляхціцам Мікалаем Харлінскім (уласніка маёнтка [[Астрагляды|Астраглядавічы]]) і шляхціцам Лукашам Сапегам (з жонкай Сафіяй) узнікла праблема вяртання збеглых у вёску Нароўля сялян вёскі Вербкавічы ([[Вербавічы]]), якая належала Харлінскаму<ref name="ReferenceA"/>. [[Файл:Падданыя з Галоўчыцаў і Нароўлі ў інвэнтары 1628 г.jpg|thumb|Падданыя з Галоўчыц (рэшта) і са слабады Нароўлі ў інвентары 1628 г. ''(фрагмент дакумента)'']] [[Лукаш Сапега]] (каля 1552—1626), не маючы нашчадкаў мужчынскага полу, перад смерцю запісаў у тастаменце маёнтак Антонаў і ўвесь Чарнобыльскі маёнтак віленскаму ваяводзе і вялікаму гетману ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льву Сапегу]] (1557—1633). Леў Сапега, у сваю чаргу, аддаў іх у трыманне Паўлу, Яну і Андрэю, сынам [[Ян Пётр Сапега|Яна Пятра Сапегі]] (1569—1611), усвяцкага старосты<ref>''Литвин, Г.'' З народу руського: Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648) / Г. Литвин; пер. з пол. Лесі Лисенко. — Київ: Дух і Літера, 2016. — 618 с. — С. 373.</ref>. У 1627 г. [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэй Сапега]] (1592—1646) за 3 500 злотых саступіў «вячыстым правам» (г.зн. пажыццёва) ленны каралеўскі маёнтак [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]] (у тым ліку Нароўлю) шляхціцу [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіфу Корсаку]] (каля 1570—1643), дзісненскаму старосце<ref name="Polona"/>. З інвентара Антонаўскага маёнтку 1628 года, калі яго трымаў у заставе ад пана [[Андрэй Станіслаў Сапега|Андрэя Сапегі]] (1592—1646), старосты рыскага, пан [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]], староста дзісненскі, вядома, што ў слабадзе Нароўля было 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], гаспадарамі іх выступалі Ёська Паўтаран, Аўдзей Алісенка, Антон Пастух, Сак Андрэевіч, Хама Асіпкевіч, Іван Сярковіч, Хведар Латышэвіч (гэта першыя вядомыя імем жыхары Нароўлі) і працаваў млын. Потым у недатаваным дакуменце пад назвай «Inwetarz Antonowski prawa lennego» зазначана, што ў вёсцы налічвалася 13 [[асадныя сяляне|асадных сялян]], з якіх выбіралася «pułsiodma» (6 з паловай) [[злоты]]х<ref>Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Roskie. Dział III. Sygn. 1051. S. 21, 33, 38, 98, 100</ref>. Нараўляншчына была месцам шматлікіх баявых сутычак падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Багдана Хмяльніцкага (1648—1651)]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У верасні 1655 г. руская [[флатылія]], на суднах якой знаходзілася войска на чале з князем Дмітрыем Андрэевічам Валконскім, вырушыла з Кіева з баямі па Прыпяці на Нароўлю, [[Мазыр]], [[Петрыкаў]], [[Тураў]] і [[Пінск]], а ў кастрычніку 1655 г. флатылія з баямі вярнулася тым жа шляхам з Пінска ў [[Кіеў]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D1%81_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD_(%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%91%D0%B2)/%D0%A2%D0%BE%D0%BC_X/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_IV|title=История России с древнейших времён (Соловьёв)/Том X/Глава IV — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-09-10}}</ref>. 10 лістапада 1682 г. Нароўля згадваецца ў гродскай кнізе мазырскага гродскага суда запісам аб размежаванні зямель паміж [[старосты рэчыцкія|рэчыцкім старостам]], [[ваявода полацкі|полацкім ваяводам]] (1686—1713) [[Дамінік Міхал Слушка|Дамінікам Міхалам Слушкам]] (каля 1655 — 1713), уладальнікам маёнткаў [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Смалегаў|Смольгавічы (Смалегаў)]] і Нароўля, і [[кіеўскі езуіцкі калегіум|Кіеўскім езуіцкім калегіумам]], уладальнікам маёнткаў [[Вербавічы|Вярбковічы]] і [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |title=''Васіль Чайка''. 338 лет со дня первого упоминания о Наровле |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/ |url-status=dead }}</ref> У інвентарах вялізнага маёнтка Антонаў ад 1715 і 1728 г. упамінаецца, што Антонаўская воласць (разам з мястэчкам Нароўляй) была ва ўласнасці (верагодна, на ленных правах) польнага гетмана ВКЛ [[Станіслаў Эрнэст Дэнгаф|Станіслава Дэнгафа]] (к.1673—1728), які быў сынам Канстанцыі Слушкі і мужам Сафіі Адамаўны Сяняўскай. 15 сакавіка 1716 г. у мястэчку Нароўля дэнгафаўскія камісары Казімір Крулікоўскі i Андрэй Пламунчук-Задольскі (пасля заканчэння рэвізіі Антонаўскай воласці Мазырскага павета) склалі кантракт аб перадачы Антонаўскай воласці ў арэнду на год дзвюх рудняў. Гэты кантракт быў дадзены «ўсім войтам i ўсім мужам Антонаўскай воласці» ад імя ўласніка маёнтка — Станіслава Дэнгафа. На думку беларускага гісторыка [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|Валянціна Голубева]], хутчэй за ўсё, адміністрацыя (камісары Крулікоўскі і Пламунчук-Задольскі) не змагла арганізаваць працу згаданых рудняў i таму перадала ix y арэнду Антонаўскай воласці за 80 [[тынф]]аў y год. У кантракце было запісана, што «з гэтага часу Антонаўская воласць можа сама трымаць гэтыя рудні, a можа шукаць рудніка i здавадь y арэнду». Паводле Голубева, факт таго, што воласць павінна была разам збіраць грошы на выплату арэнды, разам арганізоўваць работу рудняў, размяркоўваць прыбыткі альбо пагашаць страты, сведыць аб наяўнасці ў Антонаўскай воласці добра ўсталяванай грамадскай структуры — валасной абшчыны, якая мела ў агульным карыстанні не толькі ворыўную зямлю i ўгоддзі, але i іншую маёмасць<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 224, 334.</ref>. Паводле інвентара Антонаўскай воласці, у 1728 г. у мястэчку [[Нараўлянская сядзіба|Нароўля меўся панскі «двор» (сядзіба)]]<ref>''Голубеў, В. Ф.'' [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Valancin_Holubieu.Sielskaja_abscyna_u_Bielarusi_XVI_XVIII_stst.pdf Сельская абшчына ў Беларусі XVI―XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с.] — С. 334.</ref>. У 1738—1741 гг. Нароўля ўпамінаецца як [[фальварак]] і [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчына (каралеўскае ўладанне)]], якое на ленных правах (разам з фальваркамі [[Мухаеды]], [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]]) трымаў [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскі маршалак]] (1720—1722), [[Кашталяны новагародскія|новагародскі кашталян]] (1726—1734) [[Антоній Міхалавіч Аскерка]] (каля 1670 — пасля 1734)<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 6. Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст. — Мінск, 2010. — С. 255.</ref>. [[Файл:Згадка пра мястэчка Нароўлю ў 1739 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра «мястэчка Нароўля» ў 1739 г. у метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]].]] У метрычнай кнізе [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|юравіцкага]] [[Касцёл і калегіум езуітаў (Юравічы)|касцёла Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі]] ёсць запіс ад 12 красавіка 1739 г. на [[латынь|латыні]], што хрост немаўля адбыўся «ў мястэчку Нароўля» («in oppido Narowla»)<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 937, воп. 1, спр. 60, арк. 6.</ref>. Пасля [[Антоній Міхалавіч Аскерка|Антонія Міхалавіча Аскеркі]] (каля 1670 — пасля 1734) ленным трымальнікам каралеўшчыны (каралеўскіх маёнткаў) [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаў]], Нароўля, Мухаеды і [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]] стаў яго сын [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767)<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. — Мінск, 2002. С. 329.</ref>. Сучасныя даследчыкі мяркуюць, што ў XVIII ст. пры [[Аскеркі|Аскерках]] пачаўся новы этап у развіцці нараўлянскага пасялення, якое складалася з трох частак: двара з панскім домам, які, хутчэй за ўсё, знаходзіўся недалёка ад вусця ракі [[Нараўлянка|Нараўлянкі]]; вёскі Нароўлі, размешчанай побач з панскім дваром з захаду; і нараўлянскага астрога, дзе паны Аскеркі трымалі гарнізон узброеных людзей. Дзе быў нараўлянскі [[Тын|астрог]], можна толькі меркаваць, абапіраючыся на выпадковыя знаходкі, зробленыя мясцовымі жыхарамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|title=338 лет со дня первого упоминания о Наровле - Районная газета "Прыпяцкая праўда"|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2020-11-10|access-date=2025-09-10|archive-date=9 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109230833/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/338-let-so-dnya-pervogo-upominaniya-o-narovle/|url-status=dead}}</ref><ref name="narovlya.gov.by">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |title=ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ГОРОДА НА ЮГЕ БЕЛАРУСИ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/http://narovlya.gov.by/special/ru/district/view/istorija-vozniknovenija-goroda-na-juge-belarusi-20004/ |url-status=dead }}</ref>. Астрог быў пабудаваны для кантролю каля [[Прыпяць|Прыпяці]] і паблізу паўднёвай мяжы Вялікага Княства Літоўскага з украінскімі ваяводствамі [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага каралеўства]]. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], [[Завайць]], [[Смалегаў]] і [[мястэчка]] Нароўля<ref name="ReferenceB">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. Адбываліся рабаўніцтвы і гвалты. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). 26 красавіка (7 мая) 1751 г. [[гайдамакі|гайдамацкі атрад]] (каля 30 чалавек) запаліў дамы і панскі двор у Нароўлі, два дамы поўнасцю абрабаваў, захапіў каштоўнасці [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767), забіў некалькі яго служак і аканома. Адзенне, мастацкі срэбны посуд, грошы, іншыя каштоўнасці былі пакладзены на 4 дубы, на якіх гайдамакі паплылі Прыпяццю на поўдзень да Дняпра на Украіну<ref name="ReferenceC">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 48.</ref>. Таму 10 мая 1751 г. [[Францішак Мікалаевіч Ракіцкі]], ашмянскі ротмістар, афіцыйна прасіў рускага кіеўскага губернатара (1741—1752) [[Міхаіл Іванавіч Лявонце|Міхаіла Іванавіча Лявонцева]] (1672—1752) аказаць дапамогу супраць гайдамацкіх атрадаў, якія неаднаразова нападалі на шляхецкія ўладанні каля Нароўлі і [[Чарнобыль|Чарнобыля]], дзе гайдамакаў актыўна падтрымлівалі мясцовыя [[сяляне]]<ref name="ReferenceB"/>. Атрад гайдамакаў быў разбіты, а яго рэшткі схаваліся на рацэ [[Славечна (рака)|Славечна]] каля [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|вёскі Антонава]], дзе адно з урочышчаў дагэтуль мае назву Гайдамацкі Алёс. Каля вёсак [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Тульгавічы]] маецца ўрочышча Гайдамацкая Града, дзе, паводле народнай памяці, адбывалася злучэнне гайдамацкіх атрадаў (загонаў) і мясцовых сялян, якія рабілі напады на Нараўляншчыне<ref name="ReferenceB"/>. Каля 1760 г. багрымавіцкі староста [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] (1708—1767), які трымаў у тыя часы ленным правам каралеўшчыну (з мястэчкам Нароўля), пабудаваў у мястэчку Нароўля парафіяльную [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|царкву Іаана Багаслова]] для мясцовага насельніцтва<ref name="Narowla">{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI - wynik wyszukiwania - DIR|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Пастанова канвакацыйнага сейму 1764 г.jpg|250px|thumb|Пастанова Генеральнай Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай на канвакацыйным сойме ў Варшаве ў 1764 г., што ленныя маёнткі (Нароўля, Мухаеды, Антонаў, Вуглы, Галоўчыцы, Карпавічы і інш.) [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) пераводзяцца ў спадчынныя. ''(фрагмент дакумента)'']] У 1764 г. канвакацыйны сойм Рэчы Паспалітай прыняў пастанову, якая абавязвала кіраўніцтва ВКЛ забяспечыць у Мазырскім павеце спакой і парадак, якія перапыніліся з-за наездаў [[гайдамакі|гайдамакаў]] і ўзрушэнняў узброеных сялян каля Нароўлі і [[Мазыр]]а. Той жа канвакацыйны сойм у 1764 г. прызнаў [[Эканомія (Вялікае Княства Літоўскае)|каралеўшчыну (каралеўскае ўладанне)]] Нароўля (мястэчка [[Нароўля]] разам з фальваркамі [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонава]], [[Мухаеды]], [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглы]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] і Карпавічы), якую доўга паводле леннага права трымалі [[Аскеркі]], [[Вотчына, маёнтак|вотчынай]] [[Маршалкі земскія мазырскія|мазырскага маршалка]] [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Алаіза Аскеркі]] (1708—1767) і яго нашчадкаў<ref name="ReferenceC"/>. Каралеўскі маёнтак Бабічы (цяперашні [[Барбароў]]) у той соймавай пастанове не названы, але, імаверна, ён быў сярод тых, што разумеліся ў фразе «y dalszemi wszystkiemi attynencyami» («і далейшымі ўсімі прыналежнасцямі»). Такім чынам каралеўскія валоданні Нароўля, Бабічы (Барбароў), Галоўчыцы і інш. сталі спадчыннай прыватнай уласнасцю шляхціцаў [[Аскеркі|Аскеркаў]] да 1794 г., што значна абагаціла і без таго заможны і ўплывовы ў Мазырскім павеце шляхецкі род, які адносіўся да павятовай эліты і прэтэндаваў на [[магнат|магнацкі статус]]. Акрамя Нароўлі, [[Барбароў|Бабіч (Барбарова)]] і іншых маёнткаў на Нараўляншчыне [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафал Алаіз Аскерка]] валодаў у Мазырскім павеце маёнткамі [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]] і [[Скрыгалаў]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]. У мястэчку пражывала як хрысціянскае, так і [[Іўдаізм|іўдзейскае]] насельніцтва<ref name="narovlya.gov.by"/>. У 1765 г. у нараўлянскім [[кагал]]е і яго парафіях 316 плацельшчыкаў падушнага падатку<ref name="ReferenceD">Еврейская энциклопедия. — Т. 11. — Санкт-Петебург : Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 523.</ref>. [[Файл:Jan Askierka. Ян Аскерка.jpg|250px|thumb|[[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), [[Стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]].]] Пасля смерці Рафала Алаіза Аскеркі Нароўляй у 1767 г. стаў валодаць па спадчыне яго сын [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), мазырскі каптуровы суддзя, а пазней [[стражнік польны літоўскі|польны стражнік Вялікага Княства Літоўскага]]. Цэнтрам аскеркаўскіх маёнткаў на тэрыторыі сучаснай Нараўляншчыны было мястэчка Нароўля: у 1784 г. у актах Мазырскага гродскага суду свае вялізныя прыватныя ўладанні на Нараўляншчыне [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) называў «Нараўлянскім графствам», а свой двор у мястэчку Нароўля — «Нараўлянскім замкам»<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 114.</ref>. [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) акрамя Нароўлі валодаў у Мазырскім павеце маёнткам [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]], у Рэчыцкім — маёнткам Бабічы, а таксама маёнткамі ў [[Оўруцкі павет|Оўруцкім павеце]] [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Збор твораў : у 6 т. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск, 2008. — 532 с.</ref>. У 1779 г. Ян Мікалай Аскерка падаў скаргу ў каралеўскі трыбунал на ўніяцкага мітрапаліта [[Леў Шаптыцкі|Льва Шаптыцкага]], бо маёнтак Нароўля і навакольныя вёскі падвяргаліся ўзброенаму нападу [[Ордэн Базыльян|базыльян]], якія адбіралі палі і лугі сялян<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 421.</ref>. У 1780-ыя гг. у мястэчку жыло ўжо [[яўрэі ў Беларусі|шмат ярэяў]] (Бярковічы, Іцкавічы, Лейзяровічы, Ляйбовічы, Моўшавічы і інш.)<ref>''Анищенко, Е. К.'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. — Минск, 2014. — С. 138, 159, 170, 177.</ref>. У 1790 г., паводле мемуараў Яна Вейсенгофа (1774—1848), які са сваім пяхотным палком войск ВКЛ у той час з [[Мінск]]а праз Нароўлю маршыраваў на Украіну да [[Чарнобыль|Чарнобыля]], у [[Нароўля|Нароўлі]] меўся мураваны панскі дом, дзе афіцэраў палка раскошна прымаў [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796), сам увабраны ў генеральскі мундзір войск [[ВКЛ]]<ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.]… С. 298.</ref>. == У складзе Расійскай імперыі == У 1793 г. у выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] мястэчка [[Нароўля]] апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўключана ў склад [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] Мінскай губерні. У 1793 г. уласнік Нароўлі [[Ян Мікалай Аскерка]] (1735—1796) стаў адным з арганізатараў падрыхтоўкі шляхты Мазырскага павета да [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] супраць расійскай улады і падзелу Рэчы Паспалітай, для чаго ўдзельнічаў у нарадным з’ездзе паўстанцаў у [[Хойнікі|Хойніках]]. У 1794 г. за ўдзел у паўстанні маёнткі [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) (Нароўля, [[Барбароў]], [[Канатоп (Нараўлянскі раён)|Канатоп]] і [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]]) — цалкам 1954 душы сялян — былі канфіскаваны ў дзяржаўны скраб Расійскай імперыі<ref name="ReferenceE">''Радзюк, А. Р.'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. — С. 33.</ref>. Адразу пасля канфіскацыі [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла ў 1794 г. буйны маёнтак Нароўля (да якога ў тым ліку належала мястэчка Барбароў), дзе налічвалася 1396 душ<ref name="ReferenceE"/>, [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref name="ReferenceF">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Цэнтрам зямельнай латыфундыі Сіверса на Нараўляншчыне было вызначана мястэчка Барбароў замест Нароўлі<ref name=":0" />. Сам Сіверс у Барбарове (ці Нароўлі) не пражываў, а кіраваў маёнткам яго адміністратар-камісар Станіслаў Левановіч. У 1795 г. [[Ян Мікалай Аскерка]] быў арыштаваны расійскімі ўладамі і сасланы ў [[Сібір]], дзе ён памёр у [[Табольск]]у. [[Файл:Ревизская сказка - местечко Наровля Мозырьского уезда - 1795 AD.jpg|250px|thumb|[[Рэвізская сказка]] мястэчка Нароўля [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], уласніка [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якава Сіверса]] (1731—1808). Напісана камісарам Станіславам Левановічам у 1795 г.]] У 1795 г. мястэчка мела 37 двароў прыгоннага насельніцтва<ref>Нароўля // Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 2. — С. 348.</ref>, не лічачы [[Яўрэі ў Беларусі|жыхароў-яўрэяў]]. 12 снежня 1796 г. мястэчка і акруга пераведзены ў склад тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], а сам Рэчыцкі павет — у склад [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]], а 29 жніўня 1797 г. Рэчыцкі павет (з Нароўляй) перададзены ў склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 г. каля мястэчка пачалі працаваць [[Гута (Нараўлянскі раён)|нараўлянская гута]] (майстэрні па вырабе [[шкло|шкла]]) і вінакурны завод. У 1807 г. была пабудавана і асвечана [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўная Царква Святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова]], на беразе ракі Прыпяць<ref name=":0">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>. У 1840 г. (з-за разліва і падмыва ракі) царква была пераведзена ў новы будынак на ўскрайку мястэчка (цяпер цэнтр сучаснага горада). [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Мястэчка Нароўля і [[Гута (Нараўлянскі раён)|Нараўлянская Гута]] на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У [[1808]] г. у нашчадкаў Сіверса маёнтак [[Барбароў]] (у склад якога ўваходзіла мястэчка [[Нароўля]]) быў куплены рускім дваранінам [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэем Мацвеевічам фон Гольстам]], які быў адным з самых давераных асоб [[Губернатары Мінскай губерні|мінскага губернатара]] (1810—1812) [[Германа Іванавіча Радзінг|Германа Іванавіча фон Радзінга]] (1753—1827)<ref name="ReferenceF"/>. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак [[Барбароў]] (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref name=":1">''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref>. 31 сакавіка 1828 г. быў складзены падзельчы акт зямельнай спадчыны паміж братамі Горватамі і яўлены 10 ліпеня 1829 г. у Рэчыцкім павятовым судзе. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (каля 1800—1888) атрымаў маёнтак [[Барбароў]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнтак [[Ліпаў]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак Нароўлю (33 942 дзесяціны і 1217 сажняў прыдатнай зямлі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Кацярына і Філіпіна) атрымалі грашовыя фундушы<ref name=":1" />. Так мястэчка Нароўля зноў стала цэнтрам асобнай зямельнай латыфундыі, які належаў нашчадкам Даніэля Горвата да 1917 г. У Нароўлі ў той час мелася каталіцкая капліца фундацыі Аскеркаў<ref name="Narowla"/>. У часы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] [[Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) са сваім атрадам прыйшоў з Мазырскага ў Рэчыцкі павет, дзе вербаваў у атрад прыгонных сялян, абяцаючы зямлі і знішчэнне прыгону, у маёнтках [[Барбароў]] і Нароўля, якія належалі адпаведна [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]]<ref name="files.msu.by">''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Іх сястра Кацярына Ігнатаўна Горват была жонкай двараніна-маянткоўца [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884), брата Фелікса Кеневіча. У Барбарове 10 чэрвеня 1831 г. да атрада далучылася 12 чалавек (5 шляхціцаў і 7 сялян), а ў Нароўлі 11 чэрвеня выдалі 6 коней<ref>''Dangel, St.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 54.</ref>. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў паўстання, таму там яно разгарнулася слаба. Пасля падаўлення паўстання браты [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандр]], [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэль]] і [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіслаў Горваты]] зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі<ref name="files.msu.by"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у Нароўлі [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|новы мураваны і велічны палац]] у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй роду [[Горваты|Горватаў]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1855 г. даў першую прадукцыю (спірт і гарэлку) вінакурны завод Даніэля Горвата, які пачаў будаваць сваё прадрыемства з 1850 г. У 1861 г. пабудаваны другі такі завод, а ў 1887 г. — трэці<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 52.</ref>. У 1864 г. было адкрыта народнае вучылішча (школа)<ref name="ReferenceG">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 422.</ref>. [[Файл:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|300px|thumb|Мястэчка «Наровль» на расійскай карце Ф. Шуберта, 1850 г. ''(фрагмент)'']] У 1868 г. пасля смерці [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (1810—1868) палац і маёнтак [[Нароўля]] (панскі двор Нароўля і належныя панскія землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). 20 чэрвеня 1873 г. менавіта з Нароўлі пачаліся меліярацыйныя работы Заходняй экспедыцыі (1873—1898) Міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі — пачаткам нівеліровачных работ з Нароўлі пад кіраўніцтвам палкоўніка Генштаба Расійскай імперыі [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Іпалітавіча Жылінскага]] (1834—1916)<ref>Вестник Европы. — 1878. — май. — кн. 5. — С. 770.</ref>. У 1876 г. на тэрыторыі парку нараўлянскага палаца Горватамі быў пахаваны дваранін-каталік Андрэй Ліневіч (1814—1876), адміністратар нараўлянскага маёнтка [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903)<ref name="Парк — это гордость наровлян">{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. У канцы 1880-х гг. больш за 70 % насельніцтва Нароўлі складалі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], якія трымалі ў горадзе свае лаўкі, невялікія прадпрыемствы, майстэрні і складалі асноўную частку класу рабочых, гандляроў і возчыкаў<ref name="ReferenceH">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Хрысціянскае насельніцтва займалася рыбалоўствам, рабіла драўляны посуд, рагожы. Мелася праваслаўная царква, сінагога, школа, вінакурны завод<ref name="ReferenceG"/>. У 1885 г. у польскамоўнай энцыклапедыі «Słownik geograficzny Królestwa Polskiego» апублікаваны разгорнуты гісторыка-геаграфічны артыкул «Нароўля» аўтарства [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]] (1834—1916)<ref name="Narowla"/>. [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|250px|thumb|Традыцыйнае сялянскае жаночае адзенне [[нараўлянскі строй|нараўлянскага строю]] канца XIX ст. ''(Беларуская паштовая марка).'']] У 1893 г. у Нароўлі адкрыта сваё паштова-тэлеграфнае аддзяленне<ref>{{Cite web|url=https://fgurgia.ru/object/5844023|title=РГИА|website=fgurgia.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>, першым начальнікам якога стаў Мікалай Валатоўскі<ref>Інфармацыя з кнігі «Памятная книжка Минской губернии на 1893 год» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref>. У 1897 г., паводле вынікаў першага Усеагульнага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі, у Нароўлі пражывала 1145 жыхароў (з якіх 92,5 % [[яўрэі]] — 1060 чал.<ref name="ReferenceD"/>) без уліку 285 сялян вёскі Нароўля, была царква, каталіцкая [[капліца]] роду [[Горваты|Горватаў]] і народная школа, сінагога, 7 яўрэйскіх малітоўных школ, паштова-тэлеграфнае аддзяленне, 2 гарбарныя заводы, 35 лавак, карчма, прыстань, паромная пераправа, прыёмны пакой, [[хлебазапасны магазін]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53, 61, 422.</ref>. [[Кірмаш]]ы праводзіліся 9 мая, 24 чэрвеня, 26 верасня і 6 снежня<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 61.</ref>. Меліся могілкі: старыя яўрэйскія (сучасная вул. Горкага, за старым будынкам Дома дзіцячай творчасці), праваслаўныя (сучасная вул. Камсамольская) і новыя яўрэйскія (сучасная вул. Маладзёжная). У 1898 г. у Нароўлі і [[Белая Сарока|Белай Сароцы]] адкрыты народныя чытальні<ref name="ReferenceH"/>. Меліяратыўныя работы на Палессі пад кіраўніцтвам генерала-лейтэнанта [[Іосіф Іпалітавіч Жылінскі|Іосіфа Жылінскага]] прывялі да асушэння многіх балот, што зрабіла мажлівым будаваць чыгунку ў рэгіёне і, адпаведна, па ёй вывозіць лесаматэрыялы. У 1890-ыя гг. пачынаецца бум лесанарыхтоўкі і лесаапрацоўкі ў павеце. У 1901 г. прадстаўнікі Паўднёвага рускага лесапільнага таварыства атрымалі дазвол ад мінскага губернатара на адкрыццё Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілья Кушалевіч Пайкін<ref name="ReferenceH"/><ref name="narovlya.by">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref>. Па замове кампаніі і [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]], ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі фірма «Альшэрн і Керн» праз вялікія лясныя масівы ў 1902 г. праклала вузкакалейную чыгунку ([[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўка]]-[[Лубень (Нараўлянскі раён)|Лубень]]-[[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]]-[[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]]-[[Калінічы]]-[[Нароўля]]), па якой лесаматэрыялы перавозілі да Прыпяці, куды таксама гналі драўніну па рэчках [[Жалонь]] і [[Славечна (рака)|Славечна]]<ref name="narovlya.by"/>. На беразе ракі непадалёку ад мястэчка [[Нароўля|Нароўлі]] ў 1901 г. былі пабудаваны механічныя майстэрні і жыллё для рабочых Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі, якія атрымалі назву пасялення (вёскі) Калегава<ref name="ReferenceH"/>. Драўніну вязалі ў плыты і пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceH"/>. У 1902 г. у маёнтку Артура Горвата быў устаноўлены тэлефон<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. У 1903 г. пасля смерці [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Горвата]] (1831—1903) нараўлянскі палац і маёнтак (панскі двор Нароўля і належныя землі) па спадчыне перайшлі да яго сына [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935). У 1904 г. у мястэчку існаваў невялікі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычны гурток]], у які ўваходзілі рабочыя-лесанарыхтоўшчыкі і яўрэйская моладзь<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 54.</ref>. У 1905 г. з прыстані ўсіх грузаў, у тым ліку плытоў, уверх па Прыпяці адпраўлялася звыш 150 тыс. пудоў, а ўніз — звыш 250 тыс.<ref>Верхнее Поднепровье и Белоруссия / сост. В. П. Семенов. — 1905. — С. 568.</ref>. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 25—26.</ref>. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] працягла пражываў<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 67.</ref> выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка нараўлянскага маёнтка. Хоць [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандр Аскерка]] быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 20.</ref>. Другая дачка [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандра Аскеркі]] (1830—1911) Сафія (1873—1953) была жонкай дызайнера, мастака і аднаго з вядучых архітэктараў [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх зямель]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Тадэвуш Раствароўскі|Тадэвуша Раствароўскага]] (1860—1928), таму Тадэвуш Раствароўскі ў пачатку XX ст. пэўны час працаваў у нараўлянскім палацы Горватаў, дзе па замове ўладальнікаў зрабіў праект аздаблення плафонаў залаў палаца сцэнамі з антычнымі міфалагічнымі сюжэтамі, а таксама праект уяздной брамы перад сядзібным паркам. А сын архітэктара [[Андрэй Раствароўскі]] (1899—1980) у юнацкія гады стала пражываў у нараўлянскім палацы Горватаў і ў 1914 г. перад пачаткам Першай сусветнай вайны зрабіў шэраг фотаздымкаў палаца і сядзібы Горватаў, чым зафіксаваў іх для гісторыі. Тыя фотаздымкі пазней былі выкарыстаны ў многіх кніжных выданнях па гісторыі архітэктуры, у тым ліку [[Раман Афтаназы|Рамана Афтаназы]] (1914—2004). Пазней у сваіх мемуарах, успамінаючы гады свайго шчаслівага дзяцінства, Андрэй Раствароўскі нават напіша: ''«[[Нароўля]]! Ва ўспамінанні ўяўляецца найпрыгажэйшым і найлюбімейшым месцам на зямным шары»''<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 8.</ref>. У 1909 г. у мястэчку было 162 двары, 1528 жыхароў (яўрэяў); а ў вёсцы Нароўля 110 двароў, 486 жыхароў (не яўрэяў); параходная прыстань (1 двор, 3 жыхары)<ref name="ReferenceG"/>. У маёнтку Эдварда Горвата меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by"/>. У 1912 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў драўляны жылы дом з дрэва для адмінстратара свайго маёнтка — двараніна-каталіка Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча), які быў сынам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), ранейшага адміністратара нараўлянскага маёнтка Горватаў<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref name="ReferenceM">Што пакінем пасля сябе? // [[Прыпяцкая праўда]]. — 1994. — № 28 (19 красавіка). — С. 1.</ref>. У савецкія часы [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляны жылы дом Юзафа Андрэевіча Ліневіча (Ляневіча)]] атрымаў статус помніка архітэктуры і гістарычнай каштоўнасці, у якім з 1982 г. знаходзіўся [[нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|мясцовы краязначы музей (а з 1992 г. нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей)]]. У 1912 г. у Нароўлі працавала яўрэйскае пазыкова-ашчаднае таварыства; у 1913 г. яўрэям належалі адзіная ў мястэчку аптэка, адзіны склад аптэчных тавараў, 12 крам (у тым ліку ўсе 5 бакалейных, усе 4 мануфактурныя, адзіная галантарэйная)<ref name="Евреи в Наровле">{{Cite web|url=http://tutejszy.ru/gomelskaya/narovlyanskij/narovlya/265-evrei-v-narovle|title=Евреи в Наровле|website=tutejszy.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|300px|thumb|Гістарычныя будынкі [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі Эдварда Горвата]] (з чырвонай цэглы). Фота 2017 г.]] У 1913 г. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) [[Чырвоны Мазыранін|пабудаваў ў родавым маёнтку кандытарскую фабрыку]] — прадпрыемства па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі, якая дала ў гэтым жа годзе прадукцыю — [[мармелад]], [[павідла]], [[пасціла|пасцілу]] і [[цукерка|цукеркі]]. На фабрыцы таксама выгатаўлялі [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]], [[вяндліна|вяндліну]], а побач у Горвата ў маёнтку меўся таксама і невялікі вінакурны завод. У 1913 г. у Нароўлі адкрыта земская бальніца на 10 ложкаў, а пасля на 15 агульнага профілю і 5 ложкаў заразнага барака. Да 1913 г. ахова здароўя на Нараўляншчыне было прадстаўлена прыватнай медыцынай<ref>{{Cite web |url=https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |title=Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959) |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=5 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 1913 г. каталіцкі арцыбіскуп [[Вінцэнт Ключынскі]] ў час вяртання з [[Рым]]у ў [[Санкт-Пецярбург]] выехаў на два месяцы на кананічную візітацыю касцёлаў і капліц у Мінскую дыяцэзію ў пінскі і мазырска-рэчыцкі дэканаты: Пінск, Любяшоў, Лагішын, Целяханы, Лунін, Лунінец, Лахва, Осаў, Манькавічы, Давід-Гарадок, Тураў, Дарашэвічы, Петрыкаў Лельчыцы, Высокае, Мазыр, Галоўчыцы, Нароўля, Барбароў, Хойнікі, Астрагляды, Рэчыца, Капаткевічы<ref>[https://ia601304.us.archive.org/20/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS001739_1913_187/NDIGCZAS001739_1913_187.pdf Dzennik Kijowski. — 1913. — № 187. — S. 1.]</ref>. Восенню 1913 г. Нароўлю наведала экспедыцыя (66 асоб на чале з К. Машкам) ад Польскага краязнаўчага таварыства (Варшава). Эдвард Горват рабіў дапамогу ўдзельнікам экспедыцыі<ref>[https://ia800200.us.archive.org/8/items/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS088775_1913_001/NDIGCZAS088775_1913_001.pdf Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. — 1913. — T. VII. — 246 s. — с. 30.]</ref>. У 1914 г., пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], улады Расійскай імперыі пачалі прымусовае высяленне сваіх грамадзян [[немцы|нямецкай нацыянальнасці]] з прыфрантавых тэрыторый, таму ў Нароўлю і навакольныя вёскі прыбыла невялікая група немцаў-сялян з [[Валынская губерня|Валынскай губерні]], якая стварыла тут свае пасяленні Антонаўка, Дуброўка, Бярозаўка, Хаткі і інш.<ref name="ReferenceI">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 55.</ref> [[Файл:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|300px|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г.]] У 1916 г. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|горватаўскім палацы ў Нароўлі]] адбылося гучнае ва ўсім [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскім краі]] вяселле [[Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1885—1943) і Аляксандры Эдвардаўны [[Горваты|Горват]] (1895—1943), дачкі [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і<ref>Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]. — Минск : БелЭн, 2012. — С. 144.</ref>. У якасці пасагу ад Аляксандры Горват горватаўскі палац і значны маёнтак Нароўля прызначаўся яе мужу Станіславу Ваньковічу, але яны так і не былі перададзены [[Ваньковічы|Ваньковічам]] да 1917 г. Бацька Аляксандры Эдвард Артуравіч Горват (1866—1935) валодаў маёнткам да 1917 г. і палацам да 1918 г., калі палац і маёнтак былі нацыяналізаваны савецкімі ўладамі. 19 снежня 1916 г. (у мэтах барацьбы са спекуляцыяй) створана нараўлянскае Таварыства спажыўцоў (займела 849 членаў), заснавальнікамі якога сталі святар Завітневіч, акцызны чыноўнік М. Каменскі, маянтковец [[Эдвард Артуравіч Горват]], фельчар Крэмень і царкоўны стараста Півавар<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|title=Торговля была одним из ключевых факторов, которые позволили Наровле стать сначала местечком, а затем и городом|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-07-28|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121920/https://narovlya.by/novosti/torgovlya-byla-odnim-iz-klyuchevyh-faktorov-kotorye-pozvolili-narovle-stat-snachala-mestechkom-a-zatem-i-gorodom/|url-status=dead}}</ref>. У лютым 1917 г., пасля ліквідацыі расійскай манархіі ў ходзе Лютаўскай рэвалюцыі (1917), у мястэчку рабочыя суднаверфі горача віталі гэтую падзею<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Naroŭla, Rynak. Нароўля, Рынак (1917).jpg|300px|thumb|Дэманстрацыя ў Нароўлі. Фота 1917 г.]] У першай палове сакавіка 1917 г. у мястэчку адбыўся [[мітынг]], на якім выступаў начальнік суднабудаўнічых майстэрань Верхнедняпроўскага басейна генерал Халюцін, які заклікаў рабочых суднаверфі і жыхароў Нароўлі быць вернымі Часоваму ўраду Расіі пад кіраўніцтвам князя Львова і верыць у перамогу Расіі над Германіяй у ходзе Першай сусветнай вайны<ref name="ReferenceJ">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 56.</ref>. Мітынг завершыўся дэманстрацыяй у парку палаца Горватаў. Заклікі генерала Халюціна не падзейнічалі на рабочых і вайскоўцаў, якія працавалі на нараўлянскай суднаверфі, таму там пачалося дэзерцірства. Па просьбе падпалкоўніка Гармаша, начальніка суднаверфі, у Нароўлю прыбыла вайсковая каманда, каб несці каравульную службу і ахоўваць склады і майстэрні. У памяшканні казармы вайсковай каманды суднаверфі быў створаны т.зв. «дэмакратычны клуб», у якім праходзілі дыскусіі аб вайне, будучых формах улады і формах уласнасці ў краіне. Актыўнымі ўдзельнікамі клубных мерапрыемстваў сталі як салдаты вайсковай каманды, так і працаўнікі нараўлянскай суднаверфі, работнікі маёнтка Эдварда Горвата, дробныя саматужнікі, моладзь мястэчка і навакольных ад Нароўлі вёсак. Аднак у пачатку восені 1917 г. вайсковая каманда і падпалкоўнік Гармаш пакінулі Нароўлю<ref name="ReferenceJ"/>. Восенню 1917 г. яўрэйская моладзь стварыла мясцовую [[Сіянізм|сіянісцкую]] арганізацыю<ref name="ReferenceK">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71.</ref>. === Мяшчанская ўправа і ўпраўленне === '''Староста-старшыня мяшчанскай управы і ўпраўлення мястэчка Нароўлі'''{{заўвага|Кіраўнік мяшчанскай суполкі мястэчка.}} * ?-1891—1917-? — Іван Васілевіч Яфімаў (к.1864—1924-?)<ref name="ReferenceL">Інфармацыя з адпаведных кніг «Памятная книжка Минской губернии» (з раздзела па Рэчыцкаму павету).</ref><ref>{{Cite web|url=https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html|title=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|website=Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года|access-date=2025-09-10}}</ref> === Нараўлянскае валасное праўленне === '''Нараўлянскі валасны старшыня'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1879—1881-? — (выконваў абавязкі) Данііл Рыгоравіч Мазурэнка * 1882 — няма даных * ?-1883—1889-? — Рыгор Васілевіч Маляўскі (Міляўскі) * ?-1890—1891-? — Павел Сычоў * ?-1892—1897-? — Осіп Максімавіч Бондар * ?-1898—1900-? — Іван Сцяпанавіч Мелех * ?-1901—1904-? — Гаўрыіл Піскун * 1905 — няма даных * ?-1906—1909-? — Елісей Прахарэнка * ?-1910—1912-? — Пётр (Іванавіч?) Анішчанка * ?-1913-? — Дарафей Тугай * ?-1914-? — (выконваў абавязкі) Сцяпан Кучынскі * ?-1915—1917?- — Сцяпан Кучынскі '''Валасны пісар'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1881-? — Антон Рыгоравіч Качуроўскі * 1882 — няма даных * ?-1883—1885-? — Маркіян Жалязінскі * 1886 — няма даных * ?-1887—1889-? — Антон Фёдаравіч Сільвіч * ?-1890—1891-? — Мітрафан Жораў * ?-1892—1904-? — Канстанцін Францавіч Смольскі * 1905 — няма даных * ?-1906—1908-? — Аляксандр Педа * ?-1909—1917-? — Міхаіл Спаскі === Нараўлянскае аднакласнае народнае вучылішча === '''Настаўнік'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1909—1911-? — Вольга Умановіч * ?-1912—1913-? — Іван Аляксандравіч Іалобаў (1887—1973)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |title=Тайна забытых фотографий (1) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/tajna-zabytyh-fotografij/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |title=Тайна забытых фотографий (2) |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142021/https://narovlya.by/novosti/tajna-zabytyh-fotografij-2/ |url-status=dead }}</ref> * ?-1914—1917-? — Елеазар Гусараў === Нараўлянская царкоўна-прыходская школа, 2-х класная === Мужчынская царкоўна-прыходская школа адкрыта ў 1890 г., пазней атрымала статус 2-х класнай<ref name="ReferenceL"/>. '''Загадчык і настаўнік рэлігіі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Міхаіл Завітневіч, прыходскі святар '''Настаўнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * ?-1917-? — Васіль Кірыльчанка-Гайдаш * ?-1917-? — Іосіф Падбярэзны === Нараўлянскае паштова-тэлеграфнае аддзяленне (1893) === '''Начальнікі'''<ref name="ReferenceL"/>: * 1893—1895-? — Мікалай Фёдаравіч Валатоўскі * ?-1896-? — (выконваў абавязкі) Аляксандр Юліянавіч Графенбергер * ?-1897—1899-? — Антон Юліянавіч Маеўскі * ?-1900—1917-? — Іван Лаўрэнцевіч Букзееў === Нараўлянскія рабіны === * 1916—? — Іхл-Міхл Трайбух<ref name="Евреи в Наровле"/> <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 class="center"> File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Balnaja. Нароўля, Горват, Бальная (1914).jpg|Інтэр’ер [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]] Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914).jpg|Сямейная каталіцкая [[капліца]]-[[пахавальня]] Горватаў каля палаца Naroŭla, Horvat, Kaplica. Нароўля, Горват, Капліца (1914) (2).jpg|Капліца, інтэр’ер </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17) (2).jpg|Клумба і фантан перад палацам Горватаў Naroŭla, Horvat, Studnia. Нароўля, Горват, Студня (1914).jpg|Студня і [[стайня|стайн]]і каля палаца Горватаў Naroŭla, Horvat, Brama. Нароўля, Горват, Брама (1914).jpg|Брама да палаца Горватаў ''(архітэктар [[Тадэвуш Раствароўскі]])'' Naraŭlanskaja synagoga. Нароўлянская сынагога (1916).jpg|[[Нараўлянская сінагога]]. Фота 1916 г. </gallery> == У савецкія часы == З лістапада 1917 г. аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[УНР|Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР)]]. У канцы лістапада 1917 г. у мястэчку створана бальшавісцкая ячэйка (на чале з Уладзімірам Румянцавым, Ліпам Заланам і Ш. Фрыдманам), у якую ўвайшлі рабочыя суднаверфі і салдаты, якія вярнуліся з фронту<ref name="ReferenceN">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 69.</ref>. У студзені 1918 г. у Нароўлі пачаў сваю работу Нараўлянскі валасны Савет рабочых, сялянскіх і салдацкіх дэпутатаў (Ілья Мелех, Віктар Цімашэнка, Мікалай Цімошчанка), які ўзначаліў [[бальшавікі|бальшавік]] Аляксандр Васілевіч Кавалёў. Савет адразу ўзяўся за ўлік нацыяналізаванай бальшавікамі памешчыцкай і царкоўнай зямлі<ref name="ReferenceN"/><ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 19.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (26.03.1918) (2).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 26 сакавіка 1918 г.]] 25 сакавіка 1918 г. згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] [[Нароўля]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Нараўляншчына занята нямецкімі войскамі і атрадамі войск [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]: на чале воласці пастаўлены галава валасной рады Уладзімір Півавар<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 70.</ref>. 1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езду КП(б) Беларусі]] мястэчка аб’яўлена ў складзе тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] і занята атрадамі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]<ref name="ReferenceG"/>. Вясной 1919 г. [[Стракапытаўскае паўстанне|полк Стракапытава]] заняў мястэчка і патрабаваў ад жыхароў кантрыбуцыю<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 71, 422.</ref>. Пасля падаўлення [[Стракапытаўскае паўстанне|паўстання Стракапытава]], у Нароўлю зайшлі чырвонаармейцы, устанавілася савецкая ўлада: кіраваць мястэчкам пачаў нараўлянскі валасны рэўкам (Ілья Пятровіч Мелех, Уладзімір Мікалаевіч Падбярэзны, Мікалай Маркавіч Цімошчанка, Міхаіл Іванавіч Яфімаў) на чале з Аляксандрам Кавалёвым; валасную міліцыю ўзначаліў Андрэй Якаўлевіч Півавар<ref name="ReferenceK"/>. Адбылося аб’яднанне мястэчка Нароўля, вёскі [[Калегава]] (Калегаў) і тэрыторыі панскага двара, дзе знаходзіліся палац, парк і кандытарская фабрыка Горватаў, у адно адміністрацыйнае ўтварэнне. Уся гэта тэрыторыя паслужыла асновай гарадскога пасёлка (горада) Нароўля<ref>''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля. — Мінск, 1994. — С. 6—7.</ref>. 16 студзеня 1919 г. рашэннем Масквы мястэчка ўключана ў склад [[РСФСР]]. У красавіку 1919 г. мястэчка Нароўля ўвайшло ў склад [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] [[РСФСР]]. У 1920 г. у праваслаўнай царкве здарыўся пажар, у час якога згарэў святар<ref name="turov.by">{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |title=Храм в честь святого апостола Иоанна Богослова |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=3 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003055056/http://www.turov.by/eparhia/temples/6 |url-status=dead }}</ref>. Ахвяраваннямі вернікаў царква была адбудавана. [[Файл:Паход Булак-Балаховіча (1920).jpg|300px|thumb|Цёмна-зялёным колерам пазначана тэрыторыя «Беларускай дзяржавы», якая кантралявалася арміяй [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] ў лістападзе 1920 г.]] У сакавіку 1920 г. польскае войска ўвайшло ў [[Нароўля|Нароўлю]], куды вярнуліся і многія памешчыкі (у тым ліку [[Горваты]]), якім была вернута іх былая зямельная маёмасць, адабраная раней распараджэннямі рэвалюцыйных улад<ref name="ReferenceO">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 72.</ref>. Польскімі вайскоўцамі былі забіты бацька і жонка члена нараўлянскага рэўкама Карпмана, павешаны Мартын і Мікалай Жолудзі, Іван Кухнавец, падвергнуты публічнай экзекуцыі Яфім Фёдаравіч Носка і бібліятэкар Беньямін Рабіновіч<ref name="ReferenceO"/>. 27 чэрвеня 1920 г. па рацэ з поўдня да мястэчка падышоў бальшавісцкі бронепараход «Геройскі» Дняпроўскай ваеннай флатыліі, які сваімі стрэламі выгнаў польскае войска. Нараўлянскія [[Горваты]] пасля чарговай нацыяналізацыі нараўлянскай маёмасці выехалі ў Польшчу, дзе [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] і жыў у [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавым палацы ў Гажычках]], якія ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921)<ref>''Rostworowski, А.'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe. — Warszawa, 2001. — S. 30.</ref>. У ліпені 1920 г. Ціхан Данілавіч Губараў узначаліў валасную партыйную арганізацыю і рэўкам (Ілья Мелех і інш.)<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 73.</ref>. 12 лістапада 1920 г. [[Паход Булак-Балаховіча|у мястэчка ўвайшлі падраздзяленні арміі Булак-Балаховіча]], якія прабылі тут да 20 лістапада<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 74.</ref>. З таго часу ўсталявалася савецкая ўлада. У пачатку 1921 г. створаны Нараўлянскі валасны выканкам (старшыня Міхаіл Васілевіч Носка, ураджэнец вёскі [[Вербавічы]]), адбыліся выбары ў сельскія саветы<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 82.</ref>. Пачалася [[харчразвёрстка]], размеркаванне зямлі, стварэнне новых школ, да 40 ложкаў была пашырана бальніца. У 1921—1936 гг. галоўурачом нараўлянскай бальніцы быў [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), унук Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—1876), адміністратара горватаўскага маёнтка. Пазней Градзіцкі стаў партызанам-медыкам, прымаў удзел у баях, стаў заслужаным ўрачом БССР (1956)<ref name="Парк — это гордость наровлян"/><ref>{{Cite web |url=https://person.goub.by/?p=670 |title=Гродзицкий Казимир Францевич |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=30 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Naroŭla, Horvat, Vialikaja. Нароўля, Горват, Вялікая (17.04.1932).jpg|300px|thumb|Школа ў былым палацы Горватаў. Фота 1932 г.]] 17 ліпеня 1924 г. створаны [[Нараўлянскі раён]], які аб’яднаў тры воласці (Нараўлянскую, Мухаедаўскую і Дзёрнавіцкую) і разам з мястэчкам [[Нароўля]] ўвайшоў у склад [[БССР]]. У мястэчку і раёне пачаўся шырокі працэс [[лікбез|ліквідацыі непісьменнасці]]: дзейнічалі школы, пункты навучання, раённая бібліятэка, таварыствы «Далоў непісьменнасць!», краязнаўчае таварыства, а таксама паштовае аддзяленне, царква. У маі 1925 г. каля Нароўлі была арганізавана яўрэйская земляробчая арцель «Пасёлак»<ref name="Евреи в Наровле"/>; мелася дзве [[сінагога|сінагогі]]<ref name="ReferenceX">Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна. — Гомель, 2023. — С. 15.</ref>. У канцы 1920-х гг. пры матэрыяльнай падтрымцы [[Ёсеф Іцхок Шнеерсон|Ёсефа Іцхока Шнеерсона]] (1880—1950) была пабудавана [[міква]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. З 1917 да 1925 г. горватаўская кандытарская фабрыка прастойвала. 1 жніўня 1925 г. (пасля рамонту) фабрыка аднавіла сваю дзейнасць па выпуску кандытарскай прадукцыі: шакаладныя цукеркі, ірыскі, павідла, пасціла, джэм, зефір, мармелад. Фабрыка атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» у гонар таварыскай дапамогі мазырскіх рабочых, якія дапамаглі аднаўленню фабрыкі. На прадпрыемстве тады працавала 23 чалавекі<ref name="ReferenceP">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 21.</ref>. У 1949 г. на фабрыцы працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceQ">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 9.</ref>. Летам 1926 г. член [[Інбелкульт]]а прафесар [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын]] зрабіў заалагічную экспедыцыю на [[беларускае Палессе]] па маршруце Мінск-Калінкавічы-Мазыр-Нароўля-Петрыкаў-Тураў-Млынск-Хліпінск-возера Чырвонае-Жыткавічы-Гомель-Мінск<ref>Інстытут беларускай культуры / М. П. Касцюк, П. Ц. Петрыкаў, М. У. Токараў і інш. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 255 с. — С. 202.</ref>. [[Файл:Naroŭla, Vystava. Нароўля, Выстава (B. Mirecki, 18-19.10.1931).jpg|300px|thumb|Сельскагаспадарчая выстаўка ў Нароўлі. Фота 1931 г.]] У 1927 г. у рамках праграмы [[калектывізацыя|калектывізацыі ў СССР]] у мястэчку быў створаны калгас «Чырвоны маяк»<ref name="ReferenceP"/>. 21 чэрвеня 1927 г. праваслаўны святар Свята-Іаанаўскай царквы Сяргей Якаўлевіч Мігай (1874—1937) быў арыштаваны па абвінавачанні ў антысавецкай дзейнасці і неўзабаве па прыгаворы 7 кастрычніка высланы на тры гады ў [[Сібір]]<ref>Мартиролог Гомельской епархии (1917—1953)/ авт.-сост. А. В. Слесарев. — Минск : Издательство Минской духовной академии, 2017. — 336 с. — С. 156.</ref>. У 1927 г. заснавана Нараўлянскае краязнаўчае таварыства<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 88.</ref>. У маі 1928 г. члены ўраду БССР ([[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў]], [[Міхась Чарот]] і інш.) на чале з [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалаем Мацвеевічам Галадзедам]] у мэтах персанальнага азнаямлення з эканомікай і бытам раёнаў Мазырскай акругі (рыбная гаспадарка, меліярацыйныя работы, абшары для каланізацыі і г.д.) наведалі Мазыр, Нараўлянскі і Жыткавіцкі раёны, возера Белае, Людзяневічы, Капцэвічы і Лельчыцы. Урадавая дэлегацыя прыбыла з Мазыра ў Нароўлю пасажырскім параходам, была ўрачыста сустрэта на беразе амаль усімі жыхарамі мястэчка і многімі жыхарамі навакольных вёсак, наведала мясцовую кандытарскую фабрыку і пабудаваны ў 1928 годзе народны дом<ref>[https://dn720002.ca.archive.org/0/items/bel-newspapers-savieckaja_bielarus/1928-123.pdf Падарожжа членаў ураду БССР па Мазыршчыне // Савецкая Беларусь. — 1928. — № 123. — 30 мая. — С. 3.]</ref>. Летам 1928 г. у Мазырскай акрузе (Ельск, Калінкавічы, Юравічы, Нароўля, Лельчыцы) працавала навукова-даследчая экспедыцыя яўрэйскага аддзела [[Інбелкульт]]а<ref>[https://dn720005.ca.archive.org/0/items/kamunikat-46269-1.pdf/46269-1.pdf Наш край. (штомесячнік Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Інстытуце беларускае культуры). — Менск, 1928. — № 6-7. — С. 97.]</ref>. 12 ліпеня 1929 г. было навукова абследавана нараўлянскае ўрочышча Баравіца, дзе выяўлена стаянка людзей каменнага веку і селішча каменнага веку<ref name="ReferenceY">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 35.</ref>. У 1931 г. яўрэйскім сектарам Беларускай Акадэміі навук разам з нацкамісіяй ЦВК БССР з мэтай абследавання палітыка-эканамічнага і культурнага стану мястэчак у рэканструкцыйны перыяд абследавана мястэчка Нароўля (у ліку 13 местачковых і гарадскіх пунктаў Беларусі), дзе быў сабраны багаты матэрыял, перш за ўсё — інфармацыя для «Яўрэйскага дыялекталагічнага атласа» з 75 дыялекталагічнымі картамі<ref>[https://ia902301.us.archive.org/11/items/kamunikat-46301-1.pdf/46301-1.pdf Савецкая краіна. (орган Цэнтральнага бюро краязнаўства пры Беларускай акадэміі навук). — Менск, 1931. — № 11. — С.82.]</ref>. У 1931 г. арганізавана суднабудаўнічая арцель і пабудаваны дамы для яе; адноўлена суднабудаўнічая верф, куды прывезена новае абсталяванне і якая вырабляла драўляныя [[баржа|баржы]] і [[дэбаркадар]]ы; пабудаваны лесазавод<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceP"/>. 23 студзеня 1932 г. пачала выдавацца мясцовая газета «[[Прыпяцкая праўда|За калектывізацыю]]», галоўная афіцыйная газета Нараўлянскага раёна (орган Нараўлянскага райкама КПБ(б), Нараўлянскага выканкама і Нараўлянскага райпрафсавета): накладам да 60 экзэмпляраў, а яе першым рэдактарам стаў Рыгор Іванавіч Шаркоў<ref name="ReferenceP"/>. У 1930-я гг. савецкія ўлады [[Спіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|ўзарвалі каталіцкую капліцу]] роду [[Горваты|Горватаў]], помнік архітэктуры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} С. 442.</ref> Паводле іншай інфармацыі, капліца-пахавальня з рэшткамі нябошчыкаў Горватаў была вымыта ракой [[Прыпяць]] у [[1979]] г. падчас [[паводка|паводкі]] і не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/altanka/ |title=БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=19 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919124052/https://narovlya.by/novosti/altanka/ |url-status=dead }}</ref>. У 1934 г. створана машынна-трактарная станцыя. У 1935 г. у Нароўлі мелася швейная арцель яўрэяў-саматужнікаў<ref name="Евреи в Наровле"/>. У 1930-х гг. працавала яўрэйская бібліятэка, частка кніг якой была на [[ідыш]]ы<ref name="Евреи в Наровле"/>. У красавіку 1935 г. у Мінск у [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўную бібліятэку Беларусі імя У. Леніна]] (для папаўнення кніжнага фонду) з шафаў школы, якая месцілася ў будынку былога палаца Горватаў, былі прывезены 1800 кніг, якія раней належалі нараўлянскім Горватам, — на польскай, французскай і англійскай мовах, у тым ліку камплекты часопісаў 1848 года<ref>[https://ia601502.us.archive.org/3/items/bel-newspapers-sb/1935-076.pdf Рабочий. — 1935. — 5 апреля. — № 76. — С. 4.]</ref>. У сувязі са сваёй антырэлігійнай палітыкай, у 1935 г. савецкая ўлада закрыла [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|праваслаўную царкву Іаана Багаслова ў Нароўлі]], а яе будынак быў пераабсталяваны пад «[[Дом культуры|дом сацыялістычнай культуры]]»<ref name="ReferenceX"/>. У 1936 г. з-за трухлявасці была разабрана [[нараўлянская сінагога]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |title=Арон КОСТЕЛЯНСКИЙ и история нашего города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143526/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/aron-kostelyanskij-i-istoriya-nashego-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. Яна знаходзілася на Кастрычніцкай плошчы (там дзе цяпер знаходзіцца аддзяленне «Беларусбанка»)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |title=Моё местечко |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142020/https://narovlya.by/novosti/moe-mestechko/ |url-status=dead }}</ref>. 27 верасня 1938 г. мястэчка [[Нароўля]] атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref name="ReferenceG"/>. [[Прыпяцкая праўда|Газета «За калектывізацыю» (1932—1938) была перайменавана ў «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952)]]. У канцы 1930-х гадоў звыш 500 жыхароў Нараўлянскага раёна былі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны савецкай уладай]] (расстраляны, высланы ў лагеры і інш.) <ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 106.</ref>. Напярэдадні 1941 г. у пасёлку самымі буйнымі прадпрыемствамі былі кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», [[суднаверф]], прамкамбінат, завод па апрацоўцы лесу і фабрыка па сушцы гародніны<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 89.</ref>, у цэнтры горада быў устаноўлены помнік Уладзіміру Леніну<ref name="ReferenceR">{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |title=Сколько было в Наровле памятников Ленину? |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709175359/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/skolko-bylo-v-narovle-pamjatnikov-leninu-11768/ |url-status=dead }}</ref>, меліся 3 школы, новы дом сацкультуры, новы прыгожы будынак аптэкі<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. — 2021. — С. 232.</ref>. 24 чэрвеня 1941 г., на другі дзень пасля пачатку фашысцкай агрэсіі супраць СССР, у горадзе пачалася мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту і фарміраванне ў кожным сельсавеце вынішчальных батальёнаў. Большасць яўрэяў Нароўлі эвакуіравалася або была мабілізавана. [[27 жніўня]] [[1941]] г. немцы захапілі горад. У палацы Горватаў месцілася нямецкая ваенная камендатура. У будынку царквы — жандармерыя, паліцыя<ref name="turov.by"/>. У пачатку жніўня 1941 г. створаны нараўлянскі партызанскі атрад. У пачатку верасня 1941 г. уся Нараўляншчына была захоплена нямецка-фашысцкімі войскамі. У горадзе гітлераўцы цалкам спалілі вуліцы Ленінскую і Камуністычную, большую частку Інтэрнацыянальнай, падарвалі двухпавярховы будынак сярэдняй школы, перарабілі на вязніцу, давялі да нягоднага стану будынак няпоўнай сярэдняй школы, разрабавалі краязнаўчы музей (адзін з найцікавейшых у Палессі)<ref name="ReferenceS">Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 8.</ref>. Імі былі спалены ці падарваны будынкі раённага Палаца культуры і бібліятэкі, райкама партыі, гарсавета, раённага ваенкамата, лясгаса, усе склады раённага патрэбсаюза і інш.<ref name="ReferenceS"/> Немцы прымусілі мясцовых жыхароў разбурыць у цэнтры горада помнік Уладзіміру Леніну і кавалкі помніка скінуць у раку [[Прыпяць]], а пасля тых людзей расстаралялі<ref name="ReferenceR"/>. 23 лістапада 1941 г. на яўрэйскіх могілках у Нароўлі было [[Халакост у Нараўлянскім раёне|расстраляна больш 100 яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/><ref>{{Cite web |url=http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |title=Решение еврейского вопроса в Наровлянском районе в 1941—1943 годах |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730043617/http://narovlya.gov.by/ru/nikto-ne-zabyt/view/reshenie-evrejskogo-voprosa-v-narovljanskom-rajone-v-1941-1943-godah-11573/ |archivedate=30 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У жніўні 1942 г. савецкія партызаны знішчыні мясцовы фашысцкі гарнізон. У верасні пачаў разгортвацца савецкі партызанскі рух на Нараўляншчыне. 20 кастычніка 1943 г. у выніку аб’яднання асобных атрадаў створана [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава]]. [[23 сакавіка]] [[1943]] г. нямецкія акупанты здзейснілі масавы расстрэл местачкоўцаў: у парку былі забіты 54 чалавекі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |title=80 лет со дня трагедии: наровляне вспоминают одну из трагических дат в истории города |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202165104/https://narovlya.by/novosti/80-let-so-dnya-tragedii-narovlyane-vspominayut-odnu-iz-tragicheskih-dat-v-istorii-goroda/ |url-status=dead }}</ref>. (Пазней савецкімі ўладамі ў парку быў усталяваны помнік забітым жыхарам з пералікам імён на шыльдзе). 29-30 лістапада 1943 гг. прайшлі баі 415-й стралковай дывізіі [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага фронту]] і [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] (камандзір П. В. Яромаў) супраць немцаў за вызваленне Нароўлі, якія ўвайшлі ў гісторыю вайны пад назвай «[[Нараўлянская аперацыя]]». 30 лістапада 1943 г. савецкія войскі вызвалілі пасёлак Нароўля ад фашыстаў<ref name="ReferenceG"/>. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (25.03.1946).jpg|300px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота 25 сакавіка 1946 г.]] [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|За час акупацыі фашыстамі (27 месяцаў)]] знішчана ў пасёлку і Нараўлянскім раёне паводле падлікаў 596 чалавек; на прымусовыя работы ў Германію было вывезена 724 чалавекі, з якіх 53 чалавекі не вярнуліся; было знішчана 19 вёсак цалкам, а 14 — часткова<ref name="ReferenceS"/>. Устаноўлена, што ў час вайны загінула ці знікла без звестак 3456 воінаў з Нароўлі і раёна, загінула 630 партызан і падпольшчыкаў<ref name="ReferenceS"/>. Помнік Леніну быў адноўлены адразу пасля вайны<ref name="ReferenceR"/>. Пры вызваленні Нароўлі ад нямецка-фашысцкіх акупантаў [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынка былога палаца Горватаў]] значна пацярпеў: пажарам, распачатым пасля бамбардзіроўкі, былі знішчаны перакрыцці, дах, пашкоджаны вонкавы дэкор будынка, а таксама амаль цалкам знішчаны інтэр’еры і прадметы будынка. Многія жыхары горада жылі ў зямлянках з-за адсутнасці дамоў у горадзе. У канцы снежня 1943 г. у Нароўлі адкрыты раённы дом культуры. У студзені 1944 г. адноўлены лясгас і леспрамгас, у чэрвені 1945 г. першую пасля ваенную прадукцыю выпусціла фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]». З 1947 г. на фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» пачала выгатаўляцца адна з самых брэндавых [[Цукерка|цукерак]] СССР «[[Кароўка (цукеркі)|Кароўка]]»<ref>''[[Васіль Васілевіч Чайка|Васіль Чайка]]'' [https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ Десять уникальных фактов о Наровлянском районе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628110203/https://narovlya.by/themes/narovlyanskij-kraj/desyat-unikalnyh-faktov-o-narovlyanskom-rajone/ |date=28 чэрвеня 2022 }}</ref>. У канцы 1944 г. раённая бібліятэка атрымала 6500 кніг (па культурнай, эканамічнай і палітычнай тэматыцы)<ref name="ReferenceT">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 28.</ref>. Пасля заканчэння вайны частка [[яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]] вярнулася ў Нароўлю і займаліся тым жа, чым да вайны: працавалі шаўцамі, краўцамі, цырульнікамі, рабочымі на суднаверфі, кандытарскай фабрыцы<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_gom/narovlya/narovlya.html|title=Мое местечко\Наровля|website=shtetle.com|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 1945 г. на месцы базіравання [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]] і падпольнага райкама КПБ устаноўлены памятны знак<ref name="ReferenceT"/>. 4 кастрычніка 1946 г. на базе суднаверфі была адчынена школа фабрычна-завадской адукацыі (рыхтавала суднацесляроў), пераўтвораная ў 1951 г у. вучылішча (сельскай гаспадаркі), дзе з 1974 г. рыхтавалі спецыялістаў для Нараўлянскага, Ельскага, Мазырскага, Калінкавіцкага, Лельчыцкага і Петрыкаўскага раёнаў<ref name="ngpl.guo.by">{{Cite web |url=http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |title=Наровлянский государственный профессиональный лицей |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=16 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191201/http://www.ngpl.guo.by/istoriya-litseya |url-status=dead }}</ref>. У 1948 г. арганізаваны збор падарункаў для дзяцей-сірот, бацькі якіх загінулі ў час вайны: сабрана 1700 рублёў<ref name="ReferenceT"/>. У 1949 г. завяршылася перасяленне жыхароў раёна з зямлянак у новыя дамы<ref name="ReferenceT"/>. На фабрыцы «[[Чырвоны Мазыранін]]» працавала 179 чалавек<ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. прамысловасць [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] дасягнула даваеннага ўзроўню<ref name="ReferenceQ"/><ref name="ReferenceT"/>. У 1951 г. архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гг.) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 г. — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. У 1952 г. [[Прыпяцкая праўда|газета «За бальшавіцкія перамогі» (1938—1952) была перайменавана ў «Сталінскі сцяг» (1952—1956), пасля ў «Ленінскую праўду» (1956—1962)]]. (У 1963—1965 гг. газета не выдавалася па прычыне скасавання Нараўлянскага раёна, тэрыторыя якога ўвайшла ў склад Ельскага раёна). У 1959 г. памёр [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959), на пахаванне якога ў Нароўлю прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем заслуг лекара. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 49.jpg|250px|thumb|Былы будынак кампартыі ''(справа)'' у Нароўлі. Фота 2021 г.]] У 1950—1960-х гг. на галоўнай плошчы Леніна былі пабудаваны цагляныя адміністрацыйныя будынкі райкама камуністычнай партыі і райвыканкама, раённы дом культуры і іншыя будынкі, якія сфармавалі сучасны цэнтр горада, меўся помнік Уладзіміру Леніну, а таксама з’явіліся двухпавярховыя цагляныя жылыя дамы на вуліцы Леніна, мелася некалькіх горадаўтваральных прадпрыемстваў (у тым ліку, гузікавы завод, торфзавод «Максімава» і г.д.). У 1961 г. адкрылася сярэдняя 11-гадовая політэхнічная школа (на 510 месцаў) — будавалася з 1957 г.<ref name="ReferenceU">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |title=Гимназия Наровли отмечает 60-летний юбилей |access-date=20 верасня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202142024/https://narovlya.by/novosti/gimnaziya-narovli-otmechaet-60-letnij-yubilej/ |url-status=dead }}</ref>. Першым дырэктарам стала [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990)<ref name="ReferenceU"/>. У 1972 г. школа была ператворана ў сярэднюю школу № 1 з рускай мовай навучання, а 1 верасня 2009 г. — у гімназію<ref name="ReferenceU"/>. У 1961 г. у Нароўлі дзейнічаў неафіцыйны [[міньян]] [[яўрэі|яўрэяў]]<ref name="Евреи в Наровле"/>. 25 снежня 1962 г. [[Нароўля]] страціла статус райцэнтра, бо Нараўлянскі раён скасаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў склад [[Ельскі раён|Ельскага раёна]]. 6 студзеня 1965 г. зноў створаны [[Нараўлянскі раён]] — яго тэрыторыя вылучаецца са складу Ельскага раёна і Нароўля зноў атрымала статус райцэнтра. З адміністрацыйным аднаўленнем Нараўлянскага раёна, у красавіку 1965 г. зноў пачалося выданне сваёй раённай газеты ў Нароўлі — пад назвай «[[Прыпяцкая праўда]]». У 1966—1967 гг. нараўлянская суднаверф пераўтворана ў завод «Буддэталі», праведзена рэканструкцыя фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]», цагельных заводаў, прамкамбіната і інш. У 1967 г. распрацаваны генеральны план забудовы Нароўлі<ref name="ReferenceV">Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 31.</ref>. У 1966 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» працавала літаратурным супрацоўнікам [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]] (нар. 1948 г.), будучая лаўрэатка [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[https://planetabelarus.by/publications/svetlana-aleksievich-cherez-slezy-k-nobelevke/?sphrase_id=428776 Светлана Алексиевич: через слезы к «нобелевке»]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |title=НАРОВЛЯНСКИЙ РАЙОН |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813204314/https://planetabelarus.by/map/belarus/gomelskaya-oblast/narovlyanskiy-rayon/ |archivedate=13 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Няхай сталiчным гарадам няроўня —''<br /> ''Сваё я сэрца прысвячаю ёй.''<br /> ''Мой любы гарадок — мая Нароўля,''<br /> ''Над прыгажунняй Прыпяццю-ракой.'' |- | style="text-align: left;" | [[Мікалай Мікалаевіч Ждановіч]] (нар. 1957), журналіст газеты «[[Прыпяцкая праўда]]»<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |title=Ждановіч Мікалай Мікалаевіч |access-date=4 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230305195754/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/osipovihi/r1p40_35.htm |archivedate=5 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |} У ліпені 1969 г. літаратар [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] з экспедыцыяй наведаў [[беларускае Палессе]]: ад Гомеля і да Брэста. Свае ўражанні аб наведванні Нароўлі і яе прыродзе і славутасцях апісаў у сваім нарысе «Званы ў прадоннях азёр» (1969) у раздзеле «Бакены з рыбай». [[3 лістапада]] [[1971]] г. пасёлак Нароўля атрымаў статус [[горад]]а<ref name="ReferenceG"/><ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 3 лістапада 1971 г. Аб пераўтварэнні гарадскіх пасёлкаў Нароўля Нараўлянскага раёна і Чачэрск Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці ў гарады раённага падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 31 (1333).</ref>. У ім пражывала каля 6 600 чалавек<ref name="ReferenceG"/>. У 1972 г. была адкрыта сярэдняя школа № 2, якая аб’яднала ў сваіх сценах вучняў былой васьмігодкі і некаторых навучэнцаў СШ № 1<ref name="ReferenceW">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |title=Полувековой юбилей отметила наровлянская средняя школа № 2 |access-date=16 снежня 2022 |archive-date=16 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216104020/https://narovlya.by/novosti/strong-poluvekovoj-yubilej-otmetila-narovlyanskaya-srednyaya-shkola-2-strong/ |url-status=dead }}</ref>. У 1976 г. у цэнтры горада каля гарадскога парку пабудавана гасцініца «Нараўлянка» (існуе дагэтуль) — чатырохпавярховы будынак з сеткавай каналізацыяй і цэнтральным водазабеспячэннем. У 1977 г. выпусціў першую прадукцыю [[нараўлянскі завод гідраапаратуры|нараўлянскі філіял Гомельскага завода гідраапаратуры]]<ref name="ReferenceQ"/>. Парасоны, якія выпускаліся на прадпрыемстве, атрымалі дзяржаўны Знак якасці. У 1978 г. Г. М. Залашка выявіў у Нароўлі [[гарадзішча]]<ref name="ReferenceY"/>. У красавіку 1979 г. здарылася вялікая паводка ад Прыпяці<ref>{{Cite web|url=https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/10-1979-xx.html|title=МОЗЫРЬ XX ВЕК: Небывалый паводок на Припяти, 10 апреля 1979 года XX века.|website=МОЗЫРЬ XX ВЕК|access-date=2025-09-10}}</ref>: была пашкоджана і вымыта вадой капліца з рэшткамі памерлых Горватаў, таму не захавалася да нашага часу<ref name="БАЦЬКАЎШЧЫНА. АЛЬТАНКА"/>. У 1981 г. створаны праэкт дэталёвай планіроўкі цэнтра горада. Асноўныя вуліцы горада забудаваны 2-5-павярховымі дамамі. Створана некалькі мікрараёнаў. Рака [[Нараўлянка]] дзяліла яго на 2 жылых масівы — заходні і ўсходні. У 1981—1982 гг. [[Нараўлянскі раён]] стаў пераможцам [[Сацыялістычнае спраборніцтва|сацыялістычнага спраборніцтва]] ў БССР<ref name="ReferenceV"/>. Летам 1982 г. у Нароўлі кінастудыя «[[Беларусьфільм]]» здымала большасць сцэн кінастужкі «[[Культпаход у тэатр]]» (рэжысёр [[Валерый Давідавіч Рубінчык]]), у тым ліку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай альтанкі]], у клубе фабрыкі «Чырвоны Мазыранін» і будынку былога палаца Горватаў. У лістападзе 1982 г. адкрыты [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|музей краязнаўства]], які працуе дагэтуль. У 1992 г. ён быў рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. У 1983 г. у цэнтры горада на плошчы Леніна замест старога быў устаноўлены [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Нароўля)|новы помнік Уладзіміру Леніну]] з [[медзь|медзі]] (адзін з самых вялікіх помнікаў Леніну ў [[БССР]]), аўтарам якога стаў вядомы беларускі скульптар [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] (1932—1989)<ref>{{Cite web|url=http://www.leninstatues.ru/photo/3918/narovlya|title=Наровля {{!}} Памятники Ленину|website=www.leninstatues.ru|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Raketa-234.jpg|thumb|270px|[[ракета (цеплаход)|Цеплаход «Ракета-234»]].]] У 1980-ыя гг. сталіца [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] перажывала сапраўдны і да таго не бывалы свой росквіт. У горадзе было звыш 10 тыс. жыхароў, меліся буйная кандытарская фабрыка «[[Чырвоны Мазыранін]]», завод гідраапаратуры (славіўся вырабам механічных [[парасон]]аў), маслазавод, хлебзавод, дрэваапрацоўны камбінат, лясгас, тры сярэднія школы, вучылішча сельскай гаспадаркі, раённая паліклініка і бальніца, ветлячэбніца, гасцініца «Нараўлянка», [[лазня]], новы стадыён (па вуліцы Макаранкі), гарадскі і дзіцячыя паркі, два кінатэатры, тры бібліятэкі, рэстаран, некалькі кафэ, гарадскі пляж у цэнтры горада ўздоўж Прыпяці, байдарачная секцыя, шмат магазінаў, гарадскі рынак, годныя [[асфальт]]авыя дарогі і г.д.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 423.</ref> Меліся рачны вакзал і прыстань, дзе швартаваліся лодкі, караблікі і адкуль па рацэ хадзілі транспартныя [[ракета (цеплаход)|цеплаходы-ракеты]], у тым ліку, да [[Кіеў|Кіева]]. Па рацэ хадзілі [[буксір]]ы з [[баржа]]мі. Праводзіліся спартыўныя спаборніцтвы і фестывалі мясцовага значэння. У маляўнічы прыродай горад любілі прыязджаць на выхадныя і святочныя дні адпачыць нават жыхары [[Кіеў|Кіева]]. 28 снежня 1985 г. прыняў першых гледачоў кінатэатр «Юность». У 1986 г. пачалося будаўніцтва новага корпусу фабрыкі «Чырвоны Мазыранін», завезена новае абсталяванне; у снежні 1987 г. будаўніцтва было паспяхова завершана<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |title=С чего все начиналось: помещик Горватт создал водочное и пивное производство |access-date=18 верасня 2023 |archive-date=21 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321115745/https://narovlya.by/novosti/s-chego-vse-nachinalos-pomeshhik-gorvatt-sozdal-vodochnoe-i-pivnoe-proizvodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 25 красавіка 1986 г. нараўлянскаму вучылішчу № 7 прысвоена званне «вучылішча высокай культуры». 26 красавіка 1986 г. [[Нароўля]] пацярпела ад [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Многія жыхары прама ці ўскосна прынялі ўдзел у ліквідацыі аварыі і яе наступстваў, дэзактывацыі тэрыторыі Нараўлянскага раёна ў 1986—1987 гг.<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 377.</ref>. Частка насельніцтва, якая жадала пакінуць раён, была пераселена ў іншыя рэгіёны Беларусі і ёй дзяржаўныя ўлады бясплатна прадаставілі жыллё. Асноўная хваля выезду перасяленцаў з горада доўжылася з 1986 г. да сярэдзіны 1990-х гг., а пасля колькасць жыхароў Нароўлі стабілізавалася на ўзроўні каля 8 тыс., у параўнанні з ранейшымі 11,5 тыс. у пачатку 1986 г. За перыяд з 1991 па 2007 г. уключна пераселены ў іншыя месцы 10 336 жыхароў Нараўлянскага раёна і горада<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 32.</ref>. Шмат [[яўрэі ў Беларусі|мясцовых яўрэяў]] пераехалі ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гг. у [[Ізраіль]], [[ЗША]] ці [[Германія|Германію]]. 8 верасня 1986 г. адкрыта трэцяя ў горадзе сярэдняя школа — № 3. Нараўлянская сярэдняя школа № 2 насіла імя героя Савецкага саюза [[Марат Казей|Марата Казея]]. У маі [[1989]] г. на гарадскім стадыёне «Страла» адбыўся мітынг з удзелам кіраўнікоў [[БССР]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], дзе старшыня Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэта [[Мікалай Мартынавіч Маркоўскі]] выступіў з дакладам аб прымаемых мерах па ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС і выклаў патрабаванні жыхароў Нараўлянскага раёну і Нараўлянскага раённага савета дэпутатаў да ўраду па паскарэнні праводзімай працы адсялення жыхароў Нараўлянскага раёна ў іншыя месцы [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/40-let-a-kak-budto-vchera/ 40 лет, а как будто вчера...]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 14 лютага 2026. — № 7. — С. 6—7.</ref>. 25 чэрвеня 1990 г. Нароўлю наведала група народных дэпутатаў БССР (В. У. Паўлаў, [[Павел Ігнатавіч Холад]], [[Вольга Мікалаеўна Галубовіч]], М. І. Якубоўскі, [[Іван Пятровіч Данілаў]], Ю. А. Лебедзеў, [[Лявонцій Ульянавіч Зданевіч]], А. М. Шэйкін, [[Алесь Шут]]), якія прынялі ўдзел у нарадзе ў нараўлянскім райвыканкаме, а пасля разам з прадстаўнікамі райвыканкама зрабілі аўтобусам паездку па тэрыторыі раёна, цікавіліся гамафонам, размаўлялі з мясцовымі жыхарамі<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 385.</ref>. У 1991 г. адкрыта Дзіцячая школа мастацтваў. == У складзе Рэспублікі Беларусь == У 1992 г. нараўлянскі музей краязнаўства рэарганізаваны ў [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|цэнтр-музей этнаграфіі і народных промыслаў]]. 28 студзеня 1992 года зарэгістраваны «[[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Нароўля)|Праваслаўны прыход Свята-Іаана-Багаслова царквы]]». У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. У будынку царквы правялі рэстаўрацыйныя работы<ref name="turov.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 21.jpg|250px|thumb|Помнік выселеным вёскам (1994) на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. Фота 2021 г.]] Летам 1993 года ў адпаведнасці з праграмай дзейнасці дзяржаўнай гісторыка-культурнай экспедыцыі па выратаванні помнікаў гісторыі культуры Беларусі ў раёнах, якія пацярпелі ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе]], супрацоўнікі Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту і Музея старабеларускай культуры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута этнаграфіі Акадэміі навук Беларусі]] даследавалі ў Нараўлянскім раёне пакінутыя вёскі Цешкаў, Дзёрнавічы, Ражава, Даўляды (жыхары якіх былі выселены з-за забруджання радыяцыяй) і вывезлі ў Мінск для захавання цікавыя прадметы народнай матэрыяльнай культуры (збаны, гладышы, ручнікі, дываны, куфры, прылады працы (ільнопрадзення, ткацтва, вышыўкі, бандарства), прадметы аддзеня і г.д.). У склад той навуковай экспедыцыі ўвайшлі і супрацоўнікі аддзела культуры Нараўлянскага райвыканкама<ref name="ReferenceM"/><ref>Беларуская мінуўшчына — 1994, — № 1. — старонкі укладыша.</ref>. У 1994 г. усталяваны помнік вёскам Нараўлянскага раёна, выселеным пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС, — на Кастрычніцкай плошчы каля Прыпяці. [[20 кастрычніка]] [[1995]] г. [[Нараўлянскі раён]] і горад [[Нароўля]] аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку (тое ж самае адбылося па ўсёй Беларусі з райцэнтрамі, якія не былі гарадамі абласнога падпарадкавання). Нараўлянскі гарадскі выканаўчы камітэт быў скасаваны: для Нароўлі яго функцыі выконвае Нараўлянскі раённы выканаўчы камітэт. У 1996 г. завершана [[Газатранспартная сістэма Беларусі|газіфікацыя]] Нароўлі і асноўных населеных пунктаў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]]; зарэгістравана [[Царква хрысціян веры Евангельскай (Нароўля)|царква хрысціян веры Евангельскай «Благадаць»]]<ref>[https://narovlya.by/novosti/obschestvo/o-tserkvi-hristian-very-evangelskoj-blagodat-v-narovle-rasskazyvaet-yurij-harlan/ О церкви христиан веры евангельской «Благодать» в Наровле рассказывает Юрий Харлан]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1998 г. выдадзена гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі «Памяць. Нараўлянскі раён». З канца 1990-х гг. у горадзе дзейнічала аддзяленне яўрэйскай арганізацыі «Хесэда»<ref name="Евреи в Наровле"/>. 20 верасня 1998 г. адбылося ўрачыстае асвячэнне каталіцкага [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Нароўля)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]]<ref>[http://catholic.by/port/dioceses/pinsk/parishes/naroulia.htm Нароўля — парафія Узвышэння Святога Крыжа], [[Catholic.by]]</ref>. 15 красавіка 1999 г. адкрыты Нараўлянскі раённы цэнтр рамёстваў. 4 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камiтэта і 19 красавіка 2001 г. рашэннем Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў быў зацверджаны [[герб Нароўлі]]: у сінім полі «іспанскага» шчыта срэбная [[падкова]] з залатым [[крыж]]ом над ёй. Герб нагадвае шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся прадстаўнікі шляхецкага роду [[Горваты|Горватаў]] — ранейшыя ўласнікі нараўлянскіх зямель. Ён быў унесены 24 кастрычніка 2001 г. у Гербавы [[матрыкул]] Рэспублікі Беларусь. У 2003 г. створаны тэрытарыяльны цэнтр сацыяльнага абслугоўвання насельніцтва. 5 мая 2007 г. пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Беларусі]] ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь уключана 12 аб’ектаў матэрыяльнай спадчыны, размешчаных на тэрыторыі Нараўлянскага раёна. 1 верасня 2008 г. сярэдняя школа № 1 атрымала статус «гімназія г. Нароўлі». 6 лістапада 2010 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] адбылося ўрачыстае адкрыццё памятнага месца «[[Алея Славы Нараўлянскага раёна]]». У студзені 2011 г. створаны Нараўлянскі раённы фізкультурна-спартыўны клуб. Па стану на 1 красавіка 2011 г. у Нараўлянскім раёне было зарэгістравана 138 суб’ектаў малога прадпрымальніцтва, у тым ліку 48 юрыдычных асоб і 90 індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — С. 14.</ref>. 26 красавіка 2011 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у вёску [[Дзёрнавічы (Нараўлянскі раён)|Дзёрнавічы]] і Нароўлю, дзе наведаў завод гідраапаратуры<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-v-den-25-letija-avarii-na-chaes-posetil-naibolee-postradavshij-narovljanskij-rajon-129545-2011/|title=Лукашенко в день 25-летия аварии на ЧАЭС посетил наиболее пострадавший Наровлянский район|website=belta.by|date=2011-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 26.jpg|250px|thumb|Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі ''(па цэнтру, за трактарам)''. Фота 2021 г.]] 30 верасня 2011 г. афіцыйнае адкрыццё новага будынка Дома дзіцячай творчасці, перайменаваны 4 красавіка 2012 г. у Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі. 16 ліпеня 2013 г. вучылішча № 177 (сельскай гаспадаркі) было пераўтворана ў «Нараўлянскі дзяржаўны прафесійны ліцэй»<ref name="ngpl.guo.by"/>. [[Файл:Наровля, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 05.jpg|250px|thumb|Сярэдняя школа № 2 на вуліцы Кастрычніцкай пасля рамонту 2013—2015 гг. Фота 2021 г.]] У 2013—2015 гг. ажыццявіўся капітальны рамонт і цалкам абноўлены будынак сярэдняй школы № 2 (самай вялікай па колькасці вучняў у Нараўлянскім раён — ад 500). 1 верасня 2015 г. разам з урачыстым адкрыццём школы быў адкрыты школьны музей «Дзяцінства», які быў створаны школьным настаўнікам і краязнаўцам [[Васіль Васілевіч Чайка|Васілём Чайкам]] і яго паплечнікамі-краязнаўцамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news6346.html|title=Дело жизни Василия Чайки|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10}}</ref>. 16 снежня 2013 г. быў афіцыйна закрыты дзяржаўны завод «Буддэталі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc61b37b6871c5c2fcf98|title=УП "Наровлянский завод стройдеталей", УНП 400019380. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2025-09-10}}</ref>. У 2014 г. пабудаваны мікрараён «Новы» і супермаркет «Евроопт», вуліца Сонечная, завершана рэканструкцыя цэнтральнай раённай бальніцы і раённай паліклінікі<ref>Наровлянщина самобытная и современная. — Гомель, 2015. — С. 51—52.</ref>. У 2015 г. выдадзена навукова-папулярнае выданне «Нараўляншчына самабытная і сучасная». У ліпені 2015 г. нараўлянскі спецлясгас з [[Інстытут лесу НАН Беларусі|Інстытутам лесу НАН Беларусі]] распрацаваў для наведвальнікаў экалагічны турыстычны маршрут «Легенды Нараўлянскага краю». У студзені 2016 г. уведзены ў эксплуатацыю аб’ект Дзяржаўнай інвестыцыйнай праграмы, зацверджанай ад 26 лютага 2015 г.: жылы дом для сямей, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў, — дзіцячы Дом сямейнага тыпу. [[Файл:Нароўля. Дзіцячая пляцоўка.jpg|thumb|Дзіцячая гульнявая пляцоўка ў цэнтры горада каля ракі. Фота 2017 г.]] У 2017 г. [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі]] праспансіравала будаўніцтва новай дзіцячай гульнявой пляцоўкі, якую размесцілі ў цэнтры горада каля ракі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news143278.html|title=Федерация профсоюзов Беларуси сделала подарок юным жителям Наровли — детскую площадку|website=Информационный портал|access-date=2025-09-10}}</ref>. На 1 кастрычніка 2018 г. у раёне зарэгістравана 129 суб’ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва, у тым ліку 58 мікраарганізацый і малых прадпрыемстваў, 4 суб’екты сярэдняга прадпрымальніцтва і 67 індывідуальных прадпрымальнікаў. 26 красавіка 2020 г., у чарговую гадавіну [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС (1986)]], прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] з афіцыйным візітам прыехаў у Нароўлю. Тут прэзідэнту падарылі карціну-[[выцінанка|выцінанку]] з выявай [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|знакамітага нараўлянскага палаца Горватаў]], а Аляксандр Лукашэнка з удзячнасцю адзначыў: ''«Карціну павесім дома»''. Старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]] (нар. 1970) у даважку ўручыў прэзідэнту кошык з прадукцыяй кандытарскай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-podarili-kartinu-s-izobrazheniem-znamenitoj-usadby-gorvattov-v-narovle-388751-2020/|title=Лукашенко подарили картину с изображением знаменитой усадьбы Горваттов в Наровле|website=belta.by|date=2020-04-26|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3851192/ Лукашенко жители Наровлянского района подарили картину]</ref>/ [[Файл:Нароўля. Сядзіба Горватаў (06).jpg|thumb|Руіны [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|былога палаца Горватаў (1850)]]. Фота 2017 г.]] 12 лістапада 2020 г. пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]], бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі за 53 357 беларускіх рублёў 63 капейкі<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |title=Наровлянский дворец Горваттов продан на электронных торгах |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=24 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624111433/https://narovlya.by/novosti/narovlyanskij-dvorets-gorvattov-prodan-na-elektronnyh-torgah/ |url-status=dead }}</ref> (прыблізна 21 тысяча долараў ЗША) ва ўласнасць на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0|title=Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў|last=Не згубіць - адрадзіць|date=2022-01-13|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0|title=Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай. Навокал #6: палац Горватаў, Андрэй Горват, радыяцыя, бчб-пасціла|last=Годна|date=2021-07-12|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc|title=В следующий раз в бальных платьях! Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле|last=Сильные Новости: Гомель, Беларусь и мир|date=2021-06-22|access-date=2025-09-10}}</ref>. Акрамя нерухомасці, пакупнікам таксама прадастаўлена права арэнды зямельнага ўчастка плошчай больш за 1 га тэрмінам на 50 гадоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/|title=«Главное - спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле|website=realt.by|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. 26 красавіка 2021 г. сярэдняй школе № 2 было прысвоена імя [[Іван Міхайлавіч Шаўрэй|Івана Міхайлавіча Шаўрэя]] (1955—2020)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |title=Умер Иван Михайлович ШАВРЕЙ |access-date=4 ліпеня 2022 |archive-date=18 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230918071836/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/umer-ivan-mihajlovich-shavrej/ |url-status=dead }}</ref>, непасрэднага ўдзельніка ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], ганаровага грамадзяніна Нараўлянскага раёна. На ўрачысты мітынг сабраліся кіраўніцтва раёна, прадстаўнікі абласнога ўпраўлення [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]], духавенства, педагогі, навучэнцы, блізкія і сваякі героя-пажарнага Івана Шаўрэя. У той жа дзень у школе была адкрыта мемарыяльная дошка памяці Івана Шаўрэя. Таксама госці азнаёміліся з экспазіцыямі школьных музеяў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/poslednyaya-osen-ivana-shavreya-.html|title=В честь последнего чернобыльского пожарного Ивана Шаврея названа школа в Наровле|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-04-30|access-date=2025-09-10}}</ref>. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (02).jpg|thumb|Галоўны корпус ААТ «[[Чырвоны Мазыранін]]» (кандытарская фабрыка)]] У 2022 г. ураджэнец Нароўлі, доктар гістарычных навук [[Уладзімір Васільевіч Тугай]] (1951—2024) апублікаваў сваю навуковую кнігу «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>''Тугай, У. В.'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с.</ref>, якая стала першым усеахопным даследаваннем гісторыі стварэння і развіцця аднаго з галоўных і нават сімвалічных прадпрыемстваў горада — [[Чырвоны Мазыранін|кандытарскай фабрыкі, заснаванай яшчэ ў 1913 г. мясцовым дваранінам Эдвардам Горватам]]. У кнізе былі апублікаваны ў тым ліку рэдкія фатаграфіі. Спансавала выданне кнігі адкрытае акцыянернае таварыства «[[Чырвоны Мазыранін]]»<ref>[https://vk.com/wall-127941602_153 НЕ ТОЛЬКО О КНИГЕ]</ref>. У перыяд з 10 па 20 лютага 2022 г. на асобных участках Нараўлянскага раёна праходзілі сумесныя мерапрыемствы Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і Расійскай Федэрацыі ў рамках саюзных вучэнняў «[[Саюзная рашучасць-2022]]»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |title=К сведению жителей Наровлянского района! |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=2 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202135105/https://narovlya.by/novosti/k-svedeniyu-zhitelej-narovlyanskogo-rajona/ |url-status=dead }}</ref>. У самім горадзе 19 лютага 2022 г. для гараджан прайшло паказальнае мерапрыемства Узброеных Сіл Беларусі і Расіі: выстаўка ўзбраення і ваеннай экіпіроўкі, тэхнікі Узброеных Сіл і Пагранкамітэта, магчымасць азнаямлення з побытам ваеннаслужачых і дэгустацыі «салдацкай кашы», катанне на ваеннай тэхніцы, паказальныя выступленні па рукапашным бою, канцэртная праграма і г.д.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|title=В Наровле прошла военно-патриотическая акция в рамках совместных учений Беларуси и России «Союзная решимость-2022»|first=МОЗЫРЬ|last=NEWS|website=МОЗЫРЬ NEWS|date=2022-02-19|access-date=2025-09-10|archive-date=2 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202141923/https://www.mazyr.by/2022/02/v-narovle-proshla-voenno-patrioticheskaya-akciya-v-ramkax-sovmestnyx-uchenij-belarusi-i-rossii-soyuznaya-reshimost-2022/|url-status=dead}}</ref> 30 снежня 2022 г. з удзелам старшыні райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка|Уладзіміра Антоненкі]] і старшыні раённага Савета дэпутатаў [[Ала Валерыеўна Навуменка|Алы Навуменкі]] адкрыты маладзёжны спартыўна-забаўляльны цэнтр «Алімп» у будынку былога кінатэатра «Юнацтва», пераабсталяванага за 1,5 месяцы ў спартыўную залу для заняткаў рознымі відамі адзінаборстваў і кафэ<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |title=В Наровле торжественно открыли молодежный спортивно-развлекательный центр |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=30 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130150224/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/strong-v-narovle-torzhestvenno-otkryli-molodezhnyj-sportivno-razvlekatelnyj-tsentr-strong/ |url-status=dead }}</ref>. 21 красавіка 2023 г. у горадзе прайшоў рэгіянальны форум «Ад гістарычнай памяці да міру і стварэння»<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |title=В Наровле прошел региональный форум «От исторической памяти к миру и созиданию» |access-date=2 снежня 2023 |archive-date=22 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422151046/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/forum_20042023/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2023 г. нараўлянскай бібліятэцы было прысвоена імя [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давіда Рыгоравіча Сімановіча]] (1932—2014). У афіцыйнай урачыстасці прынялі ўдзел пляменніца паэта Браніслава Камарэнка, кіраўніцтва Нараўлянскага раёна, жыхары горада<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |title=Наровлянской библиотеке присвоено имя поэта Давида Симановича |access-date=3 жніўня 2023 |archive-date=3 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803054758/https://narovlya.by/novosti/kultura/narovlyanskoj-biblioteke-prisvoeno-imya-poeta-davida-simanovicha/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://mishpoha.org/redaktsionnyj-podvalchik/1649-biblioteka-imeni-simanovicha Библиотека имени Симановича]</ref>. А таксама ў той жа дзень адбылася прэзентацыя кнігі «Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна» (2023)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |title=В Наровле представили книгу о культуре края |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131130/https://narovlya.by/novosti/kultura/v-narovle-predstavili-knigu-o-kulture-kraya/ |url-status=dead }}</ref>. 24 лютага 2024 г. з удзелам старшыні Гомельскага аблвыканкама Івана Крупко, памочніка Прэзідэнта-інспектара па Гомельскай вобласці Юрыя Горлава, старшыні Нараўлянскага райвыканкама Уладзіміра Антоненкі адбылося адкрыццё добраўпарадкаванага гарадскога стадыёна «Страла» пасля капітальнага рамонту<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |title=В Наровле после реконструкции открыли стадион «Стрела» |access-date=13 сакавіка 2024 |archive-date=13 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313131150/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/v-narovle-posle-rekonstruktsii-otkryli-stadion-strela/ |url-status=dead }}</ref>. 24-25 красавіка 2024 г. у Мінску на [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускім народным сходзе]] Нароўлю і [[Нараўлянскі раён]] прадстаўлялі дэлегаты: старшыня Нараўлянскага раённага аб’яднання арганізацый прафсаюзаў Алена Анатолеўна Касуха (нар. 02.01.1969), дырэктар Галоўчыцкай сярэдняй школы Ала Якаўлеўна Беразоўская (нар. 21.01.1964) і старшыня Нараўлянскага райвыканкама [[Уладзімір Пятровіч Антоненка]]; а таксама прысутнічаў запрошаны госць — галоўны рэдактар газеты «[[Прыпяцкая праўда]]» [[Міхаіл Валер’евіч Шаўчэнка]]. Прысутнічала і тагачасны дэпутат Палаты прадстаўнікоў ад Мазырскай акругі [[Ала Валерыеўна Навуменка]] (нар. 13.04.1969) — былы старшыня Нараўлянскага Савета дэпутатаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2025-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|title=Михаил Шевченко, главный редактор газеты «Прыпяцкая праўда»:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121919/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/mihail-shevchenko-glavnyj-redaktor-gazety-prypyatskaya-prauda/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|title=Алла Березовская, делегат Всебелорусского народного собрания (ВНС):|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-24|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/alla-berezovskaya-delegat-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya-vns/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|title=На заседании сессии Головчицкого сельского Совета депутатов был выдвинут кандидат в делегаты ВНС|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-03-26|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/na-zasedanii-prezidiuma-golovchitskogo-selskogo-soveta-deputatov-byl-vydvinut-kandidat-v-delegaty-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|title=Елена Косуха, председатель Наровлянского районного объединения организаций профсоюзов:|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2024-04-25|access-date=2025-09-10|archive-date=11 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121915/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/elena-kosuha-predsedatel-narovlyanskogo-rajonnogo-obedineniya-profsoyuzov/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |title=Наровлянское районное объединение профсоюзов |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911121916/https://narovlya.fpb.1prof.by/struktura-i-rukovodstvo/ |url-status=dead }}</ref>. 2 ліпеня 2025 г. сярэдняй школе № 3 прысвоена імя [[Андрэй Рыгоравіч Корзун|Андрэя Рыгоравіча Корзуна]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|title=Наровлянской средней школе № 3 присвоено имя Героя Советского Союза Андрея Корзуна|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-02|access-date=2025-09-10|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702143035/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/narovlyanskoj-srednej-shkole-3-prisvoeno-imya-geroya-sovetskogo-soyuza-andreya-korzuna/|url-status=dead}}</ref>. 26-27 ліпеня 2025 г. у горадзе адбыўся злёт праваслаўнай моладзі Беларусі з удзелам [[Тураўская і Мазырская епархія|праваслаўнага епіскапа тураўскага і мазырскага]] [[Леанід (Філь)|Леаніда]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://narovlya.by/novosti/letnij-slet-pravoslavnoj-molodezhi-prohodit-na-narovlyanshhine/|title=Летний слет православной молодежи проходит на Наровлянщине|last=narovlyadmin|website=Районная газета "Прыпяцкая праўда"|date=2025-07-26|access-date=2025-09-10|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. К. Анішчанка. — Т. 4: Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ пры Станіславе Панятоўскім: спісы на рус. мове. — Мінск : Хурсік, 2008. — 532 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Збор твораў : у 6 т. / Я. Анішчанка. — Т. 6 : Ураднікі беларускіх земляў ВКЛ у першай палове XVIII ст.: спісы на рускай мове. — Мінск : Хурсік, 2010. — 388 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анищенко, Е. К.]]'' Шляхта Мозырского повета: список XVIII ст. / Е. Анищенко. — Минск : Хурсик, 2014. — 229 с. * [https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область]. Сб. арх. док. и материалов. — Минск : НАРБ ; М. : Фонд «Историческая память», 2021. — 576 с. * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * Верхнее Поднепровье и Белоруссия : [Смоленская, Могилевская, Витебская и Минская губернии] / сост. В. П. Семенов [и др.]. — 1905. — 620 с. * Гербоўнік беларускай шляхты. Т.1 А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мн.: БелНДІДАС, 2002. — 493 с. * ''Голубеў, В. Ф.'' Сельская абшчына ў Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў. — Мінск : Беларуская навука, 2008. — 405 с. * ''Жучкевич, В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Изд. БГУ, 1974. — 448 с. * ''Маліноўскі, В. Т.'' Нароўля: фотаальбом / В. Т. Маліноўскі; фот.: В.Алешкі [і інш.]. — Мінск : Беларусь, 1994. — 112 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В. С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты «Гомельская праўда», 2023. — 243 с. * ''[[Аляксандр Рыгоравіч Радзюк|Радзюк, А. Р.]]'' Пад скіпетрам Расійскай імперыі: рэпрэсіўная палітыка царызму на землях Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. / А. Р. Радзюк. — Гародня-Кракаў, 2017. — 196 с. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * Регионы Беларуси: энциклопедия : в 7 т. — Т.3. Гомельская область: в 2 кн. — Кн.2. — Минск : Беларуская энцыклапедыя, 2013. — 507 с. * ''Топоров, В. Н.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья / В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. — М.: АН СССР. — Кн. I. — 1962. — 379 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Dangel, S.'' Rok 1831 w Mińszczyźnie / S. Dangel. — Warszawa : Kasa im. Mianowskiego, 1925. — T. 2. — 189 s. * ''[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski, A.]]'' [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/917 Narowla] / A. Jelski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce — Netreba, Warszawa, 1885. — S. 917. * ''[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|Rostworowski, А.]]'' Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s. * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. Petersburg : Trenke i Fusnot, 1890. — T. 1. — 456 s.] * [https://polona.pl/item-view/1fdc2be2-df13-4282-8ea8-7bc034bb6a7a?page=0 Sapiehowie : materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe. — Petersburg : Trenke i Fusnot, 1891. — T. 2. — 456 s.] * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Weyssenhoff, J.'' Pamiętnik generała Jana Weyssenhoffa / J. Weyssenhoff; wyd. J. Weyssenhoff. — Kraków : Gebethner i Wolf, 1904. — 251 s. * Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. [https://polona.pl/item-view/3522db0c-f5cc-4ea3-a504-7c1a3e947b52?page=0 T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław)] / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. == Спасылкі == * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ Гісторыя Нароўлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221216104611/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriya-vozniknoveniya-goroda-na-yuge-belarusi/ |date=16 снежня 2022 }} * [https://www.youtube.com/@narovlya/videos Прыпяцкая праўда. Новости Наровли] // youtube.com * [http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc Наровлянский район. Вехи истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622210208/http://narovlya.gov.by/uploads/files/Istorija-Narovljanskogo-rajona.doc |date=22 чэрвеня 2022 }} * [https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja Происхождение названия «Наровля»: версии, аргументы, рассуждения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225004948/https://demidov.schools.by/pages/proishozhdenie-nazvanija-narovlja |date=25 снежня 2024 }} * [http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ Церковно-приходские школы Наровлянщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321103028/http://narovlya.gov.by/ru/nar-pripyat/view/tserkovno-prihodskie-shkoly-narovljanschiny-11737/ |date=21 сакавіка 2023 }} * [https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |date=28 верасня 2023 }} [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі| ]] oonvagxa3t4f2gzu9webe8br9z7n4ut 0 713119 5150013 4161934 2026-06-02T21:58:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150013 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Дану <br /> (ဓနု) | image = [[Выява:Danu dance troup, Pindaya.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота [[1906]] г.</div> | poptime = {{num|117000}} (2022 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|М’янма}} | langs = інтха-дану | rels = [[будызм]] | related = [[бірманцы]], [[інтха]] }} '''Дану''' (саманазва: ဓနု) — [[тыбета-бірманскія мовы|тыбета-бірманскі]] этнас ў [[М’янма|М’янме]]. Агульная колькасць (2022 г.) — 117 000 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/20566/BM Danu in Myanmar (Burma)]</ref>. Дану насяляюць [[гара|горны]] рэгіён на ўсход ад рэчышча [[Іравадзі]]. Паводле іх [[міф]]аў, яны паходзяць ад стральцоў, накіраваных у познім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] [[бірманцы|бірманскімі]] валадарамі на памежжа з землямі [[шаны|шанаў]]. Само слова '''дану''' значыць «[[лук]]». У М’янме лічыцца, што дану сфарміраваліся ў выніку мірных кантактаў паміж бірманцамі і шанамі, дану нават разглядаюцца як этнічная група шанаў<ref>[https://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm Composition of the Different Ethnic Groups under the 8 Major National Ethnic Races in Myanmar]</ref>. У сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. дану былі падпарадкаваны шанскімі валадарамі, але ў канцы XVIII ст. увайшлі ў склад М’янмы. [[20 жніўня]] [[2010]] г. была створана зона самакіравання дану. Асноўныя заняткі — [[земляробства]] і [[гандаль]]. Большасць вернікаў спавядае [[будызм]] напрамку [[тхеравада]]. Размаўляюць на [[мова|мове]], супольнай з мовай [[інтха]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.ethnologue.com/language/dnv Danu — Ethnologue] * [http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_155.gif Imperial Gazetteer2 of India, Volume 11, page 149] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220717134102/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_155.gif |date=17 ліпеня 2022 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=TYteoOdEEbo Danu ethnicity live in Myanmar] [[Катэгорыя:Народы М’янмы]] 95nziyt0oxz0ggen0uky0x1ax8tv2yj 0 717065 5150001 4826725 2026-06-02T21:33:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:pl:Sylwester Wojewódzki]], дапоўнена з АК 5150001 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Сільвестр Ваявудзкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Sylwester Wojewódzki}} |Фота = Sylwester Wojewodzki.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 1892 |Месца нараджэння = [[Пскоў]], [[Пскоўская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = 25 красавіка 1938 |Месца смерці = [[Камунарка (палігон)|Камунарка]], [[Маскоўская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)}} |Род дзейнасці = палітык, ваенны, афіцэр разведкі |Партыя = [[Польская сацыялістычная партыя]] (ППС)<br/>[[Польская сялянская партыя «Вызваленне»|ПСЛ «Вызваленне»]]<br/>[[Незалежная сялянская партыя]]<br/>[[Камуністычная партыя Польшчы]] |Узнагароды і прэміі = {{Крыж Адважных|1920}}<br/>{{Крыж Адважных|1920}}<br/>[[Памятны знак Першай кадравай кампаніі]]<br/>[[Крыж Польскай вайсковай арганізацыі]] |Commons = Category:Sylwester Wojewódzki }} '''Сільве́стр Ваяву́дзкі''' ({{lang-pl|Sylwester Wojewódzki}}; псеўданімы: ''«Старасцінскі»'', ''«Ваявода»'', ''«Стэфан»''; [[1892]], [[Пскоў]] — [[25 красавіка]] [[1938]], [[Камунарка (палігон)|Камунарка]]) — польскі камуніст, грамадска-палітычны дзеяч, паручнік [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|Войска Польскага]], пасол на [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сойм Польскай Рэспублікі]]. Адыграў значную ролю ў гісторыі [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]] як палітычны рэферэнт [[польская ваенная разведка|польскай ваеннай разведкі]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў Пскове, аднак паходзіў са шляхецкай сям'і, якая мела маёнтак Дэйнароўшчына ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]] і захоўвала традыцыі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. Выхоўваўся ў патрыятычным духу. Вучыўся ў [[Гродна|Гродне]], дзе ўжо ў гімназіі вёў незалежніцкую дзейнасць, кіруючы гуртком самаадукацыі. Менавіта ў Гродне ў лютым 1910 года ён прысутнічаў на першай беларускай вечарыне, якую ладзіў мясцовы гурток беларускай моладзі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. За выданне нелегальнага часопіса «[[Jutro]]» быў выключаны са школы за тыдзень да выпускных экзаменаў. У 1913—1914 гадах вучыўся ў [[Псіханеўралагічны інстытут|Псіханеўралагічным інстытуце]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у (хоць пазней у афіцыйных дакументах сцвярджаў, што мае толькі 8 класаў гімназіі){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. Там ён уступіў у мясцовую арганізацыю [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі — Рэвалюцыйнай фракцыі]] і пазнаёміўся з іншым яе дзеячам, Ежы Чашэйка-Сахацкім, з якім шчыльна супрацоўнічаў на працягу многіх гадоў сваёй палітычнай кар'еры. === Ваенная служба і праца ў разведцы === Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пакінуў вучобу і ўступіў у афіцэрскую школу польскага Стралецкага саюза. 3 жніўня 1914 года пад псеўданімам ''«Стэфан»'' апынуўся ў шэрагах Першай кадравай кампаніі, створанай [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. На тэрыторыях, акупаваных аўстра-венгерскай арміяй, з 1915 года ствараў аддзелы [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] (ПВА), з'яўляўся камендантам Пётркаўскай акругі і Галоўнага штаба ПВА ў Кельцах, выконваў абавязкі палітычнага рэферэнта{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. Быў арыштаваны нямецкімі ўладамі за арганізацыю маніфестацыі супраць зняволення Юзафа Пілсудскага. Пасля перадачы камандавання над польскім войскам Пілсудскаму ў лістападзе 1918 года браў удзел у разбраенні аўстра-венгерскага гарнізона ў [[Кельцы|Кельцах]]. З канца 1918 года займаў пасаду намесніка начальніка Народнай міліцыі ППС у [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. З 1917 года быў звязаны з Юзэфай Старжынскай (з Врублеўскіх), якая дзеля яго пакінула свайго мужа Стэфана Старжынскага (будучага прэзідэнта Варшавы)<ref name="Starzynski">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20141216023156/http://www.ksap.gov.pl/ksap/file/publikacje/patroni/XV_Starzynski_KSAP.pdf |title=Stefan Starzyński |author=A. Garlicki |work=KSAP XX lat |publisher=Warszawa |year=2010 |page=283 |lang=pl}}</ref>. У адроджанай Польшчы з чэрвеня 1919 года быў пераведзены ў [[II аддзел Генеральнага штаба Войска Польскага|II аддзел Генеральнага штаба Войска Польскага]] (ваенная разведка і контрразведка). У кастрычніку 1919 года паступіў на службу ў якасці палітычнага рэферэнта пры II аддзеле Літоўска-Беларускага фронту{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. У гэты час стаў адной з ключавых фігур у польска-беларускіх адносінах, выступаючы нефармальным палітычным прадстаўніком Юзафа Пілсудскага і правадніком яго федэралісцкіх ідэй на ўсходзе. На гэтай пасадзе Ваявудзкі ўступіў у востры канфлікт з польскай цывільнай адміністрацыяй (Цывільным упраўленнем усходніх земляў), якая праводзіла больш жорсткую асімілятарскую палітыку. Ротмістр Казімеж Стаміроўскі пазней характарызаваў свайго падначаленага так: Ваявудзкі быў заядлым беларусам, прымаў усю іх канцэпцыю сур'ёзна на ўсе сто адсоткаў, нечувана шырока, і яны [беларусы] ставіліся да яго як да чалавека, адданага ім на сто адсоткаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=348}}. У сваю чаргу, кіраўнік Мінскай акругі Уладзіслаў Рачкевіч называў Ваявудзкага «беларусам большым, чым самі беларусы»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=349}}. Ваявудзкі карыстаўся даверам многіх беларускіх дзеячаў, асабліва [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], які называў яго сваім «старым прыяцелем» і дарадцам. Дзякуючы ўмяшанню Ваявудзкага і яго ціску на камандуючага фронтам генерала Шаптыцкага, ад расстрэлу быў выратаваны вядомы беларускі палітык [[Тамаш Грыб]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=358}}. У снежні 1919 года Ваявудзкі спрабаваў прадухіліць раскол у Радзе [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], вядучы кулуарныя перамовы з [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] і дапамагаючы яму з выездам. Пазней, у 1921 годзе, ён аказваў падтрымку Беларускаму дзяржаўнаму камітэту, які ствараўся ў [[Вільня|Вільні]] ў супрацьвагу ковенскаму ўраду В. Ластоўскага{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=366-367}}. Аднак пасля падпісання [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] і фактычнага краху федэралісцкай канцэпцыі, польскі ўрад пачаў згортваць гульню з беларускім рухам. У кастрычніку 1921 года Сільвестр Ваявудзкі быў звольнены з ваеннай службы ў запас{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=374}}. === Палітычная дзейнасць === Пасля сыходу з арміі Ваявудзкі заняўся палітычнай і грамадскай працай. Ён стаў адным з заснавальнікаў [[Польскі сялянскі саюз «Адраджэнне»|Польскага сялянскага саюза «Адраджэнне»]] ({{lang-pl|Polski Związek Ludowy «Odrodzenie»}}) і рэдактарам яго друкаванага органа «Вызваленне народу» (газета мела і беларускамоўную версію). На выбарах у студзені 1922 года саюз атрымаў 9 мандатаў у [[Віленскі сойм|Віленскім сойме]], а пасля далучэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] да Польшчы аб'яднаўся з партыяй ПСЛ «Вызваленне». Падчас парламенцкіх выбараў у лістападзе 1922 года Ваявудзкі актыўна працаваў на тэрыторыі паўночна-ўсходніх ваяводстваў і быў абраны паслом у Сейм I склікання. Аднак яго погляды станавіліся ўсё больш радыкальнымі. Вясной 1924 года ён, патрабуючы зямельнай рэформы без выкупу, уласнаручна распарцэляваў (раздаў сялянам) свой вялікі маёнтак, які застаўся яму ў спадчыну ад бацькі, пакінуўшы сабе толькі невялікі ўчастак з домам і садам. У лістападзе 1924 года Ваявудзкі разам з некалькімі іншымі пасламі выйшаў з ПСЛ «Вызваленне» ў знак пратэсту супраць падтрымкі ўрада Уладзіслава Грабскага і стварыў [[Незалежная сялянская партыя|Незалежную сялянскую партыю]] (НСП). Партыя перайшла на пазіцыі крайняй левіцы і шчыльна супрацоўнічала з [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадой]] (БСРГ), Сель-Робам і нелегальнай [[Камуністычная партыя Польшчы|Камуністычнай партыяй Польшчы]]. Ваявудзкі здзейсніў паездку ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], дзе пераканаўся ў «паспяховасці» савецкіх рэформ, пра што актыўна пісаў у партыйнай прэсе. Спачатку ён з пэўнай надзеяй паставіўся да [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]] Пілсудскага (1926), але хутка перайшоў у жорсткую апазіцыю і стаў адным з яго найвялікшых ворагаў. З восені 1926 года ўлады пачалі рэпрэсіі супраць НСП і БСРГ. У студзені 1927 года, падчас парламенцкіх дэбатаў вакол арыштаў лідэраў Грамады, Ваявудзкі ўступіў у вострую спрэчку з віцэ-прэм'ерам Казімежам Бартлем, за што быў выключаны маршалкам сойма з пасяджэнняў на месяц. Гэта было яго апошняе з'яўленне ў парламенце. 21 сакавіка 1927 года Незалежная сялянская партыя была афіцыйна забаронена ўладамі. У той жа час газета «[[Głos Prawdy]]» абвінаваціла Ваявудзкага ў тым, што ён адначасова з'яўляўся планым агентам польскай контрразведкі і савецкім шпіёнам. Ваявудзкі запатрабаваў склікання парламенцкага суда гонару (маршалкоўскага суда), у які ўвайшлі вядомыя палітыкі. 3 сакавіка 1927 года суд вынес апраўдальны прысуд, бо доказаў шпіянажу не знайшлося. === Эміграцыя ў СССР і смерць === У пачатку 1928 года Ваявудзкі афіцыйна ўступіў у нелегальную Камуністычную партыю Польшчы, дзе працаваў у Аграрным аддзеле ЦК. Быў адным з ініцыятараў стварэння Аб'яднання сялянскай левіцы «Самадапамога». Выконваў функцыі прадстаўніка партыі ў Сялянскім інтэрнацыянале. У сакавіку 1930 года браў удзел у Еўрапейскім сялянскім кангрэсе ў [[Берлін]]е, быў арыштаваны нямецкай паліцыяй і атрымаў прадпісанне пакінуць Германію і вярнуцца ў Польшчу. Разумеючы, што на радзіме яго чакае турма, ён вырашыў бегчы ў СССР. У чэрвені 1931 года Ваявудзкі адплыў з [[Гданьск]]а ў [[Ленінград]]. Адразу пасля сыходу з карабля (9 чэрвеня 1931 года) ён быў арыштаваны органамі [[АДПУ]] (АДПУ). 16 сакавіка 1933 года калегія АДПУ асудзіла яго на 10 гадоў турмы па абвінавачванні ў шпіянажы. Адбываў пакаранне ў Яраслаўскім палітычным ізалятары. 25 красавіка 1938 года Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР прыгаварыла Ваявудзкага да вышэйшай меры пакарання за «ўдзел у антысавецкай дыверсійна-тэрарыстычнай арганізацыі»<ref name="memo">{{cite web |url=http://lists.memo.ru/index3.htm |title=Воевудский Сильвестр Ксаверьевич |author= |date= |website=lists.memo.ru |accessdate=2024-05-24 |lang=ru}}</ref><ref name="chase">{{cite web |url=https://archive.ph/20120805215637/http://www.yale.edu/annals/Chase/Chapters/Chap5_frames.htm |title=Enemies within the Gates? The Comintern and the Stalinist Repression, 1934–1939. Chapter 5. The Victims of Vigilance |author=William J. Chase |year=2001 |website=Yale Press |accessdate=2024-05-24 |lang=en}}</ref>. Ён быў расстраляны ў той жа дзень на палігоне [[Камунарка (палігон)|Камунарка]] пад Масквой. Рэабілітаваны пасмяротна ў снежні 1956 года пастановай Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР<ref name="memo"/>. Польскі гісторык [[Марыян Драздоўскі]], спасылаючыся на звесткі сына аднаго з даваенных афіцэраў польскай разведкі, выказваў меркаванне, што Сільвестр Ваявудзкі насамрэч выкарыстоўваўся польскімі спецслужбамі для глыбокага ўкаранення ў камуністычны рух, а яго радыкальныя пракамуністычныя заявы былі толькі прыкрыццём, каб заслужыць давер у колах КПП і Камінтэрна<ref>{{кніга |аўтар=Drozdowski M. M. |загаловак=Starzyński: legionista, polityk gospodarczy, prezydent Warszawy |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Iskry |год=2006 |старонак=145 |isbn=978-83-244-0017-1 |lang=pl}}</ref>. == Узнагароды == * [[Крыж Адважных]] (двойчы, 1922) — за дзейнасць у Польскай вайсковай арганізацыі<ref>{{cite web |url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/48299/edition/64878/content |title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych 1922.07.08 R.3 Nr 19 |author= |year=1922 |page=492 |website=Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa |accessdate=2024-05-24 |lang=pl}}</ref>. * [[Памятны знак Першай кадравай кампаніі]] — за службу ў Польскіх легіёнах. * [[Крыж Польскай вайсковай арганізацыі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ваявудзкі Сільвестр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пскове]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 красавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Камунарцы (палігон)]] [[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларускія дзеячы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Афіцэры Другой Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Камуністы Польшчы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Адважных (Польшча)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Паслы Сейма Польскай Рэспублікі (1922—1927)]] {{DEFAULTSORT:Ваявудзкі Сільвестр}} [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 1 склікання]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Польшчы]] c1rof9yi9wwbhgicedp1sweil0w37kz 5150006 5150001 2026-06-02T21:41:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 3 катэгорыі; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5150006 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |Імя = Сільвестр Ваявудзкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Sylwester Wojewódzki}} |Фота = Sylwester Wojewodzki.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 1892 |Месца нараджэння = [[Пскоў]], [[Пскоўская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = 25 красавіка 1938 |Месца смерці = [[Камунарка (палігон)|Камунарка]], [[Маскоўская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)}} |Род дзейнасці = палітык, ваенны, афіцэр разведкі |Партыя = [[Польская сацыялістычная партыя]] (ППС)<br/>[[Польская сялянская партыя «Вызваленне»|ПСЛ «Вызваленне»]]<br/>[[Незалежная сялянская партыя]]<br/>[[Камуністычная партыя Польшчы]] |Узнагароды і прэміі = {{Крыж Адважных|1920}}<br/>{{Крыж Адважных|1920}}<br/>[[Памятны знак Першай кадравай кампаніі]]<br/>[[Крыж Польскай вайсковай арганізацыі]] |Commons = Category:Sylwester Wojewódzki }} '''Сільве́стр Ваяву́дзкі''' ({{lang-pl|Sylwester Wojewódzki}}; псеўданімы: ''«Старасцінскі»'', ''«Ваявода»'', ''«Стэфан»''; [[1892]], [[Пскоў]] — [[25 красавіка]] [[1938]], [[Камунарка (палігон)|Камунарка]]) — польскі камуніст, грамадска-палітычны дзеяч, паручнік [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|Войска Польскага]], пасол на [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сойм Польскай Рэспублікі]]. Адыграў значную ролю ў гісторыі [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]] як палітычны рэферэнт [[польская ваенная разведка|польскай ваеннай разведкі]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў Пскове, аднак паходзіў са шляхецкай сям'і, якая мела маёнтак Дэйнароўшчына ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]] і захоўвала традыцыі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. Выхоўваўся ў патрыятычным духу. Вучыўся ў [[Гродна|Гродне]], дзе ўжо ў гімназіі вёў незалежніцкую дзейнасць, кіруючы гуртком самаадукацыі. Менавіта ў Гродне ў лютым 1910 года ён прысутнічаў на першай беларускай вечарыне, якую ладзіў мясцовы гурток беларускай моладзі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. За выданне нелегальнага часопіса «[[Jutro]]» быў выключаны са школы за тыдзень да выпускных экзаменаў. У 1913—1914 гадах вучыўся ў [[Псіханеўралагічны інстытут|Псіханеўралагічным інстытуце]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у (хоць пазней у афіцыйных дакументах сцвярджаў, што мае толькі 8 класаў гімназіі){{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. Там ён уступіў у мясцовую арганізацыю [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі — Рэвалюцыйнай фракцыі]] і пазнаёміўся з іншым яе дзеячам, Ежы Чашэйка-Сахацкім, з якім шчыльна супрацоўнічаў на працягу многіх гадоў сваёй палітычнай кар'еры. === Ваенная служба і праца ў разведцы === Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пакінуў вучобу і ўступіў у афіцэрскую школу польскага Стралецкага саюза. 3 жніўня 1914 года пад псеўданімам ''«Стэфан»'' апынуўся ў шэрагах Першай кадравай кампаніі, створанай [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. На тэрыторыях, акупаваных аўстра-венгерскай арміяй, з 1915 года ствараў аддзелы [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] (ПВА), з'яўляўся камендантам Пётркаўскай акругі і Галоўнага штаба ПВА ў Кельцах, выконваў абавязкі палітычнага рэферэнта{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. Быў арыштаваны нямецкімі ўладамі за арганізацыю маніфестацыі супраць зняволення Юзафа Пілсудскага. Пасля перадачы камандавання над польскім войскам Пілсудскаму ў лістападзе 1918 года браў удзел у разбраенні аўстра-венгерскага гарнізона ў [[Кельцы|Кельцах]]. З канца 1918 года займаў пасаду намесніка начальніка Народнай міліцыі ППС у [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. З 1917 года быў звязаны з Юзэфай Старжынскай (з Врублеўскіх), якая дзеля яго пакінула свайго мужа Стэфана Старжынскага (будучага прэзідэнта Варшавы)<ref name="Starzynski">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20141216023156/http://www.ksap.gov.pl/ksap/file/publikacje/patroni/XV_Starzynski_KSAP.pdf |title=Stefan Starzyński |author=A. Garlicki |work=KSAP XX lat |publisher=Warszawa |year=2010 |page=283 |lang=pl}}</ref>. У адроджанай Польшчы з чэрвеня 1919 года быў пераведзены ў [[II аддзел Генеральнага штаба Войска Польскага|II аддзел Генеральнага штаба Войска Польскага]] (ваенная разведка і контрразведка). У кастрычніку 1919 года паступіў на службу ў якасці палітычнага рэферэнта пры II аддзеле Літоўска-Беларускага фронту{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=347}}. У гэты час стаў адной з ключавых фігур у польска-беларускіх адносінах, выступаючы нефармальным палітычным прадстаўніком Юзафа Пілсудскага і правадніком яго федэралісцкіх ідэй на ўсходзе. На гэтай пасадзе Ваявудзкі ўступіў у востры канфлікт з польскай цывільнай адміністрацыяй (Цывільным упраўленнем усходніх земляў), якая праводзіла больш жорсткую асімілятарскую палітыку. Ротмістр Казімеж Стаміроўскі пазней характарызаваў свайго падначаленага так: Ваявудзкі быў заядлым беларусам, прымаў усю іх канцэпцыю сур'ёзна на ўсе сто адсоткаў, нечувана шырока, і яны [беларусы] ставіліся да яго як да чалавека, адданага ім на сто адсоткаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=348}}. У сваю чаргу, кіраўнік Мінскай акругі Уладзіслаў Рачкевіч называў Ваявудзкага «беларусам большым, чым самі беларусы»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=349}}. Ваявудзкі карыстаўся даверам многіх беларускіх дзеячаў, асабліва [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], які называў яго сваім «старым прыяцелем» і дарадцам. Дзякуючы ўмяшанню Ваявудзкага і яго ціску на камандуючага фронтам генерала Шаптыцкага, ад расстрэлу быў выратаваны вядомы беларускі палітык [[Тамаш Грыб]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=358}}. У снежні 1919 года Ваявудзкі спрабаваў прадухіліць раскол у Радзе [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], вядучы кулуарныя перамовы з [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] і дапамагаючы яму з выездам. Пазней, у 1921 годзе, ён аказваў падтрымку Беларускаму дзяржаўнаму камітэту, які ствараўся ў [[Вільня|Вільні]] ў супрацьвагу ковенскаму ўраду В. Ластоўскага{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=366-367}}. Аднак пасля падпісання [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] і фактычнага краху федэралісцкай канцэпцыі, польскі ўрад пачаў згортваць гульню з беларускім рухам. У кастрычніку 1921 года Сільвестр Ваявудзкі быў звольнены з ваеннай службы ў запас{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=374}}. === Палітычная дзейнасць === Пасля сыходу з арміі Ваявудзкі заняўся палітычнай і грамадскай працай. Ён стаў адным з заснавальнікаў [[Польскі сялянскі саюз «Адраджэнне»|Польскага сялянскага саюза «Адраджэнне»]] ({{lang-pl|Polski Związek Ludowy «Odrodzenie»}}) і рэдактарам яго друкаванага органа «Вызваленне народу» (газета мела і беларускамоўную версію). На выбарах у студзені 1922 года саюз атрымаў 9 мандатаў у [[Віленскі сойм|Віленскім сойме]], а пасля далучэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] да Польшчы аб'яднаўся з партыяй ПСЛ «Вызваленне». Падчас парламенцкіх выбараў у лістападзе 1922 года Ваявудзкі актыўна працаваў на тэрыторыі паўночна-ўсходніх ваяводстваў і быў абраны паслом у Сейм I склікання. Аднак яго погляды станавіліся ўсё больш радыкальнымі. Вясной 1924 года ён, патрабуючы зямельнай рэформы без выкупу, уласнаручна распарцэляваў (раздаў сялянам) свой вялікі маёнтак, які застаўся яму ў спадчыну ад бацькі, пакінуўшы сабе толькі невялікі ўчастак з домам і садам. У лістападзе 1924 года Ваявудзкі разам з некалькімі іншымі пасламі выйшаў з ПСЛ «Вызваленне» ў знак пратэсту супраць падтрымкі ўрада Уладзіслава Грабскага і стварыў [[Незалежная сялянская партыя|Незалежную сялянскую партыю]] (НСП). Партыя перайшла на пазіцыі крайняй левіцы і шчыльна супрацоўнічала з [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадой]] (БСРГ), Сель-Робам і нелегальнай [[Камуністычная партыя Польшчы|Камуністычнай партыяй Польшчы]]. Ваявудзкі здзейсніў паездку ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], дзе пераканаўся ў «паспяховасці» савецкіх рэформ, пра што актыўна пісаў у партыйнай прэсе. Спачатку ён з пэўнай надзеяй паставіўся да [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту]] Пілсудскага (1926), але хутка перайшоў у жорсткую апазіцыю і стаў адным з яго найвялікшых ворагаў. З восені 1926 года ўлады пачалі рэпрэсіі супраць НСП і БСРГ. У студзені 1927 года, падчас парламенцкіх дэбатаў вакол арыштаў лідэраў Грамады, Ваявудзкі ўступіў у вострую спрэчку з віцэ-прэм'ерам Казімежам Бартлем, за што быў выключаны маршалкам сойма з пасяджэнняў на месяц. Гэта было яго апошняе з'яўленне ў парламенце. 21 сакавіка 1927 года Незалежная сялянская партыя была афіцыйна забаронена ўладамі. У той жа час газета «[[Głos Prawdy]]» абвінаваціла Ваявудзкага ў тым, што ён адначасова з'яўляўся планым агентам польскай контрразведкі і савецкім шпіёнам. Ваявудзкі запатрабаваў склікання парламенцкага суда гонару (маршалкоўскага суда), у які ўвайшлі вядомыя палітыкі. 3 сакавіка 1927 года суд вынес апраўдальны прысуд, бо доказаў шпіянажу не знайшлося. === Эміграцыя ў СССР і смерць === У пачатку 1928 года Ваявудзкі афіцыйна ўступіў у нелегальную Камуністычную партыю Польшчы, дзе працаваў у Аграрным аддзеле ЦК. Быў адным з ініцыятараў стварэння Аб'яднання сялянскай левіцы «Самадапамога». Выконваў функцыі прадстаўніка партыі ў Сялянскім інтэрнацыянале. У сакавіку 1930 года браў удзел у Еўрапейскім сялянскім кангрэсе ў [[Берлін]]е, быў арыштаваны нямецкай паліцыяй і атрымаў прадпісанне пакінуць Германію і вярнуцца ў Польшчу. Разумеючы, што на радзіме яго чакае турма, ён вырашыў бегчы ў СССР. У чэрвені 1931 года Ваявудзкі адплыў з [[Гданьск]]а ў [[Ленінград]]. Адразу пасля сыходу з карабля (9 чэрвеня 1931 года) ён быў арыштаваны органамі [[АДПУ]] (АДПУ). 16 сакавіка 1933 года калегія АДПУ асудзіла яго на 10 гадоў турмы па абвінавачванні ў шпіянажы. Адбываў пакаранне ў Яраслаўскім палітычным ізалятары. 25 красавіка 1938 года Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР прыгаварыла Ваявудзкага да вышэйшай меры пакарання за «ўдзел у антысавецкай дыверсійна-тэрарыстычнай арганізацыі»<ref name="memo">{{cite web |url=http://lists.memo.ru/index3.htm |title=Воевудский Сильвестр Ксаверьевич |author= |date= |website=lists.memo.ru |accessdate=2024-05-24 |lang=ru}}</ref><ref name="chase">{{cite web |url=https://archive.ph/20120805215637/http://www.yale.edu/annals/Chase/Chapters/Chap5_frames.htm |title=Enemies within the Gates? The Comintern and the Stalinist Repression, 1934–1939. Chapter 5. The Victims of Vigilance |author=William J. Chase |year=2001 |website=Yale Press |accessdate=2024-05-24 |lang=en}}</ref>. Ён быў расстраляны ў той жа дзень на палігоне [[Камунарка (палігон)|Камунарка]] пад Масквой. Рэабілітаваны пасмяротна ў снежні 1956 года пастановай Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР<ref name="memo"/>. Польскі гісторык [[Марыян Драздоўскі]], спасылаючыся на звесткі сына аднаго з даваенных афіцэраў польскай разведкі, выказваў меркаванне, што Сільвестр Ваявудзкі насамрэч выкарыстоўваўся польскімі спецслужбамі для глыбокага ўкаранення ў камуністычны рух, а яго радыкальныя пракамуністычныя заявы былі толькі прыкрыццём, каб заслужыць давер у колах КПП і Камінтэрна<ref>{{кніга |аўтар=Drozdowski M. M. |загаловак=Starzyński: legionista, polityk gospodarczy, prezydent Warszawy |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo Iskry |год=2006 |старонак=145 |isbn=978-83-244-0017-1 |lang=pl}}</ref>. == Узнагароды == * [[Крыж Адважных]] (двойчы, 1922) — за дзейнасць у Польскай вайсковай арганізацыі<ref>{{cite web |url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/48299/edition/64878/content |title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych 1922.07.08 R.3 Nr 19 |author= |year=1922 |page=492 |website=Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa |accessdate=2024-05-24 |lang=pl}}</ref>. * [[Памятны знак Першай кадравай кампаніі]] — за службу ў Польскіх легіёнах. * [[Крыж Польскай вайсковай арганізацыі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ваявудзкі Сільвестр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пскове]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 красавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»]] [[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Афіцэры Другой Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Адважных (Польшча)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 1 склікання]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Польшчы]] s43oqjlj7cugorjy2fwxycmtgbsi5qs 0 721395 5150081 5134962 2026-06-03T07:20:39Z DobryBrat 5701 артыкул выносіўся на выдаленне і быў пакінуты 5150081 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зуеў}} {{навуковец}} '''Мікалай Міхайлавіч Зуеў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[матэматык]], педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1969 годзе. Скончыў аспірантуру ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] ў 1973 годзе. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1976)<ref>{{Cite web |url=https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |title=Вучоныя Беларусі. Мiкалай Мiхайлавiч Зуеў, кандыдат фізіка-матэматычных навук |access-date=4 кастрычніка 2022 |archive-date=4 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004174713/https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |url-status=dead }}</ref>. Сярод навуковых інтарэсаў — задачы тэорыі імавернасцей і фінансавай матэматыкі<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar330088405&strq=l_siz=20 Зуев, Николай Михайлович (кандидат физико-математических наук; математика; род. 1946)]</ref>. Працуе дацэнтам на кафедры тэорыі імавернасцей і матэматычнай статыстыкі [[факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|факультэта прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ]]<ref name="unicat"/>. Памёр 26 студзеня 2026 года{{крыніца?}}. == Кнігі і навуковыя працы == * Derivative Pricing in Incomplete Markets / Petr Lappo, Nickolay Zuev // Теория вероятностей, математическая статистика и их приложения : сборник научных статей. — Минск, 2010. — Вып. 3 : Материалы Международной конференции, посвященной 75-летию профессора, доктора физико-математических наук Геннадия Алексеевича Медведева, Минск, 22—25 февраля 2010 г. — С. 196—200. * Исследование старших спектральных плотностей стационарных процессов с перемешиванием : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.01.05 : защищена 22.12.1976 : утверждена 26.01.1977 / Зуев Николай Михайлович. — Вильнюс, 1976. * Неравномерная оценка скорости сходимости распределений максимума последовательных сумм m-зависимых случайных величин / Н. М. Зуев, Я. Б. Кошкин // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя фізіка-матэматычных навук. — 2005. — № 3. — С. 44—49. * Предельные теоремы для слабо зависимых случайных величин / Н. М. Зуев. — Минск, 2000. * Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка / М. М. Зуеў, У. У. Сячко. — Мазыр, 2000. * О расчёте опционов европейского и американского типов/ Зуев, Н. М. — 2015 * Распределение времени наступления серии случайных событий в полиномиальной схеме/Зуев, Н. М. — Nov-2012. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://libcat.bas-net.by/opac/listbr.php Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси] * [https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 Сайт ФПМИ ЗУЕВ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 |date=4 кастрычніка 2022 }} * [https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2%2C+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update Электронная библиотека БГУ Зуев, Н. М.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2,+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update |date=4 кастрычніка 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зуеў Мікалай Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] mmk0i9eai82n3l0esz3uf1gz9tbuycx 5150086 5150081 2026-06-03T07:26:20Z DobryBrat 5701 афармленне, пунктуацыя, спасылка 5150086 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зуеў}} {{навуковец}} '''Мікалай Міхайлавіч Зуеў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[матэматык]], педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1969 годзе. Скончыў аспірантуру ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] ў 1973 годзе. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1976)<ref>{{Cite web |url=https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |title=Вучоныя Беларусі. Мiкалай Мiхайлавiч Зуеў, кандыдат фізіка-матэматычных навук |access-date=4 кастрычніка 2022 |archive-date=4 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004174713/https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |url-status=dead }}</ref>. Сярод навуковых інтарэсаў — задачы тэорыі імавернасцей і фінансавай матэматыкі<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar330088405&strq=l_siz=20 Зуев, Николай Михайлович (кандидат физико-математических наук; математика; род. 1946)]</ref>. Працуе дацэнтам на кафедры тэорыі імавернасцей і матэматычнай статыстыкі [[факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|факультэта прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ]]<ref name="unicat"/>. Памёр 26 студзеня 2026 года{{крыніца?}}. == Кнігі і навуковыя працы == * Derivative Pricing in Incomplete Markets / Petr Lappo, Nickolay Zuev // Теория вероятностей, математическая статистика и их приложения : сборник научных статей. — Минск, 2010. — Вып. 3 : Материалы Международной конференции, посвященной 75-летию профессора, доктора физико-математических наук Геннадия Алексеевича Медведева, Минск, 22—25 февраля 2010 г. — С. 196—200. * Исследование старших спектральных плотностей стационарных процессов с перемешиванием : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.01.05 : защищена 22.12.1976 : утверждена 26.01.1977 / Зуев Николай Михайлович. — Вильнюс, 1976. * Неравномерная оценка скорости сходимости распределений максимума последовательных сумм m-зависимых случайных величин / Н. М. Зуев, Я. Б. Кошкин // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя фізіка-матэматычных навук. — 2005. — № 3. — С. 44—49. * Предельные теоремы для слабо зависимых случайных величин / Н. М. Зуев. — Минск, 2000. * Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка / М. М. Зуеў, У. У. Сячко. — Мазыр, 2000. * О расчёте опционов европейского и американского типов/ Зуев, Н. М. — 2015. * [https://188.93.104.146/ru/pub/ru_bmk_2012.pdf#page=15 Зуев, Н. М. Распределение времени наступления серии случайных событий в полиномиальной схеме // XI Белорусская математическая конференция — Минск, 4 — 9 ноября 2012 г. — С. 15.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://libcat.bas-net.by/opac/listbr.php Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси] * [https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 Сайт ФПМИ ЗУЕВ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 |date=4 кастрычніка 2022 }} * [https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2%2C+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update Электронная библиотека БГУ Зуев, Н. М.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2,+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update |date=4 кастрычніка 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зуеў Мікалай Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] gneu46e1u82c286d7ahqcv7c9asjlyy 5150116 5150086 2026-06-03T07:44:11Z JerzyKundrat 174 /* Кнігі і навуковыя працы */ 5150116 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зуеў}} {{навуковец}} '''Мікалай Міхайлавіч Зуеў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[матэматык]], педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1969 годзе. Скончыў аспірантуру ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] ў 1973 годзе. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1976)<ref>{{Cite web |url=https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |title=Вучоныя Беларусі. Мiкалай Мiхайлавiч Зуеў, кандыдат фізіка-матэматычных навук |access-date=4 кастрычніка 2022 |archive-date=4 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004174713/https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |url-status=dead }}</ref>. Сярод навуковых інтарэсаў — задачы тэорыі імавернасцей і фінансавай матэматыкі<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar330088405&strq=l_siz=20 Зуев, Николай Михайлович (кандидат физико-математических наук; математика; род. 1946)]</ref>. Працуе дацэнтам на кафедры тэорыі імавернасцей і матэматычнай статыстыкі [[факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|факультэта прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ]]<ref name="unicat"/>. Памёр 26 студзеня 2026 года{{крыніца?}}. == Кнігі і навуковыя працы == * Derivative Pricing in Incomplete Markets / Petr Lappo, Nickolay Zuev // Теория вероятностей, математическая статистика и их приложения : сборник научных статей. — Минск, 2010. — Вып. 3 : Материалы Международной конференции, посвященной 75-летию профессора, доктора физико-математических наук Геннадия Алексеевича Медведева, Минск, 22—25 февраля 2010 г. — С. 196—200. * Исследование старших спектральных плотностей стационарных процессов с перемешиванием : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.01.05 : защищена 22.12.1976 : утверждена 26.01.1977 / Зуев Николай Михайлович. — Вильнюс, 1976. * Неравномерная оценка скорости сходимости распределений максимума последовательных сумм m-зависимых случайных величин / Н. М. Зуев, Я. Б. Кошкин // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя фізіка-матэматычных навук. — 2005. — № 3. — С. 44—49. * Предельные теоремы для слабо зависимых случайных величин / Н. М. Зуев. — Минск, 2000. * Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка / М. М. Зуеў, У. У. Сячко. — Мазыр, 2000. — ISBN 985-447-270-1 * О расчёте опционов европейского и американского типов/ Зуев, Н. М. — 2015. * [https://188.93.104.146/ru/pub/ru_bmk_2012.pdf#page=15 Зуев, Н. М. Распределение времени наступления серии случайных событий в полиномиальной схеме // XI Белорусская математическая конференция — Минск, 4 — 9 ноября 2012 г. — С. 15.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://libcat.bas-net.by/opac/listbr.php Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси] * [https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 Сайт ФПМИ ЗУЕВ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 |date=4 кастрычніка 2022 }} * [https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2%2C+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update Электронная библиотека БГУ Зуев, Н. М.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2,+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update |date=4 кастрычніка 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зуеў Мікалай Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] riyyz0n5f5ladetflctymgv2lngd76k 0 727084 5149924 4298968 2026-06-02T15:26:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149924 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Гістадрут |цэнтр = {{Сцяг|Ізраіль}} [[Тэль-Авіў]], [[Ізраіль]] |тып = [[прафсаюз]] |дата_заснавання1 = [[1920]] }} '''Гістадрут''' ({{lang-he|ההסתדרות הכללית של העובדים בארץ ישראל}}; ''Усеагульная федэрацыя рабочых Зямлі Ізраільскай'') — нацыянальны [[прафсаюз|прафсаюзны цэнтр]] у [[Ізраіль|Ізраілі]]. Гістадрут быў створаны ў снежні [[1920]] года ў [[Хайфа|Хайфе]] для абароны правоў яўрэйскіх рабочых у [[Брытанскі мандат у Палесціне|падмандатнай Палестыне]]. Пасля здабыцця Ізраілем незалежнасці, Гістадрут стаў асновай [[Сацыялістычны сіянізм|рабочага сіянісцкага руху]] і адной з самых уплывовых устаноў дзяржавы Ізраіль. Апроч выканання ролі прафсаюза, ён таксама стаў уладальнікам многіх прадпрыемстваў, утварыўшы цэлы сектар эканомікі. Гістрадрут з’яўляўся другім, пасля дзяржавы, працадаўцам у краіне<ref>[http://countrystudies.us/israel/56.htm The Histadrut]</ref>. Праз свой эканамічны аддзел, Гістадрут валодаў шматлікімі прадпрыемствамі, у тым ліку найбуйнейшымі прамысловымі кангламератамі краіны, найбуйнейшым банкам краіны [[Банк Апаалім|Апаалім]] і найбуйнейшай суднаходнай кампаніяй краіны [[ZIM]]. У [[1985]] годзе большасць актываў Гістадрута была нацыяналізавана, у тым ліку і банк Апаалім. Да [[2009]] года прафсаюз не прымаў у свае шэрагі працоўных-мігрантаў. Пасля шэрагу крытыкі ад еўрапейскіх прафсаюзаў і міжнародных праваабарончых груп, Гістадрут стаў прымаць у сябры рабочых не яўрэйскай нацыянальнасці і мігрантаў<ref>[http://www.haaretz.com/print-edition/news/histadrut-to-allow-migrant-workers-to-join-for-first-time-1.3474 Histadrut to allow migrant workers to join for first time] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924222243/http://www.haaretz.com/print-edition/news/histadrut-to-allow-migrant-workers-to-join-for-first-time-1.3474 |date=24 верасня 2015 }}.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ЭЯЭ|11199|Гістадрут}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ізраіль у тэмах}} [[Катэгорыя:Прафсаюзы Ізраіля]] 293pfzd4p241ptwzab0jgumsdclrxg1 0 730334 5150067 5131401 2026-06-03T06:05:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150067 wikitext text/x-wiki {{ізаляваны артыкул|date=2023-01-23}} {{прадпрымальнік | імя = Джэк Ма | арыгінал імя = 马云 | выява = Enabling eCommerce- Small Enterprises, Global Players (39008130265) (cropped).jpg | дата нараджэння = | дзеці = 3 | жонка = Zhang Ying | месца нараджэння = | апісанне выявы = Ма ў 2018 | Альма-матар = | Партыя = | род дзейнасці = | грамадзянства = {{Кітай}} | імя пры нараджэнні = Ма Юнь }} '''Джэк Ма Юн''' ( {{Lang-zh|马云}} ; нарадзіўся 10 верасня 1964 года) - кітайскі бізнес-магнат, інвестар і філантроп. Ён з'яўляецца сузаснавальнікам і былым выканаўчым старшынёй Alibaba Group, шматнацыянальнага тэхналагічнага кангламерату. Акрамя таго, ён стаў сузаснавальнікам Yunfeng Capital, кітайскай прыватнай інвестыцыйнай кампаніі . Па стане на студзень 2023 года, з лічбай 31,1 мільярда долараў, Ма з'яўляецца пятым самым багатым чалавекам у Кітаі (пасля Чжун Шаньшаня, Чжан Іміна, [[Ма Хуатэн]]а і Робіна Цзэна ), а таксама 34-м самым багатым чалавекам у свеце згодна ''індэксу мільярдэраў Bloomberg'' .<ref name="BloombergNet">{{Cite news|title=Bloomberg Billionaires Index: Jack Ma|publisher=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/jack-y-ma/}}</ref> Нарадзіўся ў [[Ханчжоу]], [[Чжэцзян]], Ма скончыў Ханчжоўскі педагагічны ўніверсітэт. Пасля заканчэння ён стаў выкладчыкам англійскай мовы і міжнароднага гандлю ва ўніверсітэце Ханчжоу Дыянзі . Праяўляючы цікавасць да [[Інтэрнэт]]у, ён заснаваў сваю першую кампанію ў 1994 годзе, пазней заснаваў другую кампанію пасля таго, як даведаўся больш пра Інтэрнэт. З 1998 па 1999 год ён узначальваў інфармацыйную кампанію, заснаваную ўрадам, пазней пакінуў яе, каб разам са сваімі калегамі ў 1999 годзе заснаваць Alibaba Group. Першапачаткова заснаваная як B2B -маркетплейс, кампанія пазней пашырылася на шырокі спектр абласцей, у тым ліку электронную камерцыю, тэхналогіі і анлайн-плацяжы. У 2017 годзе Ма заняў другое месца ў штогадовым спісе «50 найвялікшых сусветных лідэраў» па версіі ''[[Fortune (часопіс)|Fortune]]''.<ref>{{Cite news|url=http://fortune.com/worlds-greatest-leaders/theo-epstein-1/|title=Theo Epstein|date=23 March 2017|work=Fortune|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=25 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092240/http://fortune.com/worlds-greatest-leaders/theo-epstein-1/|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://fortune.com/worlds-greatest-leaders/theo-epstein-1/ |access-date=22 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092240/http://fortune.com/worlds-greatest-leaders/theo-epstein-1/ |archive-date=25 снежня 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://fortune.com/worlds-greatest-leaders/theo-epstein-1/ |access-date=22 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092240/http://fortune.com/worlds-greatest-leaders/theo-epstein-1/ |archive-date=25 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref> Ён лічыцца неафіцыйным глабальным амбасадарам кітайскага бізнесу і з'яўляецца ўплывовай фігурай у супольнасці [[стартап]]аў.<ref>{{Cite news|title=How Alibaba's Jack Ma Is Building a Truly Global Retail Empire|url=http://fortune.com/2017/03/24/jack-ma-alibaba-china-ecommerce-world-greatest-leaders/|work=Fortune|date=2017}}</ref> У верасні 2018 года ён абвясціў, што сыдзе з Alibaba і будзе займацца адукацыйнай працай, філантропіяй і экалагічнымі справамі;<ref name="jdoebele">{{Cite web|title=Jack Ma Outlines Bold Vision For His Philanthropy Foundation|url=https://www.forbes.com/sites/jdoebele/2019/12/02/jack-ma-shares-his-plans-for-education-philanthropy-in-china/|work=Forbes|date=2 December 2019}}</ref><ref name="dtjm">{{Cite web|title=China's richest man Jack Ma to stand down from Alibaba|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2018/09/07/alibaba-chief-jack-ma-stand/|subtitle=live|work=The Telegraph|date=8 September 2018|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/technology/2018/09/07/alibaba-chief-jack-ma-stand/|archive-date=11 студзеня 2022}}</ref><ref name="latjm">{{Cite web|title=Billionaire Jack Ma prepares for life after Alibaba. He'll retire Monday, report says|url=https://www.latimes.com/business/la-fi-jack-ma-alibaba-20180907-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|date=7 September 2018}}</ref><ref name="tetjm">{{Cite news|title=Alibaba's Jack Ma, China's richest man, to retire from company he co-founded|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/alibabas-jack-ma-chinas-richest-man-to-retire-from-company-he-co-founded/articleshow/65727702.cms|work=[[The Economic Times]]|date=8 September 2018|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=25 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092239/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/alibabas-jack-ma-chinas-richest-man-to-retire-from-company-he-co-founded/articleshow/65727702.cms%20|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/alibabas-jack-ma-chinas-richest-man-to-retire-from-company-he-co-founded/articleshow/65727702.cms%20 |access-date=2 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092239/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/alibabas-jack-ma-chinas-richest-man-to-retire-from-company-he-co-founded/articleshow/65727702.cms%20 |archive-date=25 снежня 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/alibabas-jack-ma-chinas-richest-man-to-retire-from-company-he-co-founded/articleshow/65727702.cms%20 |access-date=2 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092239/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/alibabas-jack-ma-chinas-richest-man-to-retire-from-company-he-co-founded/articleshow/65727702.cms%20 |archive-date=25 снежня 2018 }}</ref> у наступным годзе Дэніэл Чжан змяніў яго на пасадзе выканаўчага старшыні.<ref name="cnbcjm">{{Cite news|title=Alibaba announces Jack Ma succession plan: CEO Daniel Zhang to take over as chairman in a year|url=https://www.cnbc.com/2018/09/10/alibaba-jack-ma-succession-plan-daniel-zhang-to-take-over-as-chairman.html|work=CNBC}}</ref><ref name="Forbes profile">{{Cite web|title=Jack Ma|url=https://www.forbes.com/nft-profile/jack-ma/|work=Forbes|language=en}}</ref> У 2020 годзе ўрад Кітая спыніў планы IPO для заснаванай ім кампаніі Ant Group пасля таго, як ён выступіў з прамовай, у якой раскрытыкаваў рэгулятараў.<ref>{{Cite news|date=2020-11-05|title=How billionaire Jack Ma fell to earth and took Ant's mega IPO with him|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-ant-group-ipo-suspension-regulators-i-idCAKBN27L1BB}}</ref> У 2019 годзе ''Forbes'' назваў Ма ў сваім спісе «Героі філантропіі Азіі 2019» за яго працу па падтрымцы бедных суполак у Кітаі, Афрыцы, Аўстраліі і на Блізкім Усходзе.<ref name="jdoebele"/><ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=Asia's 2019 Heroes Of Philanthropy: Catalysts For Change|url=https://www.forbes.com/sites/gracechung/2019/12/02/asias-2019-heroes-of-philanthropy-catalysts-for-change/|work=Forbes}}</ref> У красавіку 2021 года Джэк Ма заняў 26-е месца ў «Глабальным спісе багатых людзей Forbes 2021» з багаццем 48,4 мільярда долараў ЗША.<ref>{{Cite web|title=Forbes Billionaires 2021: The Richest People in the World|url=https://www.forbes.com/billionaires/|work=Forbes|language=en}}</ref> == Маладосць і адукацыя == Джэк Ма нарадзіўся як Ма Юнь у [[Ханчжоу|горадзе Ханчжоу]], [[Чжэцзян|правінцыя Чжэцзян]], 10 верасня 1964 года.<ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|title=Jack Ma|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Jack-Ma|date=September 6, 2022|access-date=September 9, 2022}}</ref> Ён зацікавіўся англійскай мовай яшчэ ў дзяцінстве і пачаў займацца з ангельскамоўнымі ў гатэлі Hangzhou International Hotel. Дзед Ма служыў ахоўнікам падчас [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Другой япона-кітайскай вайны]] . У 12 гадоў Ма купіў кішэннае радыё і стаў кожны дзень слухаць англійскія радыёстанцыі. На працягу дзевяці гадоў Ма будзе ездзіць па {{Convert|17|mi|km}} на сваім веласіпедзе, каб праводзіць экскурсіі па мясцовасці для турыстаў, каб папрактыкавацца ў англійскай мове. Ён стаў сябрам па перапісцы з адным з тых замежнікаў, які празваў яго «Джэк», таму што яму было цяжка вымаўляць яго кітайскае імя.<ref>{{Cite book|title=Brief biography of Jack Ma|url=https://books.google.pl/books?id=fWUaDQAAQBAJ&redir_esc=y|author=Kalyani Mookherji|publisher=Prabhat Prakashan|publication-date=2008}}</ref> З 13 гадоў Ма быў вымушаны перавесціся ў сярэднюю школу № 8 горада Ханчжоу, таму што ён часта ўдзельнічаў у бойках. Ма спатрэбілася два гады, каб паступіць у вельмі звычайную сярэднюю школу, і ён атрымаў толькі 31 бал па матэматыцы. У 1982 годзе, ва ўзросце 18 гадоў, Ма ўпершыню праваліў уступны экзамен у каледж, атрымаўшы толькі 1 бал па матэматыцы. Пасля гэтага ён і яго стрыечны брат пайшлі ў гасцініцу, каб падаць заяўку на працу афіцыянта, куды ўзялі стрыечнага брата, а яму адмовілі на той падставе, што ён занадта худы, невысокі і ўвогуле дрэнна выглядае.<ref name="Zhang, Yan">{{Cite book|title=Wo de ren sheng zhe xue : Ma Yun xian gei nian qing ren de 12 tang ren sheng zhi hui ke|url=https://www.worldcat.org/oclc/880665184|author=Zhang, Yan|publication-date=2013|publisher=Beijing Shi}}</ref> У 1983 годзе Ма другі раз праваліў уступны экзамен у каледж, хоць яго матэматыка палепшылася да 19 балаў. Бацькі ўгаварылі Ма адмовіцца ад жадання паступіць у каледж і навучыцца майстэрству. Пасля гэтага Ма пачаў ездзіць на сваім зношаным ровары па вуліцах і завулках Ханчжоу.<ref name="Zhang, Yan"/> У 1984 годзе, нягледзячы на моцны супраціў яго сям'і, Ма здаў уступны экзамен у каледж у трэці раз. Гэтым разам па тэсціраванні па матэматыцы ён набраў 89 балаў, але ў агульным разрыве старшакурснікаў усё роўна саступаў 5 балаў. Паколькі мэтавы набор на англійскія спецыяльнасці не быў дасягнуты, некаторыя выдатныя студэнты-англічане мелі магчымасць атрымаць павышэнне. Ма быў павышаны да бакалаўрыяту замежнай мовы ў Ханчжоўскім педагагічным універсітэце. Пасля паступлення ва ўніверсітэт Ма стаў добрым студэнтам з выдатнай акадэмічнай паспяховасцю і ўвайшоў у пяцёрку лепшых на кафедры замежных моў з выдатнай англійскай мовай. Пасля гэтага Ма быў абраны старшынёй студэнцкага саюза, а потым два тэрміны займаў пасаду старшыні Федэрацыі студэнтаў Ханчжоу.<ref name="Zhang, Yan"/> Ма скончыў універсітэт у 1988 годзе са ступенню бакалаўра мастацтваў па англійскай мове.<ref>{{Cite web|title=Alibaba Group|url=http://news.alibaba.com/specials/aboutalibaba/aligroup/jack.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Alibaba's Jack Ma on Early Obstacles, His Ambitions|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-29/alibaba-s-jack-ma-on-early-obstacles-his-ambitions|author=Rose, Charlie|date=29 студзеня 2015}}</ref> Пасля ён стаў выкладчыкам англійскай мовы і міжнароднага гандлю ва ўніверсітэце Ханчжоу Дыянзі . Ён таксама сцвярджаў, што дзесяць разоў падаваў дакументы ў Гарвардскую школу бізнесу і кожны раз атрымліваў адмову.<ref>{{Cite web|title=Alibaba founder Jack Ma: 'Harvard rejected me 10 times'|url=http://www.businessinsider.com/jack-ma-harvard-rejected-me-10-times-2015-9?IR=T}}</ref> == Дзелавая кар'ера == [[Файл:Davos_2017_-_An_Insight,_An_Idea_with_Jack_Ma.webm|міні|Джэк Ма пра будучыню інтэрнэт-гандлю і глабалізацыі на Сусветным эканамічным форуме 2017]] === Пачатак кар'еры === Згодна з аўтабіяграфічнай прамовай Ма, пасля заканчэння педагагічнага ўніверсітэта Ханчжоу ў 1988 годзе, Ма падаў заяўку на 31 розную выпадковую працу і на кожнай атрымаў адмову. «Я пайшоў на працу ў KFC; яны сказалі: "ты не годны"', сказаў Ма інтэрв'юеру Чарлі Роўзу . "Я нават хадзіў у [[KFC]] калі ён прыйшоў у мой горад. На работу выйшлі 24 чалавекі. Прынялі дваццаць тры. Я быў адзіным хлопцам [адхіленым]. . .".<ref name="bloomberg.com">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-29/alibaba-s-jack-ma-on-early-obstacles-his-ambitions|title=Charlie Rose Talks to Alibaba's Jack Ma|work=Bloomberg.com|date=29 January 2015}}</ref> У гэты перыяд у Кітаі было першае дзесяцігоддзе кітайскай эканамічнай рэформы [[Дэн Сяапін]]а . У 1994 годзе Ма пачуў пра Інтэрнэт і таксама заснаваў сваю першую кампанію,<ref name="Clark-house">{{Cite book|title=Alibaba: The House That Jack Ma Built}}</ref> Агенцтва перакладаў Ханчжоу Хайбо ({{Lang-zh|杭州海波翻譯社}}, {{Transl|zh|Hángzhōu Hǎibō Fānyì Shè}} ). У пачатку 1995 года ён адправіўся ў ЗША ад імя муніцыпальнага ўрада з калегамі, якія дапамаглі пазнаёміць яго з Інтэрнэтам.<ref name="Clark-house" /> Хаця ён знайшоў інфармацыю, звязаную з півам, у многіх краінах, ён быў здзіўлены, не знайшоўшы ніводнай інфармацыі з Кітая. Ён таксама паспрабаваў знайсці агульную інфармацыю пра Кітай і зноў быў здзіўлены, не знайшоўшы нічога. Такім чынам, ён і яго сябар стварылі «брыдкі» сайт, звязаны з Кітаем.<ref>{{Cite web|title=秒拍视频|url=http://www.miaopai.com/show/LqGAlmwU1S5cKaaghz9L6Q__.htm|url-status=dead}}</ref> Ён запусціў вэб-сайт у 9:40 раніцы, і да 12:30 ён атрымаў электронныя лісты ад некаторых кітайскіх інвестараў, якія жадалі даведацца пра яго. Тады Ма зразумеў, што Інтэрнэт можа прапанаваць нешта выдатнае. У красавіку 1995 года Ма і Хэ Ібін (настаўнік інфарматыкі) адкрылі першы офіс для China Pages, а Ма заснаваў сваю другую кампанію. 10 мая 1995 года яны зарэгістравалі дамен chinapages.com у ЗША. На працягу трох гадоў кампанія зарабіла 5 000 000 [[Кітайскі юань|юаняў]], што на той момант было эквівалентна 800 000 долараў ЗША. Ма пачаў ствараць вэб-сайты для кітайскіх кампаній з дапамогай сяброў у ЗША. Ён сказаў, што «ў той дзень, калі мы падключыліся да Інтэрнэту, я запрасіў сяброў і тэлевізійнікаў да сябе дадому», і пры вельмі павольным камутаваным злучэнні «мы чакалі тры з паловай гадзіны і атрымалі паўстаронкі», — успамінаў ён. «Мы пілі, глядзелі тэлевізар і гулялі ў карты, чакалі. Але я так ганарыўся. Я даказаў, што Інтэрнэт існуе».<ref>{{Cite news|last=Barboza|first=David|title=New Partner for Yahoo Is a Master at Selling|url=https://www.nytimes.com/2005/08/15/technology/15alibaba.html|work=[[The New York Times]]|date=15 August 2005}}</ref> На канферэнцыі ў 2010 годзе Ма прызнаўся, што ён ніколі не пісаў ні радка кода і не рабіў ніводнага продажу кліенту. Першы раз ён набыў камп'ютар ва ўзросце 33 гадоў <ref name="Bloomberg">{{Cite news|last=Mellor|first=William|title=Ma 和Says Alibaba Shareholders Should Feel Love, Not No. 3|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-11-09/ma-says-alibaba-shareholders-should-feel-love-not-no-3.html|date=10 November 2014}}</ref> З 1998 па 1999 год Ма ўзначальваў кампанію інфармацыйных тэхналогій, заснаваную Кітайскім міжнародным цэнтрам электроннай камерцыі, аддзелам Міністэрства знешняга гандлю і эканамічнага супрацоўніцтва . У 1999 годзе ён звольніўся і вярнуўся ў Ханчжоу са сваёй камандай, каб заснаваць у сваёй кватэры з групай з 18 сяброў Alibaba, кітайскі гандлёвы сайт для бізнесу.<ref>{{Cite news|last=Popovic|first=Stevan|title=Jack Ma: The man leading the Chinese e-commerce market|url=http://www.hottopics.ht/stories/consumer/jack-ma-the-man-leading-the-chinese-e-commerce-market/|work=Hot Topics|date=4 May 2014|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=12 студзеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112115009/https://www.hottopics.ht/stories/consumer/jack-ma-the-man-leading-the-chinese-e-commerce-market/|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.hottopics.ht/stories/consumer/jack-ma-the-man-leading-the-chinese-e-commerce-market/ |title=Архіўная копія |access-date=23 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112115009/https://www.hottopics.ht/stories/consumer/jack-ma-the-man-leading-the-chinese-e-commerce-market/ |archive-date=12 студзеня 2016 }}</ref> Ён пачаў новы раунд развіцця прадпрыемства з 500 000 юаняў. [[Файл:2007ChinatrustGlobalLeadersForum_JackMa.jpg|злева|міні| Джэк Ма на форуме лідэраў China Trust Global Leaders 2007]] У кастрычніку 1999 г. і студзені 2000 г. Alibaba атрымала замежныя венчурныя інвестыцыі ў памеры 25 мільёнаў долараў ад Goldman Sachs і [[SoftBank]].<ref name="Clark-house"/> Чакалася, што праграма палепшыць унутраны рынак электроннай камерцыі і ўдасканаліць платформу электроннай камерцыі для кітайскіх прадпрыемстваў, асабліва малых і сярэдніх прадпрыемстваў (МСП), для вырашэння праблем [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі]] (СГА). Праз тры гады Alibaba стала прыбытковай. Ма хацеў палепшыць глабальную сістэму электроннай камерцыі і з 2003 года заснаваў Taobao Marketplace, Alipay, Ali Mama і Lynx. Пасля імклівага росту Taobao [[eBay]] прапанаваў набыць кампанію. Аднак Ма адхіліў іх прапанову, замест гэтага атрымаўшы падтрымку ад сузаснавальніка [[Yahoo!|Yahoo]] Джэры Янга з інвестыцыямі ў 1 мільярд долараў. === IPO Alibaba === У верасні 2014 года паведамлялася, што Alibaba сабрала больш за 25 мільярдаў долараў у выніку першаснага публічнага размяшчэння акцый (IPO) на [[Нью-Ёркская фондавая біржа|Нью-Йоркскай фондавай біржы]].<ref name="AlibabaIPO">{{Cite news|title=IPO launch of Alibaba pushed back by a week|url=http://www.chinanationalnews.com/index.php/sid/225297085|date=1 September 2014|work=ChinaNationalNews.com}}</ref> === Старшыня Alibaba Group === Ма займаў пасаду выканаўчага старшыні Alibaba Group, якая з'яўляецца холдынгам з дзевяццю буйнымі даччынымі кампаніямі: Alibaba.com, Taobao Marketplace, Tmall, eTao, Alibaba Cloud Computing, Juhuasuan, 1688.com, AliExpress.com і Alipay. У лістападзе 2012 года аб'ём онлайн-транзакцый Alibaba перавысіў адзін трыльён юаняў. Ма пакінуў пасаду галоўнага выканаўчага дырэктара Alibaba 10 мая 2013 года, але застаўся на пасадзе выканаўчага старшыні карпарацыі. {{На|2016|вр=так}} Ма з'яўляецца ўладальнікам Château de Sours у Бардо, Chateau Guerry у Кот-дэ-Бур і Château Perenne у Blaye, Кот-дэ-Бардо.<ref>{{Cite news|title=Company news; Brown-Forman will become 100% owner of Finlandia|url=http://www.decanter.com/wine-news/jack-ma-buys-chateau-perenne-305972/#e7B629prQDzEVRz2.99|work=Decanter|date=8 June 2016}}</ref> 9 студзеня 2017 года Ма сустрэўся з абраным прэзідэнтам ЗША [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]] у Trump Tower, каб абмеркаваць патэнцыял адкрыцця 1 мільёна працоўных месцаў у наступныя пяць гадоў праз дзелавыя інтарэсы Alibaba ў ЗША.<ref>{{Cite news|title=Alibaba job boom: Jack Ma chats with Trump about how to create 1 million US jobs over 5 years|url=https://www.cnbc.com/2017/01/09/alibaba-to-discuss-expansion-plans-with-trump-company-aims-to-create-1-million-us-jobs-over-the-next-5-years.html|date=9 January 2017}}</ref> 8 верасня 2017 года, каб адсвяткаваць 18-годдзе заснавання Alibaba, Ма выйшаў на сцэну і даў спектакль, натхнёны Майклам Джэксанам. Ён выканаў частку "Can You Feel The Love Tonight" на мерапрыемстве з нагоды дня нараджэння Alibaba ў 2009 годзе, апрануўшыся як саліст хэві-метал.<ref>{{Cite news|title=Watch Jack Ma pull off his best Michael Jackson dance moves at the Alibaba birthday celebration|url=https://www.cnbc.com/2017/09/12/jack-ma-performs-michael-jackson-dance-moves-at-alibaba-annual-birthday-event.html|date=12 September 2017}}</ref> У тым жа месяцы Ма таксама ўступіў у партнёрства з сэрам Лі Кашынам у сумесным прадпрыемстве, каб прапанаваць паслугу лічбавага кашалька ў Ганконгу.<ref>{{Cite news|title=Li Ka-shing, Jack Ma Join Forces to Bring Digital Wallet to Hong Kong|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-09-26/li-ka-shing-jack-ma-join-forces-to-bring-digital-wallet-to-h-k|work=Bloomberg.com|date=26 September 2017}}</ref> 10 верасня 2018 года Ма абвясціў, што ў наступным годзе ён пакіне пасаду выканаўчага старшыні Alibaba Group Holding.<ref>{{Cite news|title=Timing of Jack Ma's retirement minimizes risk for Alibaba|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Timing-of-Jack-Ma-s-retirement-minimizes-risk-for-Alibaba}}</ref> Ма абверг інфармацыю аб тым, што ён быў вымушаны сысці ў адстаўку кітайскім урадам<ref>{{Cite news|last=Lin|first=Liza|title=Alibaba's Jack Ma Denies Beijing Forced Him Out|url=https://www.wsj.com/articles/alibabas-jack-ma-denies-beijing-forced-him-out-1537280485|website=The Wall Street Journal|date=18 September 2018}}</ref> і заявіў, што хоча засяродзіцца на філантропіі праз свой фонд.<ref name="interview">{{Cite news|last=Cué|first=Elena|title=Interview with Jack Ma|url=http://www.alejandradeargos.com/index.php/en/all-articles/21-guests-with-art/41731-interview-with-jack-ma|website=Alejandra de Argos|date=12 June 2019}}</ref> Затым Дэніэл Чжан узначаліў Alibaba ў якасці цяперашняга выканаўчага старшыні.<ref name="Forbes profile"/><ref>{{Cite web|last=Shu|first=Catherine|title=Jack Ma officially retires as Alibaba's chairman|url=https://techcrunch.com/2019/09/09/jack-ma-officially-retires-as-alibabas-chairman/|website=techcrunch.com|date=10 September 2019|publisher=TechCrunch}}</ref> Ма сышоў з савета дырэктараў Alibaba 1 кастрычніка 2020 года.<ref>{{Cite web|title=In pictures: Jack Ma, Alibaba's rock star founder, bows out|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/In-pictures-Jack-Ma-Alibaba-s-rock-star-founder-bows-out|website=Nikkei Asia|language=en-GB|access-date=22 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617234920/https://asia.nikkei.com/Business/Companies/In-pictures-Jack-Ma-Alibaba-s-rock-star-founder-bows-out|archive-date=17 чэрвеня 2021|url-status=dead}}</ref> === Знікненне з вачэй грамадскасці === Інфармацыйныя выданні адзначылі адсутнасць публічных выступленняў Ма ў перыяд з кастрычніка 2020 года па студзень 2021 года, што супала з жорсткімі рэпрэсіямі супраць яго бізнесу.<ref name="Reuters first public appearance">{{Cite news|last=Goh|first=Brenda|title=Alibaba's Jack Ma makes first public appearance in three months|url=https://www.reuters.com/article/us-china-alibaba-jack-ma/alibabas-jack-ma-makes-first-public-appearance-in-three-months-idUSKBN29P0CA}}</ref> ''[[Financial Times]]'' паведаміла, што знікненне магло быць звязана з прамовай на штогадовым форуме па фінансавых рынках Народнага банка Кітая,<ref name="ft-party">{{Cite news|last=yu|first=sun|title='The party is pushing back': why Beijing reined in Jack Ma and Ant|website=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/3d2f174d-aa73-44fc-8c90-45c2a554e97b|archive-date=https://ghostarchive.org/archive/20221211/https://www.ft.com/content/3d2f174d-aa73-44fc-8c90-45c2a554e97b|url-status=live}}</ref> у якой Ма раскрытыкаваў кітайскія рэгулятары і банкі.<ref name="ft-party" /> У лістападзе 2020 года ''Financial Times'' паведаміла аб раптоўнай адмене чаканага<ref name="ant IPO">{{Cite news|title=Ant IPO: earth-shaking arthropod|website=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/c0590481-4f8a-49ac-8ba2-873efae4822e|archive-date=https://ghostarchive.org/archive/20221211/https://www.ft.com/content/c0590481-4f8a-49ac-8ba2-873efae4822e|url-status=live}}</ref> першаснага публічнага размяшчэння акцый (IPO)<ref>{{Cite news|last=Riordan|first=Primrose|title=Ant Group IPO faces at least 6-month delay after Beijing intervention|url=https://www.ft.com/content/35a95455-338a-4ede-bab3-fd0f098ac268|archive-date=https://ghostarchive.org/archive/20221211/https://www.ft.com/content/35a95455-338a-4ede-bab3-fd0f098ac268|url-status=live}}</ref> Ant Group пасля ўмяшання фінансавых рэгулятараў. Па словах кітайскіх банкіраў і чыноўнікаў, мэтай умяшання была фінансавая стабільнасць.<ref name="ft-party" /> Некаторыя каментатары меркавалі, што Ма мог стаць ахвярай гвалтоўнага знікнення<ref name="Canales">{{Cite web|last=Canales|first=Katie|title=Alibaba founder Jack Ma is reportedly not missing and has been laying low amid China's crackdown on his businesses|url=https://www.businessinsider.com/jack-ma-not-missing-alibaba-china-2021-1|website=Business Insider}}</ref><ref name="qz.com">{{Cite news|last=Li|first=Jane|title=Jack Ma's absence is stirring uneasy memories of a series of disappeared Chinese tycoons|url=https://qz.com/1952803/jack-mas-absence-stirs-memories-of-disappeared-chinese-tycoons/|website=[[Quartz (magazine)|Quartz]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Lewis|first=Leo|title=What we can read into Jack Ma's disappearance|url=https://www.ft.com/content/b3a94f55-5e44-417f-a869-a542d0527fe7|archive-date=https://ghostarchive.org/archive/20221211/https://www.ft.com/content/b3a94f55-5e44-417f-a869-a542d0527fe7|url-status=live|website=[[Financial Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wang|first=Jennifer|title=Disappearing Billionaires: Jack Ma And Other Chinese Moguls Who Have Mysteriously Dropped Off The Radar|url=https://www.forbes.com/sites/jenniferwang/2021/01/07/disappearing-billionaires-jack-ma-and-other-chinese-moguls-who-have-mysteriously-dropped-off-the-radar/?sh=b76525021874|website=[[Forbes]]}}</ref>, у той час як іншыя меркавалі, што ён мог добраахвотна схавацца.<ref name="Canales" /><ref name="qz.com"/> Ма зноў з'явіўся на публіцы 20 студзеня 2021 года, выступаючы па відэасувязі з групай сельскіх настаўнікаў на дабрачынным мерапрыемстве, штогадовай Ініцыятыве сельскіх настаўнікаў.<ref name="Reuters first public appearance"/><ref>{{Cite news|title=Jack Ma, Alibaba's Billionaire Co-Founder, Resurfaces After Months of Lying Low|url=https://www.wsj.com/articles/alibabas-jack-ma-resurfaces-after-months-of-laying-low-11611117915?mod=hp_lead_pos4|work=The Wall Street Journal|date=20 January 2021}}</ref> У лютым 2021 года Bloomberg паведаміў, што яго бачылі за гольфам на гольф-курорце Sun Valley на кітайскім востраве Хайнань.<ref>{{Cite news|date=2021-02-10|title=Jack Ma Spotted Playing Golf, Easing China Detention Fears|work=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-02-10/jack-ma-spotted-playing-golf-after-weeks-out-of-public-view}}</ref> У сакавіку 2021 года кітайскія рэгулятары загадалі Ма і Alibaba прадаць некаторыя медыякампаніі, у тым ліку [[ганконг]]скую South China Morning Post, у рамках кітайскай кампаніі па абмежаванні ўплыву гіганцкіх лічбавых кангламератаў.<ref>{{Cite web|date=2021-03-16|title=China tells Alibaba to sell off media assets in tech crackdown|url=http://www.theguardian.com/world/2021/mar/16/china-tells-alibaba-to-divest-media-assets-to-curb-influence-report|work=the Guardian|language=en}}</ref> У кастрычніку 2021 года агенцтва Reuters паведаміла, што Ма быў на іспанскім востраве [[Мальёрка|Маёрка]] і рабіў пакупкі ў мясцовай краме. Яго суперяхта стаяла на якары ў порце Андрач.<ref>{{Cite news|date=2021-10-20|title=Alibaba founder Ma spotted in Mallorca in rare trip abroad after China scrutiny|website=Reuters|url=https://www.reuters.com/business/alibaba-founder-ma-spotted-mallorca-rare-trip-abroad-after-china-scrutiny-2021-10-20/}}</ref> Паведамляецца, што ў лістападзе 2022 года Ма жыў стрымана ў [[Токіа|Токіо]], Японія, на працягу амаль шасці месяцаў і перыядычна выязджаў за мяжу.<ref>{{Cite web|date=2022-11-29|title=Alibaba founder Jack Ma hiding out in Tokyo, reports say|url=https://www.theguardian.com/business/2022/nov/29/alibaba-founder-jack-ma-hiding-out-in-tokyo-reports-say|website=the Guardian|language=en}}</ref> == Забаўляльная кар'ера == У 2017 годзе Ма дэбютаваў у якасці акцёра са сваім першым кароткаметражным фільмам пра кунг-фу ''Gong Shou Dao''. Ён быў зняты ў супрацоўніцтве з ''Double 11 Shopping Carnival'' Singles' Day. У тым жа годзе ён таксама ўдзельнічаў у спеўным фестывалі і выканаў танцы падчас вечарыны з нагоды 18-годдзя Alibaba.<ref>{{Cite news|last=Horwitz|first=Josh|title=Jack Ma is using Singles Day, a symbol of crass commercialism, to revitalize Tai Chi in China|url=https://qz.com/1124855/2017-singles-day-jack-mas-love-of-martial-arts-and-tai-chi-is-taking-center-stage/|work=Quartz|date=July 20, 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=This could well be the oddest video you'll see this week|url=http://www.news.com.au/lifestyle/real-life/wtf/jack-ma-asias-richest-man-and-ceo-of-alibaba-just-performed-a-bizarre-dance-routine-for-his-40000-employees/news-story/8a1fdde4c70c58ec82942e4dd8796268|work=NewsComAu}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ciolli|first=Joe|title=Billionaire Alibaba CEO Jack Ma sings at surprise music festival appearance|url=http://www.businessinsider.sg/alibaba-ceo-jack-ma-sings-surprise-music-festival-appearance-2017-10/?r=US&IR=T|work=Business Insider Singapore|date=13 October 2017}}</ref> У лістападзе 2020 года ў фінале ''Africa's Business Heroes'' Ма быў заменены на пасадзе суддзі ў тэлевізійным шоу, а яго месца заняў кіраўнік Alibaba Пэн Лэй, як паведамляецца, "з-за канфлікту ў раскладзе".<ref>{{Cite news|last=McMorrow|first=Ryan|date=December 31, 2020|title=Jack Ma disappears from his own talent show|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/a91dfeae-da1e-4348-8212-bbfbe94d93bd|archive-date=https://ghostarchive.org/archive/20221211/https://www.ft.com/content/a91dfeae-da1e-4348-8212-bbfbe94d93bd|url-status=live}}</ref> == Узнагароды і ўзнагароды == * У 2004 годзе Цэнтральнае тэлебачанне Кітая (CCTV) прызнала Ма адным з «10 лепшых эканамічных дзеячаў года».<ref name="ft">{{Cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/c6aba388-74a6-11db-bc76-0000779e2340.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215132234/http://im.ft-static.com/content/images/c6aba388-74a6-11db-bc76-0000779e2340.pdf|archive-date=15 December 2013|title=Alibaba.com: A Smiling Community with a Dream}}</ref> * У верасні 2005 года Сусветны эканамічны форум абраў Ма «Маладым сусветным лідэрам».<ref name="ft" /> * ''Фартуна'' таксама абрала яго адным з «25 самых уплывовых бізнесменаў Азіі» ў 2005 годзе.<ref name="ft" /> * ''Businessweek'' таксама абраў яго «Бізнэсмэнам году» ў 2007 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://images.businessweek.com/ss/08/01/0102_bizpeople/index_01.htm|title=The Best Leaders of 2007|access-date=22 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229081534/http://images.businessweek.com/ss/08/01/0102_bizpeople/index_01.htm|archive-date=29 снежня 2014|url-status=dead}}</ref> * У 2008 годзе ''Barron's'' уключыў яго ў лік 30 «Лепшых генеральных дырэктараў свету» <ref>{{Cite web|title=World's Best CEOs 2008|url=http://online.barrons.com/article/SB120615216221756939.html}}</ref> * У маі 2009 года часопіс ''[[Time]]'' уключыў Ма ў лік 100 самых уплывовых людзей свету. У справаздачы аб дасягненнях Ма Адзі Ігнаціус, былы старшы рэдактар ''Time'' і галоўны рэдактар ''Harvard Business Review'', адзначыў, што «кітайскі інтэрнэт-прадпрымальнік ціхі і падобны да эльфа, і ён вельмі добра размаўляе па-ангельску», і адзначыў, што «Taobao.com, спажывецкі аўкцыённы сайт спадара Ма, заваяваў eBay у Кітаі».<ref>{{Cite news|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893837_1894188,00.html|archive-date=https://web.archive.org/web/20090503144649/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1894410_1893837_1894188,00.html|title=The 2009 TIME 100: Jack Ma}}</ref> Ён таксама быў уключаны ў гэты спіс у 2014 годзе.<ref>{{Cite news|url=http://time.com/70866/jack-ma-2014-time-100/|title=Jack Ma: The World's 100 Most Influential People}}</ref> * ''BusinessWeek'' абраў яго адным з самых уплывовых людзей Кітая.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/BL-CJB-5819|title=Who Are China's Most Powerful People?}}</ref> * У 2009 годзе ''часопіс Forbes China'' выбраў яго ў лік 10 самых паважаных прадпрымальнікаў у Кітаі. У 2009 годзе Ма атрымаў прэмію CCTV "Эканамічны чалавек года: бізнес-лідэры дзесяцігоддзя". * У 2010 годзе ''[[Forbes]] Asia'' прызнаў Ма адным з азіяцкіх герояў філантропіі за яго ўклад у ліквідацыю наступстваў стыхійных бедстваў і барацьбы з беднасцю.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/global/2010/0315/philanthropy-gautschi-krishnan-nilekani-heroes-of-philanthropy_slide_7.html|title=In Pictures: 48 Heroes of Philanthropy}}</ref> * У 2011 годзе было абвешчана, што адна з яго кампаній атрымала кантроль над Alipay, ранейшай даччынай кампаніяй Alibaba Group, каб «адпавядаць кітайскаму заканадаўству, якое рэгулюе плацежныя кампаніі, каб атрымаць ліцэнзію на працяг дзейнасці Alipay».<ref>{{Cite web|url=http://news.alibaba.com/article/detail/alibaba/100474800-1-alibaba-group-clarification-respect-alipay.html|title=Alibaba Group Clarification with Respect to Alipay Status and Related Statements by Yahoo!}}</ref> * Шматлікія аналітыкі паведамляюць, што Ма прадаў Alipay сабе ніжэй за рынкавы кошт, не паведаміўшы пра гэта праўленню Alibaba Group або іншым буйным уладальнікам Yahoo і Softbank, у той час як Ма заявіў, што савет дырэктараў Alibaba Group ведаў аб здзелцы. Спрэчка аб уласнасці была вырашана Alibaba Group, Yahoo! і Softbank у ліпені 2011 года.<ref>{{Cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2011/07/29/yahoo-and-alibaba-resolve-alipay-dispute/|archive-date=https://web.archive.org/web/20110729170320/http://dealbook.nytimes.com/2011/07/29/yahoo-and-alibaba-resolve-alipay-dispute/|title=Yahoo and Alibaba Resolve Alipay Dispute}}</ref> * У лістападзе 2013 года Ганконгскі ўніверсітэт навукі і тэхналогій прысвоіў Ма ганаровую доктарскую ступень.<ref name="loneliest">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-06-14/jack-ma-is-the-loneliest-billionaire-in-china|title=Jack Ma Is the Loneliest Billionaire in China}}</ref> * Ма быў членам праўлення японскага [[SoftBank]] (2007-2020)<ref>{{Cite news|title=Jack Ma leaves SoftBank board after 13 years|url=https://asia.nikkei.com/Business/SoftBank2/Jack-Ma-leaves-SoftBank-board-after-13-years2|url-status=dead}}</ref> і кітайскай Huayi Brothers Media Corporation.  Ён стаў даверанай асобай кітайскай праграмы The Nature Conservancy у 2009 годзе і ў красавіку 2010 года ўвайшоў у склад сусветнага савета дырэктараў. * У 2013 годзе ён стаў старшынёй праўлення кітайскай праграмы The Nature Conservancy; гэта адбылося праз дзень пасля таго, як ён пакінуў пасаду генеральнага дырэктара Alibaba.<ref>{{Cite web|title=Faces of Conservation|url=http://www.nature.org/ourinitiatives/regions/asiaandthepacific/china/explore/jack-ma-tnc-board-in-china-1.xml|subtitle=dead|access-date=22 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520050441/http://www.nature.org/ourinitiatives/regions/asiaandthepacific/china/explore/jack-ma-tnc-board-in-china-1.xml|archive-date=20 мая 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2010/05/alibaba-conservation-environment-fund.html|title=China's Alibaba Group to "mobilize hundreds of millions" for environment|subtitle=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531065430/http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2010/05/alibaba-conservation-environment-fund.html|archive-date=31 May 2010}}</ref> * У 2014 годзе ён быў 30-м самым уплывовым чалавекам у свеце ў штогадовым рэйтынгу, апублікаваным ''Forbes''.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/carolinehoward/2014/11/05/putin-vs-obama-the-worlds-most-powerful-people-2014/|title=Putin Vs. Obama: The World's Most Powerful People 2014}}</ref> * У 2015 годзе Asian Award прызнала яго прэміяй «Прадпрымальнік года».<ref>{{Cite web|url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/asian-awards-2015-winners-star-studded-5540464|title=Asian Awards 2015: All the winners from the star-studded bash - 3am & Mirror Online}}</ref> * У 2016 годзе міністр замежных спраў і міжнароднага развіцця Францыі Ларан Фабіус узнагародзіў яго кавалерам [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] Францыі.<ref>{{Cite web|url=https://www.lefigaro.fr/secteur/high-tech/2016/05/12/32001-20160512ARTFIG00034-ce-que-le-milliardaire-chinois-jackma-dira-a-emmanuel-macron.php|title=Ce que le milliardaire chinois Jack Ma dira à Emmanuel Macron}}</ref> * У 2017 годзе [[Fortune (часопіс)|часопіс Fortune паставіў]] Ма на другое месца ў спісе 50 найвялікшых лідэраў свету.<ref name="auto1">{{Cite news|url=http://fortune.com/worlds-greatest-leaders/jack-ma-2/|title=Jack Ma}}</ref> * У 2017 годзе апытанне KPMG паставіла Ма на трэцяе месца ў глабальным апытанні тэхналагічных інавацый.<ref>{{Cite news|url=http://www.scmp.com/tech/leaders-founders/article/2076412/alibabas-jack-ma-ranked-no-3-global-tech-innovation-visionary|title=Alibaba's Jack Ma ranked No 3 in global tech innovation visionary survey by KPMG}}</ref> * У кастрычніку 2017 года Ма атрымаў ганаровую ступень доктара навук у галіне тэхнапрадпрымальніцтва ва ўніверсітэце Дэ Ла Саль у Маніле, Філіпіны.<ref>{{Cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/630781/chinese-billionaire-jack-ma-extremely-humbled-by-honorary-degree-from-dlsu/story/?amp|title=Chinese billionaire Jack Ma 'extremely humbled' by honorary degree from DLSU}}</ref> * У маі 2018 года Ганконгскі ўніверсітэт прысвоіў Ма [[Honoris causa|ганаровую ступень]] доктара сацыяльных навук у знак прызнання яго ўкладу ў тэхналогіі, грамадства і свет.<ref>{{Cite web|url=https://www.hku.hk/press/press-releases/detail/17728.html|title=HKU to confer honorary degrees upon three outstanding individuals at the 199th Congregation - Press Releases|language=en}}</ref> * У маі 2018 года Ма атрымаў ганаровую доктарскую ступень ад прафесараў Якава Фрэнкеля і Ярана Оза [[Тэль-Авіўскі ўніверсітэт|Тэль-Авіўскага ўніверсітэта]].<ref>{{Cite web|url=http://pictures.agency.thomsonreuters.com/archive/ALIBABA-ISRAEL-CEO-RC165C7DD960.html|title=Jack Ma, founder of Chinese e-commerce giant Alibaba, receives honorable doctoral degree in 2013|access-date=22 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612154826/http://pictures.agency.thomsonreuters.com/archive/ALIBABA-ISRAEL-CEO-RC165C7DD960.html|archive-date=12 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> * У маі 2019 года Ма і іншыя 16 уплывовых сусветных дзеячаў былі прызначаны [[Генеральны сакратар ААН|Генеральным сакратаром Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]] новымі прыхільнікамі [[Мэты ўстойлівага развіцця|мэтаў устойлівага развіцця]] .<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/development/desa/en/news/sustainable/new-sustainable-development-goals-advocates.html|title=Secretary-General Appoints New Sustainable Development Goals Advocates|language=en-US}}</ref> * У ліпені 2020 года Ма атрымаў ад [[Абдала II|караля Абдалы II]] медаль першай ступені за ўклад у барацьбу з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]].<ref>{{Cite web|title=China's Jack Ma earns Jordan's highest honour|url=https://asiatimes.com/2020/08/jack-ma-earns-jordans-highest-honour/|language=en-US}}</ref> * У жніўні 2020 года Ма павінен быў атрымаць ад прэзідэнта Пакістана медаль Hilal e Quaid e Azam за ўклад у барацьбу з пандэміяй COVID-19.<ref>{{Cite web|title=Pakistan to confer civil award on Ali Baba founder Jack Ma|url=https://profit.pakistantoday.com.pk/2020/08/14/pakistan-to-confer-civil-award-on-ali-baba-founder-jack-ma/|language=en-US}}</ref> == Погляды == Ма з'яўляецца паслядоўнікам як [[будызм]]у, так і [[даасізм]]у.<ref>{{Cite web|title=Alibaba's Jack Ma: From 'crazy' to China's richest man|url=https://www.usatoday.com/story/tech/2014/09/17/alibaba-jack-ma-profile/15406641/}}</ref><ref>{{Cite web|title=10 Buddhist Billionaires in Asia|url=https://www.lotus-happiness.com/10-buddhist-billionaires-asia/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Five Buddhist business leaders: From Alibaba co-founder to eBay's creator|url=https://www.ns-businesshub.com/business/buddhist-business-leaders-alibaba-ebay/|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=8 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308143051/https://www.ns-businesshub.com/business/buddhist-business-leaders-alibaba-ebay/|url-status=dead}}</ref> На штогадовым агульным сходзе акцыянераў Alibaba.com у маі 2010 г. Ма абвясціў, што Alibaba Group пачне ў 2010 г. накіроўваць 0,3% гадавога даходу на ахову навакольнага асяроддзя, асабліва на праекты па паляпшэнні якасці вады і паветра. Пра будучыню Alibaba ён сказаў: «Наша задача — дапамагчы большай колькасці людзей зарабляць здаровыя грошы, «устойлівыя грошы», грошы, якія прыносяць карысць не толькі ім самім, але і грамадству. Гэта тая трансфармацыя, якую мы імкнемся зрабіць».<ref>{{Cite web|url=http://news.alibaba.com/article/detail/alibaba/100212419-1-an-interview-jack-ma.html|date=6 December 2009|title=An Interview with Jack Ma}}</ref> 24 верасня 2014 года ў інтэрв'ю Taobao Ма прыпісаў моц амерыканскага грамадства яго [[Хрысціянства|хрысціянскай]] спадчыне і выказаў перакананне ў важнасці для Кітая ўкаранення пазітыўнай сістэмы каштоўнасцяў, каб пераадолець спадчыну [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|культурнай рэвалюцыі]].<ref>{{Cite web|title=Thoughts on Christianity and America's founding|url=https://eastgates.org/wp-content/uploads/2016/08/Christianity_and_Americas_Founding.pdf}}</ref> У лістападзе 2018 года "''Жэньмінь жыбаа"'' назвала Ма членам [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]], што здзівіла назіральнікаў.<ref>{{Cite news|last=Li|first=Shan|title=It's Official: China's E-Commerce King is a Communist|url=https://www.wsj.com/articles/its-official-chinas-e-commerce-king-is-a-communist-1543238782|work=[[The Wall Street Journal]]|date=26 November 2018}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pandey|first=Erica|title=Alibaba's Jack Ma identified as member of China's Communist Party|url=https://www.axios.com/jack-ma-alibaba-chinese-communist-party-member-b5692930-eba2-4882-b73f-d0a9ce804353.html|work=[[Axios (website)|Axios]]|date=26 November 2018|url-status=dead|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208202114/https://www.axios.com/jack-ma-alibaba-chinese-communist-party-member-b5692930-eba2-4882-b73f-d0a9ce804353.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Alibaba's Jack Ma is a Communist Party member, China state paper reveals|url=https://www.reuters.com/article/us-alibaba-jack-ma/alibabas-jack-ma-is-a-communist-party-member-china-state-paper-reveals-idUSKCN1NW073|work=[[Reuters]]|date=26 November 2018}}</ref> Ма атрымаў міжнародную крытыку пасля таго, як публічна падтрымаў кітайскую практыку працы, вядомую як сістэма 996 працоўных гадзін.<ref>{{Cite web|title=Jack Ma endorses China's controversial 12 hours a day, 6 days a week work culture|url=https://www.cnn.com/2019/04/15/business/jack-ma-996-china/|date=15 April 2019|work=[[CNN]]}}</ref> Калі ў 2019 годзе яго папрасілі выказаць свой погляд на будучыню, Ма зноў заявіў, што 996 у цяперашні час з'яўляецца «вялізным дабраславеннем», неабходным для дасягнення поспеху, але працягнуў, што тэхналогія [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] можа прывесці да лепшага вольнага часу ў будучыні, дзе людзям давядзецца працаваць толькі па чатыры гадзіны, тры дні на тыдзень.<ref>{{Cite news|title=Elon Musk and Jack Ma face off over AI in Shanghai|url=https://www.scmp.com/tech/tech-leaders-and-founders/article/3024847/alibabas-jack-ma-sees-ai-opening-new-human-chapter|work=South China Morning Post|date=29 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|title=Jack Ma: A.I. could give us 12-hour work weeks|url=https://www.cnbc.com/2019/08/30/jack-ma-ai-could-give-us-12-hour-work-weeks.html|work=CNBC|date=30 August 2019}}</ref> У той жа час Ма выказаў скептыцызм наконт таго, што штучны інтэлект можа калі-небудзь цалкам замяніць людзей, спасылаючыся на сваю тэорыю аб тым, што для поспеху неабходны «каэфіцыент любові», і заявіўшы, што машыны ніколі не могуць параўнацца з гэтым поспехам. Ма таксама прадказаў, што дэмаграфічны калапс стане вялікай праблемай у будучыні.<ref>{{Cite news|title=Elon Musk and Jack Ma disagree about AI's threat|url=https://www.bbc.com/news/technology-49508091|work=[[BBC News]]|date=29 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|title=Here's what leaders can do to feel secure in the automation age|url=https://www.businessinsider.com.au/artificial-intelligence-love-quotient-jack-ma-2018-1|work=Business Insider Australia|date=5 February 2018|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=29 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729152015/https://www.businessinsider.com.au/artificial-intelligence-love-quotient-jack-ma-2018-1|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.businessinsider.com.au/artificial-intelligence-love-quotient-jack-ma-2018-1 |access-date=22 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729152015/https://www.businessinsider.com.au/artificial-intelligence-love-quotient-jack-ma-2018-1 |archive-date=29 ліпеня 2021 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.businessinsider.com.au/artificial-intelligence-love-quotient-jack-ma-2018-1 |access-date=22 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729152015/https://www.businessinsider.com.au/artificial-intelligence-love-quotient-jack-ma-2018-1 |archive-date=29 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref> == Філантропія == Джэк Ма з'яўляецца заснавальнікам Фонду Джэка Ма, дабрачыннай арганізацыі, якая займаецца паляпшэннем адукацыі, навакольнага асяроддзя і аховы здароўя.<ref>{{Cite web|date=2018-09-06|title=Billionaire Jack Ma Prepares for Life After Alibaba|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-09-06/billionaire-jack-ma-prepares-for-life-after-alibaba|work=Bloomberg.com}}</ref> У 2008 годзе Alibaba ахвяравала 808 000 долараў ахвярам землятрусу ў Сычуані.<ref>{{Cite web|url=https://www.uschamberfoundation.org/corporate-citizenship-center/chinese-earthquake-corporate-aid-tracker|title=Chinese Earthquake -- Corporate Aid Tracker|last=importer|date=22 April 2013|website=U.S. Chamber of Commerce Foundation|language=en|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=6 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906034647/https://www.uschamberfoundation.org/corporate-citizenship-center/chinese-earthquake-corporate-aid-tracker|url-status=dead}}</ref> У 2009 годзе Джэк Ма стаў даверанай асобай кітайскай праграмы The Nature Conservancy, а ў 2010 годзе ўвайшоў у глабальны савет дырэктараў арганізацыі.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.org/en-us/about-us/who-we-are/our-people/jack-ma/|title=Jack Ma|website=The Nature Conservancy|language=en-US}}</ref> У 2015 годзе Alibaba заснавала некамерцыйную арганізацыю Alibaba Hong Kong Young Entrepreneurs Foundation, якая падтрымлівае ганконгскіх прадпрымальнікаў, каб дапамагчы ім развіваць свой бізнес.<ref>{{Cite web|url=https://www.alizila.com/alibaba-group-backs-young-hong-kong-entrepreneurs-2/|title=Alibaba Group Backs Young Hong Kong Entrepreneurs|date=1 February 2015|website=Alizila.com|language=en-US|access-date=22 студзеня 2023|archive-date=27 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181227181415/https://www.alizila.com/alibaba-group-backs-young-hong-kong-entrepreneurs-2/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chinamoneynetwork.com/2015/02/02/alibaba-to-establish-129m-hong-kong-young-entrepreneurs-foundation|title=Alibaba To Establish $129M Hong Kong Young Entrepreneurs Foundation|last=Su|date=2 February 2015|website=China Money Network|language=en-US}}</ref> У тым жа годзе кампанія прафінансавала аднаўленне 1000 дамоў, пашкоджаных землятрусам у Непале, і сабрала грошы яшчэ на 9000.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/naazneenkarmali/2015/05/08/alibabas-jack-ma-joins-nepali-billionaire-binod-chaudharys-rebuilding-efforts-in-quake-hit-nepal/|title=Alibaba's Jack Ma Joins Nepali Billionaire Binod Chaudhary's Rebuilding Efforts In Quake-Hit Nepal|last=Karmali|website=Forbes|language=en}}</ref> У 2015 годзе ён таксама заснаваў бізнес-школу Hupan School.<ref>{{Cite news|title=Private companies have put down strong roots in China|url=https://www.economist.com/business/2020/04/30/private-companies-have-put-down-strong-roots-in-china|website=The Economist|date=2020}}</ref> У верасні 2018 года Ма заснаваў фонд Джэка Ма і абвясціў, што сыдзе з Alibaba, каб заняцца адукацыйнай працай, філантропіяй і экалагічнымі справамі.<ref name="jdoebele"/><ref name="dtjm"/><ref name="latjm"/><ref name="tetjm"/> У 2019 годзе ''Forbes'' назваў Ма ў сваім спісе «Героі філантропіі Азіі 2019» і ўзнагародзіў яго прэміяй Малькальма С. Форбса Lifetime Achievement Award за яго працу па падтрымцы малазабяспечаных суполак у Кітаі, Афрыцы, Аўстраліі і на Блізкім Усходзе.<ref name="jdoebele"/><ref name="autogenerated1"/> У 2020 годзе ў адказ на пандэмію COVID-19 Фонд Alibaba і Фонд Джэка Ма запусцілі розныя ініцыятывы, некаторыя з якіх уключалі ахвяраванне медыцынскіх сродкаў у ЗША, а таксама ў розныя краіны Азіі, Афрыкі і Еўропы.<ref>{{Cite news|title=Jack Ma Foundation donates medical supplies from China to Israel|url=https://www.jpost.com/israel-news/jack-ma-foundation-donates-medical-supplies-from-china-to-israel-622949|work=The Jerusalem Post|date=30 March 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Rwanda's Kagame thanks Jack Ma for 'huge shot in the arm' after receiving donation of test kits|url=https://www.cnn.com/2020/03/16/africa/jack-ma-donate-masks-coronavirus-africa/index.html|date=22 March 2020}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.alibabagroup.com/en/about/leadership Біяграфіі кіраўнікоў] Alibaba Group * [https://web.archive.org/web/20101104022726/http://www.nature.org/pressroom/press/press4455.html Біяграфія] ў The Nature Conservancy (Савет дырэктараў) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Кітая]] 3jjs6sah36q5ifjtoyimbv9bnt0wzdj 0 731920 5149901 5118889 2026-06-02T13:44:30Z 5149901 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль «Гонар і Годнасць» |Выява = Медаль Гонар і годнасць.jpg |Выява стужка = |Краіна = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} [[Беларусь]] |Тып = [[медаль]] |Кім уручаецца = Кіраўніца [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = выключная адданасць у служэнні Беларусі |Статус =уручаецца |Дата заснавання = 11 лютага 2023 |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Старэйшая ўзнагарода = }} '''Медаль «Гонар і Годнасць»''' — узнагарода [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]], заснаваная Пастановай № 3 ад 11 лютага 2023 года. Паводле Пастановы заснаванне медалю адбывалася ў адпаведнасці з [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь]], Законам Рэспублікі Беларусь «[[Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь]]» і Рэгламентам дзейнасці Аб’яднанага пераходнага кабінета<ref name="НН">[https://d367rzjs5oyeba.cloudfront.net/309673 Серабрыстая «Пагоня» ў лаўровым вянку: Кабінет зацвердзіў узнагароду за выключную адданасць у служэнні Беларусі]</ref>. Фінансаванне вырабу медаля «Гонар і Годнасць» ажыццяўляецца за кошт [[Дабрачыннасць|дабрачынных ахвяраванняў]], дзяржаўных і іншых крыніц, якія не забаронены заканадаўствам<ref name="НН"/>. Медаль «Гонар і Годнасць» будзе ўручацца ад імя беларускага народа асобам, якія праявілі выключную адданасць у служэнні Беларусі. Некаторыя асобы, з меркаванняў бяспекі, будуць узнагароджаны непублічна<ref name="НН"/>. == Апісанне == [[Файл:Półkopek litewski 1564 awers i rewers.jpg|thumb|[[Паўкопка]] 1564 года з лаўровым вянком на аверсе і рэверсе]] Медаль серабрыстага колеру з выявай «[[Пагоня|Пагоні]]» ў [[Лаўровы вянок|лаўровым вянку]], з надпісам «[[Беларусь перадусім]]» на адваротным баку. [[Срэбра ў геральдыцы|Срэбраны колер у геральдыцы]] азначае сумленнасць, ахвярнасць і бескарыслівасць. Герб «Пагоня» выкананы ў характэрнай ізаграфіі, якая прыпісваецца мастаку [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]]. Лаўровы вянок узяты з найбуйнешага манетнага намінала часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — залатога [[партугал]]а [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] 1562 г., які выкарыстоўваўся пераважна ў якасці ўзнагароды за службу. Сабраныя разам яны звяртаюць увагу на пераемнасць паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Беларуссю, на наяўнасць у беларусаў сваёй даўняй традыцыі ўзнагарод за заслугі перад радзімай. Надпіс «Беларусь перадусім» акцэнтуе ўвагу на заслугі перад Беларуссю і яе народам<ref name="НН"/>. Стужка блакітнага колеру з бела-чырвона-белай ўстаўкай па цэнтры. [[Блакітны колер]] стужкі медаля падкрэслівае чысціню неба над Беларуссю. Бела-чырвона-белая ўстаўка адсылае да колераў [[Бела-чырвона-белы сцяг|беларускага нацыянальнага сцягу]]<ref name="НН"/>. Паводле прадстаўніцы Аб’яднанага пераходнага кабінета па нацыянальным адраджэнні [[Аліна Коўшык|Аліны Коўшык]] медаль распрацоўвалі найлепшыя беларускія [[геральдыст]]ы, [[гісторык]]і, [[дзеяч культуры|дзеячы культуры]]<ref name="НН"/>. == Узнагароджаныя == Першымі медалём «Гонар і Годнасць» былі ўзнагароджаны 27 загінулых удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|беларускіх пратэстаў]] і беларускіх добраахвотнікаў, якія [[Расійска-ўкраінская вайна|ваявалі на баку Украіны]]<ref name="euroradio2">[https://amp-euroradio-fm.cdn.ampproject.org/c/s/amp.euroradio.fm/uznagarodzhanyya-27-zaginulykh-udzelnikau-belaruskikh-pratestau-i-dobraakhvotnikau Узнагароджаныя 27 загінулых удзельнікаў беларускіх пратэстаў і добраахвотнікаў] // [[Еўрарадыё]]. 01.03.2023</ref>. 21 лютага 2024<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32829229.html|title=АПК узнагародзіў Вячорку, Някляева, Смулкову, Сурвілу, Шупу і іншых за ўнёсак у захаваньне і папулярызацыю беларускай мовы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-02-21|access-date=2025-01-12}}</ref>: * [[Ніна Баршчэўская]], доктар філалагічных навук. * [[Ігар Лукашук]], дырэктар [[Беларускі ліцэй у Гайнаўцы|Беларускага ліцэя ў Гайнаўцы]]. * [[Ванда Марцінш]], паэтэса і перакладчыца. * [[Андрэй Янушкевіч]], гісторык, выдавец. * два чалавекі ўзнагароджаны непублічна з прычын бяспекі. 21 сакавіка 2025 * [[Аляксандр Варапаеў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/apk-uznaharodzic-serah-asob-za-vazki-unesak-u-razvicce-belarusi/|title=АПК узнагародзіць шэраг асоб за важкі ўнёсак у развіццё Беларусі|website=Рацыя|date=2025-03-23|access-date=2025-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/85753509/abyadnany-perahodny-kabinet-uznagarodziu-vybitnyh-asobau-za-unyosak-u-razvitstsyo-belarusi|title=Аб’яднаны пераходны кабінет узнагародзіў выбітных асобаў за ўнёсак у развіццё Беларусі|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=belsat.eu|access-date=2025-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33356597.html|title=З нагоды Дня Волі Аб’яднаны пераходны кабінэт узнагародзіў Вольскага, Дубаўца, Лібера, Луцкіну, Юрконіса і яшчэ трох чалавек|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-03-23|access-date=2025-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/258674|title=Як 68-гадовы палкоўнік хацеў зберагчы людзей 10 жніўня ля «Рыгі», а атрымаў кулю ў жывот|website=Наша Ніва|date=2020-09-08|access-date=2025-03-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2020/9/8/392456/|title=68-летний полковник хотел уберечь людей возле «Риги», а получил пулю в живот|website=charter97.org|access-date=2025-03-24}}</ref> 21 сакавіка 2026 * [[Сяргей Багукалец]], грамадскі актывіст, вайсковец і дзяржаўны дзеяч. <ref>{{Cite web|lang=be|url=https://https://belsat.eu/92256595/uznaharody-apkb|title=АПКБ узнагародзіў 14 выбітных асоб: сярод іх Бяляцкі і Калеснікава|website=Белсат|date=2026-03-24|access-date=2026-03-25}}</ref> == Гл. таксама == * [[Партызанскі Народны крыж]] {{зноскі}} {{Узнагароды Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} [[Катэгорыя:Узнагароды Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:2023 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Медалі Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] igdz2obvb41wp71kzd73cn4ho7o2jpw 0 738775 5150066 4764323 2026-06-03T05:53:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150066 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Чжан Лян’ін''' ({{Кітайская||张靓颖|Zhāng Liàngyǐng}}), больш вядомая як '''Джэйн Чжан''' ({{Lang-en|Jane Zhang}}, [[11 кастрычніка]] [[1984]], [[Чэнду]]) — [[кітай]]ская [[Поп-музыка|поп]]-{{спявачка|Кітая|XXI стагоддзя}}. Вядомасць атрымала ў 2005 годзе на кітайскім тэлевізійным музычным конкурсе {{нп3|Super Girl (шоў)|Super Girl||Super Girl (TV series)}}. На працягу конкурсу яна выконвала песні як на [[Кітайская мова|кітайскай]], так і на [[Англійская мова|англійскай]] і [[Іспанская мова|іспанскай]] мовах. Джэйн Чжан вядомая сваёй моцнай і адпрацаванай вакальнай тэхнікай, за што яе параўноўваюць з [[Мэрая Кэры|Мэраяй Кэры]], [[Крысціна Агілера|Крысцінай Агілерай]] і {{нп3|Сара Брайтман|Сарай Брайтман|ru|Брайтман, Сара}}. Яе {{нп3|свістковы рэгістр||ru|Свистковый регистр}} чымсьці нагадвае спевы дэльфінаў, за што сама Чжан атрымала на радзіме мянушку «прынцэса-дэльфін»<ref>{{Cite web|url=http://art1.ru/music/golos-kitaya/|title=ГОЛОС КИТАЯ|publisher=Дмитрий Комм|date=2014-01-10|accessdate=8 мая 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116004929/http://art1.ru/music/golos-kitaya/|archivedate=16 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Джэйн Чжан нарадзілася 11 кастрычніка 1984 года ў [[Чэнду]], правінцыя [[Сычуань]]. Яе бацька працаваў кіроўцам у буйной транспартнай кампаніі, а маці была прадаўцом. Калі Джэйн было 13 гадоў, яе бацькі развяліся, а праз два гады памёр бацька<ref>{{Cite web|url=http://www.asian-drama.ru/forum/27-154-1|title=Джейн Чжан|publisher=Starla|date=2012-07-11|accessdate=8 мая 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318105245/http://www.asian-drama.ru/forum/27-154-1|archivedate=18 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. Гэта прымусіла яе шукаць працу акрамя школы, і Джэйн пачала спяваць у бліжэйшым пабе. Падчас працы ў пабе Джэйн эксперыментавала з рознымі музычнымі стылямі і развівала густ да такіх заходніх поп-зорак, як [[Мэрая Кэры]] і [[Крысціна Агілера]]. Не маючы магчымасці дазволіць сабе музычныя прыналежнасці, яна часта займала ў аднакласнікаў плэеры і навушнікі, а таксама прапускала абеды, каб на зэканомленыя грошы купіць касеты. Пасля школы Джэйн вучылася ў [[Сычуаньскі ўніверсітэт|Сычуаньскім універсітэце]] на факультэце замежных моў; пазней яна кінула яго, каб удзельнічаць у конкурсе {{нп3|Super Girl (шоў)|Super Girl||Super Girl (TV series)}}. === Super Girl 2005 === У 2005 годзе Джэйн Чжан праслухоўвалася для ўдзелу ў Нацыянальным конкурсе Super Girl, кітайскім аналагу медыя-франшызы Idol, толькі для выключна жанчын-канкурсантак. Яна прайшла адбор у родным Чэнду і трапіла ў лік канкурсантаў Нацыянальнага конкурсу разам з {{нп3|Лі Юнчун|Крыс Лі||Li Yuchun}} і {{нп3|Хэ Дзэ|||He Jie}}. Выступленне Джэйн прынесла маладой зорцы шмат прыхільнікаў, якія называлі сябе «Лян Фэн» (Лян), аб’яднаўшы ў гэтай фразе кітайскае вымаўленне імя Лян’ін і англійскае слова fan (прыхільнік). У выніку, за Джэйн Чжан прагаласавала 1.3 млн чалавек. Яна заняла трэцяе месца, саступіўшы {{нп3|Лі Юнчун|Крыс Лі||Li Yuchun}} і {{нп3|Бібі Чжоў|||Bibi Zhou}}. === Далейшая кар’ера === Дэбютны поўнафарматны альбом Джэйн пад назвай «The One» быў выпушчаны 11 кастрычніка 2006 года, у яе 22-і дзень нараджэння. Альбом складаецца з 10 кампазіцый, 3 з якіх выкананы на англійскай мове. Яна таксама запісвала мноства кампазіцый для кінафільмаў і серыялаў, якія пасля ўзначальвалі кітайскія чарты. Песня «Only for Love», запісаная разам са знакамітым кітайскім піяністам {{нп3|Лан Лан|Лан Ланам|ru|Лан Лан}}, была ўдастоена {{нп3|Ганконгская кінапрэмія|Ганконгскай кінапрэміі|ru|Гонконгская кинопремия}} 2006 года ў намінацыі «Лепшая песня». 2 жніўня 2007 года быў выпушчаны другі альбом Джэйн Чжан, які атрымаў назву «Update». Каментуючы назву альбома, Джэйн патлумачыла яго як наступны і больш якасны этап пасля «The One». «Update» «падарваў» кітайскую поп-сцэну сваім камбінаваннем элементаў [[R&B]] і [[джаз]]а. 8 снежня 2007 года Джэйн выступіла ў родным Чэнду, выконваючы лепшыя хіты з першага і другога альбома, а таксама яшчэ не выпушчанага EP «Dear Jane». Яна таксама запісала промапесню «I Love this City». У студзені 2009 года выйшаў яе трэці альбом «Jane@Music». У маі таго ж года Джэйн з’явілася на {{нп3|Шоў Опры Уінфры||ru|Шоу Опры Уинфри}} ў [[ЗША]]. «Believe in Jane», чацвёрты поўнафарматны альбом Чжан, быў выпушчаны ў лютым 2010 года. Яна таксама выступіла на першым штогадовым кітайскім кінафестывалі ў Нью-Ёрку, дзе была прызнала самай папулярнай кітайскай выканаўцай. Пазней яна прадстаўляла Кітай на 7 фестывалі песні ў Карэі. У жніўні таго ж года яна правяла гастрольны тур па такіх гарадах, як [[Пекін]], [[Шанхай]], [[Чэнду]] і [[Цяньцзінь]]. == Дыскаграфія == === Альбомы === * 2006: ''Jane.Love EP'' * 2006: ''The One'' * 2007: ''Update'' * 2007: ''Dear Jane EP'' * 2009: ''Jane@Music'' * 2010: ''Believe in Jane'' * 2011: ''Reform'' * 2014: The Seventh Sense {| class="wikitable" ! rowspan="2" align="center" |Год ! rowspan="2" align="center" |Сінгл ! colspan="4" align="center" |Найвышэйшыя пазіцыі |- bgcolor="#FFFFFF" ! width="60" |<small>Chinese Music Chart</small> ! width="60" |<small>Global Chinese Music Chart</small> ! width="60" |<small>9+2 Music Pioneer Chart</small> ! width="60" |<small>98.8 FM Malaysia Chart</small> |- | rowspan="4" align="center" |2006 | align="left" |«光芒»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/E/6/E6B41FDF90AB7A709D62.html|title=光芒|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=10 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120910154229/http://www.inkui.com/a3/E/6/E6B41FDF90AB7A709D62.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (7) | align="center" |3 (5) | align="center" |6 (7) | align="center" | - |- | align="left" |«梦想»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/9/7/9783D1E481BDD1EB899A.html|title=梦想|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=27 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130127005638/http://www.inkui.com/a3/9/7/9783D1E481BDD1EB899A.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |3 (4) | align="center" |10 (6) | align="center" | - | align="center" | - |- | align="left" |«这该死的爱»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/F/8/F8CD16705E827B81896C.html|title=这该死的爱|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=5 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120905184117/http://www.inkui.com/a3/F/8/F8CD16705E827B81896C.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |6 (7) | align="center" | - |- | align="left" |«如果爱下去»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/E/C/EC5ED07E3C9F65A80616.html|title=如果爱下去|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126193603/http://www.inkui.com/a3/E/C/EC5ED07E3C9F65A80616.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |5 (6) | align="center" | - |- | rowspan="4" align="center" |2007 | align="left" |«身体语言»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/4/1/4165A1853261FE0F11AC.html|title=身体语言|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=14 лютага 2012|archive-url=https://archive.today/20120214171611/http://www.inkui.com/a3/4/1/4165A1853261FE0F11AC.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |15 (7) | align="center" | - |- | align="left" |«我们说好的»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/1/C/1CA0E28178AF562EE671.html|title=我们说好的|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126081611/http://www.inkui.com/a3/1/C/1CA0E28178AF562EE671.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (13) | align="center" |5 (7) | align="center" |4 (9) | align="center" | - |- | align="left" |«Dream Party»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/8/C/8C22867D0994B4212281.html|title=Dream Party|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126123830/http://www.inkui.com/a3/8/C/8C22867D0994B4212281.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (7) | align="center" |3 (7) | align="center" | - | align="center" | - |- | align="left" |«我走以后»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/F/3/F38E0C6F39DB28478A95.html|title=我走以后|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126082637/http://www.inkui.com/a3/F/3/F38E0C6F39DB28478A95.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" |10 (2) | align="center" |19 (1) | align="center" | - |- | rowspan="2" align="center" |2008 | align="left" |«Dear Jane»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/8/3/839904C33E4043DCCF19.html|title=Dear Jane|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126070031/http://www.inkui.com/a3/8/3/839904C33E4043DCCF19.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |7 (4) | align="center" | - |- | align="left" |«围城»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/0/B/0B15407E8A3E6BFFE239.html|title=围城|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=14 лютага 2012|archive-url=https://archive.today/20120214171648/http://www.inkui.com/a3/0/B/0B15407E8A3E6BFFE239.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (2) | align="center" |4 (3) | align="center" | - | align="center" | - |- | rowspan="2" align="center" |2009 | align="left" |«那不会是爱吧»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/9/8/985D6B8984328DA9154C.html|title=那不会是爱吧|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=12 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120912111055/http://www.inkui.com/a3/9/8/985D6B8984328DA9154C.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (12) | align="center" |7 (4) | align="center" |'''1''' (7) | align="center" |14 (4) |- | align="left" |«孩子的眼睛»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/8/9/8909E362D76C359433EC.html|title=孩子的眼睛|date=2009-05-13|publisher=Inkui|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126073812/http://www.inkui.com/a3/8/9/8909E362D76C359433EC.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (10) | align="center" |7 (5) | align="center" |12 (5) | align="center" | - |- |- bgcolor="#CCCCCC" |- bgcolor="#CCCCCC" | align="center" | | align="center" |Сінглы #1 | align="center" |'''6''' | align="center" |'''-''' | align="center" |'''1''' | align="center" |'''-''' |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-05-09}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Сапрана]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] soylijpbp8e2dror2rqrxatd4pqcwik 1 740106 5149962 4506008 2026-06-02T17:37:14Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Размовы:Іранскі крызіс (з 2019 года)]] у [[Размовы:Амерыкана-іранскі канфлікт]] 4506008 wikitext text/x-wiki == Асноўны канфлікт == Прапаную прыбраць асноўны канфлікт, бо пад тэрмін «Другая халодная вайна» можна сёння прыпісаць любы канфлікт сучаснасці, а сам тэрмін не з’яўляецца гістарыяграфічным і кансэнсусным, а больш публіцыстычным. Па аналогіі, прапаную прыбіраць гэты канфлікт з іншых артыкулаў як абазначэнне рэальнага канфлікта. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:22, 30 мая 2023 (+03) apeq4glpcgaga3wdxpa16e7gahbpkv9 10 740764 5149985 5087104 2026-06-02T18:14:48Z DBatura 73587 5149985 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Замежныя ваенныя місіі Беларусі |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |загаловак = Замежныя ваенныя місіі Беларусі |клас_спісаў = hlist |унізе=''курсівам'' пазначаны неафіцыйныя |загаловак1 = |спіс1 = * [[File:Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1953–1991), Flag of Tajikistan (1991–1992) (reverse).svg|22px]]/{{Сцяг|Таджыкістан}} ''[[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Таджыкістане|Таджыкістан]]'' (1992) * {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} ''[[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары|Кот-д’Івуар]]'' (2002—2004) * {{Сцяг|Венесуэла}} [[Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле|Венесуэла]] (2008—?) * {{Сцяг|Ліван}} [[група беларускіх міратворцаў у Ліване|Ліван]] (2010—2023) * {{Сцяг|Лівія|1977}} ''[[Беларусы ў лівійскім канфлікце|Лівія]]'' (2011) * {{сцяг|Емен}} [[расстрэлы ў Сане (2013)|Емен]] (2013) * {{Сцяг|Казахстан}} [[Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане|Казахстан]] (2022) * {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[місія беларускіх ваенных медыкаў у Сірыі|Сірыя]] (2023) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Узброеныя Сілы Беларусі]] </noinclude> 8rh4eacc08qtjtaa5pdy853g97b3jcg 0 743078 5150017 4739702 2026-06-02T22:08:21Z Fourmidable 128444 Fourmidable перанёс старонку [[WT.Social]] у [[Trustcafé]] 4739702 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''«WT.Social»''' (або «WikiTribune Social») — [[сацыяльная сетка]], у якой карыстальнікі ўносяць свой уклад у фармаце «субвікі» (subwiki). == Гісторыя == Праект быў заснаваны ў кастрычніку 2019 года заснавальнікам [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] [[Джымі Вэйлз|Джымі Вэйлсам]] у якасці альтэрнатывы «[[Facebook]]» і «[[Twitter]]»: ён быў расчараваны ў іх, назваўшы іх «''лухтой з {{Не перакладзена 5|Клікбейт|клікбейтамі|ru|Кликбейт}}''»<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/9956ff9c-0622-11ea-a984-fbbacad9e7dd|title=Wikipedia co-founder Jimmy Wales launches Twitter and Facebook rival|author=Bradshaw|first=Tim|website=Financial Times|date=November 13, 2019|accessdate=2021-03-04|archivedate=2019-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191117081307/https://www.ft.com/content/9956ff9c-0622-11ea-a984-fbbacad9e7dd|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-07-09}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі]] 1vjq1ustt10590f6pyhnp4guyojiv1g 5150076 5150017 2026-06-03T07:13:06Z M.L.Bot 261 афармленне 5150076 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''Trustcafé''', раней '''WT.Social''' (WikiTribune Social) — [[сацыяльная сетка]], у якой карыстальнікі ўносяць уклад у фармаце «субвікі» (subwiki). == Гісторыя == Праект заснаваны ў кастрычніку 2019 года заснавальнікам [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] [[Джымі Вэйлз|Джымі Вэйлсам]] як альтэрнатыва «[[Facebook]]» і «[[Twitter]]»: ён быў расчараваны ў іх, назваўшы «''лухтой з {{Не перакладзена 5|Клікбейт|клікбейтамі|ru|Кликбейт}}''»<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/9956ff9c-0622-11ea-a984-fbbacad9e7dd|title=Wikipedia co-founder Jimmy Wales launches Twitter and Facebook rival|author=Bradshaw|first=Tim|website=Financial Times|date=November 13, 2019|accessdate=2021-03-04|archivedate=2019-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191117081307/https://www.ft.com/content/9956ff9c-0622-11ea-a984-fbbacad9e7dd|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-07-09}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі]] grbu7pke3urq9q3xouzptmnyi6wuelo 0 743753 5150043 5008353 2026-06-03T00:14:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150043 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Дар’я Валер’еўна Магаляс''', па нараджэнні '''Ліпінская''' (нар. {{ДН|18|2|1993}}, [[Бяроза (горад)|Бяроза]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Атакуючы абаронца / лёгкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://ffv.bspu.by/nasha-gordost ФАКУЛЬТЕТ ФИЗИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ. НАША ГОРДОСТЬ]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынала займацца баскетболам у Бярозе. Першы трэнер — Валерый Віктаравіч Трухан. З 2006 года навучалася ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]] і [[Алена Баляславаўна Іваноўская|Алены Баляславаўны Іваноўскай]]. Выступала за «[[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]» (2010—2016). Сезон 2016/17 правяла ў эстонскай дружыне «FCR Media Rapla». У 2018 годзе падпісала кантракт з гродзенскай «Алімпіяй»<ref>{{Cite web |url=https://team-olimpia.by/novosti/olimpiya-prodolzhaet-podgotovku-uzhe-v-obnovlyonnom-sostave |title=Олимпия продолжает подготовку уже в обновлённом составе |access-date=16 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230716182011/https://team-olimpia.by/novosti/olimpiya-prodolzhaet-podgotovku-uzhe-v-obnovlyonnom-sostave |archivedate=16 ліпеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2021 годзе падпісала кантракт з мінскімі «Цмокамі»<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/3/darya-magalyas-dazhe-ne-pochuvstvovala-chto-smenila-komandu Дарья Магаляс. Даже не почувствовала, что сменила команду]</ref>. Выступала ў зборных [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2009), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2010—2011) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2012—2013)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4/ |title=Дарья Липинская |access-date=16 ліпеня 2023 |archive-date=16 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716182006/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4/ |url-status=dead }}</ref>. У складзе жаночай зборнай Беларусі 3х3 стала бронзавай прызёркай [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў-2019]] у Мінску<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/4907-evropejskie-igry-v-minsporta-sostoyalos-chestvovanie-igrokov-i-trenerov-sbornykh-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ЕВРОПЕЙСКИЕ ИГРЫ. В МИНСПОРТА СОСТОЯЛОСЬ ЧЕСТВОВАНИЕ ИГРОКОВ И ТРЕНЕРОВ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. У лістападзе 2021 года дэбютавала ў [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Кар’ера == * 2008—2010 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2010—2016 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2016—2017 — ФКР Медыя/Рапла (Рапла, Эстонія) * 2017—2019 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2019—2020 — Ніка (Сыктыўкар, Расія) * 2020—2021 — БДУ-Цмокі (Мінск) * 2021—2022 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2023 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2023—2024 — Дынама (Масква, Расія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Эстоніі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Эстоніі]] (1): [[Чэмпіянат Эстоніі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (4): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015|2015]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (4): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2011/2012|2011/2012]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2012/2013|2012/2013]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2013/2014|2013/2014]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2016/2017|2016/2017]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2010/2011|2010/2011]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://russiabasket.ru/players/283192 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119105919/https://russiabasket.ru/players/283192 |date=19 студзеня 2025 }} * [https://team-olimpia.by/novosti/intervyu-s-darej-magalyas Интервью с Дарьей Магаляс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230716182008/https://team-olimpia.by/novosti/intervyu-s-darej-magalyas |date=16 ліпеня 2023 }} * [https://pressball.by/blog/pressball/111326/ ДАРЬЯ МАГАЛЯС. ЛИШЬ С ГОДАМИ ПОНИМАЕШЬ, КАКАЯ ЭТО УДАЧА — РАБОТАТЬ С ВЕЛИКИМИ ТРЕНЕРАМИ] * [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/5409-darya-magalyas-bronza-domashnikh-ei-yavlyaetsya-samym-znakovym-i-pamyatnym-momentom-v-karere ДАРЬЯ МАГАЛЯС: «БРОНЗА ДОМАШНИХ ЕИ ЯВЛЯЕТСЯ САМЫМ ЗНАКОВЫМ И ПАМЯТНЫМ МОМЕНТОМ В КАРЬЕРЕ»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Магаляс Дар’я Валер’еўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] toyfn55ii8zxc28pqejplpfx50b5nl0 0 750365 5149890 5149584 2026-06-02T12:10:50Z MocnyDuham 99818 афармленне 5149890 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касько}} {{навуковец}} '''Уладзі́мір Канстанці́навіч Касько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], журналіст. [[Кандыдат навук|Кандыдат філалагічных навук]] (1981), дацэнт (1989). == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|Філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларуска дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «журналістыка». У 1982 годзе скончыў [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar335444072&strq=l_siz=10|title=Владимир Константинович Касько|website=unicat.nlb.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. З 1982 года працуе ў БДУ (Інстытут журналістыкі, кафедра перыядычнага друку)<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://bsu.by/best_employers/23201-d|title=Заслуженные сотрудники|website=bsu.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. Памёр 23 мая 2026 года ў Мінску{{крыніца?}}. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: метадалогія аналітычнай журналістыкі, вусна-паэтычная творчасць беларусаў<ref name=":0" />. Аўтар звыш 150 навуковых прац, сярод якіх манаграфіі ў розных аспектах журналістыкі, беларускай і славянскай культуры, літаратуры і мовы. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу]]» (1970), «[[Медаль «Ветэран працы»|Ветэран працы]]» (1988), ганаровымі [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Вярхоўнага Савета БССР]] (1971, 1988)<ref name=":0" />, нагрудным знакам «[[Выдатнік друку Беларусі]]». Заслужаны работнік БДУ<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE,+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80+%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|title=Уладзімір Касько. Электронная бібліятэка БДУ|website=elib.bsu.by|access-date=2023-10-09}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] ighgqopy2e9qh7cb27opjhl04lk3y6v 5149891 5149890 2026-06-02T12:11:22Z MocnyDuham 99818 афармленне 5149891 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касько}} {{навуковец}} '''Уладзі́мір Канстанці́навіч Касько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], журналіст. [[Кандыдат навук|Кандыдат філалагічных навук]] (1981), дацэнт (1989). == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|Філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларуска дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «журналістыка». У 1982 годзе скончыў [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar335444072&strq=l_siz=10|title=Владимир Константинович Касько|website=unicat.nlb.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. З 1982 года працуе ў БДУ (Інстытут журналістыкі, кафедра перыядычнага друку)<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://bsu.by/best_employers/23201-d|title=Заслуженные сотрудники|website=bsu.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. Памёр 23 мая 2026 года ў Мінску<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/396621|title=Памёр фалькларыст Уладзімір Касько|website=Наша Ніва|date=2026-06-02|access-date=2026-06-02}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: метадалогія аналітычнай журналістыкі, вусна-паэтычная творчасць беларусаў<ref name=":0" />. Аўтар звыш 150 навуковых прац, сярод якіх манаграфіі ў розных аспектах журналістыкі, беларускай і славянскай культуры, літаратуры і мовы. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу]]» (1970), «[[Медаль «Ветэран працы»|Ветэран працы]]» (1988), ганаровымі [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Вярхоўнага Савета БССР]] (1971, 1988)<ref name=":0" />, нагрудным знакам «[[Выдатнік друку Беларусі]]». Заслужаны работнік БДУ<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE,+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80+%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|title=Уладзімір Касько. Электронная бібліятэка БДУ|website=elib.bsu.by|access-date=2023-10-09}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] qz3uy7krxoly0eknunhama407zxz79s 0 752950 5150034 5028658 2026-06-02T22:42:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150034 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Барысевіч}} {{Баскетбаліст |імя = Данііл Іванавіч Барысевіч |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 6.1.2001 |месца нараджэння = {{МН|Ліда}}, [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] |рост = 194 см |вага = 96 кг |пазіцыя = [[атакуючы абаронца]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2023 |каманда драфта = |клуб = [[Гродна-93]] |нумар = 5 |клубы = {{спартыўная кар’ера |2015—2017|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| |2017—2018|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РЦАП-СДзЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДзЮШАР]]| |2018—2024|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| |з 2024|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Данііл Іванавіч Барысевіч''' (нар. {{ДН|6|1|2001}}, {{МН|Ліда}}, [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец ДЮСШ №1 г. Ліда. Першы трэнер — [[Артур Аляксандравіч Арлавец]]<ref>{{Cite web |url=https://tv-lida.by/basketbolnyj-klub-tsmoki-minsk-provel-master-klass-dlya-uchenikov-lidskoj-dyussh-1/ |title=Баскетбольный клуб «Цмокі-Мінск» провел мастер-класс для учеников Лидской ДЮСШ №1 |access-date=21 лістапада 2023 |archive-date=21 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121104630/https://tv-lida.by/basketbolnyj-klub-tsmoki-minsk-provel-master-klass-dlya-uchenikov-lidskoj-dyussh-1/ |url-status=dead }}</ref>. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Аляксандравіч Падзерачоў|Аляксандра Аляксандравіча Падзерачова]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Сборная команда – стажёрский состав (постоянный) |access-date=21 лістапада 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. З 2017 года — у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[РЦАП-СДзЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую]], рэзервовую і асноўную каманду. У 2024 годзе перайшоў у «[[Гродна-93]]». Прызнаны лепшым гульцом Кубка Беларусі-2024<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8208-grodno-93-obladatel-xxviii-betera-kubka-respubliki-belarus ГРОДНО-93 – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVIII BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref> і чэмпіянату Беларусі-2024/25<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8470-grodno-93-zavoevyvaet-zvanie-chempiona-belarusi-spustya-21-god «ГРОДНО-93» ЗАВОЕВЫВАЕТ ЗВАНИЕ ЧЕМПИОНА БЕЛАРУСИ СПУСТЯ 21 ГОД]</ref><ref>[https://people.onliner.by/2025/08/27/perspektivnye-basketbol-daniil-borisevich Занимался плаванием, а стал баскетбольной звездой Беларуси. Запомните имя MVP прошлого сезона — вы его еще услышите]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2017), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2018—2019), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|маладзёжную]] (2020—2021) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2020)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5785-vse-samoe-glavnoe-itogi-2020-goda ВСЕ САМОЕ ГЛАВНОЕ. ИТОГИ 2020 ГОДА]</ref> зборную Беларусі. У складзе маладзёжнай зборнай заваяваў сярэбраны медаль Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>. == Кар’ера == * 2015—2017 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2017—2018 — [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР (Мінск)]] * 2018—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2020—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * з 2024 — [[Гродна-93]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (6): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/300135 Профіль на сайце РФБ]{{Недаступная спасылка}} * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/daniil-borisevich-21 Профіль на сайце БК «Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231121104600/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/daniil-borisevich-21 |date=21 лістапада 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Daniil-Barysevich/445375 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барысевіч Данііл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] r4rtx74fuxip1mgl95jvjh9c5j6c77z 100 753022 5149935 5149635 2026-06-02T15:51:36Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5149935 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Эрнст Фрэнкель|2026-06-02T14:20:38Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ёсіф дэль Медзіга|2026-06-02T14:18:48Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Загорскі|2026-06-01T13:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Андрэй Заерка|2026-05-31T20:16:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Музы́чны кура́тар|2026-05-31T11:24:21Z|~2026-32362-63}} {{Новы артыкул|Вілбэртс Краснайс|2026-05-30T12:56:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Людвік Фінкель|2026-05-30T09:59:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Леанід Аляксандравіч Акаловіч|2026-05-28T16:15:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Оскар Галецкі|2026-05-26T14:36:57Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4g2vxz68eep7edkemj8pep6nroxn4gg 0 753034 5150037 5056427 2026-06-02T23:42:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150037 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Дарол Эрнандэс-Зіненка''' (нар. {{ДН|15|11|1989}}, {{МН|Гавана}}, [[Куба]]) — [[Куба|кубінскі]] [[баскетбаліст]]. Мае беларускае паходжанне, маці родам з Беларусі. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Кар’ера == Пачынаў прафесійную кар’еру на Кубе, пасля гуляў у Мексіцы, Эквадоры. У 2014 годзе па прыездзе ў Беларусь прыходзіў трэніравацца ў баскетбольны клуб «Цмокі», але з-за таго, што не былі аформлены ўсе патрэбныя дакументы, былі складанасці для супрацы. Выступаў за беларускія клубы [[БДУ (баскетбольны клуб)|БДУ]] (2014—2015), «[[Гродна-93]]» (2015—2016, 2024), [[Барысфен Магілёў|ЦАР-Барысфен]] (2018—2019, 2020—2021), [[Мінск (баскетбольны клуб)|«Цмокі-Мінск» / БК «Мінск»]] (2021—2023). У сезоне 2024/25 выступаў за расійскі клуб Чалбаскет (Чалябінская вобласць)<ref>[https://betnews.by/belorusskij-basketbolist-iz-ekvadorskogo-kluba-pereshel-v-rossijskij/ БЕЛОРУССКИЙ БАСКЕТБОЛИСТ ИЗ ЭКВАДОРСКОГО КЛУБА ПЕРЕШЕЛ В РОССИЙСКИЙ]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскую зборную Беларусі]] ў 2021—2022 гадах<ref>[https://belarus.basketball/images/files/pdf/2022/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%9A_2022_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B.pdf Списочный состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2022 год]</ref>. Раней прыцягваўся на збор беларускай нацыянальнай каманды ў 2016 годзе<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/93247/ НОВОСТИ. ПОПАСТЬ В ПЯТЕРКУ]</ref><ref>[https://pressball.by/blog/pressball/94598/ ДАРОЛ ЭРНАНДЕС-ЗИНЕНКО. СЮЖЕТ ДЛЯ “САНТА-БАРБАРЫ”]</ref>. == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/334853 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240229093714/https://russiabasket.ru/players/334853 |date=29 лютага 2024 }} * [https://minskbasket.by/ru/news/news-base/darol-ernandes-zinenko-chislo-9-dlya-menya-ochen-znachimo Дарол Эрнандес-Зиненко: «Число 9 для меня очень значимо»] * [https://minsknews.by/forvard-darol-ernandes-zinenko-stal-igrokom-bk-czmoki-minsk/ Форвард Дарол Эрнандес-Зиненко стал игроком БК «Цмокi-Мiнск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250207010943/https://minsknews.by/forvard-darol-ernandes-zinenko-stal-igrokom-bk-czmoki-minsk/ |date=7 лютага 2025 }} * [https://belarus.basketball/news/1731-darol-ernandes-zinenko-stal-chempionom-pervogo-turnira-po-nba-2k15-v-belarusi ДАРОЛ ЭРНАНДЕС-ЗИНЕНКО СТАЛ ЧЕМПИОНОМ ПЕРВОГО ТУРНИРА ПО NBA 2K15 В БЕЛАРУСИ] * [https://basketball.realgm.com/player/Darol-Hernandez-Zinenko/Summary/88136 Darol Hernandez-Zinenko] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Эрнандэс-Зіненка Дарол}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Кубы]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «БДУ» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Чалбаскета» Чалябінск]] 3bo7hfpnb0sf33pqldbi6ofd10cthb7 100 753274 5149934 5149633 2026-06-02T15:51:20Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5149934 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сарочкіна (Ленінградская вобласць)|2026-06-02T12:08:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Раждзествена (Ленінградская вобласць)|2026-06-02T12:01:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Смечна|2026-06-02T11:54:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Садска|2026-06-02T11:37:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Добржыш|2026-06-02T11:27:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сазава|2026-06-02T11:17:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ржычані|2026-06-02T11:12:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Слані|2026-06-02T10:55:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лібушын|2026-06-02T10:51:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пршыбрам|2026-06-02T10:38:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Чыкага)|2026-06-01T09:27:32Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|2026-06-01T08:45:56Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cjrbhn9fkrh2dybi6tdcemz67ffofv5 100 753287 5149931 5149630 2026-06-02T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +11 новых 5149931 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Анатолевіч Клімавец|2026-06-02T15:06:08Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Ёсіф дэль Медзіга|2026-06-02T14:18:48Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Ювеналій Харкевіч|2026-06-02T14:08:34Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Навіны Барысаўшчыны (радыёпраграма)|2026-06-02T09:44:30Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)|2026-06-02T09:31:24Z|Vinokurov78}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК СКА Мінск|2026-06-02T07:32:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сакуны (племя)|2026-06-01T18:21:26Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Лебядзіны заказнік|2026-06-01T17:09:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Падсады (заказнік)|2026-06-01T17:04:19Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гідуны|2026-06-01T16:55:23Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дакудаўскі заказнік|2026-06-01T16:42:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-06-01T13:51:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Крупскі веснік (газета)|2026-06-01T11:53:30Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Рубона»|2026-06-01T11:01:42Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Барысфена» Магілёў|2026-06-01T10:42:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2026-06-01T10:29:41Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> n4vhcycargmym9a3m99eu3f9mmyu4y3 0 755617 5149907 4653310 2026-06-02T14:10:04Z Ілля Касакоў 21245 5149907 wikitext text/x-wiki '''Харкевіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Аляксандравіч Харкевіч]] (нар. 1986) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер. * [[Мікалай Рыгоравіч Харкевіч]] (1933—2020) — беларускі ўрач-нейрахірург. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1983), [[прафесар]] (1986). * [[Ювеналій Харкевіч]] (каля 1720—1788) — бернардзінец, аўтар дыярыюша {{спіс цёзак2|беларускія}} e9kok7htttrk0grhaypuvl70i91erlw 0 763113 5150058 4739877 2026-06-03T04:29:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150058 wikitext text/x-wiki {{Пісьменніца}} '''Джоха Аль-Харты''' ({{lang-ar|جوخة الحارثي}}, {{ДН|16|7|1978}}, [[Аман]]) — аманская пісьменніца, лаўрэат [[Міжнародная Букераўская прэмія|Міжнароднай Букераўскай прэміі]] 2019 года за раман ''«Нябесныя целы»'' ({{lang-ar|سيدات القمر}}, ''«Сайідат Аль-Камар»'', 2010). == Біяграфія == Аль-Харты атрымала [[Доктар філасофіі|доктарскую ступень]] па класічнай [[арабская літаратура|арабскай літаратуры]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Эдынбургскі ўніверсітэт|Эдынбургскім універсітэце]],<ref name="FT">{{Cite web|author=Jenkins, Siona|access-date=2023-03-19|date=2022-05-19|website=[[Financial Times]]|title=Jokha Alharthi: ‘It is dangerous to see fiction as documentation’|url=https://www.ft.com/content/e442132f-13a5-4a16-aeee-a7f59d6a64d1|lang=en|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226233515/https://www.ft.com/content/e442132f-13a5-4a16-aeee-a7f59d6a64d1|url-status=live}}</ref> які скончыла ў [[2011]] годзе.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ed.ac.uk/alumni/services/profiles/graduation/2010s/jokha-alharthi|title=Jokha Alharthi|website=The University of Edinburgh|access-date=2023-03-19|archive-date=2019-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523123102/https://www.ed.ac.uk/alumni/services/profiles/graduation/2010s/jokha-alharthi|url-status=live}}</ref> Годам раней яе запрасілі выкладаць ва [[Універсітэт Султана Кабуса]] у [[Маскат|Маскаце]], у Амане, дзе станам на 2023 год яна займала пасаду [[Асацыяваны прафесар|асацыяванага прафесара]] класічнай літаратуры.<ref>{{Cite web|url=https://www.squ.edu.om/art/Old-Department/Arabic-Language-and-Literature/Department-Staff|title=College of Arts and Social Sciences > Old Department > Arabic Language and Literature > Department Staff|website=www.squ.edu.om|access-date=2023-03-19|lang=en|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084808/https://www.squ.edu.om/art/Old-Department/Arabic-Language-and-Literature/Department-Staff|url-status=live}}</ref> Аль-Харты апублікавала тры зборнікі апавяданняў, тры дзіцячыя кнігі і чатыры раманы. Яна таксама з’яўляецца аўтарам акадэмічных прац.<ref>{{Cite web|url=https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=628|title=Banipal (UK) Magazine of Modern Arab Literature - Contributors - Jokha Alharthi (al-Harthi)|website=www.banipal.co.uk|access-date=2023-03-19|lang=en|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084807/https://www.banipal.co.uk/contributors/contributor.cfm?contributor_id=628|url-status=live}}</ref> Яе другі раман «Саідат Аль-Камар» быў перакладзены на англійскую мову [[Мэрылін Бут]] і выдадзены ў Вялікабрытаніі ў чэрвені 2018 года пад назвай ''«Нябесныя целы»'' ({{lang-en|Celestial Bodies}}).<ref name="IR">{{Cite web|lang=ru|url=http://islamosfera.ru/musulmanskaya-pisatelnica-stala-laureatom-mezhdunarodnoj-bukerovskoj-premii/|title=Мусульманская писательница стала лауреатом Международной Букеровской премии|website=Исламосфера|date=2019-05-22|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320084809/http://islamosfera.ru/musulmanskaya-pisatelnica-stala-laureatom-mezhdunarodnoj-bukerovskoj-premii/|url-status=live}}</ref> У 2019 годзе Аль-Харты і Бут атрымалі за яго [[Міжнародная Букераўская прэмія|Міжнародную Букераўскую прэмію]]. Такім чынам, раман «Нябесныя целы» стаў першым арабамоўным творам, адзначаным гэтай узнагародай, а таксама першым раманам жанчыны-пісьменніцы з Амана, апублікаваным у [[англійская мова|англійскім]] перакладзе.<ref>{{Cite web|access-date=2023-03-19|author=Silcox, Beejay|date=2019-10-21|website=[[The New York Times]]|title=The First Arabic Novel to Win the International Booker Prize|url=https://www.nytimes.com/2019/10/21/books/review/celestial-bodies-jokha-alharthi.html|lang=en|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226233520/https://www.nytimes.com/2019/10/21/books/review/celestial-bodies-jokha-alharthi.html|url-status=live}}</ref> На [[руская мова|рускай мове]] кнігу ўпершыню выпусцілі ў 2020 годзе ў выдавецтве «[[Эксмо]]». У лютым 2022 года кніга ўвайшла ў лонг-ліст прэміі «[[Ясная паляна (прэмія)|Ясная паляна]]» ў намінацыі «Замежная літаратура».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ast.ru/news/premiya-yasnaya-polyana-obyavila-dlinnyy-spisok-nominatsii-inostrannaya-literatura/|title=Премия «Ясная Поляна» объявила длинный список номинации «Иностранная литература»|website=[[АСТ (издательство)|Издательство АСТ]]|access-date=2023-03-19|date=2022-02-18|archive-date=2023-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320090311/https://ast.ru/news/premiya-yasnaya-polyana-obyavila-dlinnyy-spisok-nominatsii-inostrannaya-literatura/|url-status=live}}</ref> У маі 2022 года ў перакладзе Мэрылін Бут таксама выйшаў трэці раман Аль-Харты «Нарынджа» ({{lang-ar|نارنجة‬}}, 2016), які ў англамоўнай версіі атрымаў назву ''«Bitter Orange Tree»'' (з англ. ''«Горкае апельсінавае дрэва»'').<ref name="IR" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://scroll.in/article/1025254/former-international-booker-winner-jokha-alharthis-latest-novel-leaves-a-bittersweet-aftertaste|title=Former International Booker winner Jokha Alharthi’s latest novel leaves a bittersweet aftertaste|author=Debnath, Sayari|website={{iw|Scroll.in}}|access-date=2023-03-19|date=2022-06-05|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226233517/https://scroll.in/article/1025254/former-international-booker-winner-jokha-alharthis-latest-novel-leaves-a-bittersweet-aftertaste|url-status=live}}</ref> Раман назвалі адным з лепшых перавыданняў у перакладзе за 2022 год<ref>{{Cite web |date=2022-12-09 |title=The Best Reviewed Literature in Translation of 2022 |url=https://lithub.com/the-best-reviewed-literature-in-translation-of-2022/ |access-date=2024-01-22 |website=Literary Hub |language=en-US}}</ref>, а таксама адным са 100 абавязковых да чытання твораў 2022 года па версіі часопіса «[[Time]]».<ref>{{Cite web |date=2022-11-14 |title='Bitter Orange Tree' Is One of the 100 Must-Read Books of 2022 |url=https://time.com/collection/must-read-books-2022/6228439/bitter-orange-tree/ |access-date=2024-01-22 |website=Time |language=en |archive-date=8 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408155108/https://time.com/collection/must-read-books-2022/6228439/bitter-orange-tree/ |url-status=dead }}</ref> Аль-Харці жыве ў [[Маскат|Маскаце]]. Яна замужам, у яе трое дзяцей.<ref name="FT" /><ref>{{Cite web|access-date=2023-03-19|author=Edemariam, Aida|date=2019-07-08|website=[[The Guardian]]|title=Jokha Alharthi: ‘A lot of women are really strong, even though they are slaves'|url=https://www.theguardian.com/books/2019/jul/08/jokha-alharthi-a-lot-of-women-are-really-strong-even-though-they-are-slaves|lang=en|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708102319/https://www.theguardian.com/books/2019/jul/08/jokha-alharthi-a-lot-of-women-are-really-strong-even-though-they-are-slaves|url-status=live}}</ref> == Бібліяграфія == * ''Manamat'' (Beirut: Lebanon: al-Mu’assassah al- 'Arabiyah li al-Dirasat wa al-Nashr, 2004). * ''Sayyidat al-Qamar'' (Beirut, Lebanon: Dār al-Ādāb, 2010). ''«Нябесныя целы»'', перакладчык [[Мэрылін Бут]] (Scotland: Sandstone Press, 2018). * ''Narinjah'' (Beirut, Lebanon: Dār al-Ādāb, 2016). ''Bitter Orange Tree'', перакладчык [[Мэрылін Бут]] (New York: Catapult, 2022). * ''Harir al-Ghazala'' (Beirut, Lebanon: Dār al-Ādāb, 2021). == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://jokha.com Афіцыйны сайт Джохі Аль-Харты]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аль-Харты Джоха}} gtbrv7ctnib47cjp229rnfgx2p2kka7 100 763680 5149936 5149636 2026-06-02T15:51:48Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5149936 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Анатолевіч Клімавец|2026-06-02T15:06:08Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК СКА Мінск|2026-06-02T07:32:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-06-01T13:51:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Рубона»|2026-06-01T11:01:42Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Барысфена» Магілёў|2026-06-01T10:42:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2026-06-01T10:29:41Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2026-06-01T07:05:38Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Дынама Мінск|2026-06-01T06:37:37Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Марыа Лем’ё|2026-05-30T09:24:16Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Клод Лем’ё|2026-05-30T09:06:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2026-05-29T10:05:06Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2026-05-29T09:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> i47ofhp9x17n68h12dydl81wazmypnk 0 764927 5150052 4797650 2026-06-03T03:09:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150052 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Джон Джозеф Лофтус''' ({{lang-en|John Joseph Loftus}}; нар. [[12 лютага]] [[1950]]) — былы амерыканскі чыноўнік, медыя-каментатар, радыёвядучы, адстаўны афіцэр армейскай разведкі. З’яўляецца аўтарам шматлікіх кніг аб меркаваных сувязях [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] і [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Бостан|Бостане]] ў сям’і пажарнага. У 1971 годзе скончыў [[Бостанскі каледж]], у 1977 — [[Сафолкскі ўніверсітэт]]<ref>{{Cite web|url=http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2006/11/28/james_loftus_84_boston_firefighter_saved_several_lives_in_daring_rescues/|title=James Loftus, 84: Boston firefighter saved several lives in daring rescues|author=Peters|first=Stephanie M.|website=[[The Boston Globe]]|date=28 November 2006|access-date=14 мая 2024|archive-date=7 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007010510/http://archive.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2006/11/28/james_loftus_84_boston_firefighter_saved_several_lives_in_daring_rescues/|url-status=dead}}</ref>. У 1971—1974 гадах служыў у [[Армія ЗША|арміі ЗША]], атрымаў званне першага лейтэнанта. З 1977 года працаваў у [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрстве юстыцыі ЗША]]. У 1979 годзе пераведзены ва [[Упраўленне спецыяльных расследаванняў Міністэрства юстыцыі ЗША|Упраўленне спецыяльных расследаванняў]]<ref>{{Cite web|url=http://john-loftus.com/bio.asp|title=John Loftus Web site|archive-url=https://web.archive.org/web/20030604055731/http://john-loftus.com/bio.asp|archive-date=June 4, 2003|access-date=2010-03-17|url-status=bot: unknown}}</ref>. Далей працаваў медыя-каментатарам, рэгулярна з’яўляючыся на [[ABC National Radio]] і [[Fox News Channel|Fox News]]. Пісаў дла ''[[Амі (часопіс)|Ami]]'', артадаксальнага яўрэйскага штотыднёвага часопіса. Меў сваё радыё-шоу на Talkline Communications Network. Стаў прэзідэнтам [[Саміт разведкі|The Intelligence Summit]] і кіраўніком [[Фларыдскі музей Халакосту|Фларыдскага музея Халакосту]] ў [[Сент-Пітэрсберг (Фларыда)|Сент-Пітэрсбергу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.flholocaustmuseum.org/about/leadership/|title=LEADERSHIP|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024217/https://www.flholocaustmuseum.org/about/leadership/|archive-date=2019-09-25|access-date=2018-12-10|url-status=dead}}</ref>. == Кнігі== Як аўтар і суаўтар напісаў наступныя публікацыі: ''«Беларускі сакрэт»'' (1982), ''«Нячыстая тройца: як ватыканскія нацысцкія сеткі здрадзілі заходнюю разведку Саветам»'' (1992), ''«Сакрэтная вайна супраць яўрэяў: Як заходні шпіянаж здрадзіў яўрэйскаму народу»'' (1994), ''«Несвятая Тройца: Ватыкан, нацысты і швейцарскія банкі»'' (1998), ''«Нацысцкая таямніца Амерыкі: Інсайдэрская гісторыя пра тое, як Міністэрства юстыцыі Злучаных Штатаў перашкаджала Кангрэсу: блакаванне Расследавання Кангрэса ў дачыненні да вядомых амерыканскіх сем’яў, якія фінансавалі Гітлера, Сталіна і арабскіх тэрарыстаў»'' (2010)<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0089434/|title=Kojak: The Belarus File|website=[[Internet Movie Database]]}}</ref>. Найбольш адзначылася кніга ''«Беларускі сакрэт»''. Паводле публікацыі, многія лідары [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускай калабарацыяністаў]] пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сталі супрацоўнічаць са спецслужбамі [[ЗША]]. Насуперак федэральнаму закону, як сцвярджаў аўтар, чыноўнікі выдалі візы пранацысцкім дзеячам, якія былі датычны да шматлікіх злачынстваў. Па словах Лофтуса, дапамога калабарацыяністам была абумоўлена патрэбамі [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]: меркавалася праз іх арганізаваць партызанскую вайну супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Але так як планы спецслужбаў праваліўся, то беларусы атрымалі грамадзянства ЗША і дзесяцігоддзямі абараняліся ўладамі ад выкрыцця<ref name="Rashke20033">{{cite book|first=Richard|last=Rashke|title=Useful Enemies: John Demjanjuk and America's Open-Door Policy For Nazi War Criminals|publisher=Delphinium Books|location=Harrison, New York|date=2013|isbn=9781480401594|url=https://books.google.com/books?id=Z-0hsC2iFq8C&dq=charles+r+allen+john+loftus&pg=PT251}}</ref>. Гісторык Упраўлення спецыяльных расследаванняў [[Дэвід Марвел]] ахарактарызаваў публікацыю як «найгоршы від аматарскай гісторыі»<ref name="Rashke20033"/>. Віталь Зайка, супрацоўнік ''[[Цэнтр яўрэйскай гісторыі|Цэнтра яўрэйскай гісторыі]]'' ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]], абвінаваціў Лофтуса ў фальсіфікацыі<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=26162 Стары знаёмы, ці яшчэ раз пра фальсіфікацыі Лофтуса] (Belarusian)</ref>. Ізраільскі гісторык і паляўнічы па нацыстаў [[Эфраім Зураф]] назваў кнігу спрэчнай<ref>{{cite book|first=Efraim|last=Zuroff|title=Occupation, Nazi-hunter: the continuing search for the perpetrators of the Holocaust|url=https://archive.org/details/occupationnazihu0000zuro|website=KTAV-LD|location=Los Angeles, California|date=1994|isbn=9780881254891|page=[https://archive.org/details/occupationnazihu0000zuro/page/52 52]}}</ref>. ''[[The New York Times]]'' пісала, што аўтар не рабіў розніцы паміж сапраўднымі калабарантамі і недатычнымі да нацыстаў эмігрантамі. Аднак выданне адзначыла, што ''«Беларускі сакрэт»'' напэўна можа стаць каштоўнай крыніцай, калі [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс]] распачне слуханні па справах у прыкрыцці ваенных злачынцаў<ref>{{cite news|last1=Blumenthal|first1=Ralph|title=Books Of The Times|url=https://www.nytimes.com/1982/12/28/books/books-of-the-times-125969.html|work=[[The New York Times]]|date=28 December 1982}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist|30em}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080514135709/http://207.234.249.73/mwd/talk_radio.htm Unofficial Audio Archive of The John Batchelor Show and The Loftus Report commenced February 18, 2008] * [https://web.archive.org/web/20060320062834/http://menewsie.3.forumer.com/index.php?showtopic=655 ''Muslim Brotherhood, (Bana) Nazis And Al Qaeda''] * {{YouTube|id=KDOixmunbDw&list=PLWo_1zHLXy1E30x4J71IRhPvQlUzfwRnS|title=John Loftus Series of Interviews, Original Broadcast May 14, 1995}} with Leon Charney on The Leon Charney Report [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Ваенныя ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША XX стагоддзя]][[Катэгорыя:Радыёвядучыя паводле алфавіта]] {{ВС}} a49jlds7wy6pmb9vbgmkguuyqx727wi 0 770900 5150042 5056613 2026-06-03T00:10:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150042 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} {{цёзкі2|Аўрамчык}} '''Дар’я Аўрамчык''' (нар. {{ДН|18|7|1999}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. == Біяграфія == У дзяцінстве мама аддала яе ў секцыю плавання. Выхаванка мазырскай валейбольнай школы. З 5 класа вучылася ў валейбольным спецкласе, а пасля выпуску трапіла ў галоўную каманду горада — «[[Жамчужына Палесся]]», дзе ў 2015-м стала чэмпіёнкай краіны. Напачатку лютага 2020 года далучылася да [[Брэст|брэсцкага]] «[[Прыбужжа Брэст|Прыбужжа]]». == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр''' [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|Чэмпіяната Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2015/2016|2015/16]], [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2016/2017|2016/17]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр''' [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|Чэмпіянату Беларусі]] : [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын 2019/2020|2019/20]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст''' [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын 2019|2019]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр''' [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па валейболе сярод жанчын 2022|2022]] == Зноскі == == Спасылкі == * [https://women.volleybox.net/pl/darya-auramchyk-p17144/clubs Darya Auramchyk (Avram)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240808103409/https://women.volleybox.net/pl/darya-auramchyk-p17144/clubs |date=8 жніўня 2024 }} * [https://www.prevezatoday.gr/ston-filathlitiko-i-leykorosida-auramchyk-darya/ Στον Φιλαθλητικό η Λευκορωσίδα AURAMCHYK DARYA] * [https://ua.tribuna.com/blogs/divchinadna/2788583/ Дарья Аврамчик — главная красотка белорусского спорта]{{Недаступная спасылка}} * [https://pressball.by/news/volejbol/volejbolistka-darya-avramchik-progulyalas-v-bikini-po-plyazhu-v-italyanskom-salerno-video/ ВОЛЕЙБОЛИСТКА ДАРЬЯ АВРАМЧИК ПРОГУЛЯЛАСЬ В БИКИНИ ПО ПЛЯЖУ В ИТАЛЬЯНСКОМ САЛЕРНО (ВИДЕО)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аўрамчык Дар’я}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Влазніі » Шкодэр (жаночы валейбол)]] qnrro4niiugxs9vg4xpiapyq8tq63vb 0 772288 5150160 4835234 2026-06-03T10:58:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150160 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ліхарад}} {{Валейбаліст}} '''Дзмітрый Ліхарад''' (нар. {{ДН|9|5|1977}}) — беларускі валейбаліст і трэнер. == Біяграфія == Узначальваў БАТЭ-БДУФК, «[[Энергія Гомель|Энергія]]», «[[Газавік-Гомель|Газавік]]», працаваў у трэнерскім штабе зборнай Беларусі па валейбол. У ліпені 2023 года узначаліў маскоўскі ЦСКА<ref>[https://by.tribuna.com/be/volleyball/1112969141-belarus-lixorad-vozglavil-moskovskij-czska/ Беларус Ліхарад узначаліў маскоўскі ЦСКА]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://volleybox.net/ru/dzmitry-likharad-p43788/clubs Dzmitry Likharad] * [https://gomelvolley.by/2020/09/25/dmitrij-lixorad-o-zadachax-i-celyax-komandy-gazovik-gomel/ Дмитрий Лихорад о задачах и целях команды «Газовик-Гомель»] * [https://gomelvolley.by/2020/06/11/lixorad-pokinul-post-glavnogo-trenera-energii/ Лихорад покинул пост главного тренера «Энергии»] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ліхарад Дзмітрый}} [[Катэгорыя:Валейбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Валейбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры ЦСКА Масква (валейбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі МДТУ Масква (валейбол)]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Барысаў-БДУФК»]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Энергіі» Гомель]] [[Катэгорыя:Трэнеры зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Газавіка-Гомель»]] nr1se3e5bf6n3kzgnp6szg4hvx870bj 0 774849 5150118 5149338 2026-06-03T07:56:34Z M.L.Bot 261 аўтаматычнае афармленне зносак хаваецца пад кнопка "Крыніца" на панэлі інструментаў 5150118 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другі варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, «Камдартрансбуд», 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, «Камдартрансбуд», 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі — трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi — адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб’ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=Журнал о Гомеле|access-date=2026-06-03}}</ref>, які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>''Эренбург И. Г.'' Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Сучасны стан == [[Файл:Gomel tram project conceptual symbol.svg|злева|міні|Стылізаваны графічны сімвал нерэалізаванай трамвайнай сістэмы Гомеля, які каларыстычна і кампазіцыйна адсылае да [[Герб Гомеля|гарадскога герба]] (сучасная мастацкая інтэрпрэтацыя).]] Афіцыйных планаў будаўніцтва трамвайнай сістэмы ў Гомелі няма. Гарадская адміністрацыя аддае перавагу развіццю бязрэйкавага электрычнага транспарту: [[электробус]]ам і [[тралейбус]]ам з павялічаным аўтаномным ходам<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belkagomel.by/2025/05/23/kak-gomel-perehodit-na-elektronnye-bilety-i-obnovlyaet-podvizhnoj-sostav/|title=Как Гомель переходит на электронные билеты и обновляет подвижной состав|last=belkagomel.by|date=2025-05-23|access-date=2026-06-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле — Транспорт в Гомеле|website=gomeltrans.net|access-date=2026-06-03}}</ref>. Нягледзячы, што няма практычных крокаў па рэалізацыі, праекты рэйкавага транспарту (трамвая і метрапалітэна<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://blisch.by/gomel-subway|title=Поездка на гомельском метро — Блогер Денис Блищ|website=blisch.by|access-date=2026-06-03}}</ref>) застаюцца аб’ектам устойлівай цікавасці мясцовых транспартных суполак і часткай лакальнага культурнага кантэксту Гомеля. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Train transport in Gomel}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка", № 18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета «Гомельская копейка»] * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» — «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» — «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=Журнал о Гомеле|access-date=2026-06-03}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belkagomel.by/2025/05/23/kak-gomel-perehodit-na-elektronnye-bilety-i-obnovlyaet-podvizhnoj-sostav/|title=Как Гомель переходит на электронные билеты и обновляет подвижной состав|last=belkagomel.by|date=2025-05-23|access-date=2026-06-03}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле — Транспорт в Гомеле|website=gomeltrans.net|access-date=2026-06-03}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://blisch.by/gomel-subway|title=Поездка на гомельском метро — Блогер Денис Блищ|website=blisch.by|access-date=2026-06-03}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] m9ilmoocrh98w01mt78dsymruk46ekw 0 778826 5149923 5006013 2026-06-02T15:23:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149923 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Гірш Смоляр''', у савецкай традыцыі '''Рыгор Давідавіч Смоляр''' ({{Lang-yi|הערש סמאָליאַר}}, {{Lang-pl|Grzegorz Smolar}} — ''Гжэгаж Смоляр''; [[1905]], [[Замбраў]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] — [[1993]], [[Тэль-Авіў]], [[Ізраіль]]) — [[Яўрэі|яўрэйскі]] пісьменнік і журналіст, рэдактар газет і кніг на [[ідыш]], польскі і савецкі камуністычны дзеяч<ref>{{Cite web|url=http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Smolar_Hersh|title=Hersh Smolar|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605160207/http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Smolar_Hersh|archive-date=2012-06-05|access-date=2012-06-12}}</ref>. == Біяграфія == Бацька — Давід Смоляр, гандляр газіраванай вадой, некалі аднакурснік Хаіма Бяліка ў [[Валожынская ешыва|Валожынскай ешыве]]. Брат — Натан Смоляр, дзеяч асветы на ідыш, актывіст Паалей Цыён, загінуў у 1943 годзе ў Варшаўскім гета.{{sfn|КЕЭ|1996|}} Бацька культываваў у сям’і любоў да яўрэйскай літаратуры. Да 11 гадоў Гірш наведваў школу, затым вымушаны быў вучыцца шавецкаму рамяству. З 12 гадоў далучыўся да рабочага руху, у 1920 годзе падчас [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] ўвайшоў у рэўкам як прадстаўнік рабочай моладзі, а пасля адступлення савецкіх войск збег у Варшаву, адсюль ва Украіну.{{sfn|КЕЭ|1996|}} Жыў у дзіцячым доме ў Кіеве, якім кіраваў [[Яша Бранштэйн]], працаваў на гарбарнай фабрыцы, адначасова вучыўся ў яўрэйскім педагагічным тэхнікуме; затым у 1923-24 гг. вывучаў палітычныя навукі і літаратуру ў Камуністычным універсітэце нацыянальных меншасцей Захаду ў Маскве. З 1921 года супрацоўнічаў у маладзёжным дадатку да кіеўскай штодзённай газеты «Дзі камунісціше фон», з 1922 года стаў яе рэдактарам. З 1923 года — супрацоўнік моладзевай газеты «Дэр юнгер арбетэр» і дзіцячага часопіса «Фрайд» (Кіеў), а таксама штотыднёвіка «Дзі юнге гвардзіе» (Харкаў); удзельнічаў у стварэнні харкаўскай літаратурнай групы «Бой-кланг» («Гул будоўлі») і яе часопіса «Дэр юнгер бой-кланг» (разам з [[Э. Казакевіч]]ам, [[Ф. Сіта]]м, [[Ё. Катляр]]ом, [[Х. Вайнерман]]ам і іншымі); пасля быў членам рэдкалегій маскоўскіх часопісаў «Юнгвалд», «Піянэр», супрацоўнічаў у замежных выданнях камуністычнага і левага кірунку «Цум камф», «Літэрарышэ трыбуне», «Літэратур-фармест» (Варшава), «Зібн тэг», «Нае тэг», «Дэр бліц» (Вільня), а таксама ў газеце «Дэр Эмес» (Масква).{{sfn|КЕЭ|1996|}} У 1927 годзе выйшлі дзве кнігі. У 1928 годзе нелегальна вярнуўся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] як агент [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]] з даручэннем весці дзейнасць у Заходняй Беларусі, жыў у Варшаве, Беластоку, Лодзі, Вільні; некалькі разоў быў арыштаваны і сядзеў у турме (чатыры гады ў адзіночнай камеры). Быў рэдактарам нелегальнага часопіса «Дзі ройтэ фон» (Беласток-Вільня). Друкаваўся ў газетах Вільні і Беластока. У 1935—1936 гадах — супрацоўнік газеты «Вільнер тог», затым рэдактар падпольнага турэмнага часопіса «Кратэс», які выходзіў на ідыш, польскай, беларускай і літоўскай мовах. Нелегальна выйшла кніга пра рабочыя забастоўкі «Інэм ходэш юлі» («У месяцы ліпені», Вільня, 1936). Апроч публіцыстыкі пісаў апавяданні.{{sfn|КЕЭ|1996|}} Сядзеў у гродзенскай турме з беларускімі дзеячамі, [[Піліп Сямёнавіч Пестрак|Пестраком]], [[Якуб Міско|Міско]], [[Пётра Радзюк|Радзюком]]; у 1939 годзе этапаваны ў брэсцкую турму, пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]] і акупацыі Польшчы Германіяй і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|СССР]], уцёк з турмы, перабраўся ў Беласток, стаў сакратаром мясцовага аддзялення Саюза савецкіх пісьменнікаў. Рэдагаваў газету «Бялыстокер штэрн», друкаваўся ў розных савецкіх выданнях (Штэрн, Октобэр, Эйнікайт і інш.). Пасля нападу Германіі на СССР сям’я Смоляра эвакуіравана ў Маскву, а ён апынуўся ў акупацыі ў Мінску. Прымаў актыўны ўдзел у арганізацыі камуністычнага антынацыскага руху ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]] і стаў адным з яго кіраўнікоў. Устанавіў сувязі з падполлем у беларускай частцы горада, у тым ліку з сакратаром падпольнага Мінскага гаркама кампартыі [[Ісай Паўлавіч Казінец|Ісаям Казінцам]]. Падполле паставіла за мэту вывад максімальнай колькасці вязняў гета да партызан у лясы; у 1942—1944 гадах мінскія яўрэі склалі ядро сямі партызанскіх атрадаў. Летам 1944 года Смоляр збег з гета і стаў камісарам партызанскага атрада імя Сяргея Лазо, жыў у [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]].{{sfn|КЕЭ|1996|}} У гета і партызанскім атрадзе не кідаў літаратурную працу, пісаў памфлеты і тэксты ўлётак, рэдагаваў [[Падпольны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну|партызанскую газету]] на трох мовах (ідыш, беларуская і літоўская), яна друкавалася ля [[Стоўбцы|Стоўбцаў]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]].{{sfn|КЕЭ|1996|}} Пасля вайны выдана дакументальна-публіцыстычная кніга Смоляра «Фун мінскер гета» («З мінскага гета». — М., 1946; на рускай мове — «Мстители гетто». — М., 1947), якая ў рускай савецкай літаратуры многія дзесяцігоддзі была адзінай кнігай пра яўрэйскі антынацысцкі супраціў.{{sfn|КЕЭ|1996|}} У 1945 годзе Смоляр увайшоў у рэдкалегію газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», галоўным рэдактарам якой быў [[Аркадзь Куляшоў]]. У 1946 годзе па заданні ўладаў СССР пасяліўся ў Варшаве, стаў членам Прэзідыума і начальнікам аддзела культуры так званага Цэнтральнага камітэта яўрэяў Польшчы; у 1948 — старшыня камітэта (з 1949 — Культурна-грамадская асацыяцыя яўрэяў Польшчы). Актыўна праводзіў палітыку камуністычнага кіраўніцтва Польшчы сумесна з Л. Трэперам і [[Д. Сфард]]ам.{{sfn|КЕЭ|1996|}} У 1948 годзе выдана мастацка-публіцыстычная кніга Смоляра «Ідн он геле латэс» («Яўрэі без жоўтых зорак», Лодзь; 2-е выд. — Варшава, 1952) — нарысы пра яўрэяў-партызан, а ў 1952 — п’еса «А пошэтэр зелнер» («Просты салдат») пра яўрэя-рэвалюцыянера Н. Ботвіна (1905—1925), расстралянага польскімі ўладамі. Смоляр выдаў таксама зборнік памфлетаў і фельетонаў «Фун енер зайт» («З таго боку». — Варшава, 1955; пад псеўданімам ''Леан Мур''), {{sfn|КЕЭ|1996|}} Спрыяў узнікненню вялікага літаратурнага асяродку, рэдагаваў кнігі яўрэйскага выдавецтва «Ідыш бух» у Варшаве. Таксама рэдагаваў з 1949 года газету «Дос нае лебм», а з 1950 года газету «Фолкс-штыме». У 1956 годзе апублікаваў артыкул пра трагічны лёс і знішчэнне дзеячаў савецкай яўрэйскай культуры ў час рэпрэсій 1948-52 г. Выступаў у яўрэйскіх газетах і часопісах розных кантынентаў — у друку Польшчы (Ідышэ шрыфтн, Ойфганг), Нью-Ёрка (Моргн-фрайхайт, Ідышэ култур, Эйнікейт, Най лебн, Замлунген), Парыжа (Нае прэсэ), Аргенціны (Ландсманшафтн, Гроднер опкланген), Бразіліі (Дэр пойлішэр ід), у часопісе «Савеціш геймланд» і інш. У час антысеміцкай кампаніі 1968 года Смоляр быў звольнены з усіх пастоў і выключаны з партыі, а яго сыны арыштаваны. У 1971 годзе ён выехаў у Ізраіль. Навелы, эсэ і артыкулы Гірша Смоляра публікаваліся ў часопісах «Голдэнэ кейт», «Ерушалаймер алманах», «Бай зіх», «Шэвут» і іншых выданнях. Смоляр заставаўся камуністам, але антысавецкім. Публіцыстычная кніга Смоляра, якая паказвала яго новыя погляды, «Ву бісту хавер Сідараў?» («Дзе ты, таварыш Сідараў?») выйшла спачатку ў перакладзе на іўрыт (1973), потым у арыгінале на ідыш (1975), а таксама на іспанскай мове (1976). Апублікаваны мемуары Смоляра «Фун іневейнік» («Знутры», 1978; пераклад на іўрыт — 1979), яны раскрывалі малавядомыя факты дзейнасці Яўсекцыі ў 1920-я гады. Апошнія кнігі Смоляра прысвечаны актуальнай публіцыстыцы ў нацыянальным і дэмакратычным духу: «Ойф дэр лецтэр пазіцые, міт дэр лецтэр гофенунг» («На апошняй пазіцыі, з апошняй надзеяй», Т.-А., 1982); «Саветышэ ідн гінтэр гето-цоймен» («Савецкія яўрэі за загародкамі гета», Т.-А., 1985).{{sfn|КЕЭ|1996|}} Працаваў у Ерусалімскай нацыянальнай бібліятэцы, [[Тэль-Авіўскі ўніверсітэт|Тэль-Авіўскім універсітэце]]. Творчасць Смоляра адзначана літаратурнай прэміяй імя Аміра Гілбаа (1985).{{sfn|КЕЭ|1996|}} == Узнагароды == * савецкія медалі; * [[Партызанскі крыж]]; * [[Ордэн «Крыж Грунвальда»]] III ступені; * Ордэн «Сцяг Працы» II ступені; * [[Крыж Храбрых]]; * Афіцэрскі [[Ордэн Адраджэння Польшчы]]. == Бібліяграфія == * פֿון מינסקער געטאָ (''фун мінскер гета'' — З мінскага гета). — М.: Государственное издательство «Дер Эмес», 1946. ** Смоляр Г. Мстители гетто / Перевод с [[Ідыш|еврейского]] [[Міхаіл Абрамавіч Шамбадал|М. Шамбадала]]. — М.: ОГИЗ, изд-во «Дер Эмес», 1947. 128 с. * ייִדן אָן געלע לאַטעס (''йідн он геле латэс'' — Яўрэі без [[Жоўтая зорка|жоўтых латак]]). — Варшава, 1948. * װוּ ביסטו חבֿר סידאָראָװ (''ву бісту хавэр Сідороў''? —— Дзе ты, таварыш Сідараў?). — Тэль-Авіў: Фарлаг [[Іцхок-Лейбуш Перэц|І. Л. Перэц]], 1975. * [http://minchanin.esmasoft.com/books/smolar/smolar.pdf Менскае гета: Барацьба савецкіх габраяў-партызанаў супраць нацыстаў] / Пер. з англ. М. Гілевіча. — Мінск: Тэхналогія, 2002. — 184 с. * Вер зенен гітлерс дзінер ун ві кумен зэй кэйн Вайсрусланд (1941) — памфлет, выданы ў гета нелегальна == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * August Grabski: Działalność komunistów wśród Żydów w Polsce (1944—1949). Warszawa: Trio, 2004. ISBN 8388542877. * Grzegorz Berendt: Życie żydowskie w Polsce w latach 1950—1956. Z dziejów Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2006. ISBN 8373263853. * Слоўнік новай яўрэйскай літаратуры == Спасылкі == * {{h|КЕЭ|1996|{{ЭЯЭ|13864|Смоляр Хирш}}}}; паводле: КЕЭ. — Т. 8., 1996. — Слуп. 69-71. * {{Cite web|url=http://berkovich-zametki.com/2011/Zametki/Nomer7/Kuksin1.php|title=Гирш Смоляр|author=|date=|publisher=Заметки по еврейской истории|access-date=2012-06-23}} * {{Cite web|lang=be|url=http://arche.bymedia.net/2003-6/rubi603.html|title=Апошняя кніга змагара|author=Вольф Рубінчык.|date=|publisher=ARCHE 6(29)-2003. «ЭЎРОПА НА ЎСХОД АД ЭЎРОПЫ».|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417060027/http://arche.bymedia.net/2003-6/rubi603.html|archive-date=2012-04-17|access-date=2013-03-02}} * [[Міхаіл Саламонавіч Нардштэйн|Михаил НОРДШТЕЙН]], Яков БАСИН. [http://www.souz.co.il/clubs/read.html?article=2736&Club_ID=1 ТАК ФАБРИКОВАЛИСЬ ФАЛЬШИВКИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220516083337/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2736&Club_ID=1 |date=16 мая 2022 }}. АВИВ / май 2003 г. * Ступников А. [http://uryst.livejournal.com/151940.html Гирш Смоляр] * ''[[Якаў Зіноўевіч Басін|Я. Басин.]]'' [http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=5865 «Валютчик» из Минского гетто] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241201022813/http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=5865 |date=1 снежня 2024 }} * Херш Смоляр. [https://magazines.gorky.media/wp-content/uploads/2023/10/6.-smolyar.pdf Последнее заключение]. Отрывок из книги «Где ты, товарищ Сидоров?» // НЗ № 149 (3/2023) * [https://congressforjewishculture.org/people/2427/Smolyar-Hersh Smolyar Hersh] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Смоляр Гірш}} [[Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Дзеячы яўрэйскіх грамадскіх арганізацый]] 6x868ov3ti256wsgkp9iqf63sctyvus 4 780455 5150133 5136490 2026-06-03T08:46:02Z MBHbot 91410 5150133 wikitext text/x-wiki {{popular pages}}{{floating table header}}<center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" style="text-align:center" !Артыкул!!Пік!!Медыяна!!Дата піка |- |[[Галоўная старонка]]||2353||1443||{{~|0508}}08 траўня |- |[[-]]||1163||384||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Паўночна-Заходні край]]||1059||2||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Андрэй Барысавіч Ярмак]]||732||5||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Людзі на балоце (раман)]]||682||34||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Ухвала]]||389||1||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Іван Васілевіч Саверчанка]]||361||2||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Аркадзь Куляшоў]]||356||6||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Гістэрэзіс]]||356||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Клічны склон]]||350||1||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Надзея Мікалаеўна Каткавец]]||293||7||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Вялікаросы]]||256||0||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Яўгенія Янішчыц]]||237||60||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]||223||3||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)]]||213||29||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Дрожджава-вінакурны завод у Лошыцкім парку]]||210||2||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Крымскататарская літаратура]]||196||0||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Янка Купала]]||172||31||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Дзікае паляванне караля Стаха]]||148||28||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Уладзімір Караткевіч]]||148||52||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Эдуард Леанардавіч Міцуль]]||142||1||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Раіса Андрэеўна Баравікова]]||125||27||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Паўлаўшчына (Дзяржынскі раён)]]||121||0||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Рыгор Барадулін]]||110||19||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Уладзімір Сцяпан]]||110||24||{{~|0506}}06 траўня |- |[[BMW 5]]||109||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Алена Фёдараўна Паўлечка]]||108||1||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Паўлінка]]||105||12||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Манумент у гонар савецкай маці-патрыёткі (Жодзіна)]]||104||17||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Шуфлядка пісьменніка]]||102||1||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Дуніт]]||100||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Успышка хантавіруса на MV Hondius]]||99||7||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Сёмуха]]||95||4||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Дзяржава]]||94||6||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Халаднік]]||94||6||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Акіянік (III)]]||86||3||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Аляксандр Аляксандравіч Верамееў]]||86||8||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Артур Уладзіміравіч Шахлай]]||85||47||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Беларусь]]||83||53||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Сары-Джаз]]||81||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Генадзь Бураўкін]]||80||4||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Гета ў Журавічах]]||78||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Віктар Анатолевіч Шніп]]||77||7||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Беларусы]]||76||11||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Ірына Мікалаеўна Міхайлава]]||75||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Спіс прэм’ер-міністраў Венгрыі]]||75||1||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Канарскія астравы]]||73||3||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Украінцы ў Беларусі]]||72||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Ханна Эберг]]||72||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Андрэй Пачобут]]||68||3||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман]]||66||7||{{~|0508}}08 траўня |- |[[QWERTY]]||65||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей]]||64||6||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Дзень маці]]||64||1||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Міхась Пазнякоў]]||64||23||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Брэсцкая вобласць]]||63||4||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Аватар: Апошні з народу паветра]]||62||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Першага мая]]||62||1||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Янкі]]||62||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Вольберавічы]]||61||1||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Спіс беларускіх імён]]||61||34||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Янка Сіпакоў]]||61||18||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Node.js]]||60||19||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Антон Міхайлавіч Каранкевіч]]||60||1||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Кайкава]]||60||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Паўстанне 1794 года]]||60||3||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)]]||60||1||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Алесь Разанаў]]||58||18||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Спіс самых касавых фільмаў]]||58||0||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)]]||58||0||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Гальміроліз]]||57||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Ушэсце]]||55||4||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Марыя Стэфанія Кастравіцкая]]||54||14||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Уладзімір Пятровіч Бутрамееў]]||54||6||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Андрэй Бароўскі]]||51||0||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Беларуская мова]]||51||31||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Дубы (Крупскі раён)]]||51||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Загляне сонца і ў наша аконца]]||51||4||{{~|0518}}18 траўня |- |[[21vek.by]]||50||11||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Аляксандр Васілевіч Кохан]]||50||2||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Волшебная Гора (рок-гурт)]]||50||50||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Сцяг Беларусі]]||50||13||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Вольга Славаміраўна Бондарава]]||49||4||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Канстытуцыя 3 мая 1791 года]]||49||1||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Kufar.by]]||48||21||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Анатоль Давыдавіч Зімон]]||47||0||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Царква Святой Тройцы (Магілёў)]]||47||2||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Штучны інтэлект]]||47||3||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Юрый Анатольевіч Рыдкін]]||47||0||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Якуб Колас]]||47||23||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык]]||46||2||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Hrodna.life]]||45||26||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Герб Беларусі]]||45||8||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)]]||45||18||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Станіслаў Цывінскі]]||45||2||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Адам Непакайчыцкі]]||44||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Дзень вышыванкі ў Беларусі]]||44||1||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Секс без пранікнення]]||44||4||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Ігар Максімавіч Брылевіч]]||43||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Айкша]]||43||2||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Амброзій Кастравіцкі]]||43||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Уолтэр Ліпман]]||43||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Федэральнае бюро расследаванняў]]||43||3||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Вейшнорыя]]||42||7||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Музы́чны кура́тар]]||42||42||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Сяргей Аляксандравіч Падсасонны]]||42||1||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Васіль Быкаў]]||41||17||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Вячка (князь кукенойскі)]]||41||8||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Вікіпедыя]]||41||19||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]]||41||0||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Аб’яднаныя Масмедыі]]||40||22||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Аляксандр Іванавіч Болсун]]||40||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Андрэй Філатаў]]||40||2||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]||40||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Паца-Ваца]]||40||9||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Трагедыя на Нямізе]]||40||2||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Юлія Уладзіміраўна Мендэль]]||40||1||{{~|0512}}12 траўня |- |[[M8L8TH]]||39||22||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Marriott Hotel (Мінск)]]||39||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Ніна Міхайлаўна Кручкова]]||39||0||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Скланенне назоўнікаў у беларускай мове]]||39||12||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Іван Мележ]]||38||12||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Карыбут (герб)]]||38||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Людміла Рублеўская]]||38||12||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Пастава на каленях]]||38||7||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Рудольф Казлоўскі]]||38||1||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Салодкая жанчына (фільм)]]||38||0||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Уладзімір Іванавіч Карызна]]||38||8||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Іван Навуменка]]||37||8||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Акт капітуляцыі Германіі]]||37||1||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Беларускі алфавіт]]||37||6||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Віцебская вобласць]]||37||3||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Генадзь Пятровіч Пашкоў]]||37||6||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Гомельская агламерацыя]]||37||37||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Міхась Башлакоў]]||37||15||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Раман Каноплёў]]||37||37||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Белсат]]||36||15||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Мінск]]||36||23||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Абарона Брэсцкай крэпасці (1941)]]||35||3||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Міхась Стральцоў]]||35||8||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Навасады (Брэсцкі раён)]]||35||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Паліна Дваранская]]||35||2||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Тарашкевіца]]||35||7||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Я — легенда (фільм, 2007)]]||35||9||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Японскі сад (Афіны)]]||35||0||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Vue.js]]||34||14||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Вікісховішча]]||34||19||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Генеральны сакратар ЦК КПСС]]||34||0||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Дзеяслоў]]||34||13||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Пошукавая аптымізацыя]]||34||25||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Раман Аляксандравіч Юнеман]]||34||1||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Стэфан Луцкевіч]]||34||0||{{~|0529}}29 траўня |- |[[.xxx]]||33||16||{{~|0525}}25 траўня |- |[[4 мая]]||33||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Валянціна Іванаўна Гаявая]]||33||2||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Грушаўскі парк з дубам «Дэвайціс»]]||33||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Камінтэрн (прадпрыемства)]]||33||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Максім Багдановіч]]||33||15||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Напады баевікоў у Малі (2026)]]||33||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Францыск Скарына]]||33||20||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Юрка Моніч]]||33||2||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Enhanced Games]]||32||2||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Беларусы як галіна латышскага народа]]||32||32||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]]||32||4||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]||32||4||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Марына Вітальеўна Васілеўская]]||32||5||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Масква]]||32||5||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Павел Мікалаевіч Спірын]]||32||2||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Плошча Перамогі (Мінск)]]||32||3||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Святлана Георгіеўна Ціханоўская]]||32||3||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Інваліднасць]]||31||0||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Аляксей Канстанцінавіч Стук]]||31||1||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Вуліца Леніна (Брэст)]]||31||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Вікторыя Аляксандраўна Сянкевіч]]||31||1||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Зверагаспадарка ў Людвінове]]||31||0||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Максім Танк]]||31||14||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Мумітроль]]||31||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Навасады (Жабінкаўскі раён)]]||31||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Палітыка аднолькавага паходжання]]||31||12||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Паўліна Керсноўская]]||31||0||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Трапецыя]]||31||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Янка Маўр]]||31||6||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Ігар Анатольевіч Плышэўскі]]||30||0||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Аляксандр Яўгенавіч Непомняшчы]]||30||2||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Георгій Марчук]]||30||8||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)]]||30||5||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Купалінка (песня)]]||30||2||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Польская нацыянал-дэмакратыя]]||30||12||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Станкі (Веткаўскі раён)]]||30||0||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Тамара Віктараўна Габрусь]]||30||0||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Ігар Хведаравіч Сідарук]]||29||4||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Дзень Перамогі]]||29||2||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Жанчына зверху]]||29||4||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Ніколі зноў]]||29||0||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Пеніс чалавека]]||29||5||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Стафан Багушэўскі]]||29||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Францішак Багушэвіч]]||29||12||{{~|0501}}01 траўня |- |[[GNX (альбом)]]||28||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Валерый Станіслававіч Мянжынскі]]||28||0||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Гарадзенская ратуша]]||28||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Гімн любові]]||28||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]||28||5||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Пра Чырвоную Шапачку]]||28||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Пінкавічы]]||28||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Расія]]||28||19||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Сафійскі сабор (Полацк)]]||28||4||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Спіс страў беларускай кухні]]||28||2||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Урыэль Вайнрайх]]||28||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Алена Альбертаўна Скрыпель]]||27||5||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Забор’е (Лепельскі раён)]]||27||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Каліфорнія (значэнні)]]||27||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Максім Андрэевіч Крупейчанка]]||27||3||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Настольныя гульні]]||27||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Помнік Якубу Коласу (Мінск)]]||27||6||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Сонечная сістэма]]||27||2||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Стэфан Чарноцкі]]||27||1||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Уладзімір Міхайлавіч Кузьменка]]||27||0||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Super Mario Odyssey]]||26||0||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Алег Антонавіч Лойка]]||26||3||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Андрэй Яраславіч]]||26||0||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Вадзіцель аўтобуса (фільм)]]||26||0||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Вароны (Віцебскі раён)]]||26||1||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Васіль Вітка]]||26||9||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)]]||26||4||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Віталь Аляксеевіч Цыганкоў]]||26||1||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Герб Літвы]]||26||0||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]]||26||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Займеннік]]||26||7||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Кіцмань]]||26||0||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Маляўшчына (Мінск)]]||26||1||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Матрона Сяргееўна Маркевіч]]||26||5||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Памылка 404]]||26||11||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Парнаграфія]]||26||6||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, каля Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі)]]||26||5||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Пятрусь Броўка]]||26||9||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)]]||26||0||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Cartoon Network Studios]]||25||1||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Іван Пташнікаў]]||25||4||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Алесь Петрашкевіч]]||25||3||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Аляксандр Захаравіч Родзька]]||25||3||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Аляксей Дудараў]]||25||10||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Арабская каліграфія]]||25||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Архітэктура барока ў Беларусі]]||25||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Бабруйскае гета]]||25||0||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Брэст]]||25||8||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Змітрок Змітравіч Марозаў]]||25||1||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Караль Фларыян Кастравіцкі]]||25||1||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Каранізацыя]]||25||0||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Лабараторыя Дэкстэра]]||25||1||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Мікалай Мікалаевіч Халезін]]||25||1||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Нача (Ляхавіцкі раён)]]||25||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка]]||25||1||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Пятро Журкоўскі]]||25||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Спіс памерлых у 2026 годзе]]||25||14||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Сталінградская панарама]]||25||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Юрась Свірка]]||25||6||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Юр’еў дзень (вясенні)]]||25||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Courage (фільм)]]||24||1||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Ёэль Мацвееў]]||24||20||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Адам Міцкевіч]]||24||10||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Алена Барысаўна Спірыдовіч]]||24||3||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Алена Леанідаўна Богдан]]||24||3||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]||24||13||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Гендзі Тартакоўскі]]||24||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Гуканне вясны]]||24||2||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Ефрасіння Полацкая]]||24||11||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Змітрок Бядуля]]||24||6||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Карусь Каганец]]||24||2||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Леанід Марцінавіч Дайнека]]||24||7||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Левашоўскія мемарыяльныя могілкі]]||24||1||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Лізінг]]||24||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Мар’ян Дукса]]||24||8||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі]]||24||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Неалагізм]]||24||4||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Оскар (кінапрэмія, 2008)]]||24||0||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Плошчы Мінска]]||24||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка]]||24||12||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Тадэвуш Касцюшка]]||24||9||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Трансмашхолдынг]]||24||1||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Тры чарапахі (песня)]]||24||2||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Юрый Васілевіч Грыбоўскі]]||24||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Янка Брыль]]||24||10||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Tube.by]]||23||10||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Іван Чыгрынаў]]||23||7||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Іван Шамякін]]||23||9||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Алесь Савіцкі]]||23||6||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Аляксей Іванавіч Хлястоў]]||23||1||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў]]||23||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Аўтасома]]||23||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Гальштучнік]]||23||3||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Гнеўчыцы]]||23||0||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Дзень палітвязняў Беларусі]]||23||1||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Дзеці Аліндаркі]]||23||1||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Забойства манахаў-базыльян у Полацку (1705)]]||23||0||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Міхась Лынькоў]]||23||7||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Міхась Скобла]]||23||0||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Плошча Незалежнасці (Мінск)]]||23||2||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Пушча]]||23||0||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Самурай Джэк (персанаж)]]||23||1||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Святлана Аляксандраўна Горваль]]||23||3||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Усходняя Літва]]||23||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]||23||10||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Алаіза Пашкевіч]]||22||10||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Барыс Іванавіч Сачанка]]||22||5||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Беларускі рубель]]||22||3||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Беларускія ручнікі]]||22||2||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Еўрапейскі выбар]]||22||2||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Заходнепалеская мікрамова]]||22||1||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]||22||10||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Кастусь Каліноўскі]]||22||7||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]]||22||0||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Купалле]]||22||8||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Мастурбацыя]]||22||11||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Мінатаўр (фільм, 2026)]]||22||1||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Пасольства Альгерда да Джанібека]]||22||2||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Часціны мовы]]||22||8||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Юрый Мар’янавіч Аляксей]]||22||1||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Адэля Мардасевіч]]||21||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Алесь Бадак]]||21||8||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Андарак]]||21||2||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Анджэй Рахуба]]||21||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка]]||21||3||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Анры Маціс]]||21||0||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Беларуская літаратура]]||21||6||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Бітва пад Кірхгольмам]]||21||0||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Вагінальны секс]]||21||9||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Вялікае Княства Літоўскае]]||21||13||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Віцебск]]||21||9||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Гродна]]||21||9||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Заслаўе]]||21||3||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Канстанцін Аляксандравіч Юхневіч]]||21||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар францысканцаў (Івянец)]]||21||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Кукляны]]||21||0||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Кірыла Тураўскі]]||21||4||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Лондан]]||21||3||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Літоўска-беларускія дывізіі]]||21||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Навум Якаўлевіч Гальпяровіч]]||21||8||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Наступ (фракцыя)]]||21||2||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Ніл Гілевіч]]||21||11||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Плазма]]||21||0||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Русакі (Віцебскі раён)]]||21||1||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Святая Марыя (станцыя метро)]]||21||21||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Сквер Старосцінская слабада]]||21||0||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Старабеларуская мова]]||21||10||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)]]||21||6||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Уільям Ханна]]||21||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Язэп Францавіч Камаржынскі]]||21||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[1 студзеня]]||20||1||{{~|0517}}17 траўня |- |[[AP$ENT]]||20||8||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Discord]]||20||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Gemeinsame Normdatei]]||20||6||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Nickelodeon Animation Studio]]||20||0||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Security Advisory Services]]||20||0||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Алесь Аркуш]]||20||1||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Аляксандр Благій]]||20||0||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Анальны секс]]||20||6||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Англійская мова]]||20||8||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Беларуская Народная Рэспубліка]]||20||11||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Генадзь Паўлавіч Пастушкоў]]||20||1||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Генрых Дмахоўскі]]||20||1||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Глыбокая глотка (секс)]]||20||3||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Доўгая дарога дадому]]||20||1||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Кандрат Крапіва]]||20||7||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Карэй (біблейскі персанаж)]]||20||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Кларк Грэг]]||20||1||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Кузьма Чорны]]||20||6||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Ленінскі (Жабінкаўскі раён)]]||20||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Ліст]]||20||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Максім Гарэцкі]]||20||7||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Музей Энігальдзі-Наны]]||20||1||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Мікола Цэлеш]]||20||0||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Петэр Мадзьяр]]||20||4||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Плошча Згоды]]||20||0||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Прыслоўе]]||20||2||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Пётр Ільіч Клімук]]||20||4||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Смурфы: Загублены гарадок]]||20||0||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Спіс самых касавых мультфільмаў]]||20||0||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі]]||20||1||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Станіслаў Манюшка]]||20||3||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Сусветная выстаўка (1925)]]||20||0||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Сяргей Валер’евіч Кавалёў]]||20||3||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]||20||9||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Уладзімір Уладзіміравіч Сауліч]]||20||1||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Усевалад Аляксандравіч]]||20||0||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Фонд Вікімедыя]]||20||8||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Францыя]]||20||5||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Фрыдэрык Геткант]]||20||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Чэслаў Урбанавіч Крупскі]]||20||0||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Чэслаў Янкоўскі]]||20||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Это Минск, детка]]||20||0||{{~|0507}}07 траўня |- |[[1883]]||19||2||{{~|0513}}13 траўня |- |[[21 мая]]||19||2||{{~|0525}}25 траўня |- |[[5 мая]]||19||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Cядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх (Лецяшын)]]||19||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Police in Paris]]||19||6||{{~|0523}}23 траўня |- |[[RэZэрвацыЯ]]||19||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]||19||3||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Анатоль Міхайлавіч Жук]]||19||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Андрэй Антоні Кастравіцкі]]||19||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Беларускі нацыянальны касцюм]]||19||5||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Беларусьфільм]]||19||1||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Вайна Ізраіля з ХАМАС]]||19||1||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Геймплэй]]||19||1||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Гомель]]||19||6||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Дыялектныя зоны беларускай мовы]]||19||2||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Крыжаўзвіжанская капліца (Ракаў)]]||19||0||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Кубак Беларусі па гандболе]]||19||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Кумін’яна-суль-Навільё]]||19||0||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Курбан-байрам]]||19||0||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Лунінецкая міні-ЦЭЦ]]||19||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Манумент Перамогі (Мінск)]]||19||2||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Мікалай Юр’евіч Осцік]]||19||0||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Мікола Маляўка]]||19||4||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Мінскі японскі сад]]||19||19||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Натурызм]]||19||10||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Помнік літары «Ў»]]||19||4||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)]]||19||2||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Раздавім фашысцкую гадзіну]]||19||1||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Руская мова]]||19||8||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Рэймон Пельгрэн]]||19||0||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Самурай Джэк]]||19||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Слонім]]||19||3||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Сонечны гадзіннік]]||19||1||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Сцяпан Мікалаевіч Фалькоўскі]]||19||5||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Таварыства вольных літаратараў]]||19||2||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак]]||19||3||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Уладзімір Мікалаевіч Карват]]||19||4||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч]]||19||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Цімаці Хант]]||19||0||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Экстрэмісцкае фарміраванне]]||19||1||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Ягор Аляксандравіч Дырда]]||19||4||{{~|0523}}23 траўня |- |[[2026]]||18||10||{{~|0505}}05 траўня |- |[[8 мая]]||18||2||{{~|0508}}08 траўня |- |[[976]]||18||9||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Mr. Morale & The Big Steppers]]||18||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Ігар Мікалаевіч Кулікоў]]||18||1||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Алег Ждан]]||18||3||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Альгерд Бахарэвіч]]||18||4||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Аляксандр Аўгустыновіч]]||18||1||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Івулін]]||18||4||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Беларуская кухня]]||18||4||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Беларускі лацінскі алфавіт]]||18||11||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Бярозка (часопіс)]]||18||2||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Валынская разня]]||18||1||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)]]||18||4||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Георгій Уладзіміравіч Меркуль]]||18||0||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Гонта]]||18||2||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Дзеепрыметнік]]||18||4||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Дзень Святога Духа]]||18||1||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Дняпро]]||18||3||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Казімір Міхайлавіч Чарноцкі]]||18||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Кайка (значэнні)]]||18||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]||18||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Кунілінгус]]||18||3||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Кірыл Яўгенавіч Коктыш]]||18||2||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Лісты з-пад шыбеніцы]]||18||1||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Літаратурныя жанры]]||18||2||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Магілёў]]||18||8||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Марат Іванавіч Казей]]||18||0||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Марк Уолберг]]||18||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Мікалай (Радута)]]||18||0||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Нацыянальны інстытут адукацыі]]||18||2||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Паўстанне 1863—1864 гадоў]]||18||8||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Полацк]]||18||5||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Пяцідзясятніца]]||18||2||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Пімен Панчанка]]||18||4||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Роберт Альварэс]]||18||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Рэч Паспалітая]]||18||9||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Спіс вуліц Бабруйска]]||18||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Тэран Эджэртан]]||18||1||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Уладзімір Враньеш]]||18||0||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Уладзімір Мікалаевіч Навіцкі]]||18||2||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Цераз могілкі]]||18||0||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Ян Станкевіч]]||18||3||{{~|0521}}21 траўня |- |[[10 мая]]||17||3||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Av.by]]||17||6||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Watch the Throne]]||17||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Алег Віктаравіч Навіцкі]]||17||2||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Алена Масла]]||17||2||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч]]||17||2||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж]]||17||0||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Бела-Кола]]||17||2||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі]]||17||17||{{~|0530}}30 траўня |- |[[Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]]||17||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Вымна (аграгарадок)]]||17||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Вышыванка]]||17||1||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Вялікія князі літоўскія]]||17||2||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Віктар Мікалаевіч Шымук]]||17||2||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Вільня]]||17||7||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Галіна Аляксандраўна Булыка]]||17||1||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Гарады Беларусі]]||17||3||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Дар’я Сяргееўна Мандзік]]||17||0||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Дональд Трамп]]||17||2||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Звон (газета)]]||17||0||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Зміцер Вайцюшкевіч]]||17||2||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Калыханка (фільм)]]||17||0||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Канада]]||17||4||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Каралеўства Ірак]]||17||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Каспар Хаўзер]]||17||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Крыстал Бойд]]||17||2||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Крысціна Бандурына]]||17||1||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Крыштоф Мікалай Радзівіл (1590—1607)]]||17||0||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Мікола Мятліцкі]]||17||5||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Мінет]]||17||5||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Мішлін Прэль]]||17||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Нарматыўны кантроль]]||17||11||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Наша Ніва (1906)]]||17||3||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020)]]||17||7||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Поразаўскае выступленне ўніятаў]]||17||0||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Русіфікацыя Беларусі]]||17||2||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Сатурн (планета)]]||17||1||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]||17||5||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Уладзімір Аляксандравіч Арлоў]]||17||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Фёдар Паўлючэнка]]||17||1||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Х’ю Грыфіт]]||17||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Цэнтральны дом селяніна]]||17||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Чорны замак Альшанскі]]||17||2||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Шыа III]]||17||8||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Энцыклапедыя]]||17||6||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Юраўскі карагод]]||17||1||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Янкоўскі]]||17||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[1977]]||16||1||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Lidbeer]]||16||2||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Viva Braslav]]||16||4||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Whrwlf]]||16||6||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Ігар Васільевіч Ляшэнка]]||16||3||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Індаеўрапейскія мовы]]||16||3||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Абдулвагаб Ісакавіч Вагабаў]]||16||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]||16||4||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Адольф Юстынавіч Клімовіч]]||16||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Алесь Пісьмянкоў]]||16||4||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Амерыканскі псіхапат (фільм)]]||16||2||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Анжаліка Мельнікава]]||16||1||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Анілінгус]]||16||2||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Асава (Воранаўскі раён)]]||16||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Барысаў камень (Друя)]]||16||2||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Беларуская Вікіпедыя]]||16||4||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]||16||7||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Беларускія гаворкі ў Літве]]||16||3||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Бунт на Хеймаркет]]||16||0||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Вайна ў В’етнаме]]||16||1||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Васіль Зуёнак]]||16||5||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Выдрыца (прыток Аршыцы)]]||16||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Віктар Казько]]||16||3||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Вільня наша]]||16||0||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]||16||5||{{~|0508}}08 траўня |- |[[Гарадок]]||16||1||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Густаў Чарноцкі]]||16||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Другая сусветная вайна]]||16||9||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Дуброўня]]||16||0||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Каласы пад сярпом тваім]]||16||7||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР]]||16||0||{{~|0506}}06 траўня |- |[[Любоў Канстанцінаўна Тарасюк]]||16||1||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Марат Сяргеевіч Маркаў]]||16||6||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана]]||16||0||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Мова]]||16||3||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Мікіта Мелказёраў]]||16||9||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Мірча Лучэску]]||16||0||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Німфаманка (фільм)]]||16||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Павел Антонавіч Шурмей]]||16||2||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Плошча Якуба Коласа]]||16||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]||16||0||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)]]||16||3||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст]]||16||0||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Сексуальныя практыкі паміж мужчынамі]]||16||3||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Сусветны дзень голага садоўніка]]||16||4||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Суікінкуцу]]||16||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Украіна]]||16||9||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі]]||16||3||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Францішак Ксаверый Чарноцкі]]||16||0||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Францішак Кушаль]]||16||3||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь]]||16||3||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Шамберы]]||16||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Эдуард Віктаравіч Туманаў]]||16||5||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Японскі сад у Маскве]]||16||0||{{~|0520}}20 траўня |- |[[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа]]||15||0||{{~|0524}}24 траўня |- |[[27 мая]]||15||0||{{~|0527}}27 траўня |- |[[2 студзеня]]||15||0||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Adult Swim]]||15||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Defacto]]||15||0||{{~|0517}}17 траўня |- |[[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі]]||15||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Ідзі і глядзі]]||15||3||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Адэса]]||15||3||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Алесь Махнач]]||15||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Алея Найсвяцейшей Панны Марыі]]||15||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі]]||15||2||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў]]||15||1||{{~|0525}}25 траўня |- |[[Анатолія]]||15||0||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Атлатль]]||15||0||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Афіцыйна-дзелавы стыль]]||15||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Байка]]||15||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Батлейка]]||15||3||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Брэсцкая крэпасць]]||15||4||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Біл Гейтс]]||15||1||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Вароты Мінска]]||15||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Васіль Міхайлавіч (князь цвярскі)]]||15||0||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Галоўчыцы (Чэрыкаўскі раён)]]||15||2||{{~|0521}}21 траўня |- |[[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]]||15||0||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Герб Гродна]]||15||2||{{~|0510}}10 траўня |- |[[Герб Пінска]]||15||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Герман Цітоў (спявак)]]||15||2||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Даўгердзішкі (прыпыначны пункт)]]||15||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Джоэл Эджэртан]]||15||0||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Дзмітрый Аляксандравіч Жук]]||15||4||{{~|0515}}15 траўня |- |[[Дзяржаўныя пасады Рэспублікі Беларусь]]||15||1||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Дні памяці і прымірэння, прысвечаныя загінулым у Другой сусветнай вайне]]||15||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Дом урада (Мінск)]]||15||1||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Дрывяты]]||15||1||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Заходнепалескія гаворкі]]||15||1||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Зорны паход]]||15||1||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)]]||15||1||{{~|0501}}01 траўня |- |[[Крыжавікі]]||15||1||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026]]||15||3||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]]||15||0||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Людміла Вітольдаўна Гуцікава]]||15||3||{{~|0507}}07 траўня |- |[[Ліянель Месі]]||15||1||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі]]||15||3||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Марк Тулій Цыцэрон]]||15||0||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]]||15||0||{{~|0502}}02 траўня |- |[[Міхаіл Антонавіч Казінец]]||15||0||{{~|0518}}18 траўня |- |[[Надзея Рыгораўна Грэкава]]||15||0||{{~|0511}}11 траўня |- |[[Новая зямля (паэма)]]||15||6||{{~|0512}}12 траўня |- |[[Ніна Іосіфаўна Мацяш]]||15||2||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Познань]]||15||1||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Полк Каліноўскага]]||15||4||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Полымя (часопіс)]]||15||2||{{~|0514}}14 траўня |- |[[Пяршаі]]||15||1||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Пётр Казімір Ляцкі]]||15||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[РИА Новости]]||15||1||{{~|0527}}27 траўня |- |[[Равейкі]]||15||0||{{~|0503}}03 траўня |- |[[Рэнэ Клеман]]||15||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]||15||3||{{~|0526}}26 траўня |- |[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]||15||6||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч]]||15||3||{{~|0513}}13 траўня |- |[[Скоп’е]]||15||1||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны]]||15||3||{{~|0520}}20 траўня |- |[[Сумнік канадскі]]||15||0||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]||15||0||{{~|0523}}23 траўня |- |[[Тамара Амвросьеўна Будкевіч]]||15||2||{{~|0522}}22 траўня |- |[[Таямніцы Версаля]]||15||0||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Творны склон]]||15||0||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]]||15||1||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]]||15||2||{{~|0529}}29 траўня |- |[[Уладзімір Мінавіч Мазго]]||15||3||{{~|0531}}31 траўня |- |[[Уладзімір Някляеў]]||15||3||{{~|0505}}05 траўня |- |[[Фларыян Бохвіц]]||15||1||{{~|0524}}24 траўня |- |[[Хрысціянская царква]]||15||0||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Цэлібат]]||15||0||{{~|0516}}16 траўня |- |[[Шайбакі (Лідскі раён)]]||15||0||{{~|0519}}19 траўня |- |[[Шаркаўшчына]]||15||2||{{~|0504}}04 траўня |- |[[Шлюб]]||15||2||{{~|0528}}28 траўня |- |[[Эро (мастак)]]||15||0||{{~|0509}}09 траўня |- |[[Эякуляцыя]]||15||6||{{~|0527}}27 траўня |} 8ojkju5vk6bcqvn8v9xajq8srqf7eoq 0 785614 5150140 5098892 2026-06-03T08:57:39Z M.L.Bot 261 5150140 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Вучоны}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' (нар. {{ДН|22|4|1970}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1970 годзе ў Мінску. Скончыў [[Гістарычны факультэт МДУ|гістарычны факультэт]] і аспірантуру [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2000). Працаваў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]], а таксама чытаў лекцыі і займаўся даследаваннямі ва ўніверсітэтах [[Кітай|Кітая]]. Звольнены з БДУ ў 2022 годзе, з’ехаў у [[Літва|Літву]]. Аўтар прац па гісторыі [[Дакалумбавы культуры Месаамерыкі|дакалумбавых цывілізацый Амерыкі]] і традыцыйнага грамадства, яго рэлігіі. == Сям’я == Жонка — [[Ганна Віктараўна Красуліна]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. — Минск, 2007. — С. 197. == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/ru/documents/154359 bis.nlb.by] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] iqowv7a0z5or8a720u9wmabmz18qwba 0 787055 5150048 4984176 2026-06-03T02:01:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150048 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} {{цёзкі2|Ларэнца}} '''Джавані Дзі Ларэнца''' ({{lang-it|Giovanni Di Lorenzo}}; нар. {{ДН|4|8|1993}}) — італьянскі футбаліст, абаронца клуба «[[Напалі Неапаль|Напалі]] і нацыянальнай [[зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]]. == Кар’ера == === Клубная === Дзі Ларэнца пачынаў сваю кар’еру ў моладзевай сістэме «[[Рэджына Рэджа-Калабрыя|Рэджыны]]» ў 2009 годзе. 29 мая 2011 года ён дэбютаваў на прафесійным узроўні ў матчы [[Серыя А чэмпіянату Італіі па футболе|Серыі Б]] супраць «[[ФК Сасуола|Сасуола]]». Сезон 2012—2013 гадоў правёў на правах арэнды ў складзе «[[ФК Кунеа|Кунеа]]», дзе выходзіў на поле ў 27 матчах і прыцягнуў на сябе ўвагу дзякуючы сваім шматспадзеўным выступам<ref>[https://www.europacalcio.it/giovanni-di-lorenzo-primo-acquisto-del-napoli-10-milioni-allempoli-208257/ «Giovanni Di Lorenzo, primo acquisto del Napoli! 10 milioni all’Empoli»]. Europa Calcio.</ref>. Пасля некалькіх гадоў у найніжэйшых дывізіёнах, у жніўні 2017 года абаронца склаў працоўны дагавор з «[[ФК Эмпалі|Эмпалі]]»<ref>[https://www.tuttosport.com/news/calcio/calciomercato/2017/08/30-29984620/calciomercato_empoli_preso_il_difensore_di_lorenzo_a_titolo_definitivo «Calciomercato Empoli, preso il difensore Di Lorenzo a titolo definitivo»]. Tutto Sport.</ref>. Дзі Ларэнца дапамог камандзе прабіцца ў [[Серыя А|Серыю А]], дэбютаваўшы ў найвышэйшым дывізіёне Італіі 19 жніўня 2018 года ў матчы супраць «[[ФК Кальяры|Кальяры]]». 7 чэрвеня 2019 года італьянец далучыўся да «[[Напалі Неапаль|Напалі]]», які выклаў за іграка 8 мільёнаў еўра<ref>[https://www.gazzetta.it/calcio/giovani-promesse/05-04-2019/empoli-lorenzo-per-tutti-ero-bati-sogno-l-azzurro-ma-prima-salvezza-330521741938.shtml «Empoli, Di Lorenzo: „Per tutti ero Bati. Sogno l'azzurro, ma prima la salvezza“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190408193626/https://www.gazzetta.it/calcio/giovani-promesse/05-04-2019/empoli-lorenzo-per-tutti-ero-bati-sogno-l-azzurro-ma-prima-salvezza-330521741938.shtml |date=8 красавіка 2019 }}. La Gazzetta dello Sport.</ref>. У свой першы год ён адразу замацаваўся ў першай адзінаццатцы і здабыў з клубам [[Кубак Італіі па футболе|Кубак Італіі]], адолеўшы ў фінале супраціўленне «[[Ювентус Турын|Ювентуса]]». 15 ліпеня 2020 года з'явіліся чуткі аб мажлівым пераходзе футбаліста да шыхтаў англійскага «[[Манчэстэр Юнайтэд]]»<ref>[https://www.goal.com/en/news/di-lorenzos-agent-responds-to-man-utd-transfer-talk-after/niyfnoruioowz3xqufh164ip «Di Lorenzo’s agent responds to Man Utd transfer talk after successful Euro 2020 campaign»]. Goal.com.</ref>, але замест гэтага ён падпісаў новы 5-гадовы кантракт з «Напалі», згодна з якім падоўжыў супрацоўніцтва з клубам да 2026 года<ref>[https://football-italia.net/official-di-lorenzo-extends-with-napoli/ «Official: Di Lorenzo extends with Napoli»]. Football Italia.</ref>. 14 ліпеня 2022 года Дзі Ларэнца быў прызначаны новым капітанам каманды пасля сыходу [[Ларэнца Інсінье]] і [[Каліду Кулібалі]]<ref>[https://football-italia.net/spalletti-on-kim-kvicha-and-new-napoli-captain/ «Spalletti on Kim, Kvicha and New Napoli Captain»]. Football Italia.</ref>. 4 кастрычніка таго ж года адзначыўся першым голам у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]], пацэліўшы мяч у браму «[[Аякс Амстэрдам|Аякса]]». Той матч скончыўся пераканаўчай выязной перамогай з лікам 6:1<ref>Church, Ben (5.10.2022). [https://edition.cnn.com/2022/10/05/football/napoli-ajax-champions-league-maradona-spt-intl/index.html «'Even Maradona would have been proud,' says coach as Napoli thrashes Ajax 6-1 in Champions League»]. CNN.</ref>. === Міжнародная === Прыцягваўся да матчаў моладзевай зборнай краіны. У нацыянальнай [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] паклаў пачатак кар’еру 15 кастрычніка 2019 года, згуляўшы ў стартавым складзе ў выязным матчы супраць [[Зборная Ліхтэнштэйна па футболе|зборнай Ліхтэнштэйна]], які яго каманда перамагла з лікам 5:0<ref>[https://www.football-italia.net/145285/historic-manita-liechtenstein «Historic manita in Liechtenstein»]. Football Italia.</ref>. У чэрвені 2021 года быў уключаны ў склад зборнай Італіі з 26 чалавек на [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2020 года|чэмпіянат Еўропы 2020 года]] трэнерам [[Раберта Манчыні]]<ref>[https://www.reuters.com/lifestyle/sports/mancini-names-uncapped-striker-raspadori-final-italy-euro-2020-squad-2021-06-01/ «Mancini names uncapped striker Raspadori in final Italy Euro 2020 squad»]. Reuters.</ref>. На гэтым турніры стаў чэмпіёнам Еўропы, адгуляўшы цалкам фінальны матч супраць [[Зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]]<ref>McNulty, Phil (11.07.2021). [https://www.bbc.co.uk/sport/football/51198762 «England lose shootout in Euro 2020 final»]. BBC Sport.</ref>. == Дасягенні == '''«Напалі»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2023 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2020 '''Італія''': * [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]]: 2020 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Дзі Ларэнца ў складзе [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянатах Еўропы]] |стыль_загалоўка = background-color: {{Колер|Італія}}; |Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзі Ларэнца, Джавані}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Футбалісты Італіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэджына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Кунеа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Матэра]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эмпалі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі]] 0yr8b9f2ibagdxice0wi68bjfowi0ch 0 788410 5149937 5046256 2026-06-02T15:57:51Z Ілля Касакоў 21245 5149937 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} Яўрэйскія акцёры і тэатральныя дзеячы — ураджэнцы і жыхары Беларусі. Спіс няпоўны. == А == Эстар Адлер (Астрог ?), Джуліус Адлер-старэйшы (Беласток), [[Меер Аксельрод]] (Маладзечна), Егошуа Алкан ([[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]]), Соня Алтбойм (Гродна), Лейб Алтшулер (Вільня), Ісак Альпяровіч (Мінск), Арон Аляксандраў (Вільня), [[З. Анохі]] (Ляды), ''[[С. Ан-скі]]'' (Чашнікі), Роза Антовіль (Вільня), Рыва Анціповіч (Жукі), Міша Апельбойм (Брэст), Іцхак Арка (Іўе), Аляксандр Арлюк (Вільня), Юдас Арончык (Мінск), Хаім Астроўскі (Лахва) == Б == Барысаўскі бадхан, Абрам Баслаўскі (Мінск), ''Бэрл Батвінік'' (Ракаў), ''Ёсіф Баўшовер'' (Любавічы), Міна Берн (Бельск), Егошуа Біртун (Вільня), Лейб Бокшыцкі (Слуцк), [[Джозеф Бройдзі]] (Ляхавічы), [[Джэйкаб Бэн-Амі]] (Мінск), Разета Бяліс (Беласток), ''Іцхак Доў Бярковіч'', Іда Бяркоўская (Мінск) == В == Груня Вайнсток (Брэст), Хаім Вайсбейн (Віцебск), Файвел Вайсберг (Драгічын), А. Вайтэр ([[Беняконі]]), Эстар Валерстайн (Гродна), Хаймі Валерстайн (Гродна), Ізроіл Велічанскі (Брэст), Рувім Вендарф (Мінск), Анатоль Вінаградаў ([[Бярозна (Лідскі раён)|Бярозна]]), ''Ізроіл-Меер Вольман'' (Мінск), Песя Вольпіна (Брэст), Іда Высоцкая (Слонім), Якуб Выгодскі (Бабруйск), Люба Вясёлая (Нясвіж) == Г == Шнеер-Хаім Гамераў ([[Асвея]]), ''Арон Гурвіч'', ''Борух Грынберг,'' Борух Галінскі (?), Гірш Гендаль (Гродна), А. Герман ([[Касцюковічы]]), ''Саул Гінзбург'' (Мінск), ''Элі Гінзбург'' (Брэст), Хаім Гінцбург (Гомель), [[Перац Гіршбейн]] (Падляшша), Эстар Глікман (Беласток), ''Гілель Гурны'' (Брэст), ''Аўром Голдберг'' (Брэст), Морыс Голдберг (Беласток), Луіс Галдштэйн (Янова ?), Ехіель Голдсміт (Іўе), Зіна Галдштэйн (Мінск), Самуіл Голдэнбург (Брэст), Янкеў Голман (Полацк), Віктар Галаўчынер (Мінск), ''Гірш Лейб Гордан'' (Дугелішкі ?), ''Н. Гордан'' (?), Оскар Грын (Шклоў), Егуда Грынхойз (Беласток), А. Гроднер (Гродна), Соня Гурская (Лепель), Мойша Лейб Гурэвіч (Чашнікі), Ісак Гурэвіч (?), Рувім Гускін (Бабруйск), Ганёндскі (Беласток, Гульдэн), Барыс Гальперн (Масты), Эліяху Гірш (Ляхавічы ?), Мардэхай Гогберг (Украіна), Лейб Голандэр (Бабруйск), Алена Готліб (Гродна) == Д == ''Бэрл Дворкін'' (Гомель)'', С.Дзінгол'' (Рагачоў), Эма Дрэйзіна (Мінск) == Ж == Ілья Жалудкоўскі (?) == З == ''Мойша Заблоцкі'' (Слонім), [[Зэлік Забалінскі|Зэлік]] і Ёйсіф Забалінскія (Слонім), Абрам Зак, Шэфтал Зак, Маціяху Зак ([[Індура]]), Няхама Зальцман (Смаргонь), ''Аляксандр Зэльдзін'' ([[Лельчыцы]]), Мойша Зільберг (Маладзечна), [[Берта Сінгерман|Берта Зінгерман]] (Пінск), Якаў Зізмар (Гродна), Зэмбінскі бадхан == І == Ідзіна (Гродна) == К == Яша Кабак (Віцебск), Няхама Ліпшыц-Кадзіш ([[Хатовіж]]), ''Гары Калмановіч'' (Дуброва ?), [[Мір’ям Карпілава]] (Добрыя Мыслі), Бенціен Кіт (? з Ліды), ''Айзік Клумак'' (Койданава), Этал Ковенская (Дзятлава), Джэйкаб Кон (Беласток), Луіc Крэмер (Гродна), Мір’ям Крэсіна (Беласток), Шлома Кусцін (Гродна) [[Эстэр Рахель Камінская|Эстар Рохл Камінская]] (Поразава) == Л == Хава Літвін (Чачэрск), Ная Лякернік (Мінск), Герц Ланг (Літва, Слуцк), Іцхак Лешч (Украіна), [[Арон Лебедзеў|Арн Лебедзеў]] (Гомель), [[Берта Ляльчук]] (Пінск), Сара Лемберг (Віцебск), Аўром Левін (Вільня), ''Меер Лейб Лявіцкі'' (Гомель), Года Ліўшыц (Мінск), Мір’ям Ліўшыц (Гродна), Навум Ліпоўскі (Нясвіж), Іцхак Ліпшыц (Слуцк), Абрам Літман (Барысаў), Леў Літвінаў (Мінск), Леа Лёў (Ваўкавыск), Шмуіл Лонфелд (Пінск), Герш Лукоўскі (Старадуб), Біньёмін Ліман (Літва) == М == Ціпа Магільнер (Бабруйск), Аляксандр Магідзон (Пінск), ''А. Марголін'' (Бабруйск), ''Ядзідзья Марголіс'' (Пусцікі ?), Калман-Цві Мармар ([[Майшагола]]), Мардэхай Маза (Барысаў), Ані, Юліус, Ісідар Мельцар (Брэст), [[Менахем Барэйша|Менахем]] (Брэст), ''Адам Меска'' (Літва), ''Нахман Міфелеў'' ([[Скідзель]]), Шмуіл Мігдаловіч ([[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]]), Ісак Мільчын ([[Івянец]]), Міхал Мінц (Брэст), ''рэб Мортхеле'' (Моталь), Мойша Машковіч (Рагачоў), Мукдоні (Ляхавічы), Ёсель Мурак (Мінск) == Н == Ной Нахбуш (Мыш), Чарлз Натансон (Мінск), Чарлз Нэльсан (Пінск), Лія Нэльсан (Мінск), Ошар-Лейб Нірэнберг (Ружаны), Хаім Нясвіжскі (Ружаны), == П == Янкеў Палей (?), Фейгале Паніц ([[Браслаў]]), ''[[Абрам Якаў Паперна]]'' ([[Капыль]]), Сілія Пірсон (Віцебск), Макс Піне (Любавічы), ''Якаў Прагер'' (Кобрын) == Р == Менахем Мендзель Рабін (Гродна), Лазар Рахманаў (?), Навум Ракаў (Ашмяны), Рэйз (Брэст), [[Сара Калманаўна Рэйзен|Сора Рэйзен]] (Койданаў), Фані Рэйнхарт (Брэст), Рэйхман (? жыў у Слоніме), Анета Рэйзер (?), ''Леа Робінс'' (Іўе), ''[[Гілель Рогаў]]'' (Беразіно), [[Вільям Роланд]] (Віцебск), [[Гершан Рубін]] ([[Крупня]] ?) == С == Перац Сандлер (Лунна), Шолам Сантуп (Мядзель), Сендзер-бадхан (Мінск), Мая Сімон (Гродна), Ліда Слава-Ліс ([[Крынкі]]), Раіса Салаўёва ([[Краснаполле]]), Сурыц (Дзвінск) == Т == Шолам Танін (Гродна), ''Хаім Тойбеншлаг'' (Брэст), Шыман Трэйбуш (Пінск), Абрам Трэпель (Мінск) == Ф == Рохл Файгенберг ([[Любань]]), Іда Файн (Беласток), ''Арн Фелдман'' (Пінск), Лейба Фейвішаў (Мінск), Сара Флойм (Віцебск), ''Лейзер Фейгелман'' (Нясвіж), Лазар Фрыд (Мінск), Макс Фрыдляндар (Брэст), Альберт Фрыдман (Мінск) == Х == Мотка Хабад (Ашмяны), Ліза Хавіна (Слонім), Тэўя Хазак (Віцебск), ''Хаім Ар’я Хазан'' (Індура), Лейзер Хасін (?), Якуб Хаш (Гродна), ''Мойша Хаскес'' (Вільня) == Ц == Ізроіл Іцхак Ціперштэйн ([[Дзярэчын]]), Леў Цэйтлін (Пінск) == Ч == Хана Чарняк (?), Аляксандр Чартоў (Мінск), Довід Чэчык (Пінск) == Ш == Меер Шварц (Слонім), Сэм Шварц (Моталь), Ганна Шапіра (? каля Гродна), Ганна Шэрман (Бабруйск), Волф Шумскі (Мінск), [[Абрагам Шомер|Шомер-сын]] (?) == Э == Аўром Эйзін (Брэст), Бася Эйнхарн (Вільня), Міша Эльман ([[Пружаны]]), ''Мардэхай Эрліх'' ([[Ветка]]), ''[[Ёіл Энцін]]'' ([[Пагост (Бярэзінскі раён)|Пагост]]), Марк Эпштэйн (Бабруйск), [[Шахно Эпштэйн|Шахна Эпштэйн]] (Іўе) == Ю == Шлойма Юдсон (Дзярэчын) == Я == Залман Яхнес ([[Смілавічы]]), [[Герман Яблакаў|Хаім Яблакаў]] (Гродна), ''Савул Ёйсеф Яноўскі'' (Пінск) == Гл. таксама == * [[Слоўнік Зільберцвайга]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] 4e25ea3crza5lkwtmighqn7cwbv5fri 0 788553 5150123 5119914 2026-06-03T08:11:36Z Thrapis 143664 Даданне секцыі "Спін-офы" 5150123 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|мовы інтэрфейсу=[[Image:English language.svg|20px|border|ЗША-Вялікабрытанія]] [[Англійская]]<br/>[[Image:Flag of the League of Arab States.svg|20px|border|Ліга арабскіх дзяржаў]] [[Арабская]]<br/>{{Сцяг|Венгрыя|памер=20px}} [[Венгерская]]<br/>{{Сцяг|Данія|памер=20px}} [[Дацкая мова|Дацкая]]<br/>{{Сцяг|Іспанія|памер=20px}} [[Іспанская]] (Іспанія)<br/>{{Сцяг|Мексіка|памер=20px}} [[Іспанская]] (Лацінская Амерыка)<br/>{{Сцяг|Італія|памер=20px}} [[Італьянская]]<br/>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя|памер=20px}} [[Карэйская]]<br/>{{Сцяг|КНР|памер=20px}} [[Кітайская|Кітайская (Спрошчаная)]]<br/>{{Сцяг|Тайвань|памер=20px}} [[Традыцыйныя кітайскія іерогліфы|Кітайская (Традыцыйная)]]<br/>{{Сцяг|Нідэрланды|памер=20px}} [[Нідэрландская]]<br/>{{Сцяг|Германія|памер=20px}} [[Нямецкая]]<br/>{{Сцяг|Польшча|памер=20px}} [[Польская]]<br/>{{Сцяг|Бразілія|памер=20px}} [[Бразільскі варыянт партугальскай мовы|Бразільская партугальская]]<br/>{{Сцяг|Расія|памер=20px}} [[Руская]]<br/>{{Сцяг|Румынія|памер=20px}} [[Румынская]]<br/>{{Сцяг|Славакія|памер=20px}} [[Славацкая]]<br/>{{Сцяг|Славенія|памер=20px}} [[Славенская]]<br/>{{Сцяг|Турцыя|памер=20px}} [[Турэцкая]]<br/>{{Сцяг|Украіна|памер=20px}} [[Украінская]]<br/>{{Сцяг|Фінляндыя|памер=20px}} [[Фінская]]<br/>{{Сцяг|Францыя|памер=20px}} [[Французская]]<br/>{{Сцяг|Харватыя|памер=20px}} [[Харвацкая]]<br/>{{Сцяг|Чэхія|памер=20px}} [[Чэшская]]<br/>{{Сцяг|Швецыя|памер=20px}} [[Шведская]]<br/>{{Сцяг|Японія|памер=20px}} [[Японская]]|сайт=https://www.deeprockgalactic.com/|распрацоўшчык={{Сцяг|Данія|памер=20px}} [[Ghost Ship Games]]|выява=Deep Rock Glactic cover.jpg|загаловак=Deep Rock Galactic|выдавец={{Сцяг|Швецыя|памер=20px}} [[Coffee Stain Publishing]]|дата выпуску={{ubl|'''Windows, Xbox One'''|13 мая 2020|'''PS4, PS5'''|4 студзеня 2022|'''Xbox Series X/S'''|9 верасня 2022}}|жанр=[[Шутар#Шутар_ад_першай_асобы|Шутар ад першай асобы]]|платформы=[[Microsoft Windows|Windows]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X and Series S|Xbox Series X/S]]|рухавік=[[Unreal Engine 4]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкая гульня]], [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|шматкарыстальніцкая гульня]], [[Кааператыўная гульня|кааператыўная гульня]]}}'''«Deep Rock Galactic»''' — [[Кааператыўная гульня|кааператыўны]] [[Шутар#Шутар ад першай асобы|шутар ад першай асобы]], распрацаваны [[Данія|дацкай]] студыяй «[[Ghost Ship Games]]» і выдадзены [[Швецыя|шведскай]] «[[Coffee Stain Publishing]]». «Deep Rock Galactic» была цалкам выпушчана 13 мая 2020 года для «[[Microsoft Windows]]» і «[[Xbox One]]» пасля выхаду ў [[ранні доступ]]<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2020/04/deep-rock-galactic-launches-may-13|title=Deep Rock Galactic launches May 13|first=Sal|last=Romano|website=Gematsu|date=April 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909190854/https://www.gematsu.com/2020/04/deep-rock-galactic-launches-may-13|archive-date=September 9, 2022|access-date=September 9, 2022|url-status=live}}</ref> 28 лютага 2018 года. Пазней, у студзені 2022 года, гульня выйшла таксама для «[[PlayStation 4]]» і «[[PlayStation 5]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/deep-rock-galactic-is-coming-to-playstation-consoles-next-year/1100-6498476/|title=Deep Rock Galactic Is Coming To PlayStation Consoles Next Year|author=Kratky|first=Otta|date=December 1, 2021|publisher=Gamespot|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003223328/https://www.gamespot.com/articles/deep-rock-galactic-is-coming-to-playstation-consoles-next-year/1100-6498476/|archive-date=October 3, 2022|access-date=December 22, 2021|url-status=live}}</ref>, а ў верасні 2022 года — для «[[Xbox Series X and Series S|Xbox Series X/S]]»<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2022/09/09/deep-rock-galactic-is-now-optimized-for-xbox-series-xs/|title=Deep Rock Galactic Is Now Optimized for Xbox Series X{{!}}S|author=Alexandar Max Skronski|website=[[Xbox Wire]]|date=September 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909180202/https://news.xbox.com/en-us/2022/09/09/deep-rock-galactic-is-now-optimized-for-xbox-series-xs/|archive-date=September 9, 2022|access-date=September 9, 2022|url-status=live}}</ref>. Дзеянне гульні «Deep Rock Galactic» адбываецца на планеце Хоксэс IV, пячоры якой багатыя мінераламі, але запоўненыя варожай мясцовай жыўнасцю і небяспечным асяроддзем. Гулец кіруе [[Гном|дворфам]]-[[Шахцёр|шахцёрам]], які працуе на Deep Rock Galactic, міжгалактычную шахцёрскую карпарацыю, якая адпраўляе супрацоўнікаў у пячоры Хоксэса IV для здабычы рэсурсаў. Гульцы могуць аб'яднацца з трыма іншымі дворфамі ў місіях на планеце, дзе ім трэба будзе перамяшчацца [[Працэдурная генерацыя|па працэдурна згенераваных]] пячорах і дасягаць пастаўленых мэт, змагаючыся з раямі чужынцаў. Чужынцы ўяўляюць сабой вялізарных насякомых, якія ў гульне падраздзяляюцца на некалькі сямействаў — паўзучых «гліфідаў», лятаючых «мактэр», расштурхваючых усіх на сваём шляху «к'ронараў» і шмат іншых. Гульня атрымала станоўчыя водгукі ад крытыкаў, якія высока ацанілі яе заснаваны на класах [[геймплэй]] і атмасферу. Па стане на студзень 2024 года было прададзена больш за восем мільёнаў адзінак гульні, а з лістапада 2020 года яна з'яўляецца часткай падпіскі «[[Xbox Game Pass]]». Яна таксама была даступная падпісчыкам «[[PlayStation Plus]]» на працягу месяца пасля яе выпуску<ref>{{Cite web|url=https://blog.playstation.com/2021/12/29/playstation-plus-games-for-january-persona-5-strikers-dirt-5-deep-rock-galactic/|title=PlayStation Plus games for January: Persona 5 Strikers, Dirt 5, Deep Rock Galactic|author=Michel|first=Adam|date=December 29, 2021|publisher=PlayStation|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104001658/https://blog.playstation.com/2021/12/29/playstation-plus-games-for-january-persona-5-strikers-dirt-5-deep-rock-galactic/|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref>. == Гульнявы працэс == «Deep Rock Galactic» з'яўляецца [[Кааператыўная гульня|кааператыўным]] [[Шутар#Шутар ад першай асобы|шутарам ад першай асобы]]. Геймплэй у асноўным сканцэнтраваны на місіях, якія адбываюцца ў [[Працэдурная генерацыя|працэдурна згенераваных]] пячорных сістэмах з поўнай разбуральнасцю асяроддзя; кожная з іх мае розную генерацыю мясцовасці, мэты, небяспекі і ворагаў у залежнасці ад абранага біёму і тыпу місіі<ref name="RPS">{{Cite web|url=https://www.rockpapershotgun.com/2018/03/19/how-deep-rock-galactic-mines-fun-from-absolute-darkess/|title=How Deep Rock Galactic mines fun from absolute darkness|author=Alex Wiltshire|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=March 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208004336/https://www.rockpapershotgun.com/2018/03/19/how-deep-rock-galactic-mines-fun-from-absolute-darkess/|archive-date=December 8, 2020|access-date=June 23, 2018|url-status=live}}</ref>. Гульцы прызямляюцца ў пячоры з дапамогай арбітальнай дэсантнай капсулы, дзе ім будзе патрэбна дасягнуць мэты місіі, якая можа заключацца ў здабычы рэсурсаў, павяртанні згубленага абсталявання, суправаджэнні самаходнай свідравой устаноўкі, крадзяжы чужынскіх яек, знішчэнні асабліва небяспечных ворагаў і шмат іншым. Робячы гэта, яны павінны змагацца з варожымі чужынцамі, кіраваць абмежаваным боезапасам і перамяшчацца па пячоры. Пасля выканання мэты гульцы могуць пачаць працэс эвакуацыі, дзе ім трэба вярнуцца праз пячору да выратавальнай капсулы, каб бяспечна выйсці разам з усімі сабранымі рэсурсамі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactics-left-4-dead-like-mining-adventures-make-it-the-ideal-early-access-game/|title=Deep Rock Galactic's Left 4 Dead-like mining adventures make it the ideal Early Access game|author=James Davenport|website=PC Gamer|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722154348/https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactics-left-4-dead-like-mining-adventures-make-it-the-ideal-early-access-game/|archive-date=22 July 2021|access-date=June 23, 2018|url-status=live}}</ref>. Таксама даступныя другарадныя мэты<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vg247.com/2018/03/09/deep-rock-galactic-early-access-review/|title=Deep Rock Galactic is a fresh take on co-op shooters with tangible depth and a lot of character|author=Sherif Sae|date=9 March 2018|publisher=VG247|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722154350/https://www.vg247.com/2018/03/09/deep-rock-galactic-early-access-review/|archive-date=22 July 2021|access-date=June 23, 2018|url-status=live}}</ref> (напрыклад, збор пэўнай колькасці пэўных аб'ектаў, здабыча дастатковай колькасці ўнікальнага мінералу або вынішчэнне шкадлівай для аперацый карпарацыі Deep Rock Galactic жыўнасці), якія даюць гульцам дадатковыя крэдыты, якія можна выдаткаваць на паляпшэнне зброі і навыкаў, і пункты досведу, што павялічваюць узровень гульца і прасоўваюць яго ў атрыманні доступу да новай зброі, навыкаў і ўпрыгожанняў. === Класы === Перад пачаткам кожнай місіі гульцы выбіраюць адзін з чатырох гульнявых класаў: разведчык, інжынер, кулямётчык і буравік. Кожны клас мае ўнікальны набор зброі і прылад, што дае ім разнастайныя магчымасці ў баі і навігацыі<ref name=":1" />. Працуючы разам, каб скарыстацца ўзаемадзеяннем гэтых розных магчымасцей, каманды могуць больш эфектыўна перамяшчацца па пячоры, дасягаць мэты і змагацца з ворагамі. Такім чынам, цяжка ўзброены '''кулямётчык''' можа з дапамогай тросастрэла звязаць два пункта, размешчаныя на розных вышынях, і забяспечыць хуткае перасоўванне паміж імі. '''Інжынер''' можа ўсталёўваць аўтаматычныя турэлі і размяшчаць на сценах пячор пляцоўкі, па якіх дворфы могуць хадзіць — гэта дазваляе пераадольваць вялікія падземныя пустэчы. '''Разведчык''' можа хутка перасоўвацца і залазіць на сцены з дапамогай гака-зачэпа, а '''буравік''' — прабураць тунэлі ў сценах і абараняцца ў блізкім бою з дапамогай агнямёта<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gameinformer.com/review/deep-rock-galactic/deep-rock-galactic-review-off-to-work-we-go|title=Deep Rock Galactic Review – Off To Work We Go|author=Matt Miller|website=Game Informer|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722154349/https://www.gameinformer.com/review/deep-rock-galactic/deep-rock-galactic-review-off-to-work-we-go|archive-date=2021-07-22|access-date=2021-03-11|url-status=live}}</ref>. Усе персанажы з'яўляюцца найперш шахцёрамі, і ўсе яны займаюцца здабычай мінералаў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.unrealengine.com/en-US/blog/guns-gold-and-glory-in-the-caverns-of-deep-rock-galactic/|title=Guns, Gold, and Glory in the Caverns of Deep Rock Galactic|author=Shawn Petraschuk|publisher=Unreal Engine|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727212429/https://www.unrealengine.com/en-US/developer-interviews/guns-gold-and-glory-in-the-caverns-of-deep-rock-galactic|archive-date=2021-07-27|access-date=2025-06-04|url-status=dead}}</ref>. Хоць гульня мяркуе праходжанне групай з чатырох гульцоў, у яе можна гуляць і ў адзіночку — у гэтым выпадку гульцу дапамагае кіруемы камп’ютарны робат Боска, якому гулец можа аддаваць розныя каманды. === Рэжымы гульні === У «Deep Rock Galactic» ёсць 10 гульнявых рэжымаў: * '''Шахцёрская экспедыцыя''': першы даступны тып місіі, у якім гульцам даручана здабыць пэўную колькасць маркіту. * '''Паляванне за яйкамі''': у пячорах раскіданы згусткі арганічнага матэрыялу, змяшчаючыя ў сабе чужынскія яйкі, якія гульцы павінны сабраць і згрузіць у самаходнае сховішча — М.У.Л.а. Выманне яйка пры гэтым можа выклікаць хвалю ворагаў. * '''Мясцовая перапрацоўка''': свідравіны вадкага маркіту павінны быць падключаны трубаправодамі да цэнтральнай ачышчальні і перапампоўвацца, пакуль ачышчальня не будзе поўнасцю запоўнена. Тым часам гульцы павінны рамантаваць трубаправоды ў моманты іх паломак ад нападаў узбуджаных чужынцаў. * '''Ратавальная аперацыя''': дзеянне адбываецца ў раней даследаванай пячоры, дзе гульцы павінны паправіць міні-М.У.Л.аў і дэсантную капсулу, пакінутую ад папярэдняй шахцёрскай каманды, каб выратаваць каштоўнае абсталяванне карпарацыі. * '''Пункт здабычы''': у пячору, дзе з'яўляюцца гульцы, апускаецца вялікая платформа (якая замяшчае звычайнага М.У.Л.а), дзе патрэбна сабраць, аднесці і згрузіць вялікія ярка-блакітныя каштоўныя камяні, замураваныя ў сценах пячоры. * '''Суправаджэнне''': сарцавіна Амарана знаходзіцца ў канцы пячорнай сістэмы, дзе вялікі аўтаномны робат са свідрам — свідрактар — павінен быць абаронены ад ворагаў па дарозе да сарцавіны. У працэсе суправаджэння ў свідрактара будзе заканчвацца паліва, для папаўнення якога неабходна будзе выняць паліўныя каністры і здабыць імі гаручы сланец. Па прыбыцці да Амарана трэба абараняць свідрактар ад вялікай хвалі ворагаў, пакуль ён здабывае саму сарцавіну Амарана. * '''Ліквідацыя''': гульцы павінны знайсці і ліквідаваць гліфід-дрэдноўтаў, якія з'яўляюцца босамі распаўсюджанага варожага гліфіда. * '''Прамысловы сабатаж''': у гэтай місіі гульцы адключаюць сілавое поле вялікага ахоўнага робата, вядомага як Наглядчык, шляхам узлому яго генератараў энергіі. Гэта прыводзіць да шматэтапнай барацьбы з Наглядчыкам. Пасля яго знішчэння стойка даных, якую ён абараняў (належыць карпаратыўнаму канкурэнту), становіцца даступнай для згрузкі ў самаходнае сховішча<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/deep-rock-galactic-season-1-update-battle-pass/|title=Deep Rock Galactic Season 1 Update's Battle Pass Is Completely Free|author=Moos|first=Ryan|website=Screen Rant|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030031820/https://screenrant.com/deep-rock-galactic-season-1-update-battle-pass/|archive-date=30 October 2021|access-date=15 September 2023|url-status=live}}</ref>. * '''Глыбіннае сканаванне''': гульцы павінны знайсці і здабыць каштоўныя зерні маркіту, якія знаходзяцца ў жэодах глыбока пад зямлёй. Каб вызначыць іх месцазнаходжанне, гулец павінен знайсці рэзанансныя крышталі і пабудаваць на іх сканеры. Далей ідзе этап суправаджэння, дзе гульцы павінны абараняць бур'ёмнік — вертыкальны бур — ад варожых формаў жыцця, пакуль ён прабіваецца ў жэоду. Па збору ўсіх зерняў жэоды, гульцы падымуцца з глыбіні з дапамогай спецыяльных рэактыўных чаравікаў. * '''Буйная здабыча''': гульцы павінны знайсці некалькі камякоў смаляніту, раскапаць вакол іх, прымацаваць да іх пад'ёмныя ракеты і затым націснуць на кнопку, каб адправіць смаляніт на касмічную станцыю. Кожны тып місіі можна праходзіць на шасці розных узроўнях складанасці, якія называюцца ўзроўнямі небяспекі. Кожны ўзровень павялічвае здароўе і шкоду ворага, а таксама колькасць і частату яго з'яўлення. Місіі таксама могуць мець адну з трох працягласцяў місій і мадыфікатараў складанасці пячоры. Гэта запатрабуе большых затрат часу, а пячора будзе згенеравана болей і складаней. Таксама існуюць выпадковыя мадыфікатары, якіх у місіі можа быць да двух. Гэтыя мадыфікатары падзяляюцца на дзве катэгорыі: анамаліі і трывогі, прычым анамаліі звычайна маюць добрыя або нейтральныя эфекты, а трывогі маюць адмоўныя эфекты, але даюць больш вопыту ў якасці кампенсацыі. У дадатак да стандартных місій, ёсць два спецыяльныя тыпы місій, якія называюцца «Глыбокі спуск» і «Элітны глыбокі спуск». У іх ствараецца выпадкова згенераваная серыя з трох місій на ўзрастаючай складанасці, прычым біём, тып місіі, мадыфікатары і планіроўкі амаль цалкам выпадковыя. Усе тры місіі павінны быць выкананы паслядоўна, але рэсурсы пераносяцца паміж кожнай з трох місій. Акрамя ўзнагарод у выглядзе крэдытаў і досведу, гульцы атрымліваюць спецыяльныя прадметы, якія завуцца матрычнымі ядрамі, што выкарыстоўваюцца для разблакавання мадыфікацый зброі і касметычных прадметаў. Аднак іх можна сабраць толькі адзін раз за місію кожны тыдзень, што азначае, што можна здабыць да шасці ядраў, калі будуць завершаны і «Глыбокі спуск», і «Элітны глыбокі спуск». == Распрацоўка == Студыя «Ghost Ship Games» была створана групай з шасці сяброў — пяцёра з іх раней працавалі ў індустрыі камп’ютарных гульняў. Калі яны прыкладна ў адзін і той жа час засталіся без працы, у іх узнікла думка аб стварэнні ўласнай студыі. «Deep Rock Galactic» стала дэбютным праектам студыі — па словах кіраўніка «Ghost Ship Games» Сорэна Лундгарда, студыя сфармавалася менавіта вакол ідэі гэтай гульні. Канцэпцыя гульні адпавядала планам заснавальнікаў аб адкрытай распрацоўцы і хуткім выхадзе ў [[ранні доступ]], а канцэпцыю кааператыўнай гульні з касмічнымі дворфамі-шахцёрамі было лёгка прасоўваць перад выдаўцамі, інвестарамі і гульцамі. У якасці рухавіка быў абраны «[[Unreal Engine 4]]». Па словах арт-дырэктара студыі Роберта Фрыса, важнымі крыніцамі натхнення для распрацоўшчыкаў былі сусвет «[[Warhammer 40,000]]», фільмы «[[Чужыя (фільм, 1986)|Чужыя]]» і «[[Бездань (фільм, 1989)|Бездань]]». Характэрны нізкапаліганальны стыль графікі гульні ўзнік дзякуючы тэхнічным абмежаванням у сістэме, якую распрацоўшчыкі выкарыстоўвалі для працэдурнай генерацыі пячор — яна не магла ствараць гладка выгнутыя паверхні. Распрацоўшчыкі эксперыментавалі і з больш дасканалымі мадэлямі з выкарыстаннем карт нармаляў, але, улічваючы малы памер каманды і вялікая колькасць кантэнту ў гульні, вырашылі спыніцца на стылізаваным варыянце — з ім было прасцей працаваць<ref name=":2" />. Гульня знаходзілася ў стане закрытай альфа-версіі са снежня 2016 года і была выпушчана ў ранні доступ 28 лютага 2018 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/live-out-your-dwarf-bothering-fantasies-well-most-of-them-with-deep-rock-galactic-at-the-pc-gamer-weekender/|title=Live out your dwarf-bothering fantasies (well, most of them) with Deep Rock Galactic at the PC Gamer Weekender|author=GamesRadar Staff|website=GamesRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810074828/https://www.gamesradar.com/live-out-your-dwarf-bothering-fantasies-well-most-of-them-with-deep-rock-galactic-at-the-pc-gamer-weekender/|archive-date=2020-08-10|access-date=2018-06-23|url-status=live}}</ref>. Поўная версія гульні была выпушчана 13 мая 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactic-is-digging-its-way-out-of-early-access-on-may-13/|title=Deep Rock Galactic is digging its way out of Early Access on May 13|author=Fraser Brown|website=[[PC Gamer]]|date=2020-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715225827/https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactic-is-digging-its-way-out-of-early-access-on-may-13/|archive-date=2020-07-15|access-date=2021-03-20|url-status=live}}</ref>. == Спін-офы == На пачатку 2022 года быў паспяхова прафінансаваны праект «[[Kickstarter]]» для настольнай гульні «[[Deep Rock Galactic: The Board Game]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://screenrant.com/deep-rock-galactic-board-game-kickstarter-18-minutes/|title=Deep Rock Galactic Board Game Gets Funded On Kickstarter In 18 Minutes|author=Brianna Ward|website=Screen Rant|date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721005752/https://screenrant.com/deep-rock-galactic-board-game-kickstarter-18-minutes/|archive-date=2023-07-21|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>. Пасля станоўчага водгуку былі паспяхова прафінансаваны яшчэ дзве кампаніі «Kickstarter»: першая з дапаўненнямі «Space Rig» і «Biome» ў 2023 годзе<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.brettspiel-news.de/index.php/magazin-ueber-brettspiele/12643-deep-rock-galactic-und-neue-erweiterungen-dieses-spiel-nicht-verpassen|title=Deep Rock Galactic und neue Erweiterungen - dieses Spiel nicht verpassen!|author=Daniel Krause|website=Brettspeil News|date=2024-09-25|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>, а другая з дапаўненнямі «Horrors of Hoxxes» і «Rival Incursion» у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/games/board-games/deep-rock-galactic-board-game-kickstarter-pulls-in-nearly-usd1-million-in-1-day-for-a-trio-of-new-expansions/|title=Deep Rock Galactic board game Kickstarter pulls in nearly $1 million in 1 day for a trio of new expansions|author=Justin Wagner|website=PC Gamer|date=2025-07-04|access-date=03-06-2026|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2023 года быў анансаваны спін-оф відэагульні «[[Deep Rock Galactic: Survivor]]». У адрозненне ад арыгінала, гэта шутэр зверху ў стылі «[[Vampire Survivors]]», распрацаваны «[[Funday Games]]». Гульня выйшла ў раннім доступе ў 2023 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/ghost-ship-publishing-announce-their-first-three-games-including-a-deep-rock-galactic-spin-off|title=Ghost Ship Publishing announce their first three games, including a Deep Rock Galactic spin-off|author=Kaan Serin|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2023-03-01|publisher=[[Gamer Network]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301164910/https://www.rockpapershotgun.com/ghost-ship-publishing-announce-their-first-three-games-including-a-deep-rock-galactic-spin-off|archive-date=2023-03-01|access-date=2026-03-06|url-status=live}}</ref>. Яшчэ адзін спін-оф, «[[Deep Rock Galactic: Rogue Core]]», быў анансаваны ў кастрычніку 2023 года. Падобна арыгіналу, гэта будзе кааператыўны працэдурна-генераваны шутэр ад першай асобы, але з элементамі [[Roguelike|rogue-lite]] замест стандартнай прагрэсіі, які сканцэнтраваны на атрадзе з чатырох дворфаў, прызначаным для расследавання прыпынення горназдабыўной дзейнасці ў асноўных сектарах Хоксэса<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://arstechnica.com/gaming/2023/10/deep-rock-galactic-is-getting-a-roguelite-spin-off-but-core-game-remains/|title=Deep Rock Galactic: Rogue Core looks like a tougher, action-minded co-op dig|author=Kevin Purdy|website=Ars Technica|date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618052932/https://arstechnica.com/gaming/2023/10/deep-rock-galactic-is-getting-a-roguelite-spin-off-but-core-game-remains/|archive-date=2024-06-18|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>. Гульня перайшла ў закрытую альфа-версію ў маі 2025 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/2605790/view/534349110430402436|title=The Closed Alpha has officially launched|website=Steam|date=2025-05-05|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>, а 20 мая 2026 года выйшла ў ранні доступ<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/2605790/view/699891276559941780|title=Rogue Core is OUT NOW in Early Access!|website=Steam|date=2026-05-20|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|www.deeprockgalactic.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=так}} * {{Афіцыйны сайт|deeprockgalactic.wiki.gg|lang=en|схаваць=так|link_text=Афіцыйная вікі}} [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2020 года]] 1jmwa5xhv42ndkkm295g76d8lqcit0r 0 790745 5149998 5031623 2026-06-02T20:52:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149998 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Даліна ракі Асцёр | Выява = Zakaznik Dalina raki Ascior map.jpg | Подпіс = Схема заказніка «Даліна ракі Асцёр» | Катэгорыя МСАП = | lat_deg=53|lat_min=45 | lon_deg=32|lon_min=4 | Размяшчэнне = [[Клімавіцкі раён]], [[Магілёўская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Найбліжэйшы горад = [[Клімавічы]] | Плошча = 3011,34 га | Дата заснавання = [[27 снежня]] [[2016]] | Кіруючая арганізацыя = Клімавіцкая раённая інспекцыя прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя | Сайт = https://klimovichi.gov.by/nadzornaya-deyatelnost/klimovichskaya-rajonnaya-inspektsiya-prirodnykh-resursov-i-okhrany-okruzhayushchej-sredy/item/9006-vodno-bolotnyj-zakaznik-mestnogo-znacheniya-dolina-reki-oster | На карце 1 = Беларусь Магілёўская вобласць }} '''Водна-балотны заказнік мясцовага значэння «Даліна ракі Асцёр»''' — заказнік у [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Агульныя звесткі == Заказнік быў створаны рашэннем Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта ад 27 снежня 2016 года № 28-27 з мэтай захавання ў натуральным стане каштоўнага прыроднага комплексу ў даліне ракі [[Асцёр (прыток Сажа)|Асцёр]]<ref name="rashenne">{{Cite web |url=https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf |title=Рашэнне Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта ад 27 снежня 2016 г. № 28-27 |access-date=8 жніўня 2025 |archive-date=10 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810020540/https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="pashpart">{{Cite web |url=https://klimovichi.gov.by/downloads/oster2.pdf |title=Пашпарт заказніка «Даліна ракі Асцёр» |access-date=8 жніўня 2025 |archive-date=10 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810020540/https://klimovichi.gov.by/downloads/oster2.pdf |url-status=dead }}</ref>. Тэрыторыя заказніка працягнулася па даліне ракі ад мяжы з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] на ўсходзе да мяжы з [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёнам]] на захадзе. == Флора і фаўна == На тэрыторыі заказніка сустракаюцца віды жывёл і раслін, занесеныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]<ref name="minpriroda">[https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1316 Заказник «Долина реки Остер»]{{Недаступная спасылка}} // Карта особо охраняемых природных территорий Беларуси</ref>. === Рэдкія віды === * [[Барсук]] * [[Кальвацыя гіганцкая]] * [[Малая вып]] * [[Беласпінны дзяцел]] * [[Драч (птушка)|Драч]] * [[Звычайны зімародак]] * [[Чорны каршун]] == Рэжым аховы і выкарыстання == На тэрыторыі заказніка забараняюцца<ref name="rashenne"/>: * правядзенне меліярацыйных работ; * скідванне неачышчаных сцёкавых вод; * спальванне сухой расліннасці; * рух механічных транспартных сродкаў па-за дарогамі; * размяшчэнне адходаў; * стаянкі турыстаў у неўстаноўленых месцах. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://klimovichi.gov.by/nadzornaya-deyatelnost/klimovichskaya-rajonnaya-inspektsiya-prirodnykh-resursov-i-okhrany-okruzhayushchej-sredy/item/9006-vodno-bolotnyj-zakaznik-mestnogo-znacheniya-dolina-reki-oster|title=Водно-болотный заказник местного значения «Долина реки Остер»|publisher=Климовичский районный исполнительный комитет|lang=ru|url-status=dead}} * [https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1316 Заказник «Долина реки Остер»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251101214151/https://www.minpriroda.gov.by/ru/svg_map-ru/getElement/1316 |date=1 лістапада 2025 }} // Карта особо охраняемых природных территорий Беларуси === Афіцыйныя дакументы === * [https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf Рашэнне аб стварэнні заказніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250810020540/https://klimovichi.gov.by/downloads/oster3.pdf |date=10 жніўня 2025 }} * [https://klimovichi.gov.by/downloads/oster2.pdf Пашпарт заказніка]{{Недаступная спасылка}} * [https://klimovichi.gov.by/downloads/oster1.pdf Апісанне межаў заказніка]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Заказнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Клімавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]] 4ki9pd5uj4p372k5vudda1xjyx8jg9a 0 791088 5150041 5024950 2026-06-02T23:59:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150041 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Тарасюк}} '''Дарыюш Тарасюк''' ({{lang-pl|Dariusz Tarasiuk}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[гісторык]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=http://journals.umcs.pl/rh/article/view/7515|аўтар=Dariusz Tarasiuk|загаловак=„Aby przed kongresem pokoju można było «tych prawdziwych Polaków» od reprezentacji zupełnie usunąć”. From Maria Curie-Skłodowska and Bolesław Motz’s Correspondence to Aleksander Lednicki (June–November 1917)|год=2018-08-07|выданне=Res Historica|том=44|старонкі=261–286|doi=10.17951/rh.2017.44.261-286}}</ref>. Працуе ў [[Інстытут гісторыі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры|Інстытуце гісторыі]] [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры|Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] ў [[Люблін]]е<ref name=":0" />. == Навуковая дзейнасць == Даследчык гісторыі [[Палякі|палякаў]] у [[Расія|Расіі]] ў пачатку XX стагоддзя. Аўтар шматлікіх артыкулаў, прысвечаных лёсу палякаў у Расіі<ref name=":0" />. == Манаграфіі == * ''Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918'' (Люблін, 2007) * ''Polski obóz narodowy w Rosji w latach 1917—1918'' (Люблін, 2014) * разам з М. Мондзікам і М. Карзянёўскім — ''Tułaczy los. Uchodźcy polscy w imperium rosyjskim w latach pierwszej wojny światowej'' (Люблін, 2007) * разам з М. Мондзікам, М. Карзянёўскім і К. Латаўцам — ''Polacy na wschodniej Ukrainie w latach 1832—1921'' (Люблін, 2012, 2014) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.umcs.pl/pl/addres-book-employee,22068,pl.html Профіль на сайце Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тарасюк, Дарыюш}} [[Катэгорыя:гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] f2g7lod990slzizlox638mu1zsnr17a 0 791247 5150155 5025918 2026-06-03T10:43:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150155 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Станкевіч}} '''Дзмітрый Зянонавіч Станкевіч''' (нар. {{ДН|28|12|1979}}, [[Ціжышкі]], [[Смаргонскі раён]]) — беларускі дзяржаўны службовец і дэпутат. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 снежня 1979 года ў вёсцы [[Ціжышкі]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. У 2002 годзе скончыў [[Беларускі камерцыйны інстытут кіравання]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве»<ref name="выбары2020">{{Cite web|lang=ru|url=https://grodno-region.gov.by/uploads/files/Vybory-2024/PROGRAMMY/109.doc|title=Программа кандидата в депутаты Гродненского областного Совета депутатов по Сморгонскому избирательному округу № 54 Станкевича Дмитрия Зеноновича|website=Гродненский областной исполнительный комитет|publisher=|access-date=2025-08-20|archive-date=2 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250902055253/https://grodno-region.gov.by/uploads/files/Vybory-2024/PROGRAMMY/109.doc|url-status=dead}}</ref>. На [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018)|выбарах 2018 года]] выбраны беспартыйным дэпутатам [[Спіс дэпутатаў Смаргонскага раённага Савета дэпутатаў 28-га склікання|Смаргонскага раённага Савета дэпутатаў 28-га склікання]] па Усходняй выбарчай акрузе № 2<ref>[https://smorgon.grodno-region.by/by/deputaty-by/ Спіс дэпутатаў Смаргонскага раённага Савета дэпутатаў 28-га склікання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118194016/https://smorgon.grodno-region.by/by/deputaty-by/|date=18 студзеня 2021}}</ref> і [[Гродзенскі абласны Савет дэпутатаў|Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання]] па Чапаеўскай выбарчай акрузе № 57<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-MS28-elect_58-4.pdf Звесткі пра выбраных дэпутатаў Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў дваццаць восьмага склікання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200215065729/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-MS28-elect_58-4.pdf|date=15 лютага 2020}} {{ref-ru}}</ref>. З мая 2020 года працаваў намеснікам старшыні [[Смаргонскі райвыканкам|Смаргонскага райвыканкама]]<ref name="выбары2020" />. На [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|выбарах 2024 года]] выбраны дэпутатам [[Спіс дэпутатаў Смаргонскага раённага Савета дэпутатаў 29-га склікання|Смаргонскага раённага Савета дэпутатаў 29-га склікання]] па Коласаўскай выбарчай акрузе № 7<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.shliah.by/news/vlast/news37508.html|title=Об итогах выборов депутатов Сморгонского районного Совета депутатов|website=www.shliah.by|access-date=2025-08-20|url-status=dead}}</ref> і [[Гродзенскі абласны Савет дэпутатаў|Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў 29-га склікання]] па Чапаеўскай выбарчай акрузе № 54<ref>{{Cite web|url=https://www.shliah.by/vse-novosti.php?ELEMENT_ID=37509|title=Об итогах выборов депутатов Гродненского областного Совета депутатов 29 созыва|website=www.shliah.by|access-date=2025-08-20|url-status=dead}}</ref>. Член [[Беларуская партыя «Белая Русь»|Беларускай партыі «Белая Русь»]]<ref name="выбары2020" />. 14 жніўня 2025 года прызначаны старшынёй [[Чашніцкі райвыканкам|Чашніцкага райвыканкама]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1755177655|title=Разгляд кадравых пытанняў|website=Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|access-date=2025-08-20}}</ref>. Жыве ў [[Смаргонь|Смаргоні]]<ref name="выбары2020" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Станкевіч Дзмітрый Зянонавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 28 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Смаргонскага раённага Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў 29-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Чашніцкага раённага выканаўчага камітэта]] tcmqe7l30s83tjrgo90mayjw1sh09iv 0 793285 5150053 5056976 2026-06-03T03:14:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150053 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кларк}} {{Вучоны}} '''Джон Кларк''' ({{Lang-en|John Clarke}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытана-амерыканскі {{Фізік|Великобритании|США}}, спецыяліст у галіне кандэнсаваных асяроддзяў і па матэрыялазнаўстве, вядомы сваёй працай па [[Звышправоднасць|звышправоднасці]] і ў прыватнасці распрацоўкай і прымяненнем СКВІДаў. Прафесар [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]], член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1986) і [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]] (2017), замежны член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|НАН ЗША]] (2012). У [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] атрымаў ступені [[бакалаўр]]а (1964), [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ''Ph.'' ''D.'' (1968) і доктара навук ''Sc.D.'' (2005). Пасля — у Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі, спачатку як пастдок, затым (з 1969) у штаце па фізіцы, цяпер прафесар яго вышэйшай школы. Член [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] (2015), [[Амерыканскае фізічнае таварыства|Амерыканскага фізічнага таварыства]] і [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі]], а таксама брытанскага Інстытута фізікі. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] 2025 года. == Узнагароды == * Стыпендыят фонду Слоўна * [[Грант Гугенхайма|Стыпендыя Гугенхайма]] (1977) * Distinguished Teaching Award, Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі (1983) * Каліфарнійскі вучоны 1987 года * Прэмія Фрыца Лондана (1987) * {{Не перакладзена|Joseph F. Keithley Award For Advances in Measurement Science}} (1998, першы ганараваны) * Прэмія Камстока Нацыянальнай АН ЗША (1999) * [[Медаль Х’юза]] Лонданскага каралеўскага таварыства (2004) * Faculty Research Lecturer, Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі (2005) * [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] (2025) <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://physicsworld.com/john-clarke-michel-devoret-and-john-martinis-win-the-2025-nobel-prize-for-physics/|title=John Clarke, Michel Devoret and John Martinis win the 2025 Nobel Prize for Physics|first=Hamish|last=Johnston|website=Physics World|date=2025-10-07|access-date=2025-10-07}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke Калифорнийский университет в Беркли]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180613014811/http://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |date=13 чэрвеня 2018 }} * [http://physics.berkeley.edu/news-events/news/20170110/symposium-honored-professor-john-clarke Symposium Honored Professor John Clarke]{{Недаступная спасылка}} (2017) {{Нобелеўская прэмія па фізіцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-10}} {{DEFAULTSORT:Кларк Джон}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]] bt4xk2a77slsbdstotkwlj5q0mic4a6 0 793368 5150036 5090340 2026-06-02T23:32:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150036 wikitext text/x-wiki '''[[Дарожна-транспартнае здарэнне]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]]''' адбылося [[10 кастрычніка]] [[2025]] года. Паводле інфармацыі [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|СК РБ]] каля 19:15 на 72-м кіламетры дарогі {{Таблічка-by|Р|31}} «[[Бабруйск]] — [[Мазыр]] — граніца Украіны» адбылося лабавое сутыкненне [[мікрааўтобус]]а Mercedes і пазадарожніка Volkswagen. Пры аварыі пацярпелі 19 чалавек, з іх загінулі 6, яшчэ 8, уключаючы падлетка, дастаўлены ў Светлагорскую ЦРБ, 3 пакінулі месца здарэння да прыбыцця медыцынскай дапамогі і 2 адмовіліся ад шпіталізацыі і былі накіраваны на амбулаторнае лячэнне<ref>[https://ivatsevichy.by/6-chelovek-pogibli-v-dtp-na-gomelshhine/ 6 человек погибли в ДТП на Гомельщине] // Іvatsevichy.by</ref><ref>[https://tochka.by/articles/incidents/zhutkoe_dtp_proizoshlo_v_svetlogorskom_rayone_shestero_pogibshikh/ В жутком ДТП на Гомельщине погибло шесть человек — подробности]{{Недаступная спасылка}} // [[Точка BY]]</ref><ref>[https://ont.by/news/v-minzdrave-rasskazali-o-sostoyanii-postradavshih-v-dtp-na-gomelshine-gde-pogibli-shest-chelovek В Минздраве рассказали о состоянии пострадавших в ДТП на Гомельщине, где погибли шесть человек] // [[АНТ]]</ref>. Пазней стала вядома, што загінулі 8 чалавек, сярод якіх і абодва кіроўцы<ref>[https://smartpress.by/news/kolichestvo-pogibshikh-v-dtp-s-marshrutkoy-na-gomelshchine-uvelichilos-/ Количество погибших в ДТП с маршруткой на Гомельщине увеличилось]</ref>. У ходзе следства стала вядома, што кіроўца маршрутнага таксі Mercedes здзейсніў спадарожнае сутыкненне з [[трактар]]ам, які рухаўся з паўпрычэпам, пасля чаго не справіўся з кіраваннем і выехаў на паласу сустрэчнага руху, дзе здзейсніў сутыкненне з аўтамабілем Volkswagen<ref>[https://t.me/pressmvd/19452 Дополненная информация о ДТП с шестью погибшими на Гомельщине. Комментарий начальника ГУ ГАИ МВД Виктора Ротченкова]</ref><ref>[https://tochka.by/articles/incidents/stali_izvestny_podrobnosti_dtp_s_marshrutkoy_v_kotorom_pogibli_shest_chelovek/ Стали известны подробности ДТП с маршруткой, в котором погибли шесть человек ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251031101604/https://tochka.by/articles/incidents/stali_izvestny_podrobnosti_dtp_s_marshrutkoy_v_kotorom_pogibli_shest_chelovek/ |date=31 кастрычніка 2025 }} // [[Точка BY]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Катастрофы ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Транспартныя катастрофы ў Беларусі]] 2kiokujghbph4yacby9erluk620phwd 0 794162 5150166 5131598 2026-06-03T11:10:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150166 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Скотчанка Дзмітрый Мікалаевіч | арыгінал імя = | выява = Скотченко, Дмитрий Николаевич.png | подпіс выявы = | дата нараджэння = 1888 | месца нараджэння = в. Шарэйкі, Касцюковіцкі павет, Магілёўская губерня, [[Расійская імперыя]] | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = БССР | род дзейнасці = супрацоўнік міліцыі БССР / [[НКУС]] | вядомы тым = кіраўнічы супрацоўнік міліцыі ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Гомель|Гомелі]] (1930-я) | узнагароды = [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (1937); [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР]] (1932) }} '''Дзмітрый Мікалаевіч Скотчанка''' (нар. 1888; в. Шарэйкі, Касцюковіцкі павет) — супрацоўнік органаў унутраных спраў [[БССР]]. У 1930-я гады ўзначальваў міліцэйскія падраздзяленні ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Гомель|Гомелі]]. У 1938 годзе прызначаны начальнікам Упраўлення РКМ УНКУС па Гомельскай вобласці. Узнагароджаны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]] (1937) і [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|ордэнам Чырвонага Сцяга БССР]] (1932).<ref name="memo-card">{{cite web |url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%2C_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Скотченко, Дмитрий Николаевич — Кадровый состав НКВД 1935–1939 |publisher=Праект «Мемориал» |language=ru |access-date=2025-10-29}}</ref> == Службовая кар’ера == У першай палове 1920-х гадоў у Магілёўскай і Гомельскай акругах дзейнічалі ўзброеныя бандыцкія групы. Іх ліквідацыя ўваходзіла ў кампетэнцыю раённых і гарадскіх аддзелаў міліцыі. Найбольш напружаным быў [[1924]] год: на тэрыторыі Магілёўскай акругі былі разгромлены атрады Шаўчэнкі, Рыжыкава-Бестужева, Іванова і інш.<ref>{{cite web|language=ru|url=https://elib.institutemvd.by/jspui/bitstream/MVD_NAM/4049/1/Karkotskiy.pdf|title=А. В. Каркоцкий. Магилёвская милиция в борьбе с антисоветскими выступлениями и бандитизмом в первой половине 1920-х гг.|date=2014|pages=1–2|publisher=Інстытут МУС Рэспублікі Беларусь|access-date=2025-10-29|url-status=dead}}</ref> Паводле рэгіянальных аглядаў, да канца 1924 года дзейнасць «банды Шаўчэнкі» была спыненая, аперацыі суправаджаліся блакадамі і ўзброенымі сутыкненнямі.<ref>{{cite web|language=ru|url=https://www.vestnikmogileva.by/novosti/obshestvo/stupenki-istorii-milicejskaja-sluzhba-semena-fajnshtejna/|title=Ступеньки истории: милицейская служба Семёна Файнштейна|date=2021-05-19|publisher=Вестник Могилёва|access-date=2025-10-29|url-status=dead}}</ref> У гэтым кантэксце Скотчанка, які ў той перыяд служыў у органах унутраных спраў БССР, удзельнічаў у мерапрыемствах супраць групы Шаўчэнкі на Магілёўшчыне. У крыніцах адзначаецца, што аператыўныя дзеянні міліцыі прывялі да разгрому атрада.<ref>Там жа.</ref> Непасрэдную службу ў органах міліцыі БССР Скотчанка праходзіў у Гомельскай вобласці. 27 кастрычніка 1936 года яму было прысвоена спецыяльнае званне старшага лейтэнанта міліцыі.<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_1018_%D0%BE%D1%82_27.10.1936.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 1018 от 27.10.1936. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> Да 30 снежня 1937 года ён кіраваў Рэчыцкім раённым аддзелам міліцыі. 30 снежня 1937 Скотчанка быў прызначаны начальнікам Гомельскага гарадскога аддзела РКМ НКУС БССР — на падставе прыказу НКВД СССР № 2562 ад 30.12.1937.<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_2562_%D0%BE%D1%82_30.12.1937.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 2562 от 30.12.1937. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> 7 красавіка 1938 года яму прысвоена званне капітана міліцыі,<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_804_%D0%BE%D1%82_07.04.1938.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 804 от 07.04.1938. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> а 17 верасня 1938 года прызначаны начальнікам Упраўлення РКМ УНКУС па Гомельскай вобласці.<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_2159_%D0%BE%D1%82_17.09.1938.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 2159 от 17.09.1938. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> == Узнагароды == * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|Ордэн Чырвонага Сцяга БССР]] (5 лістапада 1932).<ref name="bssr1932">{{cite web |url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%3A%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A6%D0%98%D0%9A_%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_05.11.1932 |title=Постановление ЦИК БССР от 05.11.1932 |publisher=Праект «Мемориал» |language=ru |access-date=2025-10-29}}</ref> * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (13 лістапада 1937).<ref name="cik1937">{{cite web |url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%3A%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A6%D0%98%D0%9A_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_13.11.1937_%28III%29/%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82 |title=Постановление ЦИК СССР от 13.11.1937 (разд. III) |publisher=Праект «Мемориал» |language=ru |access-date=2025-10-29}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-30}} {{DEFAULTSORT:Скотчанка Дзмітрый Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] 049iz3vrgdoq5masu9gii1jksp1f28f 0 803099 5149981 5113428 2026-06-02T18:04:02Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5149981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|350px|Межы беларускіх гаворак паводле даследчыкаў Яўхіма Карсага і Варвары Арловай, сягаюць далёка на ўсход і поўнач ад сучасных межаў Беларусі]] '''Беларускія гаворкі ў Расіі''' — функцыянаванне [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]] сярод [[Аўтахтоны|аўтахтоннага насельніцтва]] і [[Міграцыя насельніцтва|мігрантаў]] на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], заходняй [[Браншчына|Браншчыны]] і паўднёвай [[Пскоўшчына|Пскоўшчыны]] маюць найбольш цесныя гістарычныя і лінгвістычныя сувязі з беларускай мовай, бо належаць да [[Этнічныя межы рассялення беларусаў|этнічнай мяжы рассялення беларусаў]]. Акрамя гэтага, беларуская мова і яе гаворкі выкарыстоўваліся перасяленцамі ў [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] і [[Сібір]]ы. == Гісторыя і рассяленне == [[Файл:Rodnaja mova usiago naselnictva Litvy i Belarusi - 1897 AD.jpg|thumb|Родная мова насельніцтва Беларусі і Літвы («[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]» Расійскай імперыі) паводле ўсеагульнага перапісу ад 1897 г. ''(колер павета азначае дамінуючую (у працэнтных адносінах) родную мову насельніцтва ў павеце)'']] [[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|«Этнаграфічная карта беларускага племя», складзеная ў 1903 годзе [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскім]]]] У [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай частцы Расіі]] да тэрыторый з найбольш выразным беларускім моўным уплывам адносяцца [[Смаленшчына]], заходняя [[Браншчына]] і паўднёвая [[Пскоўшчына]] (раёны гарадоў [[Себеж]] і [[Невель (горад)|Невель]]). Працэсы фарміравання мясцовых гаворак былі цесна звязаны з сацыяльна-гістарычнымі ўмовамі на памежжы рускіх зямель і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а пазней — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Смаленшчына была далучана да Вялікага Княства Літоўскага ў 1395 годзе ў часы кіравання вялікага князя [[Вітаўт]]а і заставалася ў яго складзе да 1514 года. Пазней, у выніку [[Дэвулінскае перамір’е|Дэвулінскага перамір’я]] 1619 года, Смаленшчына разам з [[Чарнігаўшчына]]й, [[Севершчына]]й і паўднёвымі ўскраінамі Пскоўшчыны зноў вярнулася ў склад Рэчы Паспалітай. Гэтыя тэрыторыі былі канчаткова страчаны на карысць Расіі толькі ў 1667 годзе паводле [[Андрусаўскае перамір’е|Андрусаўскага перамір’я]]<ref name="Sahanowicz">{{cite book|author=[[Генадзь Сагановіч|H. Sahanowicz]]|title=Historia Białorusi do końca XVIII wieku|location=Lublin|year=2011|pages=104, 105, 257–265, 272–277|lang=pl}}</ref>. Каля ста пяцідзесяці гадоў суіснавання ў межах адной дзяржавы паспрыялі таму, што ў маўленні сельскага насельніцтва гэтых зямель распаўсюдзіліся моўныя рысы, характэрныя для беларушчыны. Важным фактарам было і тое, што да 1696 года афіцыйнай мовай Вялікага Княства Літоўскага заставалася [[старабеларуская мова]]<ref name="Smulkowa">{{cite book|author=[[Эльжбета Смулкова|E. Smułkowa]]|title=O polsko-białoruskich związkach językowych w aspekcie czasowym i terytorialnym, [w:] E. Smułkowa, Białoruś i pogranicza...|year=2007|pages=293–305|lang=pl}}</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе пачалася інтэнсіўная [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыя]] далучаных тэрыторый. Нягледзячы на гэта, адсутнасць жорсткіх адміністрацыйных бар’ераў паміж [[Магілёўская губерня|Магілёўшчынай]], [[Віцебская губерня|Віцебшчынай]] з аднаго боку і [[Смаленская губерня|Смаленшчынай]] ды Браншчынай з другога спрыяла таму, што сяляне захоўвалі беларускія гаворкі{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=168}}. [[Файл:Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD (Smolensk region).jpg|злева|thumb|Тэрыторыя рассялення беларусаў у Смаленскай губерні паводле «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі]]» 1875 года, якая была вызначана пераважна паводле моўнага крытэрыю.]] Акрамя аўтахтонных зямель, беларуская мова гучала сярод мігрантаў. У [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] пражывае ад 50 да 100 тысяч беларусаў. Гэты рэгіён не мае аўтахтоннага славянскага насельніцтва, бо засяляўся пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Сяляне, якія прыбывалі з беларускіх зямель, першапачаткова карысталіся роднай гаворкай. Міграцыйныя працэсы адбіліся нават у [[Тапаніміка|тапаніміцы]], дзе з’явіліся такія назвы, як [[Мазырскае]], [[Палеск]] або [[Нова-Бабруйск]]. Аднак з-за спецыфікі ваенізаванага рэгіёна русіфікацыя тут адбывалася значна хутчэй, чым у іншых месцах{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=174-175}}. Беларусы таксама сяліліся ў [[Сібір]]ы, у тым ліку ў паўднёвым [[Забайкалле|Забайкаллі]]. Даследчыкі [[Ян Чэрскі]] і [[Бенедыкт Дыбоўскі]] згадвалі пра кантакты з беларусамі, якія ўдзельнічалі ў будаўніцтве [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]] ([[Кругабайкальская чыгунка|Кругабайкальскай чыгункі]]). Насельніцтва вёскі [[Култук (Іркуцкая вобласць)|Култук]] павялічылася ўдвая дзякуючы прытоку людзей з [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай губерняў]]. Сёння нашчадкі беларусаў пражываюць уздоўж чыгункі ад ваколіц [[Слюдзянка|Слюдзянкі]] да вёскі [[Выдрына (Бурація)|Выдрына]]<ref>{{cite web|url=http://pribaikal.ru/belorus-item/article/9997.html|title=Беларусы ў Прыбайкаллі|date=2012|lang=ru|accessdate=25 лютага 2026}}</ref>. == Гісторыя даследаванняў == [[Файл:Dialektologicheskaia_Karta_1914_goda.jpeg|міні|Дыялекталагічная карта рускай мовы 1914 года (выдадзена ў 1915 годзе).]] Вызначэнне мяжы паміж беларускімі і рускімі гаворкамі заўсёды выклікала шмат навуковых і палітычных дыскусій. У сярэдзіне XIX стагоддзя расійскі даследчык [[Пётр Шастакоў]] адзначаў, што ва ўсходніх раёнах Смаленшчыны мова мае рысы [[Велікаруская мова|велікарускія]], а ў заходніх прысутнічаюць шматлікія [[Беларуская мова|беларускія]] і [[Польская мова|польскія]] элементы<ref name="Szestakow">{{cite book|author=П. Шестаков|title=География Смоленской губернии|location=Смоленск|year=1857|pages=20, 22, 23|lang=ru}}</ref>. Вядомыя лінгвісты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] і [[Аляксей Сабалеўскі]] адносілі гаворкі Смаленшчыны да беларускіх. На дыялекталагічнай карце рускай мовы ў Еўропе, складзенай у 1915 годзе [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво|Мікалаем Дурнаво]], [[Мікалай Мікалаевіч Сакалоў (лінгвіст)|Мікалаем Сакаловым]] і [[Дзмітрый Мікалаевіч Ушакоў|Дзмітрыем Ушаковым]], Смаленшчына таксама ўключалася ў склад беларускіх [[Паўночна-ўсходнія беларускія гаворкі|паўночна-ўсходніх гаворак]]. З гэтым згаджаўся і беларускі лінгвіст [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пётр Бузук]]. У 1969 годзе расійскі даследчык [[Мікіта Ільіч Талстой|Мікіта Талстой]] сцвярджаў, што практычна ўсю Смаленшчыну варта лічыць беларускай{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=169}}. Значны ўклад у даследаванне заходняй Смаленшчыны і паўночнай Браншчыны ўнёс [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|Павел Растаргуеў]]. Першапачаткова ён адносіў гэтыя гаворкі да пераходных беларуска-паўднёвавелікарускіх, пазней пачаў называць іх змяшанымі, падкрэсліваючы, што яны маюць беларускую аснову, але з XVI стагоддзя падвяргаюцца сістэматычнай русіфікацыі. У сваёй манаграфіі, прысвечанай гаворкам Смаленшчыны, ён падрабязна апісаў іх [[Фанетыка|фанетычную]], [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру<ref name="Rastorgujew">{{cite book|author=П. Расторгуев|title=Говоры на территории Смоленщины|location=Москва|year=1960|pages=182|lang=ru}}</ref>. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] фанетыку заходняй Браншчыны даследаваў [[А. Пянкоўскі]], марфалогію — [[Г. Дзямідава]], а [[Зінаіда Іванаўна Жакава|Зінаіда Жакава]] аналізавала моўныя сувязі Смаленшчыны. Сінтаксіс пераходнай беларуска-рускай зоны стаў прадметам вывучэння [[Святлана Прохарава|Святланы Прохаравай]], якая на аснове матэрыялаў з дзесяці раёнаў Смаленскай вобласці пацвердзіла пераходны характар мясцовых гаворак<ref name="Prochorowa">{{cite book|author=С.М. Прохорова|title=Синтаксис переходной русско-белорусской зоны: ареально-типологическое исследование|location=Минск|year=1991|pages=14, 15|lang=ru}}</ref>. На сучасным этапе расійскія дыялектолагі часта ігнаруюць даўнія этнагістарычныя межы і разглядаюць сучасную адміністрацыйную мяжу як сімвалічную мяжу паміж беларускімі і рускімі гаворкамі, нягледзячы на тое, што ў падручніках па рускай дыялекталогіі (напрыклад, аўтарства [[Капіталіна Захарава|Капіталіны Захаравай]] і [[Варвара Арлова|Варвары Арловай]]) фіксуюцца відавочныя беларускія рысы на тэрыторыі Расіі{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=170}}. == Моўныя асаблівасці == У гаворках, што бытуюць у заходняй частцы Расійскай Федэрацыі (на Смаленшчыне, Браншчыне і паўднёвай Пскоўшчыне), захоўваецца шэраг тыпова беларускіх рыс, якія з’яўляюцца характарыстыкай [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходняга дыялекту]] беларускай мовы. У галіне фанетыкі для гэтых рэгіёнаў характэрна [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|дысімілятыўнае]] [[аканне]] жыздрынскага (або беларускага) тыпу, якое пераважае або суіснуе з іншымі тыпамі акання на Смаленшчыне, Браншчыне і на тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны, што мяжуе з Віцебшчынай. На Смаленшчыне, на захад ад [[Бранск]]а і ў паўднёвай частцы Пскоўшчыны сустракаецца [[яканне]] жыздрынскага тыпу'''''{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=171-173}}'''''. На ўсёй Смаленшчыне і Браншчыне, а таксама ў паўднёвай Пскоўшчыне распаўсюджана вымаўленне гукага [[Фрыкатыўны зычны|фрыкатыўнага]] ''г'' [γ]. У заходняй частцы Смаленшчыны і Браншчыны, а таксама на паўднёвай Пскоўшчыне спарадычна фіксуецца вымаўленне цвёрдага ''ч''. Вельмі распаўсюджаным з’яўляецца [[Пратэтычны гук|пратэтычны зычны]] ''в'' перад галоснымі ў пачатку слова (напрыклад, ''востры'', ''вуліца''), гэтая з’ява ахоплівае тэрыторыю значна шырэйшую за межы Вялікага Княства Літоўскага''{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=171-173}}''. На памежжы з Беларуссю сустракаюцца формы тыпу ''ежджу'' і ''дождж{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=171-173}}''. На тэрыторыі Смаленшчыны і заходняй Браншчыны пашырана вымаўленне [[У нескладовае|нескладовага ''ў'']] у сярэдзіне слова як перад звонкімі, так і перад глухімі зычнымі, а таксама ў пачатку слова (''траўка'', ''праўда''). Таксама гук ''ў'' выступае на месцы гістарычнага ''л'' у канцы дзеясловаў прошлага часу і ў сярэдзіне назоўнікаў (''упаў'', ''доўга''), а канцавы ''в'' пераходзіць у ''ў'' у назоўніках тыпу ''любоў'', ''дамоў'', ''сталоў{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=171-173}}''. Вымаўленне мяккіх ''д'' і ''т'', набліжанае да беларускага [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]] (напрыклад, ''цёця'', ''дзень''), ахоплівае заходнюю Смаленшчыну і паўднёвую Пскоўшчыну. Вымаўленне цвёрдага ''р'', характэрнае для тэрыторыі былога рассялення [[Радзімічы|радзімічаў]], фіксуецца на заходняй Браншчыне. Паўсюднай з’яўляецца вымаўленне [[Падоўжаныя зычныя|падоўжаных зычных]] (''свіньня'', ''стульля'', ''плацьце''){{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=171-173}}. Сярод марфалагічных асаблівасцей, тоесных беларускай мове, адзначаецца наяўнасць канчатка ''-ах'' у [[назоўнік]]ах [[Множны лік|множнага ліку]] ў канструкцыях з [[прыназоўнік]]ам ''па'' (''па дамах'', ''па трубах''). На тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны і Смаленшчыны часта сустракаюцца формы [[Прыметнік|прыметнікаў]] мужчынскага роду з канчаткам ''-эй'' (''молодэй'', ''глухей'') і жаночага роду з канчаткам ''-эй'' у [[Давальны склон|давальным]] і [[Месны склон|месным склонах]] (''з молодэй'', ''без глухей'')''{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=171-173}}''. [[Займеннік]] трэцяй асобы множнага ліку часта мае форму ''яны'', а ў адзіночным ліку — ''яна'' і ''ён''. Формы давальнага склону жаночага роду тыпу ''тэй'', ''аднэй'' характэрныя для ўсёй Смаленшчыны, большасці Браншчыны і паўднёвай Пскоўшчыны''{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=171-173}}''. [[Дзеяслоў|Дзеясловы]] другой асобы множнага ліку маюць канчатак ''-іце'' (''несі́це''), а дзеясловы першага [[Спражэнне|спражэння]] вызначаюцца сталым [[націск]]ам на канчатку (''несіцё́ / несіце́'' , ''беріцё́ / беріце́''). Дзеясловы ''даць'' і ''есці'' ў другой асобе адзіночнага ліку маюць формы ''дасі́'', ''есі́''{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=173-174}}. У сінтаксісе і [[Лексіка|лексіцы]] вылучаюцца спалучэнні [[Лічэбнік|лічэбнікаў]] два, тры, чатыры з формамі назоўнікаў множнага ліку ў [[Назоўны склон|назоўным склоне]] (''два мужыкі'', ''тры сталы''){{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=173-174}}. У канструкцыях з прыназоўнікам ''па'' выкарыстоўваецца [[месны склон]] множнага ліку (''па рэках''). Пашырана выкарыстанне [[Часціца (часціна мовы)|часціцы]] ''ці'' ў пытальных сказах (''ці ты быў''). Паўсюднай з’яўляецца канструкцыя тыпу ''пойті в ягоды'', ''пойті в грібы''. У лексіцы Смаленшчыны і Браншчыны захавалася шмат слоў, тоесных беларускім, сярод якіх ''буракі'', ''парэчка'', ''порткі'', ''кавалак'', ''шлях'', ''не ведаць'', ''птушка'', ''раптам'', ''трохі'', ''убачыць'' і іншыя{{sfn|Баршчэўская, Янковяк|2012|с=174}}<ref name="Rast_dict">{{cite book|author=П. Расторгуев|title=Словарь народных говоров Западной Брянщины: материалы для истории словарного состава говоров|location=Минск|year=1973|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[N. Barszczewska]], [[M. Jankowiak]] |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2012 |старонак=312 |isbn=978-83-89191-14-4|ref=Баршчэўская, Янковяк}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дыялекты беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Расіі]] mv8qzu288thn0q65yq52zijj2kessdh 0 807240 5149902 5135281 2026-06-02T14:01:20Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5149902 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Найміты ў Анголе}} {{Картка кампаніі }} '''Security Advisory Services, SAS''' ({{lang-be|Кансультатыўныя паслугі бяспекі}}) — [[Вялікабрытанія|брытанская]] [[прыватная ваенная кампанія]], заснаваная былым вайскоўцам [[Джон Бэнкс|Джонам Бэнксам]] і кантрабандыстам Лэслі Эспінам для вярбоўкі [[найміт]]аў. У 1976 годзе кампанія масава наймала супрацоўнікаў для ўдзелу ў [[Грамадзянская вайна ў Анголе| грамадзянскай вайне ў Анголе]], што з’явілася найбуйнейшай вярбоўкай у Вялікабрытаніі з часоў [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі| грамадзянскай вайны ў Нігерыі ў канцы 1960-х гадоў]]{{sfn|Weinraub1|1976|quote=...the largest mercenary recruitment operation in Britain since the civil war in Nigeria in the late 1960's.}}. == Гісторыя== Улетку 1975 года былы дэсантнік Джон Бэнкс размясціў у адной з англійскіх газет аб’яву: {{Пачатак цытаты}} Для цікавай працы за мяжой патрабуюцца былыя дыверсанты, дэсантнікі, салдаты [[Асобая паветраная служба|Асобай паветранай службы]].{{sfn|Weinraub1|1976|quote=Ex — commandos. paratroopers, S.A.S. [Special Air Services] troopers wanted for interesting work abroad.}} {{канец цытаты}} Бэнкс планаваў накіраваць наймітаў на [[Радэзійская вайна ў бушы|вайну ў Паўднёвую Радэзію]], для чаго адкрыў офіс у Сандхэрст, на вуліцы Ёрктаун роўд, над пральняй самаабслугоўвання{{sfn|Campbell|1978|p=11}}. У офісе размясцілася кампанія SAS, іншым уладальнікам якой стаў Лэслі Эспін — былы кантрабандыст і двайны агент, які пастаўляў зброю [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірландскай рэспубліканскай арміі]] ў 1973 годзе{{sfn|Weinraub1|1976|quote=...Leslie Aspin, a former smuggler and double agent who negotiated an arms deal in Amsterdam for the Irish Republican Army in 1973...}}. Хоць вярбоўка ў Радэзію поспеху не мела{{sfn|Weinraub2|1976|quote=Mr. Banks, who last year tried to recruit white mercenaries to help black Rhodesian nationalist guerrillas...}}, але Бэнкс атрымаў кантакты з жадаючымі паваяваць за мяжой{{sfn|Weinraub1|1976|quote=That plan, for an abortive venture against white troops in southern Rhodesia, attracted about 300 replies and resulted in a dossier of names...}}. У студзені 1976 года ў Вялікабрытанію прыбыў былы дэсантнік Норман Хол, які працаваў на [[Холдэн Раберта|Холдэна Раберта]] — лідара [[ФНЛА]]. Хол звярнуўся да кампаніі Бэнкса для вярбоўкі наймітаў у Анголу, падаўшы для гэтага 25 тысяч долараў ЗША{{sfn|Carroll|1976|quote=With $25,000 of Roberto's money in his pocket, Hall had little trouble in making contact with the organization called Security Advisory Services}}. Пасля кампанія атрымала яшчэ 84 тысячы ад іншага памочніка Раберта — Тэрэнса Хейга{{sfn|Carroll|1976|quote=...they were joined by a Roberto aide named Terence Haig, who brought with him a bundle of $84,000 in fresh hundred-dollar bills}}. Акрамя размяшчэння аб’яў у газетах, Бэнкс таксама праводзіў вярбоўку асабіста, знаёмячыся з прэтэндэнтамі ў пабах [[Лондан]]а{{sfn|Hoover|1977|p=358|quote=He was recruited by JOHN BANKS in the middle of January 1976, in a pub together with other mercenaries...}}. Перад адпраўкай на вайну, найміты, якія прыехалі ў Лондан, збіраліся ў бары Dirty Dick's і начавалі ў царкве Святога Георгія на ўсходзе сталіцы{{sfn|Walker|1976}}. Паводле розных ацэнак, Бэнксу ўдалося адправіць у Анголу ад 90 да 200 чалавек{{sfn|Weinraub1|1976|quote=...Security Advisory Services, based over an automatic laundry live and run by a former paratrooper, has recruited at least 90 mercenaries some sources place the figure as high as 200...}}{{sfn|Bloch|1983|p=194|quote=Using a firm named Security Advisory Services as a front, he recruited a total of 120 mercenaries}}{{sfn|Hills|1976|quote=...Security Advisory Services was the outfit that hired nearly 200 men to fight for FNLA...}}. Ён асабіста суправаджаў першую групу наймітаў, якія выляцелі з аэрапорта Хітроў, да [[Брусель|Бруселя]], адкуль яны ўжо без Бэнкса адправіліся чартарным рэйсам у [[Кіншаса|Кіншасу]] — сталіцу мяжуючага з Анголай [[Рэспубліка Заір|Заіра]]{{sfn|Weinraub1|1976|quote=...Mr. Banks, who accompanied one group of 43 mercenaries from Heathrow Airport on Wednesday aboard a Sabena airliner to Brussels from there the men—without Mr. Banks, who later returned to London —flew on a charter flight to Kinshasa, the capital of Zaire.}}. Другая група прыляцела ў Заір іншым чартарным рэйсам з [[Антверпен|Антверпена]]{{sfn|Weinraub1|1976|quote=A second group of about 50 men left on a plane for Antwerp, Belgium, later in the day for another charter flight to Zaire.}}. Са слоў Бэнкса, кантракты з наймітамі складаліся на 6 месяцаў, іх заробак — 300 долараў ЗША на тыдзень, а таксама ім была абяцаная прэмія ў 10 тысяч за кожнага ўзятага ў палон [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|савецкага вайскоўца]]{{sfn|Weinraub2|1976|quote=Mr. Banks said that the men were being paid $300 a week in cash, and that each man was being offered a bonus of $10,000 for any Russian captured.}}. Некаторым з завербаваных кампаніяй наймітаў было ўсяго 17 гадоў, многія не мелі ні ваеннай падрыхтоўкі, ні добрай экіпіроўкі{{sfn|Hills|1976|quote=...Untrained, ill-equipped, some aged as young as 17, the recruits were...}}. Паводле карэспандэнта аўстралійскай газеты [[The Age|«Эйдж»]] Бэна Хілса, у ходзе баявых дзеянняў у Анголе загінула 59 наймітаў SAS. Атрады кампаніі былі разбітыя [[МПЛА]] пры падтрымцы [[Кубінская інтэрвенцыя ў Анголу|кубінскай арміі]]{{sfn|Hills|1976|quote=...Fifty-nine of them died...}}. == Гл. таксама== * [[Луандыйскі працэс]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Литература == * {{Артыкул |аўтар=Bernard Weinraub |загаловак=Elusive Group in Britain Is Recruiting for Angola |спасылка=https://www.nytimes.com/1976/01/31/archives/elusive-group-in-britain-is-recruiting-for-angola-group-in-britain.html |выданне=New York Times |тып=газета |год=1976 |месяц=1 |чысло=31 |старонкі = 1 |мова=en |ref=Weinraub1}} * {{Артыкул |аўтар=Bernard Weinraub |загаловак=Briton Recruting for Angola Group |спасылка=https://www.nytimes.com/1976/02/03/archives/briton-recruiting-for-angola-group-1000-mercenaries-sought-for.html |выданне=New York Times |тып=газета |год=1976 |месяц=2 |чысло=3 |старонкі = 7 |мова=en |ref=Weinraub2}} * {{Артыкул |аўтар=Duncan Campbell |загаловак=Soldiers of Fortune SW5 |спасылка=https://www.duncancampbell.org/PDF/Soldiers%20of%20Fortune.pdf |выданне=Time Out |тып=журнал |год=1978 |месяц=7 |чысло=21-27 |старонкі= 7-11 |нумар = 433 |мова=en |ref= Campbell}} * {{кніга |загаловак=British Intelligence and Covert Action |спасылка=https://archive.org/details/BritishIntelligenceAndCovertAction/page/n25/mode/2up |месца=London |выдавецтва=Junction Books Ltd. |старонак=49 |isbn=0-86245-113-2 |мова=en |аўтар= Johnathan Bloch, Patrick Fitzgerald |год=1983 |ref= Bloch}} * {{Артыкул |аўтар=Mike J. Hoover |загаловак=The Laws of War and the Angolan Trial of Mercenaries: Death to the Dogs of War |спасылка=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2197&context=jil |выданне=Case Western Reserve Journal of International Law |тып=журнал |год=1977 |том=9 |выпуск=2 |мова=en |ref=Hoover}} * {{Артыкул |аўтар=Martin Walker |загаловак=Gullibles' Travels - 1976 edition |спасылка=https://www.theguardian.com/theguardian/2011/feb/07/archive-gullibles-travels-1976-edition-1976 |выданне=Guardian |тып=газета |год=1976 |месяц=2 |чысло=5 |мова=en |ref=Walker}} * {{Артыкул |аўтар=Raymond Carroll, Peter Younghusband, Andrew Jaffe, Malcolm Macpherson |загаловак=The Mercenary Life |спасылка=https://archive.org/details/sim_newsweek_1976-02-09_87_6/page/20/mode/2up |выданне=Newsweek |тып=журнал |год=1976 |месяц=2 |чысло=9 |старонак=20 |мова=en |ref=Carroll}} * {{Артыкул |аўтар=Ben Hills |загаловак=Master of 'the yobs of war' |спасылка=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19760713&id=9PFUAAAAIBAJ&sjid=Q5IDAAAAIBAJ&pg=5072,2878222&hl=en |выданне=The Age |тып=газета |месца=Мельбурн |год=1976 |месяц=7 |чысло=13 |старонкі = 9 |мова=en |ref=Hills}} ==Спасылкі== * [https://www.shutterstock.com/editorial/image-editorial/john-banks-exparatrooper-who-recruited-mercenaries-to-fight-in-angolan-civil-war-the-recruiting-office-above-a-launderette-at-sandhurst-in-berkshire-box-698-613071630-ajpg-5840241a Фотография здания на улице Йорктаун Роуд в Сандхерсте, где размещался офис «Консультативные услуги безопасности» Бэнкса] * [http://terryaspinall.com/03merc/angola/b-a-b.html Бланк анкеты, высылаемый «Консультативными услугами безопасности» желающим завербоваться на войну в Анголе] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] [[Катэгорыя:Ваенныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Вялікабрытаніі]] pb6lzlyqgptqdolbmwtgrl07tmlctlb 0 807300 5149903 5149745 2026-06-02T14:05:43Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5149903 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Zhuravichi (Belarus) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Журавічах''' (жнівень—лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Станам на 1939 год у Журавічах з 2397 жыхароў яўрэяў было 646<ref name=autogenerated1>''Папков А.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html Еврейское местечко без евреев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212120011/http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html |date=12 лютага 2022 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. 14 жніўня 1941 года вёску захапілі немцы. Акупацыя працягвалася два гады і тры месяцы — да 25 (27<ref name=autogenerated4 />) лістапада 1943 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4>''Гетов В. В.'' [https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4101/ Журавичи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241209052909/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4101/ |date=9 снежня 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у Журавічах неўзабаве ўзнікла гета, якое ўтварылі на тэрыторыі хутара Прагрэс<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref>{{Cite web |url=https://proliv.livejournal.com/255236.html |title=Как это было (продолжение) |access-date=2023-10-09 |archive-date=2022-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305093102/https://proliv.livejournal.com/255236.html |url-status=live }}</ref><ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 85, дело 39, листы 10 об., 11;</ref><ref>{{РЕЭ|ПРОГРЕСС}}</ref><ref name=autogenerated2>{{РЕЭ|ЖУРАВИЧИ}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}<ref name=autogenerated4 />. У лістападзе 1941 года (24 снежня 1941 года, 1 студзеня 1942 года{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) была праведзена апошняя акцыя па забойству яўрэяў. У той дзень немцамі забіты 131 (120{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=163}}, 171<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) прадстаўнік нацыянальнасці. Немцы сагналі іх у калгасны хлеў, і адтуль адводзілі на расстрэл у лес ва ўрочышчы Старына каля вёскі [[Хатоўня]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3>[https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ Zhuravichi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515175443/https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ |date=15 мая 2021 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316—317}}. Падчас расстрэлу мясцовая жыхарка Варка Віннікава схавала двух дзяцей, у якіх бацька Хаім быў габрэем, а маці Лена — рускай. Хаіма расстралялі, а дзеці засталіся жывыя<ref name=autogenerated1 />. Пасля вайны падчас будаўніцтва лазні былі знойдзены косці яўрэяў, забітых на гэтым месцы. Мясцовы габрэй Гірша падзахаваў гэтыя косткі на месцы расстрэлу<ref name=autogenerated1 />. Усяго на хутары Прагрэс загінулі 243 прадстаўнікі нацыянальнасці{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref name=autogenerated4 />. == Памяць == На месцы расстрэлу ва ўрочышчы даўніна ў пачатку 1990-х гадоў (у 1969 годзе{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=317}}) быў усталяваны помнік, які ў 2015 годзе быў заменены на новы<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Рагачоўскi раён»|1994|Б. I. Сачанка, В. М. Краўчанка, М. Н. Камароў, В. I. Кандраценка i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Рагачоўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1994. — 535 с. — ISBN 5-85700-093-9.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Журавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы]] 2jewu2s72ipd0kvcf29524h64ebb143 5149908 5149903 2026-06-02T14:14:58Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ спам, гэтага факта ў паданых крыніцах няма 5149908 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Zhuravichi (Belarus) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Журавічах''' (жнівень—лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Станам на 1939 год у Журавічах з 2397 жыхароў яўрэяў было 646<ref name=autogenerated1>''Папков А.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html Еврейское местечко без евреев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212120011/http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html |date=12 лютага 2022 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. 14 жніўня 1941 года вёску захапілі немцы. Акупацыя працягвалася два гады і тры месяцы — да 25 (27<ref name=autogenerated4 />) лістапада 1943 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4>''Гетов В. В.'' [https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4101/ Журавичи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241209052909/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/4101/ |date=9 снежня 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у Журавічах неўзабаве ўзнікла гета, якое ўтварылі на тэрыторыі хутара Прагрэс<ref name=autogenerated4 />. У лістападзе 1941 года (24 снежня 1941 года, 1 студзеня 1942 года{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) была праведзена апошняя акцыя па забойству яўрэяў. У той дзень немцамі забіты 131 (120{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=163}}, 171<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) прадстаўнік нацыянальнасці. Немцы сагналі іх у калгасны хлеў, і адтуль адводзілі на расстрэл у лес ва ўрочышчы Старына каля вёскі [[Хатоўня]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3>[https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ Zhuravichi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515175443/https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ |date=15 мая 2021 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316—317}}. Падчас расстрэлу мясцовая жыхарка Варка Віннікава схавала двух дзяцей, у якіх бацька Хаім быў габрэем, а маці Лена — рускай. Хаіма расстралялі, а дзеці засталіся жывыя<ref name=autogenerated1 />. Пасля вайны падчас будаўніцтва лазні былі знойдзены косці яўрэяў, забітых на гэтым месцы. Мясцовы габрэй Гірша падзахаваў гэтыя косткі на месцы расстрэлу<ref name=autogenerated1 />. Усяго на хутары Прагрэс загінулі 243 прадстаўнікі нацыянальнасці{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref name=autogenerated4 />. == Памяць == На месцы расстрэлу ва ўрочышчы даўніна ў пачатку 1990-х гадоў (у 1969 годзе{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=317}}) быў усталяваны помнік, які ў 2015 годзе быў заменены на новы<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Рагачоўскi раён»|1994|Б. I. Сачанка, В. М. Краўчанка, М. Н. Камароў, В. I. Кандраценка i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Рагачоўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1994. — 535 с. — ISBN 5-85700-093-9.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Журавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы]] 42y9snrd95w0u0gofld0fseo919dc3u 5149914 5149908 2026-06-02T14:20:42Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ не архівавана, жаласьць какая 5149914 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Zhuravichi (Belarus) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Журавічах''' (жнівень—лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Станам на 1939 год у Журавічах з 2397 жыхароў яўрэяў было 646<ref name=autogenerated1>''Папков А.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html Еврейское местечко без евреев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212120011/http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html |date=12 лютага 2022 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. 14 жніўня 1941 года вёску захапілі немцы. Акупацыя працягвалася два гады і тры месяцы — да 25 (27<ref name=autogenerated4 />) лістапада 1943 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4>''Гетаў В. В.'' [https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4129/ Журавічы]</ref><ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у Журавічах неўзабаве ўзнікла гета, якое ўтварылі на тэрыторыі хутара Прагрэс<ref name=autogenerated4 />. У лістападзе 1941 года (24 снежня 1941 года, 1 студзеня 1942 года{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) была праведзена апошняя акцыя па забойству яўрэяў. У той дзень немцамі забіты 131 (120{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=163}}, 171<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) прадстаўнік нацыянальнасці. Немцы сагналі іх у калгасны хлеў, і адтуль адводзілі на расстрэл у лес ва ўрочышчы Старына каля вёскі [[Хатоўня]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3>[https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ Zhuravichi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515175443/https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ |date=15 мая 2021 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316—317}}. Падчас расстрэлу мясцовая жыхарка Варка Віннікава схавала двух дзяцей, у якіх бацька Хаім быў габрэем, а маці Лена — рускай. Хаіма расстралялі, а дзеці засталіся жывыя<ref name=autogenerated1 />. Пасля вайны падчас будаўніцтва лазні былі знойдзены косці яўрэяў, забітых на гэтым месцы. Мясцовы габрэй Гірша падзахаваў гэтыя косткі на месцы расстрэлу<ref name=autogenerated1 />. Усяго на хутары Прагрэс загінулі 243 прадстаўнікі нацыянальнасці{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref name=autogenerated4 />. == Памяць == На месцы расстрэлу ва ўрочышчы даўніна ў пачатку 1990-х гадоў (у 1969 годзе{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=317}}) быў усталяваны помнік, які ў 2015 годзе быў заменены на новы<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Рагачоўскi раён»|1994|Б. I. Сачанка, В. М. Краўчанка, М. Н. Камароў, В. I. Кандраценка i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Рагачоўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1994. — 535 с. — ISBN 5-85700-093-9.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Журавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы]] h59klhvp0ti9zpp3uvz197cjau9lf16 5149919 5149914 2026-06-02T14:35:13Z DBatura 73587 /* Памяць */ 5149919 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Zhuravichi (Belarus) 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Журавічах''' (жнівень—лістапад 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Станам на 1939 год у Журавічах з 2397 жыхароў яўрэяў было 646<ref name=autogenerated1>''Папков А.'' [http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html Еврейское местечко без евреев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212120011/http://shtetle.com/shtetls_gom/zhuravichi/zhuravichi.html |date=12 лютага 2022 }}</ref><ref name=autogenerated4 />. 14 жніўня 1941 года вёску захапілі немцы. Акупацыя працягвалася два гады і тры месяцы — да 25 (27<ref name=autogenerated4 />) лістапада 1943 года<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4>''Гетаў В. В.'' [https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4129/ Журавічы]</ref><ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у Журавічах неўзабаве ўзнікла гета, якое ўтварылі на тэрыторыі хутара Прагрэс<ref name=autogenerated4 />. У лістападзе 1941 года (24 снежня 1941 года, 1 студзеня 1942 года{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) была праведзена апошняя акцыя па забойству яўрэяў. У той дзень немцамі забіты 131 (120{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=163}}, 171<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316}}) прадстаўнік нацыянальнасці. Немцы сагналі іх у калгасны хлеў, і адтуль адводзілі на расстрэл у лес ва ўрочышчы Старына каля вёскі [[Хатоўня]]<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3>[https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ Zhuravichi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515175443/https://www.belarusmemorials.com/memorials/gomel/zhuravichi/ |date=15 мая 2021 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=316—317}}. Падчас расстрэлу мясцовая жыхарка Варка Віннікава схавала двух дзяцей, у якіх бацька Хаім быў габрэем, а маці Лена — рускай. Хаіма расстралялі, а дзеці засталіся жывыя<ref name=autogenerated1 />. Пасля вайны падчас будаўніцтва лазні былі знойдзены косці яўрэяў, забітых на гэтым месцы. Мясцовы габрэй Гірша падзахаваў гэтыя косткі на месцы расстрэлу<ref name=autogenerated1 />. Усяго на хутары Прагрэс загінулі 243 прадстаўнікі нацыянальнасці{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=36}}<ref name=autogenerated4 />. == Памяць == На месцы расстрэлу ва ўрочышчы даўніна ў пачатку 1990-х гадоў (у 1969 годзе{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=317}}) быў усталяваны помнік, які ў 2015 годзе быў заменены на новы<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Рагачоўскi раён»|1994|Б. I. Сачанка, В. М. Краўчанка, М. Н. Камароў, В. I. Кандраценка i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Рагачоўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1994. — 535 с. — ISBN 5-85700-093-9.}} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Журавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы]] sxnkp5fw92y68a0w4jqxfl7nogeqt2m 0 807301 5149904 5135726 2026-06-02T14:07:22Z DBatura 73587 5149904 wikitext text/x-wiki {{Узброеныя сілы}} '''Народныя ўзброеныя сілы вызвалення Анголы''', вядомыя як '''ФАПЛА''' ({{lang-pt|Forças Armadas Populares de Libertação de Angola}}, ''FAPLA'') — ваенная фракцыя часоў [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]], падначаленая ўраду [[МПЛА]], узброеныя сілы [[Народная Рэспубліка Ангола|Народнай Рэспублікі Анголы]]. Утвораны ў жніўні 1974 года{{sfn|Fontanellaz|2019|p=6}} на базе Народнай арміі вызвалення Анголы (''Exército Popular de Libertação de Angola'', EPLA), баявога крыла партыі МПЛА, якое вяло з 1960-х [[Вайна за незалежнасць Анголы|партызанскую вайну супраць партугальскага валадарства над Анголай]]{{sfn|Collelo|1991|p=210}}. Першапачаткова ФАПЛА складалася з 1500 вайскоўцаў, але да канца 1976 года яе штат рэзка ўзрос да 95 000 чалавек{{sfn|Fontanellaz|2019|p=6}}. Значную падтрымку ў фарміраванні арміі маладой дзяржавы аказаў [[Савецкі Саюз]]{{sfn|James III|2011|p=54}}{{sfn|Collelo|1991|p=44}}. У 1988 годзе колькасць ФАПЛА дасягнула 100 000 вайскоўцаў сапраўднай службы і 50 000 рэзервістаў. Арганізацыйна УС НРА ўключалі сухапутныя войскі, апалчэнне, ваенна-паветраныя сілы, сілы супрацьпаветранай абароны, ваенна-марскі флот{{sfn|Collelo|1991|p=215}}. Першапачаткова ў 1975 годзе было створана пяць ваенных акругаў{{sfn|Fontanellaz|2019|p=8}}<ref>See also Defense Intelligence Agency, Military Intelligence Summary - Africa South of the Sahara, DDB 2680-104-85, ICOD 15 October 1984, Angola p9-10, declassified by letter dated April 29, 2014.</ref>. Да 1983 годзе іх колькасць вырасла да сямі, а да снежня 1985 года — да дзесяці. У пачатку 1988 года акругі былі заменены франтамі: Паўночным (ахопліваў правінцыі Заір, Уіге, Маланжэ, Куанса-Нортэ і Бенга), Усходнім (Луанда-Нортэ, Лунда-Сул і Максіка), Паўднёвым (Куанда-Кубанга, Уіла і Намібэ), Цэнтральным (Біе, Уамба, Бенгела і Куанса-Сул){{sfn|Collelo|1991|p=214, 216}}. У пачатку 1990-х, па выніку мірных перамоў паміж МПЛА і паўстанцамі [[УНІТА]], варагуючыя бакі дамовіліся аб’яднаць свае вайсковыя фарміраванні ў адзіныя ўзброеныя сілы колькасцю ў 50 000 чалавек<ref>{{Cite web |url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/AO_910521_PeaceAccordsforAngola%28ru%29.pdf |title=Соглашения об установлении мира в Анголе |access-date=2023-01-23 |archive-date=2023-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123233744/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/AO_910521_PeaceAccordsforAngola(ru).pdf |url-status=live }}</ref>. Аднак у рэчаіснасці яны ўсё роўна падпарадкоўваліся МПЛА<ref name=fapla3>{{Cite web |url=https://issafrica.s3.amazonaws.com/site/uploads/EVOLUTCHAP1.PDF |title=A military history of the Angolan Armed Forces from the 1960s onwards—as told by former combatants |access-date=2023-01-23 |archive-date=2023-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123233732/https://issafrica.s3.amazonaws.com/site/uploads/EVOLUTCHAP1.PDF |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == *{{cite book|last=Collelo|first=Thomas|title=Angola: A country study|series=Vol. 550, no. 59|publisher=Government Printing Office|place=Washington DC|date=1991}} *{{cite book|last=Fontanellaz|first=Adrien|title=War of Intervention in Angola: Cuban and Angolan Forces at War, 1976-1983|series=Africa@War No. 34|publisher=Helion & Co.|place=Solihill|year=2019}} *{{cite book|last=James III|first=W. Martin|title=A Political History of the Civil War in Angola 1974-90|publisher=Transaction Publishers|year=2011}} 'New material in this edition 2011,' original edition 1992. *{{cite book|last1=Polack|first1=Peter|title=The Last Hot Battle of the Cold War: South Africa vs. Cuba in the Angolan Civil War|year=2013|publisher=Casemate Publishers|isbn=978-1-61200-195-1|edition=illustrated|url=https://books.google.com/books?id=LzfEAgAAQBAJ|access-date=25 February 2015}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Анголы]][[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Анголе]] hnnykilyhqx0lm1g83ondrubzpzq3oj 0 807806 5150120 5143904 2026-06-03T07:59:54Z 5150120 wikitext text/x-wiki '''Дзень палітвязняў''' — памятная праваабарончая дата, якая адзначаецца [[21 мая]] і прысвечана салідарнасці з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнымі зняволенымі ў Беларусі]], ушанаванню памяці загінулых у зняволенні, а таксама прыцягненню ўвагі да праблемы палітычных рэпрэсій і парушэнняў правоў чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://prisonersday.info/|title=Дзень палітвязняў Беларусі — 2025|website=prisonersday.info|access-date=2026-05-14}}</ref>. Дзень выкарыстоўваецца як форма грамадскай і міжнароднай салідарнасці з людзьмі, якіх праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычнымі зняволенымі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref>. Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Перадгісторыя == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020]] года ў Беларусі пачаўся маштабны палітычны крызіс, які суправаджаўся масавымі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстамі]] і шырокімі рэпрэсіямі з боку дзяржаўных органаў. Паводле [[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]], тысячы людзей былі адвольна затрыманыя, пацярпелі гвалт і катаванні; беларускі рэжым распачаў маштабны палітычна матываваны пераслед, былі ўзбуджаныя сотні крымінальных спраў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.hrw.org/world-report/2021/country-chapters/belarus|аўтар=Human Rights Watch|загаловак=Belarus: Events of 2020|год=2020-12-03|мова=en|выданне=Share this via Facebook}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://odihr.osce.org/odihr/469539|title=OSCE Rapporteur’s Report under the Moscow Mechanism on Alleged Human Rights Violations related to the Presidential Elections of 9 August 2020 in Belarus {{!}} OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|website=odihr.osce.org|date=2020-11-05|access-date=2026-05-14}}</ref>. «Вясна» і іншыя ініцыятывы пачалі сістэматычна дакументаваць выпадкі палітычнага пераследу, звязанага з падзеямі 2020 года, фарміраваць спісы палітвязняў і даносіць да міжнароднай супольнасці інфармацыю пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://prisoners.spring96.org/|title=Палітычныя вязні ў Беларусі|website=prisoners.spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. == Паўстанне памятнай даты == Памятную дату ў 2022 годзе, у першую гадавіну смерці [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольда Ашурка]], ініцыяваў Праваабарончы цэнтр «Вясна»<ref name=":0" />. Вітольд Ашурак — беларускі грамадскі актывіст і палітычны зняволены. Ён быў асуджаны па справе, якую праваабарончыя арганізацыі лічаць палітычна матываванай. 21 мая 2021 года Ашурак памёр у папраўчай калоніі; абставіны яго смерці не высветленыя па сённяшні дзень<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32917280.html|title=ІТ-калёнія №17, побач зь якой жыў Лукашэнка. Расказваем гісторыю шклоўскай вязьніцы|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2024-04-29|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref>, а датычныя асобы так і не былі прыцягнутыя да адказнасці<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103493|title=Застанецца свабодным навечна. У зняволенні памёр Вітольд Ашурак|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. З 2023 года да ўшанавання гэтай даты далучыліся іншыя палітычныя і грамадзянскія ініцыятывы па ўсім свеце. Дата 21 мая была абраная як дзень памяці Вітольда Ашурка і як сімвалічны дзень салідарнасці з усімі палітычнымі зняволенымі Беларусі. З цягам часу яна набыла характар штогадовай праваабарончай і міжнароднай акцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.belarus-nau.org/be/post/21-%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D1%9E-%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=21 траўня — Дзень палітвязняў у Беларусі|first=Admin of the|last=NAM|website=The NAM info|date=2023-05-19|access-date=2026-05-14}}</ref> == Адзначэнне памятнай даты == Сімвалам даты была абраная экстрэмісцкая жоўтая бірка — знак на адзенні палітвязняў у месцах зняволення, пра які ў сваіх лістах расказваў Вітольд Ашурак<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/103551|title=Сьмерць палітычнага зьняволенага Вітольда Ашурка|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. У 2022-м годзе акцыі салідарнасці прайшлі ў гарадах Грузіі, Польшчы, Літвы, Украіны і іншых краінах, а таксама ў некаторых гарадах Беларусі. Са словамі падтрымкі палітвязням і іх блізкім выступілі еўрапейскія палітыкі і дыпламаты, прадстаўнікі розных амбасад і міжнародных праваабарончых арганізацый<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/107796|title=Акцыі салідарнасці па ўсім свеце: як прайшоў Дзень палітвязня ў Беларусі|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref>. 2023-ці год таксама адзначаўся вялікай колькасцю акцый у многіх гарадах Еўропы і іншых краін свету<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2023/05/22/dzien-palitvjaznja-u-polshchy/|title=Дзень палітвязня: акцыі беларусаў у Польшчы|first=Марыя|last=Седышова|website=MOST Media|date=2023-05-22|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/dzen-palitvyaznyau-belarusi-da-yakih-merapryemstvau-mozhna-daluchycca/|title=Дзень палітвязняў Беларусі. Да якіх мерапрыемстваў можна далучыцца?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-05-16|access-date=2026-05-14}}</ref>. Агулам беларускія актывісты арганізавалі падзеі ў 50 гарадах 20 розных краін. Акцыі таксама ладзіліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111758|title=Акцыі ў падтрымку беларускіх палітвязняў прайшлі па ўсім свеце. Як гэты было|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref> На падзею актыўна адрэагавала і міжнародная супольнасць: Дзяржсакратар ЗША [[Энтані Блінкен]] заклікаў вызваліць усіх беларускіх палітвязняў; больш за 100 нобелеўскіх лаўрэатаў падпісалі ліст у падтрымку лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/books/2023/may/21/nobel-winners-demand-release-of-belarusian-peace-laureate-ales-bialiatski|title=Nobel winners demand release of Belarusian peace laureate Ales Bialiatski|first=Sarah|last=Shaffi|website=The Guardian|date=2023-05-21|access-date=2026-05-14}}</ref>; міністр замежных спраў Эстоніі Маркус Цахкна напісаў адкрыты ліст Віктару Бабарыку; прадстаўнікі дыпламатычных карпусоў розных краін далучыліся да акцыі чытання імёнаў палітвязняў у Вільні; заявы ў падтрымку беларускіх палітвязняў выпусцілі МЗС Літвы, Даніі, «хросныя» палітвязняў з Еўрапарламента і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі.<ref>{{Cite web|url=https://libereco.org/deutschland/en|title=#WeStandBYyou: Godparenthoods for political prisoners in Belarus|last=Libereco|website=libereco.org|access-date=2026-05-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/111750|title="Свет не забыўся пра палітвязняў Беларусі". Як міжнародная супольнасць выказвае салідарнасць з нагоды Дня палітвязняў|website=spring96.org|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/belarus-statement-high-representative-josep-borrell-international-day-solidarity-political-prisoners_en|title=Belarus: Statement by High Representative Josep Borrell on the International Day of Solidarity with Political Prisoners {{!}} EEAS|website=www.eeas.europa.eu|access-date=2026-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/speeches/international-day-of-solidarity-with-belarus-joint-statement-to-the-osce|title=International Day of Solidarity with Belarus: Joint statement to the OSCE|website=GOV.UK|date=2023-11-16|access-date=2026-05-14}}</ref> У 2024 годзе адбылося больш за 30 розных мерапрыемстваў і акцый у розных краінах свету. Яны пачаліся 19 мая і праходзілі некалькі дзён — па 22 мая — у розных гарадах Польшчы, Літвы, Грузіі, Чэхіі, Германіі, Вялікабрытаніі, Украіны, Бельгіі, Швецыі і іншых краін<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index/id/238982|title=Pod znakiem Pogoni / Пад знакам Пагоні {{!}} Akcja solidarności z więźniami politycznymi na Białorusi 22.05.2024|website=Polskie Radio Białystok - Regionalna Rozgłośnia w Białymstoku|access-date=2026-05-14}}</ref>. З заявамі і словамі падтрымкі выступілі многія беларускія НДА ў выгнанні і міжнародныя арганізацыі: моладзевы нацыянальны савет «РАДА» распавёў пра міжнародную адвакацыю ў падтрымку палітвязняў; Беларуская асацыяцыя журналістаў паведаміла, што на 21 мая 2024 года ў зняволенні знаходзіліся 35 прадстаўнікоў медыясферы; Беларускі Хельсінкскі Камітэт звярнуў увагу на 254 палітвязняў, якія знаходзіліся ў асаблівай рызыцы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/115310|title=Дзень салідарнасці з беларускімі палітвязнямі. Рэакцыі НДА і грамадскай супольнасці|website=spring96.org|date=22.05.2024}}</ref> У 2025-м годзе ў перыяд з 11 па 26 мая адбылося як мінімум 35 мерапрыемстваў. Найбольшая іх колькасць прайшла 21 мая. У акцыях (пікетах, выставах, сустрэчах, набажэнствах) удзельнічалі беларусы Польшчы, Літвы, Нідэрландаў, Італіі, Эстоніі, Швецыі, Украіны, Грузіі, Германіі, Бельгіі і Велікабрытаніі.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/dzen-palitvyaznya-2025.html|title=Дзень палітвязняў-2025. Анонс і расклад акцый салідарнасці|website=budzma.org|access-date=2026-05-14}}</ref><gallery> Файл:На акцыю ў Вільні прыйшлі былыя палітвязні Алена Дзядзюля, Аляксандр Бабко і Вольга Дубовік 2023.jpg|На акцыю ў Вільні 2023 прыйшлі былыя палітвязні Алена Дзядзюля, Аляксандр Бабко і Вольга Дубовік Файл:ДП2025.jpg|Дзень палітвязняў 2025 Файл:Акцыя ў Кракаве 2023.jpg|Акцыя ў Кракаве 2023 Файл:Акцыя да Дня палітвязняў-2023 на Time Square.jpg|Акцыя да Дня палітвязняў-2023 на Time Square Файл:Акцыя беларусаў у Стакгольме 2023.jpg|Акцыя беларусаў у Стакгольме 2023 Файл:Чытанне імёнаў палітвязняў у Вільні 2023.jpg|Чытанне імён палітвязняў у Вільні 2023 </gallery> == Падобныя памятныя даты == Падобныя памятныя даты існуюць у розных краінах: * Украіна (12 студзеня) — Дзень украінскага палітвязня, пачаты ў 1975 годзе [[Вячаслаў Чарнавіл|Вячаславам Чарнавілам]];<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/12-yanvarya-den-ukrainskogo-politzaklyuchennogo-kakoy-segodnya-den-istoriya-ukrainy-50134756.html|title=Как в Киеве давали три года за листовку и сколько украинцев сейчас за решеткой в РФ. Что важно знать о Дне украинского политзаключенного|website=NV|access-date=2026-05-17}}</ref> * Аргенціна (24 сакавіка) — Дзень памяці праўды і справядлівасці, прысвечаны ахвярам ваеннай дыктатуры;<ref>{{Cite web|url=https://www.defendersbelarus.org/argentina_dictatura|title=Доклад “Никогда больше”: как Аргентина пережила массовые репрессии военной диктатуры|website=www.defendersbelarus.org|access-date=2026-05-20}}</ref> * Літва і Эстонія (14 чэрвеня) — Дзень жалобы і надзеі, прысвечаны дэпартацыям 1941 года;<ref>{{Cite web|url=https://lrp.lt/ru/press-centr/novosti/80-let-s-natchala-massovoi-deportacii-prezidenty-litvy-latvii-i-estonii-prizyvajut-ne-zabyvat/36013|title=80 лет с начала массовой депортации: президенты Литвы, Латвии и Эстонии призывают не забывать|author=https://lrp.lt/ru|website=https://lrp.lt/ru|date=14 июня 2021 г.|publisher=https://lrp.lt/ru}}</ref> * Чылі (11 верасня) — Дзень памяці ахвяр дзяржаўнага перавароту 1973 года;<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/50-let-voennomu-perevorotu-v-cili-kak-pinocet-stal-simvolom-diktatury/a-66758889|title=50 лет госперевороту в Чили. Пиночет как символ диктатуры|website=dw.com|access-date=2026-05-20}}</ref> * Польшча (13 снежня) — Дзень памяці ахвяр ваеннага становішча 1981 года.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/397/8260/artykul/2421656,13-%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F-1981-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B2-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B5%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8|title=13 декабря 1981 - трагическая дата в новейшей польской истории - Польское радио на русском|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-05-20}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-14}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Памятныя даты]] fwxyxn27shgvj0b90ds9dqjds3mu6d1 0 808741 5150167 5148619 2026-06-03T11:30:34Z Ueschar 151377 вікіфікацыя, арфаграфія 5150167 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' (нар. 4 верасня [[1973]], [[Почап]], [[Бранская вобласць]]) — расійскі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» ([[Бранск]]), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] ''«Евангелие от экстремиста»'' (2005), ''«Дромомания»'' (2011), ''«Поражение»'' (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак ''«Норвежские тетради»'' (Нарвежскія сшыткі). == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] hu4qpjgjy86gcat0xnu5pefurz64cog 5150168 5150167 2026-06-03T11:31:43Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Раман Каноплёў]] у [[Раман Канаплёў]]: Назва з памылкай правапісу: Відавочная памылка ў адаптацыі прозвішча. 5150167 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Каноплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' (нар. 4 верасня [[1973]], [[Почап]], [[Бранская вобласць]]) — расійскі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» ([[Бранск]]), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] ''«Евангелие от экстремиста»'' (2005), ''«Дромомания»'' (2011), ''«Поражение»'' (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак ''«Норвежские тетради»'' (Нарвежскія сшыткі). == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] hu4qpjgjy86gcat0xnu5pefurz64cog 5150170 5150168 2026-06-03T11:33:17Z Ueschar 151377 5150170 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Канаплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' (нар. 4 верасня [[1973]], [[Почап]], [[Бранская вобласць]]) — расійскі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» ([[Бранск]]), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] ''«Евангелие от экстремиста»'' (2005), ''«Дромомания»'' (2011), ''«Поражение»'' (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак ''«Норвежские тетради»'' (Нарвежскія сшыткі). == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] lmztqjozrbnp6m51yjazi0s2nty8gfw 0 808839 5149988 5149578 2026-06-02T18:48:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149988 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ary_Scheffer_-_The_Temptation_of_Christ_(1854).jpg|міні|[[Хрыстос]] і [[Д’ябал|д’ябал]] — класічныя сімвалы дыхатаміі дабра і зла.<br />([[Спакуса Хрыста]]. {{Не перакладзена 3|Ары Шэфер|маст. Ары Шэфер|ru|Шеффер, Ари}}, 1854 г.)]] '''[[Дабро]] і''' {{Не перакладзена 3|Зло|зло|ru|Зло}} — нарматыўна-ацэначныя катэгорыі, якія ўвасабляюць адну з найбольш фундаментальных праблем [[Філасофія|філасофіі]], [[Этыка|этыкі]] і [[Рэлігія|рэлігіі]] — раздзяленне і супрацьпастаўленне маральна-пазітыўнага і этычна-адмоўнага ва ўчынках і матывах дзейнасці людзей, у з’явах сацыяльнай рэчаіснасці. Умоўна вылучаюць: канвенцыянальны тып дабра і зла, паводле якога прынцыпы добразычлівасці і ліхадзейства залежаць ад канкрэтнага жыццёвага, сацыяльнага і канфесійнага вопыту і ад умоў сацыяльна-прыроднага асяроддзя, цывілізавана-культурнага развіцця чалавека і грамадства; анталагічны, які зыходзіць з таго, што дабро і зло ўкаранёны ў самой структуры рэчаіснасці ці нараджаюцца абсалютным пачаткам сусвету; інтуітыўна-апрыёрны, паводле якога дабро і зло ёсць фундаментальныя інтуіцыі альбо прыроджаныя ідэі індывідуальнай свядомасці і ў такой сваёй якасці не падлягаюць рацыянальнай рэфлексіі і канцэптуальна-тэарэтычнаму абгрунтаванню<ref>{{Крыніцы/БЭ|5|Дабро і зло|[[Я. ​М. ​Бабосаў]]}}</ref>. == Агульнае ўяўленне == Філасофскае асэнсаванне праблем дабра і зла пачалося ў старажытнай Індыі, Кітаі, Грэцыі. [[Сакрат]] лічыў асноўным сродкам супраць зла веды, [[Платон]] сцвярджаў, што дабро належыць да свету вечных ідэй, а зло — да ўсяго зменлівага, [[Арыстоцель]] надаваў дабру і злу статус найважнейшых этычных катэгорый. Гэтыя ідэі развіты ў творах [[Б. Спіноза|Б.​ Спінозы]], [[Вальтэр]]а, [[Д. Дзідро]], [[Г. Гегель|Г. ​Гегеля]], [[А. Шапенгаўэр]]а, [[Ф. Ніцшэ]] і іншых філосафаў XVII—XVIII ст. Найбольш значны ўклад у распрацоўку гэтай праблематыкі зрабіў [[І. Кант]], які сцвярджаў магчымасць перамогі дабра над злом. Рэлігійны варыянт асэнсавання дабра і зла зыходзіць з першаснасці боскага дабра, з наперадустаноўленай гармоніі сусветных і чалавечых першаасноў, разбураных грэхападзеннем. У хрысціянстве чалавек традыцыйна прадстае як носьбіт двух першаасноў: плоць імкнецца да зла, дух — да дабра. Выбар у карысць дабра сведчыць аб адзінстве з хрысціянскай супольнасцю праведных і пачатак індывідуальнага выратавання, што і ўвасабляе сабой кардынальны сэнсавы матыў гістарычнага працэсу развіцця асобы і грамадства. Розныя рэлігійныя культуры, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Аўраамічныя рэлігіі|аўраамічныя|ru|Авраамические религии}}, [[Маніхейства|маніхейскія]], [[зараастрызм]], а таксама схільныя да духоўнага ўплыву [[будызм]]у, як правіла, успрымаюць дыхатамію дабра і зла ў якасці антаганістычнага {{Не перакладзена 3|Дуалізм (Рэлігія)|дуалізму|ru|Дуализм (религия)}}, у якім зло павінна прайграваць<ref name="Paul3">''Paul O. Ingram, Frederick John Streng'' Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation. University of Hawaii Press, 1986. P. 148—149.</ref>. У любой мове ёсць словы, якія выражаюць дабро і зло. Гэта свайго роду культурная ўніверсалы, якая аб’ядноўвае маральныя меркаванні як добра — дрэнна, правільна — няправільна, пажадана — непажадана<ref>''[[:en:Donald Brown (anthropologist)|Donald Brown]]'' Human Universals. Philadelphia, Temple University Press, 1991. ([http://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm online summary] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120630210030/http://condor.depaul.edu/~mfiddler/hyphen/humunivers.htm|date=2012-06-30}})</ref>. У наш час сутнасць гэтай дыхатаміі, звычайна тычыцца ў частцы дабра — кахання, справядлівасці, шчасця, дабрадзейнасці, стварэння, а ў частцы зла — разбурэння, заганы, наўмыснага прычынення шкоды, дыскрымінацыі, знявагі, актаў не выбарчага гвалту<ref name="Ervin2">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref>. Асаблівасцю чалавечых паводзін з’яўляецца здольнасць адначасовага выканання і добрых, і злых дзеянняў<ref>''Griffith J.'' [http://www.worldtransformation.com/human-condition/ The Human Condition (In The Book of Real Answers to Everything!)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715003238/http://www.worldtransformation.com/human-condition/ |date=15 ліпеня 2014 }}, 2011. ISBN 9781741290073.</ref>. Некаторыя даследчыкі, напрыклад, [[Эдвард Осбарн Уілсан|Эдвард О.]] [[Эдвард Осбарн Уілсан|Уілсан]] або [[Франс дэ Вааль|Франс дэ Ваал]] разглядаюць пытанні маралі, у прыватнасці паняцці дабра і зла, як цалкам дастасавальныя і ў біялогіі<ref>''Wilson E. O.'' The Social Conquest of Earth. 2012. ISBN 9780871404138.</ref><ref>''De Waal F.'' [http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html Moral behavior in animals. 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417212015/http://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals.html |date=17 красавіка 2012 }}</ref>. == Прычыны існавання == Пачынаючы са старажытнасці, ёсць мноства пунктаў гледжання на прычыны існавання дабра і зла. Іх можна разгледзець у залежнасці ад стаўлення да двух азначэнняў: * аб’ектыўна і сапраўды неабходнае для існавання чалавецтва. * неабходнае для існавання з пункту гледжання людзей. === Матэрыялістычныя прычыны === Матэрыялістычныя прычыны звязваюць паняцці дабра і зла з законамі чалавечай прыроды, якія ўзнікаюць на самых ранніх стадыях развіцця асобы. У прыватнасці, з натуральным памкненнем людзей, так званым {{Не перакладзена 3|Натуралізм (сацыялогія)|натуралізмам|ru|Натурализм (социология)}}; з асалодай-пакутай ([[геданізм]]ам); шчасцем-няшчасцем ({{Не перакладзена 3|Эўдэманізм|эўдэманізмам|ru|Эвдемонизм}}) і да г. д.<ref name="Ervin3">''Ervin Staub'' Overcoming evil: genocide, violent conflict, and terrorism. New York, New York, USA: [[Oxford University Press]], Pp. 32.</ref> Гэтыя паняцці цесна звязаны з сацыяльнымі ўмовамі, гэта значыць з канкрэтнымі супярэчнасцямі жыцця грамадства, іх уплывам на мараль пэўных эпох і грамадскіх сістэм. Больш таго, як лічыў [[Фрыдрых Энгельс|Ф.]] [[Фрыдрых Энгельс|Энгельс]]: «Уяўленні пра дабро і зло так моцна змяняліся ад народа да народа, ад веку да стагоддзя, што часта прама супярэчылі адно іншаму»<ref name="Маркс2">''Маркс К. и Энгельс Ф.'', Соч., 2 изд., 1955—66., т. 20</ref>{{Rp|94}}. [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Ленін]], у сваю чаргу, дапаўняў, што ідэя дабра і зла заўсёды супадае з бягучымі патрабаваннямі людзей да рэчаіснасці<ref>''В. И. Ленин'' Полное собрание соч., 5 изд., т. 29</ref>{{Rp|195}}. === Ідэалістычныя прычыны === Ідэалістычныя прычыны зыходзяць з боскай задумы, што надае суперніцтву дабра і зла або [[Метафізіка|метафізічны]] сэнс, або зводзіць гэтыя паняцці да выказвання суб’ектыўных пажаданняў, схільнасцей, сімпатый і антыпатый чалавека. У сваю чаргу, рэлігійныя вучэнні атаясамляюць дабро з веданнем праўды — чалавечай каштоўнасці, [[Святы|святасці]], [[Бог|боскасці]], а зло разглядаюць як следства няведання гэтай ісціны або адносяць да ненармальных адхіленняў у паводзінах, што з’яўляецца вынікам чалавечай недасканаласці (гл., напрыклад, «{{Не перакладзена 3|Грыхападзенне|3=ru|4=Грехопадение}}»)<ref>''Архангельский Л. М.'' Категории марксистской этики. — М: Мысль, 1985. — 240 с. — 20 тыс. экз.</ref>. == Дабро і зло ў метаэтыцы == {{Не перакладзена 3|Метаэтыка|3=ru|4=Метаэтика}} як філасофская дысцыпліна займаецца вывучэннем прыроды дабра і зла. Яна адказвае на пытанні аб іх аб’ектыўным існаванні і суадносінах з натуральнымі, прыроднымі ўласцівасцямі: ці існуюць дабро і зло? ці незалежныя яны ад сацыяльных практык і меркаванняў людзей? ці тоесныя яны якім-небудзь натуральным уласцівасцям<ref>{{Кніга|год=2003}}</ref>? Пры адказе на дадзеныя пытанні ў рамках метаэтыкі склаліся два галоўныя пункты гледжання — маральны {{Не перакладзена 3|Рэалізм (філасофія)|рэалізм|ru|Реализм (философия)}} і маральны {{Не перакладзена 3|Антырэалізм|антырэалізм|ru|Антиреализм}} або {{Не перакладзена 3|Маральны нігілізм|нігілізм|ru|Моральный нигилизм}}<ref>{{Кніга|год=2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209164452/https://zenodo.org/records/8348757|archive-date=2025-02-09}}</ref>, першы з якіх прызнае існаванне дабра і зла, а другі яго адпрэчвае. Рэалізм, у сваю чаргу, падзяляецца на {{Не перакладзена 3|Маральны натуралізм|маральны натуралізм|ru|Моральный натурализм}}, які сцвярджае, што дабро і зло тоесныя натуральным уласцівасцям, напрыклад, шчасцю і няшчасцю, і {{Не перакладзена 3|Маральны нон-натуралізм|маральны нон-натуралізм|ru|Моральный нон-натурализм}}, для якога дабро і зло з’яўляюцца простымі, нерэдуцыруемымі ўласцівасцямі асаблівага роду. == Дыхатамія дабра і зла ў культуры == [[Файл:Эскиз_для_Исаакиевского_соб._'Борьба_духов'(N18).(альб.'Ф.А._Бруни',1900-е_гг)_1a_ГИМ_e1.jpg|міні|[[Фёдар Антонавіч Бруні|Ф. А. Бруні]]. Барацьба добрых духаў са злымі (эскіз для [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]], 1840-я гг.)]] Дыхатамія дабра і зла даўно стала свайго роду [[мем]]ам агульначалавечай культуры. Шырока сустракаецца ў мастацтве, у прыватнасці, у літаратуры (гл., напрыклад, у [[Апанас Апанасавіч Фет|А. Фета]] <ref>{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_%28%D0%A4%D0%B5%D1%82%29|title=''А. Фет'' Добро и зло // Сборник «Стихотворения». — Л.: Государственное издательство художественной литературы, 1956.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505061420/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE_%D0%B8_%D0%B7%D0%BB%D0%BE_(%D0%A4%D0%B5%D1%82)|archive-date=2016-05-05|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref> або [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]]<ref>[http://www.e-reading.me/book.php?book=41875 ''Ф. Ницше''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141023085158/http://www.e-reading.me/book.php?book=41875 |date=23 кастрычніка 2014 }} [[По ту сторону добра и зла. Прелюдия к философии будущего]]</ref>), і жывапісу, асабліва рэлігійнага зместу (гл. ілюстрацыю артыкула). Акрамя таго, дабро і зло — папулярны прадмет дыскусіі розных слаёў грамадства<ref>{{Cite web|url=http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|title=''Софья Андросенко'' Физики и клирики говорили о добре и зле // Официальный сайт Свято-Филаретовского православно-христианского института, 23.10.2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025194826/http://www.sfi.ru/statja/fiziki-i-kliriki-govorili-o-dobre-i-zle/|archive-date=2014-10-25|access-date=2014-10-25|url-status=live}}</ref> і, як следства, з’яўляецца адной з тэм выказванняў вядомых людзей. Напрыклад: * Усякае ў свеце дабро можна ў зло звярнуць. — [[Авідзій]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|title=Высказывания Овидия // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212705/http://citatu.com.ua/tsitaty_o_zhizni/vsyakoe_vnbspmire_dobro_mozhno/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Няма ліха без дабра. — [[Пліній Старэйшы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_4.html|title=Высказывания Плиния Старшего // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023135532/http://www.wisdoms.ru/41_4.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Не ведаю, што лепей — ці зло, што прыносіць карысць, ці дабро, што прыносіць шкоду. — [[Мікеланджэла Буанароці|Мікеланджэла]]<ref>{{Cite web|url=http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|title=Высказывания Микеланджело // Сайт Citatu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021212405/http://citatu.com.ua/vyskazyvaniya/ne_znayu_chto_luchshe/|archive-date=2014-10-21|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Прычыняць людзям зло большай часткай не так небяспечна, як рабіць ім занадта шмат дабра. — [[Франсуа дэ Ларошфуко|Ларашфука]]<ref>{{Cite web|url=http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|title=Высказывания Ларошфуко // Сайт Otrezal.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027171233/http://www.otrezal.ru/great_ideas/section2/1131.html|archive-date=2014-10-27|access-date=2014-10-21|url-status=live}}</ref>. * Калі Дабро нямоглае, яно — Зло. — [[Оскар Уайльд|О.]] [[Оскар Уайльд|Уайльд]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41.html|title=Высказывания О. Уайльда // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023131805/http://www.wisdoms.ru/41.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. * Зло не можа дазволіць сабе раскошы быць пераможаным; Дабро — можа. — [[Рабіндранат Тагор|Р.]] [[Рабіндранат Тагор|Тагор]]<ref>{{Cite web|url=http://www.wisdoms.ru/41_3.html|title=Высказывания Р. Тагора // Сайт Wisdoms.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023133543/http://www.wisdoms.ru/41_3.html|archive-date=2014-10-23|access-date=2014-10-23|url-status=live}}</ref>. == Нататкі == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Не перакладзена 3|Поль Лафарг|Поль Лафарг|ru|Лафарг, Поль}} Эканамічны дэтэрмінізм Карла Маркса. — М: {{Не перакладзена 3|URSS (выдавецтва)|КомКніга|ru|URSS}}, 2007. — 296 с. — 400 экз. ISBN 978-5-484-00629-8 . * {{Кніга|аўтар=Гусейнаў А. А.|загаловак=Этыка|год=2024|месца=М.|старонак=460}} * {{Кніга|аўтар=Кононов Е. А.|загаловак=Метаэтика. Теоретический обзор|год=2023|месца=М.|старонак=415}} * {{Кніга|аўтар=Miller A.|загаловак=An Introduction to Contemporary Metaethics|год=2003|месца=Cambridge|старонак=316}} * {{Кніга|аўтар=Shafer-Landau R.|загаловак=Whatever Happened to Good and Evil?|год=2003|месца=Oxford|старонак=160}} [[Катэгорыя:Сацыяльныя канцэпцыі]] [[Катэгорыя:Канцэпцыі этыкі]] [[Катэгорыя:Аксіялогія]] j18gz40wuz2h00ogqpmx19kct0bgf3l 0 808887 5149895 5149824 2026-06-02T13:08:49Z JerzyKundrat 174 да выдалення|значнасць? 5149895 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} '''Цукеркавы дождж''' — публічнае мерапрыемства, якое адбылося 13 ліпеня 2013 года ў цэнтры [[Брэст]]а (на вуліцы Савецкай) у гонар адкрыцця гандлёвага дома «Мільённы». Падчас акцыі з даху будынка скінулі каля тоны кандытарскіх вырабаў, што выклікала некантралюемае зборышча людзей (па розных ацэнках, ад 3 да 5 тысяч чалавек) і наступнае адміністрацыйнае разбіральніцтва з арганізатарамі. == Легенда пра купца Хлебнікава == Арганізатары акцыі выкарысталі гарадскую легенду, каб надаць падзеі гістарычны каларыт. Паводле легенды, у канцы XIX стагоддзя, калі вуліца Савецкая мела назву Мільённая, на месцы сучаснага гандлёвага дома знаходзілася кандытарская. Яе гаспадаром быў купец Мікалай Хлебнікаў. Аднойчы купец цяжка захварэў і паабяцаў у малітвах: калі ён выздаравее, то накорміць салодачкамі ўсіх, каго сустрэне ў гэты дзень. Дзень цудоўнага вылячэння купца прыйшоўся на 13 ліпеня. Стрымаўшы слова, Хлебнікаў прыгатаваў велізарную колькасць прысмакаў і раздаў іх прыхожым. З тых часоў ён паўтараў гэты жэст кожны год, і ў выніку, каб ахапіць усіх ахвотных, быў вымушаны разкідваць цукеркі з акна сваёй кандытарскай проста на вуліцу. Менавіта гэтая традыцыя і лягла ў аснову акцыі 2013 года<ref name="vb">[https://vb.by/econom/business/dozhd-iz-konfet.html Дождж з цукерак] // Вечерний Брест, 10.07.2013</ref>. == Ход падзеі == Мерапрыемства анансавалася загадзя як «першы на тэрыторыі СНД дождж з цукерак»<ref name="vb" />. У заяўцы, пададзенай у міліцыю, арганізатары паказалі меркаваную колькасць удзельнікаў — 500 чалавек. Аднак да поўдня 13 ліпеня на вуліцы Савецкай сабралося, па розных падліках, ад 3 да 5 тысяч гараджан, што прывяло да ўскладнення руху транспарту. З адкрытай пляцоўкі на даху будынка цукеркі скідвалі з дапамогай спецыяльных гармат і ўручную. Гледачы, многія з якіх прыйшлі з парасонамі, актыўна збіралі прысмакі. Агульная маса скінутых цукерак, па розных ацэнках, склала ад 800 кг да 1 тоны<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2013/07/16/candies/ У Беларусі пачата следства па факце цукеркавага дажджу] // Lenta.RU, 16.07.2013</ref>. == Рэакцыя міліцыі і наступствы == Паколькі фактычная колькасць людзей у дзясяткі разоў перавысіла заяўленую, а ахову забяспечвалі ўсяго 6 супрацоўнікаў міліцыі, начальнік аддзела аховы правапарадку Ленінскага РАУС Мікалай Самасюк аддаў распараджэнне спыніць скідванне цукерак, каб пазбегнуць цісканіны. Арганізатары праігнаравалі гэту патрабаванне. Дырэктар агенцтва «Бюро свят» Сяргей Вінакураў пазэй патлумачыў, што адмена «дажджу» ў апошні момант магла справакаваць агрэсію шматтысячнага натоўпу, які ўжо пачаў скандаваць «Цукеркі! Цукеркі!»<ref name="lenta" />. У дачыненні да арганізатараў быў пачаты адміністрацыйны працэс па артыкуле 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях Беларусі («Парушэнне парадку арганізацыі або правядзення масавых мерапрыемстваў»). Прадстаўнікі міліцыі заявілі, што «проста цуд, што не пачалася паніка і ніхто не пацярпеў»<ref name="lenta" />. == Памяць пра падзею == Праз гады «цукеркавы дождж» 2013 года ўвайшоў у гісторыю Брэста як адна з самых абмяркоўваных падзей года. У гарадскім фальклоры гэта з'ява ўзгадваецца як прыклад рызыкоўнай маркетынгавай акцыі, якая ледзь не прывяла да масавай цісканіны. == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vb.by/econom/business/dozhd-iz-konfet.html Анонс падзеі ў газеце «Вечерний Брест»] [[Катэгорыя:Падзеі 2013 года]] [[Катэгорыя:Брэст]] [[Катэгорыя:Масавыя мерапрыемствы]] eihyejxue6megpswp0mgz8jgcapm8qt 0 808899 5149884 2026-06-02T12:01:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Раждзествена''' ({{lang-ru|Рожде́ствено}}) — сяло ў Гатчынскай муніцыпальнай акрузе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Былы адміністрацыйны цэнтр Радзественскага сельскага паселішча. З 1780 па 1796 год было горадам. У...» 5149884 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Раждзествена''' ({{lang-ru|Рожде́ствено}}) — сяло ў Гатчынскай муніцыпальнай акрузе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Былы адміністрацыйны цэнтр Радзественскага сельскага паселішча. З 1780 па 1796 год было горадам. У вёсцы размяшчаецца музей-сядзіба «Раждзествена». Размешчана на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — мяжа з Беларуссю). Найбліжэйшая чыгуначная станцыя — Сіверская, на паўночны ўсход ад вёскі. Ад Гатчыны да Ражзествена можна даехаць на аўтобусе № 531, ад Сіверскай — на аўтобусах № 121-Т і 500. Цераз сяло праходзіць траса маршрутнага таксі № 844 Санкт-Пецярбург — Луга. [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] 7w9rrr04zlsr66chvhowrsot1oc8ekp 5149885 5149884 2026-06-02T12:02:54Z Autumndancer 168015 5149885 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Раждзествена''' ({{lang-ru|Рожде́ствено}}) — сяло ў Гатчынскай муніцыпальнай акрузе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Былы адміністрацыйны цэнтр Радзественскага сельскага паселішча. З 1780 па 1796 год было горадам. У вёсцы размяшчаецца музей-сядзіба «Раждзествена». Размешчана на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — мяжа з Беларуссю). Найбліжэйшая чыгуначная станцыя — Сіверская, на паўночны ўсход ад вёскі. Ад Гатчыны да Ражзествена можна даехаць на аўтобусе № 531, ад Сіверскай — на аўтобусах № 121-Т і 500. Цераз сяло праходзіць траса маршрутнага таксі № 844 Санкт-Пецярбург — Луга. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] lah5zp3ov4lg6xej1yv4pie7jm9l883 0 808900 5149887 2026-06-02T12:08:03Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Сарочкіна''' ({{lang-ru|Сорочкино}}) — вёска ў Мшынскім сельскім селішчы [[Лужскі раён|Лужскага раёна]] [[Ленінграсдкая вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Вёска размешчана ў паўночнай частцы раёна на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — м...» 5149887 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Сарочкіна''' ({{lang-ru|Сорочкино}}) — вёска ў Мшынскім сельскім селішчы [[Лужскі раён|Лужскага раёна]] [[Ленінграсдкая вобласць|Ленінградскай вобласці]]. Вёска размешчана ў паўночнай частцы раёна на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — мяжа з Беларуссю). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра паселішча — 10 км. Адлегласць да найбліжэйшай чыгуначнай платформы Нізоўская — 4 км. Цераз вёску працякае рака Яшчара. [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] 39f67mgt7n5i7zywly73yze8h412y07 5149888 5149887 2026-06-02T12:09:29Z Autumndancer 168015 5149888 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Сарочкіна''' ({{lang-ru|Сорочкино}}) — вёска ў Мшынскім сельскім селішчы [[Лужскі раён|Лужскага раёна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Вёска размешчана ў паўночнай частцы раёна на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — мяжа з Беларуссю). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра паселішча — 10 км. Адлегласць да найбліжэйшай чыгуначнай платформы Нізоўская — 4 км. Цераз вёску працякае рака Яшчара. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] 4o1eja4zx1sljs1wzx496r5nuritrfz 5149889 5149888 2026-06-02T12:09:53Z Autumndancer 168015 5149889 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Сарочкіна''' ({{lang-ru|Сорочкино}}) — вёска ў Мшынскім сельскім селішчы [[Лужскі раён|Лужскага раёна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Вёска размешчана ў паўночнай частцы раёна на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — мяжа з Беларуссю). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра паселішча — 10 км. Адлегласць да найбліжэйшай чыгуначнай платформы Нізоўская — 4 км. Цераз вёску працякае рака [[Яшчара (рака)|Яшчара]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] j2786qx25kwko0p6ez9ku1gjhz2kriz 0 808901 5149905 2026-06-02T14:08:34Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «{{цёзкі2|Харкевіч}}{{Асоба}} '''Ювеналій Харкевіч''' (Juwenalis Charkiewicz; каля {{ДН|||1720}}—{{ДС|||1788}}) — беларускі манах-[[Бернардзінцы|бернардын]], [[прапаведнік]], аўтар [[Дыярыуш|дыярыюша]] на [[Польская мова|польскай мове]], апісаў сваё [[Іспанія|іспанскае]] падарожжа. На...» 5149905 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харкевіч}}{{Асоба}} '''Ювеналій Харкевіч''' (Juwenalis Charkiewicz; каля {{ДН|||1720}}—{{ДС|||1788}}) — беларускі манах-[[Бернардзінцы|бернардын]], [[прапаведнік]], аўтар [[Дыярыуш|дыярыюша]] на [[Польская мова|польскай мове]], апісаў сваё [[Іспанія|іспанскае]] падарожжа. Нарадзіўся на Літве. У 1740 годзе ўступіў у бернардынскі ордэн. Быў прафесарам тэалогіі, з 1758 па 1766 г. выкладаў у ордэнскіх семінарыях у Вільні і [[Нясвіж]]ы. Быў абраны ў 1766 годзе літоўскім правінцыялам. Прымаў удзел у генеральнай капітуле ордэну, якая адбылася ў 1768 г. у [[Валенсія|Валенсіі]]. Дарога ў Іспанію лягла праз [[Чэхія|Чэхію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Баварыя|Баварыю]], [[Францыя|Францыю]], [[Венецыянская рэспубліка|рэспубліку Венецыю]], [[Італія|Італію]], Па дарозе дамоў наведаў Рым, уладжваў справу, звязаную са спрэчкай віленскіх бернардынаў з біскупам [[І. Масальскі]]м наконт маёмасці [[Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільня)|святаміхальскага кляштара]] ў Вільні. У 1769—1772 гг. [[кусташ]] літоўскай правінцыі, у 1774—1775 гг., па смерці правінцыяла Антонія Гняўчынскага, яе [[вікарый]]. У 1775 г. на віленскай капітуле Харкевіча выбралі правінцыялам, але ён не прыняў пасады і тры гады выконваў абавязкі кусташа. Яго выбралі другі раз, быў правінцыялам з 1778 па 1781 год. У 1775 годзе наведаў [[Вялікая Польшча|Велікапольшчу]], а ў 1781 годзе — рускую правінцыю. У 1787 годзе ўдзельнічаў і старшынстваваў на капітуле, якая адбылася ў [[Трокі|Троках]]. Памёр у 1788 годзе ў [[Слонім]]е, ці ў [[Вільня|Вільні]]. Яго асобу і творчасць даследавалі [[К. Кантак]], [[Б. Мігдал]], [[Богдан Рок|Б. Рок]], [[А. Бразгуноў]], на беларускую мову перакладала Алена Вальчук. == Літаратура == * Алена Вальчук. [https://media.catholic.by/nv/n75/art16.htm Іспанія і іспанцы ў «Дыярыушы» Ювеналія Харкевіча] * Залатая калекцыя беларускай літаратуры, т. 2 — Літаратура ХVII—XVIII стагоддзяў. — Мінск, 2012. ; таксама [https://media.catholic.by/nv/n76/art18.htm Дыярыюш] {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Харкевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Слоніме]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Бернардзінцы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі]] q169545kdh7bnh80x3pmvv55qnekiuh 0 808902 5149910 2026-06-02T14:18:48Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Ёсіф Саламон дэль Медзіга''' (Дэльмедзіга; {{ВД-Прэамбула}}) — [[яўрэй]]скі [[вучоны]]-[[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўца]], [[Філосаф|мысліцель]], [[урач]]. Таксама вядомы як Рофэ. Нарадзіўся на грэчаскім востраве [[Крыт|Крыце]] ў Кандзіі (сёння Іра...» 5149910 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ёсіф Саламон дэль Медзіга''' (Дэльмедзіга; {{ВД-Прэамбула}}) — [[яўрэй]]скі [[вучоны]]-[[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўца]], [[Філосаф|мысліцель]], [[урач]]. Таксама вядомы як Рофэ. Нарадзіўся на грэчаскім востраве [[Крыт|Крыце]] ў Кандзіі (сёння [[Іракліян]]) у сям’і рабіна. Атрымаў яўрэйскую і агульную адукацыю, з 15 гадоў вучыўся ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]], вывучаў [[Логіка|логіку]], [[Натурфіласофія|натурфіласофію]], [[Метафізіка|метафізіку]], [[Багаслоўе|тэалогію]], далей медыцыну, [[Матэматыка|матэматыку]], у [[Астраномія|астраноміі]] яго настаўнікам быў вядомы [[Галілей]]. Часта наведваў у [[Венецыя|Венецыі]] рабіна [[Леон да Мадэна|Леона да Мадэна]], адчуваў яго ўплыў. Ён вярнуўся дамоў, але не мог тут застацца праз сваё вальнадумства, доўга вандраваў. Адправіўся ў [[Каір]], шукаючы кніг для сваёй бібліятэкі. Тут ён зблізіўся з [[Караімы|караімскімі]] вучонымі, асабліва з хамамам Якавам Іскандары (Аскандары), па яго просьбе напісаў працу пра механіку, на публічным матэматычным дыспуце ён перамог вучонага-мусульманіна. У [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] ён пазнаёміўся з некаторымі караімамі, вывучаў [[Кабала|кабалу]], праз [[Гісторыя Румыніі|Валахію і Малдову]] прыбыў у [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]], дзе жыў некалькі гадоў. Стаў у [[Вільня|Вільні]] ўрачом [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]], сярод ягоных вучняў тут быў Майсей бен-Меір з Меца, караім Зерах бен-Натан з [[Трокі|Трок]] звярнуўся да яго з навуковымі пытаннямі, адказы на іх склалі асобную кнігу. Адправіўся ў [[Гамбург]], займаў пасаду рабіна ці прапаведніка ў [[Сефарды|сефардаў]], з-за эпідэміі перасяліўся ў [[Глюкштат]], адтуль у [[Амстэрдам]], дзе нейкі час быў рабінам. Каля 1630 года пасяліўся ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]], быў урачом, а з 1648 года жыў да смерці ў [[Прага|Празе]], дзе і пахаваны. [[Файл:Jašar mi Kandija Stary zidovsky hrbitov v Praze.jpg|міні|Пахаванне на [[Старыя яўрэйскія могілкі (Прага)|старых яўрэйскіх могілках]]]] У 1629 годзе ён выдаў у Амстэрдаме навуковую кнігу, якая змяшчала 12 пытанняў і 70 парадоксаў з матэматыкі, астраноміі, фізікі і хіміі, што прасіў растлумачыць Зерах бен-Натан, далей ідуць адказы і тлумачэнні, якія часткова належаць Майсею бен-Меіру. Гэты твор не быў закончаным, сістэматычным. Адзін амстэрдамскі вучань па імені Самуіл бен-Леб Ашкеназі выдаў твор Дэльмедзіга, прысвечаны кабале, з якога відаць яго прыхільнасць да сістэмы Лурыі (Базель, 1629, 1631), аднак у адным сваім лісце ён рэзка асуджае кабалу. Дэльмедзіга не заўсёды быў шчырым. Ён баяўся абвінавачання ў ерасі. Такія сучаснікі, як [[Ёмтаў Ліпман Гелер]] і Яір Хаім Бахарах дужа хвалілі яго набожнасць і вялікую эрудыцыю. Яго біяграфію даследавалі Г. Грэц, А. Гейгер. Энцыклапедычная асвета не дала яму выразнага светапогляду і цвёрдых перакананняў, наадварот, заблытала яго розум, і ён на кожным кроку супярэчыў сабе, — меркаваў [[Сямён Дубноў|Дубноў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[:ru:s:ЕЭБЕ/Дельмедиго, Иосиф Соломон|Дельмедиго, Иосиф Соломон]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913. {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Дэльмедзіга}} [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Астраномы XVII стагоддзя]][[Катэгорыя:Матэматыкі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рабіны]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Італіі]][[Катэгорыя:Астраномы Італіі]][[Катэгорыя:Вучоныя Грэцыі]] pf7v1iy52ya1feopva67qwckpx6fdt3 0 808903 5149913 2026-06-02T14:20:38Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Эрнст Эдуард Самуэль Фрэнкель''' ({{lang-de|Ernst Eduard Samuel Fraenkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі лінгвіст, індаеўрапеіст і балтыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і бактэрыёлага Альберта Фрэнкеля (1848-1916) — пляменніка вучоных-медыкаў Морыца і Людвіга Траубэ. Яго ся...» 5149913 wikitext text/x-wiki '''Эрнст Эдуард Самуэль Фрэнкель''' ({{lang-de|Ernst Eduard Samuel Fraenkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі лінгвіст, індаеўрапеіст і балтыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і бактэрыёлага Альберта Фрэнкеля (1848-1916) — пляменніка вучоных-медыкаў Морыца і Людвіга Траубэ. Яго сястра Шарлота Фрэнкель была замужам за філолагам Карлам Фрыдрыхам Эндэрсам (1877-1963). З 1899 года вывучаў класічную філалогію, [[санскрыт]] і індаеўрапеістыку ў Іаганеса Шміта ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце імя Гумбальта]]. У 1905 годзе абараніў дысертацыю аб старажытнагрэцкіх дзеясловах. У 1906—1908 гадах ён вучыўся ў Аўгуста Лескіна, спецыяліста па балтыйскіх мовах, у [[Лейпцыг]]е. У 1909 годзе стаў прыват-дацэнтам ва [[Кільскі ўніверсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Універсітэце імя Хрысціяна Альбрэхта]]. У 1916 годзе стаў экстраардынарным, а ў 1920 годзе ардынарным прафесарам. Нягледзячы на тое, што бацькі перайшлі ў [[пратэстантызм]], у 1936 годзе з-за яўрэйскае паходжання звольнены з універсітэта на падставе Нюрнбергскіх расавых законаў, акрамя таго, яму забаранілі весці публічную выкладчыцкую працу ў Германіі. У 1945—1954 гадах кіраваў семінарам па кампаратывістыцы ({{lang-de|Seminar für vergleichende Sprachwissenschaft}}) у [[Гамбургскі ўніверсітэт|Гамбургскім універсітэце]]. == Працы == * ''Geschichte der griechischen Nomina agentis auf -ter -tor -tes (-t)'', I, II, Trübner, Straßburg, 1910—1920; * ''Syntax der litauischen Kasus'', 1928; * ''Die baltischen Sprachen'', Carl Winter, Heidelberg, 1950; * ''Litauisches etymologisches Wörterbuch'', 2 тома, Carl Winter, Heidelberg, Göttingen, 1962—1965. == Крыніцы== {{крыніцы}} == Спасылкі == * http://www.lituanus.org/1988/88_4_01.htm * http://www.euro-languages.net/lithuania/?action=LinkingText&id=112 {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]][[Катэгорыя:Кампаратывісты]][[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]][[Катэгорыя:Балтысты]][[Катэгорыя:Этымолагі]] j2twp5zlu9fto083swppmo2avkfvtdv 5149915 5149913 2026-06-02T14:20:51Z DBatura 73587 5149915 wikitext text/x-wiki {{Асоьба}} '''Эрнст Эдуард Самуэль Фрэнкель''' ({{lang-de|Ernst Eduard Samuel Fraenkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі лінгвіст, індаеўрапеіст і балтыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і бактэрыёлага Альберта Фрэнкеля (1848-1916) — пляменніка вучоных-медыкаў Морыца і Людвіга Траубэ. Яго сястра Шарлота Фрэнкель была замужам за філолагам Карлам Фрыдрыхам Эндэрсам (1877-1963). З 1899 года вывучаў класічную філалогію, [[санскрыт]] і індаеўрапеістыку ў Іаганеса Шміта ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце імя Гумбальта]]. У 1905 годзе абараніў дысертацыю аб старажытнагрэцкіх дзеясловах. У 1906—1908 гадах ён вучыўся ў Аўгуста Лескіна, спецыяліста па балтыйскіх мовах, у [[Лейпцыг]]е. У 1909 годзе стаў прыват-дацэнтам ва [[Кільскі ўніверсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Універсітэце імя Хрысціяна Альбрэхта]]. У 1916 годзе стаў экстраардынарным, а ў 1920 годзе ардынарным прафесарам. Нягледзячы на тое, што бацькі перайшлі ў [[пратэстантызм]], у 1936 годзе з-за яўрэйскае паходжання звольнены з універсітэта на падставе Нюрнбергскіх расавых законаў, акрамя таго, яму забаранілі весці публічную выкладчыцкую працу ў Германіі. У 1945—1954 гадах кіраваў семінарам па кампаратывістыцы ({{lang-de|Seminar für vergleichende Sprachwissenschaft}}) у [[Гамбургскі ўніверсітэт|Гамбургскім універсітэце]]. == Працы == * ''Geschichte der griechischen Nomina agentis auf -ter -tor -tes (-t)'', I, II, Trübner, Straßburg, 1910—1920; * ''Syntax der litauischen Kasus'', 1928; * ''Die baltischen Sprachen'', Carl Winter, Heidelberg, 1950; * ''Litauisches etymologisches Wörterbuch'', 2 тома, Carl Winter, Heidelberg, Göttingen, 1962—1965. == Крыніцы== {{крыніцы}} == Спасылкі == * http://www.lituanus.org/1988/88_4_01.htm * http://www.euro-languages.net/lithuania/?action=LinkingText&id=112 {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]][[Катэгорыя:Кампаратывісты]][[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]][[Катэгорыя:Балтысты]][[Катэгорыя:Этымолагі]] gywu3ymqflnubrcdpgk0i2iphb1ssmm 5149916 5149915 2026-06-02T14:20:57Z DBatura 73587 5149916 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эрнст Эдуард Самуэль Фрэнкель''' ({{lang-de|Ernst Eduard Samuel Fraenkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі лінгвіст, індаеўрапеіст і балтыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і бактэрыёлага Альберта Фрэнкеля (1848-1916) — пляменніка вучоных-медыкаў Морыца і Людвіга Траубэ. Яго сястра Шарлота Фрэнкель была замужам за філолагам Карлам Фрыдрыхам Эндэрсам (1877-1963). З 1899 года вывучаў класічную філалогію, [[санскрыт]] і індаеўрапеістыку ў Іаганеса Шміта ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце імя Гумбальта]]. У 1905 годзе абараніў дысертацыю аб старажытнагрэцкіх дзеясловах. У 1906—1908 гадах ён вучыўся ў Аўгуста Лескіна, спецыяліста па балтыйскіх мовах, у [[Лейпцыг]]е. У 1909 годзе стаў прыват-дацэнтам ва [[Кільскі ўніверсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Універсітэце імя Хрысціяна Альбрэхта]]. У 1916 годзе стаў экстраардынарным, а ў 1920 годзе ардынарным прафесарам. Нягледзячы на тое, што бацькі перайшлі ў [[пратэстантызм]], у 1936 годзе з-за яўрэйскае паходжання звольнены з універсітэта на падставе Нюрнбергскіх расавых законаў, акрамя таго, яму забаранілі весці публічную выкладчыцкую працу ў Германіі. У 1945—1954 гадах кіраваў семінарам па кампаратывістыцы ({{lang-de|Seminar für vergleichende Sprachwissenschaft}}) у [[Гамбургскі ўніверсітэт|Гамбургскім універсітэце]]. == Працы == * ''Geschichte der griechischen Nomina agentis auf -ter -tor -tes (-t)'', I, II, Trübner, Straßburg, 1910—1920; * ''Syntax der litauischen Kasus'', 1928; * ''Die baltischen Sprachen'', Carl Winter, Heidelberg, 1950; * ''Litauisches etymologisches Wörterbuch'', 2 тома, Carl Winter, Heidelberg, Göttingen, 1962—1965. == Крыніцы== {{крыніцы}} == Спасылкі == * http://www.lituanus.org/1988/88_4_01.htm * http://www.euro-languages.net/lithuania/?action=LinkingText&id=112 {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]][[Катэгорыя:Кампаратывісты]][[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]][[Катэгорыя:Балтысты]][[Катэгорыя:Этымолагі]] hejfx7ublqjb57wsc7t084xr887outo 0 808904 5149920 2026-06-02T15:06:08Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Анатолевіч Клімавец''' (нар. {{ДН|18|8|1974}}, [[Гомель]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/93212-vse-taki-ia-trener-i-dumaiu-neploxoi-andrei-klimovec-pro-to-kuda-vedet-sevcov-sbornuiu-belarusi Чемпион мира Андрей Климове...» 5149920 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Анатолевіч Клімавец''' (нар. {{ДН|18|8|1974}}, [[Гомель]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/93212-vse-taki-ia-trener-i-dumaiu-neploxoi-andrei-klimovec-pro-to-kuda-vedet-sevcov-sbornuiu-belarusi Чемпион мира Андрей Климовец объяснил, как бы играли в бундеслиге сборные Беларуси и России] {{Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімавец Уладзімір Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] 7uhoxdqulosckbreb1ku4i10qbx88eb 5149990 5149920 2026-06-02T19:39:56Z Паўлюк Шапецька 37440 5149990 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Анатолевіч Клімавец''' (нар. {{ДН|18|8|1974}}, [[Гомель]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/93212-vse-taki-ia-trener-i-dumaiu-neploxoi-andrei-klimovec-pro-to-kuda-vedet-sevcov-sbornuiu-belarusi Чемпион мира Андрей Климовец объяснил, как бы играли в бундеслиге сборные Беларуси и России] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2009-10/player/500044/AndrejKlimovets Andrej Klimovets] {{Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімавец Уладзімір Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] 4mp5u7rre7batr2p5aykoxyijakoihw 0 808905 5149925 2026-06-02T15:29:57Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр (ДЛВЦ) імя В. П. Чкалава''' – адзіная ў [[Расія|Расіі]] арганізацыя з правам сертыфікацыі ваеннай авіяцыйнай тэхнікі. == Гісторыя == Гісторыю вядзе ад навукова-дасведчанага аэрадрома Глаўпаветрфлота РСФСР, які быў ств...» 5149925 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр (ДЛВЦ) імя В. П. Чкалава''' – адзіная ў [[Расія|Расіі]] арганізацыя з правам сертыфікацыі ваеннай авіяцыйнай тэхнікі. == Гісторыя == Гісторыю вядзе ад навукова-дасведчанага аэрадрома Глаўпаветрфлота РСФСР, які быў створаны 21 верасня 1920 года загадам Рэўваенсаветана Цэнтральным аэрадроме ў [[Масква|Маскве]]. Пазней, 12 кастрычніка 1926 года, ператвораны ў навукова-выпрабавальны інстытут ВПС РСЧА. З гэтага моманту ўсе ўзоры авіяцыйнай тэхнікі сталі прымацца на ўзбраенне ВПС і авіяцыі ВМФ толькі пасля атрымання станоўчага заключэння ад ваенных выпрабавальнікаў. У перадваенныя гады і падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] інстытутам была праведзена каласальная праца па выпрабаваннях многіх новых узораў самалётаў. З пачаткам вайны НДІ быў перабазаваны ў [[Свярдлоўск]]. У маі 1944 года НДІ ВПС перафармаваны ў Дзяржаўны навукова-выпрабавальны інстытут ВПС. У пасляваенныя гады вярнуўся да ранейшага месца дыслакацыі на аэрадроме Чкалаўскі [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. У 1960—1961 гады перадыслакаваны ў [[Ахтубінск]] ([[Астраханская вобласць]]). У снежні 1960 года на базе Дзяржаўнага Чырванасцяжнага навукова-выпрабавальнага інстытута ВПС былі аб'яднаны некалькі нумарных НДІ, а таксама паветраплавальны цэнтр у [[Вольск]]у і лётна-выпрабавальны цэнтр у [[Феадосія|Феадосіі]]. У 1960-я гады тут праводзіліся выпрабаванні не толькі авіяцыйнай, але і касмічнай тэхнікі, напрыклад, сістэм жыццезабеспячэння і шлюзавання касмічнага карабля «[[Саюз-М]]». У 1971 годзе [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрствам абароны СССР]] было прынята рашэнне аб пачатку цэнтралізаванай падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў у Дзяржаўным навукова-выпрабавальным інстытуце ВПС у Ахтубінску на базе сфармаванага тут цэнтра падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў. У 1989 годзе ГНДІ ВПС быў перафармаваны ў 929-ы Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Мінабароны СССР. == Структура == Бягучая структура ўключае ў сябе ўпраўленне цэнтра, выпрабавальныя цэнтры, прызначаныя для правядзення выпрабаванняў авіяцыйных і паветраплавальных комплексаў рознага прызначэння і ў розных умовах, упраўленне выпрабаванняў і даследаванняў бартавога авіяцыйнага, радыёэлектроннага абсталявання і авіяцыйнага ўзбраення, упраўленне выпрабавальных трас і палігонаў, спецыяльны авіяцыйны высакагорны цэнтр. Акрамя выпрабавальных упраўленняў і цэнтраў, у структуру цэнтра ўваходзяць часткі абслугоўвання і забеспячэння. Падраздзяленні цэнтра размешчаны ў гарадах Ахтубінску, [[Шчолкава]], [[Знаменск (Астраханская вобласць)|Знаменск]], Вольску, [[Нальчык]]у, [[Ключы Камчацкія|Ключах Камчацкіх]], Феадосіі. ДЛВЦ размяшчае разгалінаванай сеткай выпрабавальных палігонаў, якія размяшчаюцца на тэрыторыі Астраханскай вобласці, [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарыі]]. == Дзейнасць == У цэнтры штогод праводзіцца больш за 220 самастойных выпрабаванняў з выкананнем не менш за 1600 палётаў, а таксама больш за 70 навукова-даследчых работ, у тым ліку і ў паветры, накіраваных на ўдасканаленне метадычнага забеспячэння выпрабаванняў перспектыўнай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення. У цяперашні час ДЛВЦ узаемадзейнічае больш чым са 120 арганізацыямі прамысловасці, навуковымі інстытутамі, ваеннымі навукова-даследчымі ўстановамі і страявымі часткамі. Цэнтр валодае адзінай у краіне ўнікальнай эксперыментальна-выпрабавальнай базай. Толькі тут можа быць выканана ў поўным аб'ёме ацэнка новай і мадэрнізаванай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення на адпаведнасць тактыка-тэхнічным патрабаванням заказчыка. == Літаратура == * Шамиль Хайруллин. [http://redstar.ru/zdes-letayut-na-predelnyh-rezhimah/ Здесь летают на предельных режимах] // Красная звезда, 21 сентября 2020. {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы СССР]][[Катэгорыя:ВПС Расіі]][[Катэгорыя:Астраханская вобласць]][[Катэгорыя:Ваенныя палігоны]] grsz0sh2p3c7ylvbkm2pqjpybe3cp68 5149926 5149925 2026-06-02T15:31:40Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5149926 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр (ДЛВЦ) імя В. П. Чкалава''' – адзіная ў [[Расія|Расіі]] арганізацыя з правам сертыфікацыі ваеннай авіяцыйнай тэхнікі. == Гісторыя == Гісторыю вядзе ад навукова-вопытнага аэрадрома Глаўпаветрфлота РСФСР, які быў створаны 21 верасня 1920 года загадам Рэўваенсаветана Цэнтральным аэрадроме ў [[Масква|Маскве]]. Пазней, 12 кастрычніка 1926 года, ператвораны ў навукова-выпрабавальны інстытут ВПС РСЧА. З гэтага моманту ўсе ўзоры авіяцыйнай тэхнікі сталі прымацца на ўзбраенне ВПС і авіяцыі ВМФ толькі пасля атрымання станоўчага заключэння ад ваенных выпрабавальнікаў. У перадваенныя гады і падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] інстытутам была праведзена каласальная праца па выпрабаваннях многіх новых узораў самалётаў. З пачаткам вайны НДІ быў перабазаваны ў [[Свярдлоўск]]. У маі 1944 года НДІ ВПС перафармаваны ў Дзяржаўны навукова-выпрабавальны інстытут ВПС. У пасляваенныя гады вярнуўся да ранейшага месца дыслакацыі на аэрадроме Чкалаўскі [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. У 1960—1961 гады перадыслакаваны ў [[Ахтубінск]] ([[Астраханская вобласць]]). У снежні 1960 года на базе Дзяржаўнага Чырванасцяжнага навукова-выпрабавальнага інстытута ВПС былі аб’яднаны некалькі нумарных НДІ, а таксама паветраплавальны цэнтр у [[Вольск]]у і лётна-выпрабавальны цэнтр у [[Феадосія|Феадосіі]]. У 1960-я гады тут праводзіліся выпрабаванні не толькі авіяцыйнай, але і касмічнай тэхнікі, напрыклад, сістэм жыццезабеспячэння і шлюзавання касмічнага карабля «[[Саюз-М]]». У 1971 годзе [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрствам абароны СССР]] было прынята рашэнне аб пачатку цэнтралізаванай падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў у Дзяржаўным навукова-выпрабавальным інстытуце ВПС у Ахтубінску на базе сфармаванага тут цэнтра падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў. У 1989 годзе быў перафармаваны ў 929-ы Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Мінабароны СССР. == Структура == Бягучая структура ўключае ў сябе ўпраўленне цэнтра, выпрабавальныя цэнтры, прызначаныя для правядзення выпрабаванняў авіяцыйных і паветраплавальных комплексаў рознага прызначэння і ў розных умовах, упраўленне выпрабаванняў і даследаванняў бартавога авіяцыйнага, радыёэлектроннага абсталявання і авіяцыйнага ўзбраення, упраўленне выпрабавальных трас і палігонаў, спецыяльны авіяцыйны высакагорны цэнтр. Акрамя выпрабавальных упраўленняў і цэнтраў, у структуру цэнтра ўваходзяць часткі абслугоўвання і забеспячэння. Падраздзяленні цэнтра размешчаны ў гарадах Ахтубінску, [[Шчолкава]], [[Знаменск (Астраханская вобласць)|Знаменск]], Вольску, [[Нальчык]]у, [[Ключы Камчацкія|Ключах Камчацкіх]], Феадосіі. ДЛВЦ размяшчае разгалінаванай сеткай выпрабавальных палігонаў, якія размяшчаюцца на тэрыторыі Астраханскай вобласці, [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарыі]]. == Дзейнасць == У цэнтры штогод праводзіцца больш за 220 самастойных выпрабаванняў з выкананнем не менш за 1600 палётаў, а таксама больш за 70 навукова-даследчых работ, у тым ліку і ў паветры, накіраваных на ўдасканаленне метадычнага забеспячэння выпрабаванняў перспектыўнай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення. У цяперашні час ДЛВЦ узаемадзейнічае больш чым са 120 арганізацыямі прамысловасці, навуковымі інстытутамі, ваеннымі навукова-даследчымі ўстановамі і страявымі часткамі. Цэнтр валодае адзінай у краіне ўнікальнай эксперыментальна-выпрабавальнай базай. Толькі тут можа быць выканана ў поўным аб'ёме ацэнка новай і мадэрнізаванай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення на адпаведнасць тактыка-тэхнічным патрабаванням заказчыка. == Літаратура == * Шамиль Хайруллин. [http://redstar.ru/zdes-letayut-na-predelnyh-rezhimah/ Здесь летают на предельных режимах] // Красная звезда, 21 сентября 2020. {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы СССР]][[Катэгорыя:ВПС Расіі]][[Катэгорыя:Астраханская вобласць]][[Катэгорыя:Ваенныя палігоны]] 5wb3p3gm5blio2lu7inwgmxbu4ds5jj 5149927 5149926 2026-06-02T15:33:13Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5149927 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр (ДЛВЦ) імя В. П. Чкалава''' – адзіная ў [[Расія|Расіі]] арганізацыя з правам сертыфікацыі ваеннай авіяцыйнай тэхнікі. == Гісторыя == Гісторыю вядзе ад навукова-выпрабавальнага аэрадрома Глаўпаветрфлота РСФСР, які быў створаны 21 верасня 1920 года загадам Рэўваенсаветана Цэнтральным аэрадроме ў [[Масква|Маскве]]. Пазней, 12 кастрычніка 1926 года, ператвораны ў навукова-выпрабавальны інстытут ВПС РСЧА. З гэтага моманту ўсе ўзоры авіяцыйнай тэхнікі сталі прымацца на ўзбраенне ВПС і авіяцыі ВМФ толькі пасля атрымання станоўчага заключэння ад ваенных выпрабавальнікаў. У перадваенныя гады і падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] інстытутам была праведзена каласальная праца па выпрабаваннях многіх новых узораў самалётаў. З пачаткам вайны НДІ быў перабазаваны ў [[Свярдлоўск]]. У маі 1944 года НДІ ВПС перафармаваны ў Дзяржаўны навукова-выпрабавальны інстытут ВПС. У пасляваенныя гады вярнуўся да ранейшага месца дыслакацыі на аэрадроме Чкалаўскі [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. У 1960—1961 гады перадыслакаваны ў [[Ахтубінск]] ([[Астраханская вобласць]]). У снежні 1960 года на базе Дзяржаўнага Чырванасцяжнага навукова-выпрабавальнага інстытута ВПС былі аб’яднаны некалькі нумарных НДІ, а таксама паветраплавальны цэнтр у [[Вольск]]у і лётна-выпрабавальны цэнтр у [[Феадосія|Феадосіі]]. У 1960-я гады тут праводзіліся выпрабаванні не толькі авіяцыйнай, але і касмічнай тэхнікі, напрыклад, сістэм жыццезабеспячэння і шлюзавання касмічнага карабля «[[Саюз-М]]». У 1971 годзе [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрствам абароны СССР]] было прынята рашэнне аб пачатку цэнтралізаванай падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў у Дзяржаўным навукова-выпрабавальным інстытуце ВПС у Ахтубінску на базе сфармаванага тут цэнтра падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў. У 1989 годзе быў перафармаваны ў 929-ы Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Мінабароны СССР. == Структура == Бягучая структура ўключае ў сябе ўпраўленне цэнтра, выпрабавальныя цэнтры, прызначаныя для правядзення выпрабаванняў авіяцыйных і паветраплавальных комплексаў рознага прызначэння і ў розных умовах, упраўленне выпрабаванняў і даследаванняў бартавога авіяцыйнага, радыёэлектроннага абсталявання і авіяцыйнага ўзбраення, упраўленне выпрабавальных трас і палігонаў, спецыяльны авіяцыйны высакагорны цэнтр. Акрамя выпрабавальных упраўленняў і цэнтраў, у структуру цэнтра ўваходзяць часткі абслугоўвання і забеспячэння. Падраздзяленні цэнтра размешчаны ў гарадах Ахтубінску, [[Шчолкава]], [[Знаменск (Астраханская вобласць)|Знаменск]], Вольску, [[Нальчык]]у, [[Ключы Камчацкія|Ключах Камчацкіх]], Феадосіі. ДЛВЦ размяшчае разгалінаванай сеткай выпрабавальных палігонаў, якія размяшчаюцца на тэрыторыі Астраханскай вобласці, [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарыі]]. == Дзейнасць == У цэнтры штогод праводзіцца больш за 220 самастойных выпрабаванняў з выкананнем не менш за 1600 палётаў, а таксама больш за 70 навукова-даследчых работ, у тым ліку і ў паветры, накіраваных на ўдасканаленне метадычнага забеспячэння выпрабаванняў перспектыўнай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення. У цяперашні час ДЛВЦ узаемадзейнічае больш чым са 120 арганізацыямі прамысловасці, навуковымі інстытутамі, ваеннымі навукова-даследчымі ўстановамі і страявымі часткамі. Цэнтр валодае адзінай у краіне ўнікальнай эксперыментальна-выпрабавальнай базай. Толькі тут можа быць выканана ў поўным аб'ёме ацэнка новай і мадэрнізаванай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення на адпаведнасць тактыка-тэхнічным патрабаванням заказчыка. == Літаратура == * Шамиль Хайруллин. [http://redstar.ru/zdes-letayut-na-predelnyh-rezhimah/ Здесь летают на предельных режимах] // Красная звезда, 21 сентября 2020. {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы СССР]][[Катэгорыя:ВПС Расіі]][[Катэгорыя:Астраханская вобласць]][[Катэгорыя:Ваенныя палігоны]] ixeubnj8bwjhu0hs288876g5krsrw9q 5149928 5149927 2026-06-02T15:33:47Z DBatura 73587 /* Дзейнасць */ 5149928 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр (ДЛВЦ) імя В. П. Чкалава''' – адзіная ў [[Расія|Расіі]] арганізацыя з правам сертыфікацыі ваеннай авіяцыйнай тэхнікі. == Гісторыя == Гісторыю вядзе ад навукова-выпрабавальнага аэрадрома Глаўпаветрфлота РСФСР, які быў створаны 21 верасня 1920 года загадам Рэўваенсаветана Цэнтральным аэрадроме ў [[Масква|Маскве]]. Пазней, 12 кастрычніка 1926 года, ператвораны ў навукова-выпрабавальны інстытут ВПС РСЧА. З гэтага моманту ўсе ўзоры авіяцыйнай тэхнікі сталі прымацца на ўзбраенне ВПС і авіяцыі ВМФ толькі пасля атрымання станоўчага заключэння ад ваенных выпрабавальнікаў. У перадваенныя гады і падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] інстытутам была праведзена каласальная праца па выпрабаваннях многіх новых узораў самалётаў. З пачаткам вайны НДІ быў перабазаваны ў [[Свярдлоўск]]. У маі 1944 года НДІ ВПС перафармаваны ў Дзяржаўны навукова-выпрабавальны інстытут ВПС. У пасляваенныя гады вярнуўся да ранейшага месца дыслакацыі на аэрадроме Чкалаўскі [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. У 1960—1961 гады перадыслакаваны ў [[Ахтубінск]] ([[Астраханская вобласць]]). У снежні 1960 года на базе Дзяржаўнага Чырванасцяжнага навукова-выпрабавальнага інстытута ВПС былі аб’яднаны некалькі нумарных НДІ, а таксама паветраплавальны цэнтр у [[Вольск]]у і лётна-выпрабавальны цэнтр у [[Феадосія|Феадосіі]]. У 1960-я гады тут праводзіліся выпрабаванні не толькі авіяцыйнай, але і касмічнай тэхнікі, напрыклад, сістэм жыццезабеспячэння і шлюзавання касмічнага карабля «[[Саюз-М]]». У 1971 годзе [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрствам абароны СССР]] было прынята рашэнне аб пачатку цэнтралізаванай падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў у Дзяржаўным навукова-выпрабавальным інстытуце ВПС у Ахтубінску на базе сфармаванага тут цэнтра падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў. У 1989 годзе быў перафармаваны ў 929-ы Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Мінабароны СССР. == Структура == Бягучая структура ўключае ў сябе ўпраўленне цэнтра, выпрабавальныя цэнтры, прызначаныя для правядзення выпрабаванняў авіяцыйных і паветраплавальных комплексаў рознага прызначэння і ў розных умовах, упраўленне выпрабаванняў і даследаванняў бартавога авіяцыйнага, радыёэлектроннага абсталявання і авіяцыйнага ўзбраення, упраўленне выпрабавальных трас і палігонаў, спецыяльны авіяцыйны высакагорны цэнтр. Акрамя выпрабавальных упраўленняў і цэнтраў, у структуру цэнтра ўваходзяць часткі абслугоўвання і забеспячэння. Падраздзяленні цэнтра размешчаны ў гарадах Ахтубінску, [[Шчолкава]], [[Знаменск (Астраханская вобласць)|Знаменск]], Вольску, [[Нальчык]]у, [[Ключы Камчацкія|Ключах Камчацкіх]], Феадосіі. ДЛВЦ размяшчае разгалінаванай сеткай выпрабавальных палігонаў, якія размяшчаюцца на тэрыторыі Астраханскай вобласці, [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарыі]]. == Дзейнасць == У цэнтры штогод праводзіцца больш за 220 самастойных выпрабаванняў з выкананнем не менш за 1600 палётаў, а таксама больш за 70 навукова-даследчых работ, у тым ліку і ў паветры, накіраваных на ўдасканаленне метадычнага забеспячэння выпрабаванняў перспектыўнай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення. У цяперашні час ДЛВЦ узаемадзейнічае больш чым са 120 арганізацыямі прамысловасці, навуковымі інстытутамі, ваеннымі навукова-даследчымі ўстановамі і страявымі часткамі. Цэнтр валодае адзінай у краіне ўнікальнай эксперыментальна-выпрабавальнай базай. Толькі тут можа быць выканана ў поўным аб’ёме ацэнка новай і мадэрнізаванай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення на адпаведнасць тактыка-тэхнічным патрабаванням заказчыка. == Літаратура == * Шамиль Хайруллин. [http://redstar.ru/zdes-letayut-na-predelnyh-rezhimah/ Здесь летают на предельных режимах] // Красная звезда, 21 сентября 2020. {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы СССР]][[Катэгорыя:ВПС Расіі]][[Катэгорыя:Астраханская вобласць]][[Катэгорыя:Ваенныя палігоны]] hz0ondbeetaykrpqt5lkxudjzhb46gx 0 808907 5149961 2026-06-02T17:37:13Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Іранскі крызіс (з 2019 года)]] у [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] 5149961 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амерыкана-іранскі канфлікт]] 7hytmsquzs5ihqtiohew0byw06rfafy 1 808908 5149963 2026-06-02T17:37:14Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Размовы:Іранскі крызіс (з 2019 года)]] у [[Размовы:Амерыкана-іранскі канфлікт]] 5149963 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Амерыкана-іранскі канфлікт]] 38k4kkh0vbwlzwygai2nltz7j3rtnc2 0 808909 5149972 2026-06-02T17:40:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Усевалад Боеў]] у [[Усевалад Мікалаевіч Боеў]] 5149972 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Усевалад Мікалаевіч Боеў]] g7mv894rpe1evn1osn18mlwvtqxnjr0 10 808910 5149973 2026-06-02T17:41:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{ {{{1<noinclude>|сцягафікацыя/сцяг</noinclude>}}} | alias = Літоўская Рэспубліка (1918—1940) | shortname alias = Літоўская Рэспубліка | flag alias = Flag of Lithuania 1918-1940.svg | памер = {{{памер|}}} }}» 5149973 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|сцягафікацыя/сцяг</noinclude>}}} | alias = Літоўская Рэспубліка (1918—1940) | shortname alias = Літоўская Рэспубліка | flag alias = Flag of Lithuania 1918-1940.svg | памер = {{{памер|}}} }} 4kyiuecmml7115rqlknljr5alsc883i 0 808911 5149979 2026-06-02T17:55:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Усевалад Мікалаевіч Боеў]] 5149979 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Усевалад Мікалаевіч Боеў]] g7mv894rpe1evn1osn18mlwvtqxnjr0 0 808912 5150011 2026-06-02T21:54:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Дагавор | назва = Беларуска-літоўскі дагавор 1920 года | поўная назва = Пагадненне, заключанае паміж урадам Беларускай Народнай Рэспублікі і ўрадам Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі | выява = | шырыня = | подпіс = | тып...» 5150011 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = Беларуска-літоўскі дагавор 1920 года | поўная назва = Пагадненне, заключанае паміж урадам Беларускай Народнай Рэспублікі і ўрадам Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі | выява = | шырыня = | подпіс = | тып = сакрэтны палітычны дагавор | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = 11 лістапада 1920 | месца падпісання = [[Каўнас|Коўна]] | змацаваны пячаткай = так | увайшоў у сілу = | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = ад БНР: [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскі]], [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. Цвікевіч]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Я. Варонка]], [[Аляксандр Галавінскі|А. Галавінскі]], [[Антон Антонавіч Аўсянік|А. Аўсянік]]<br>ад Літвы: [[Пятрас Клімас|П. Клімас]], [[Бронюс Балуціс|Б. Балуціс]], [[Вальдэмарас Чарняцкіс|В. Чарнэцкіс]], [[Сіманас Розенбаўмас|С. Разэнбаўмас]], [[Дамінік Сямашка|Д. Сямашка]], [[Юргіс Шаўліс|Ю. Шаўліс]] | бакі = [[Беларуская Народная Рэспубліка]]<br>[[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўская Дэмакратычная Рэспубліка]] | месца захоўвання = | мова = | мовы = беларуская і літоўская | сайт = | вікікрыніцы = }} '''Белару́ска-літоўскі дагаво́р 1920 го́да''' — сакрэтнае палітычнае пагадненне, заключанае паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і ўрадам [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі]] 11 лістапада 1920 года ў горадзе [[Каўнас|Коўна]]. == Гістарычны кантэкст == Увосень 1920 года абвастрыўся канфлікт паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і Літвой. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] занялі [[Вільня|Вільню]] і стварылі марыянеткавую дзяржаву [[Сярэдняя Літва]]. У гэтых умовах літоўскі ўрад напярэдадні вызначэння сваіх межаў і ўрэгулявання віленскай справы на міжнароднай арэне намагаўся згуртаваць у сваіх мэтах беларускі палітычны элемент, разлічваючы на яго падтрымку падчас магчымага [[Плебісцыт|плебісцыту]] ў Сярэдняй Літве{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=97}}. Беларускі ўрад на чале з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскім]], які знаходзіўся ў Коўне, са свайго боку шукаў базу і матэрыяльную падтрымку для сваёй дзейнасці. Перад падпісаннем палітычнага дагавора, 13 верасня 1920 года паміж бакамі быў заключаны фінансавы дагавор, паводле якога літоўскі ўрад выдзяляў ураду БНР пазыку ў памеры аднаго мільёна [[Аўксін|аўксінаў]]. Акрамя таго, беларускі бок атрымліваў значныя сродкі праз пасярэдніцтва Літвы ад [[Веймарская рэспубліка|Германіі]] на арганізацыю антыпольскіх партызанскіх атрадаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=101, 139}}. Дагавор ад 11 лістапада стаў палітычным замацаваннем гэтага саюза. == Умовы дагавора == Тэкст дагавора складаўся з дзесяці параграфаў. Згодна з імі, урад Беларускай Народнай Рэспублікі абавязваўся прыкласці ўсе высілкі, каб падчас магчымага плебісцыту на спрэчных паміж Літвой і Польшчай тэрыторыях мясцовыя жыхары-беларусы галасавалі на карысць Літвы. Пры гэтым падкрэслівалася, што дагавор не вырашае канчаткова пытанне беларуска-літоўскай мяжы. Прадугледжвалася, што мяжа будзе вызначана мірным шляхам пасля склікання правамоцнага прадстаўнічага збору Беларускай Народнай Рэспублікі. Да таго часу мясцовасці з пераважным беларускім насельніцтвам, якія апынуліся б у складзе Літвы, павінны былі кіравацца на асновах нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=99—100}}. Беларускі бок згаджаўся на тое, каб яго вайсковыя фарміраванні, створаныя на літоўскай тэрыторыі, выкарыстоўваліся ўрадам Літвы для яе абароны. У сваю чаргу, літоўскі ўрад надаваў кіраўніцтву БНР і [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Радзе БНР]] афіцыйнае месца побыту з правам [[Экстэрытарыяльнасць|экстэрытарыяльнасці]]. Абодва ўрады абавязваліся аказваць адзін аднаму ўзаемную дыпламатычную падтрымку перад урадамі іншых дзяржаў, прычым Літва абяцала дапамогу БНР у атрыманні замежных пазык. Дагавор не меў абмежавання па тэрміне дзеяння і мог быць скасаваны толькі з папярэджаннем за шэсць месяцаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Падпісанты == З беларускага боку дагавор падпісалі старшыня Рады народных міністраў БНР Вацлаў Ластоўскі, міністр юстыцыі [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]], член Рады БНР [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], а таксама ўпаўнаважаныя члены дэлегацыі консул у Украіне [[Аляксандр Галавінскі]] і [[Антон Аўсянік]]. З літоўскага боку свае подпісы паставілі віцэ-міністр замежных спраў [[Пятрас Клімас]], дырэктар палітычнага дэпартамента [[Бронюс Балуціс]], члены Устаноўчага сойма [[Вальдэмарас Чарнецкіс]] і [[Сіманас Разенбаўмас|Сіман Разенбаўмас]], міністр без партфеля па беларускіх справах у Літве [[Дамінік Сямашка]] і доктар [[Юргіс Шаўліс]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Наступствы == Дагавор даў часовую магчымасць ураду В. Ластоўскага разгарнуць актыўную дыпламатычную і прапагандысцкую дзейнасць. Абапіраючыся на дакумент, Ластоўскі выступаў з дэкларацыямі пра тое, што літоўскі ўрад гарантуе Віленшчыне краёвую аўтаномію з уласным соймам у Вільні, дзяржаўным фінансаваннем і поўным раўнапраўем беларускай мовы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=112}}. Аднак спадзяванні на стварэнне беларуска-літоўскай федэрацыі не спраўдзіліся. У сакавіку 1923 года [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыя паслоў Лігі Нацый]] канчаткова прызнала ўсходнія межы Польшчы, замацаваўшы Віленшчыну за польскай дзяржавай. Пасля гэтага палітычная каштоўнасць саюза для літоўцаў знізілася, фінансавая падтрымка беларускага ўрада ў выгнанні была спынена, а сам урад В. Ластоўскага ўвосень 1923 года вымушаны быў пераехаць з Коўна ў [[Прага|Прагу]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=190}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Беларусі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Літвы]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 лістапада]] qefd9gnng8fyg33eripxf3f3r9avmdk 5150012 5150011 2026-06-02T21:56:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1920 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5150012 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = Беларуска-літоўскі дагавор 1920 года | поўная назва = Пагадненне, заключанае паміж урадам Беларускай Народнай Рэспублікі і ўрадам Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі | выява = | шырыня = | подпіс = | тып = сакрэтны палітычны дагавор | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = 11 лістапада 1920 | месца падпісання = [[Каўнас|Коўна]] | змацаваны пячаткай = так | увайшоў у сілу = | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = ад БНР: [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскі]], [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. Цвікевіч]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Я. Варонка]], [[Аляксандр Галавінскі|А. Галавінскі]], [[Антон Антонавіч Аўсянік|А. Аўсянік]]<br>ад Літвы: [[Пятрас Клімас|П. Клімас]], [[Бронюс Балуціс|Б. Балуціс]], [[Вальдэмарас Чарняцкіс|В. Чарнэцкіс]], [[Сіманас Розенбаўмас|С. Разэнбаўмас]], [[Дамінік Сямашка|Д. Сямашка]], [[Юргіс Шаўліс|Ю. Шаўліс]] | бакі = [[Беларуская Народная Рэспубліка]]<br>[[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўская Дэмакратычная Рэспубліка]] | месца захоўвання = | мова = | мовы = беларуская і літоўская | сайт = | вікікрыніцы = }} '''Белару́ска-літоўскі дагаво́р 1920 го́да''' — сакрэтнае палітычнае пагадненне, заключанае паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і ўрадам [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі]] 11 лістапада 1920 года ў горадзе [[Каўнас|Коўна]]. == Гістарычны кантэкст == Увосень 1920 года абвастрыўся канфлікт паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і Літвой. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] занялі [[Вільня|Вільню]] і стварылі марыянеткавую дзяржаву [[Сярэдняя Літва]]. У гэтых умовах літоўскі ўрад напярэдадні вызначэння сваіх межаў і ўрэгулявання віленскай справы на міжнароднай арэне намагаўся згуртаваць у сваіх мэтах беларускі палітычны элемент, разлічваючы на яго падтрымку падчас магчымага [[Плебісцыт|плебісцыту]] ў Сярэдняй Літве{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=97}}. Беларускі ўрад на чале з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскім]], які знаходзіўся ў Коўне, са свайго боку шукаў базу і матэрыяльную падтрымку для сваёй дзейнасці. Перад падпісаннем палітычнага дагавора, 13 верасня 1920 года паміж бакамі быў заключаны фінансавы дагавор, паводле якога літоўскі ўрад выдзяляў ураду БНР пазыку ў памеры аднаго мільёна [[Аўксін|аўксінаў]]. Акрамя таго, беларускі бок атрымліваў значныя сродкі праз пасярэдніцтва Літвы ад [[Веймарская рэспубліка|Германіі]] на арганізацыю антыпольскіх партызанскіх атрадаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=101, 139}}. Дагавор ад 11 лістапада стаў палітычным замацаваннем гэтага саюза. == Умовы дагавора == Тэкст дагавора складаўся з дзесяці параграфаў. Згодна з імі, урад Беларускай Народнай Рэспублікі абавязваўся прыкласці ўсе высілкі, каб падчас магчымага плебісцыту на спрэчных паміж Літвой і Польшчай тэрыторыях мясцовыя жыхары-беларусы галасавалі на карысць Літвы. Пры гэтым падкрэслівалася, што дагавор не вырашае канчаткова пытанне беларуска-літоўскай мяжы. Прадугледжвалася, што мяжа будзе вызначана мірным шляхам пасля склікання правамоцнага прадстаўнічага збору Беларускай Народнай Рэспублікі. Да таго часу мясцовасці з пераважным беларускім насельніцтвам, якія апынуліся б у складзе Літвы, павінны былі кіравацца на асновах нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=99—100}}. Беларускі бок згаджаўся на тое, каб яго вайсковыя фарміраванні, створаныя на літоўскай тэрыторыі, выкарыстоўваліся ўрадам Літвы для яе абароны. У сваю чаргу, літоўскі ўрад надаваў кіраўніцтву БНР і [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Радзе БНР]] афіцыйнае месца побыту з правам [[Экстэрытарыяльнасць|экстэрытарыяльнасці]]. Абодва ўрады абавязваліся аказваць адзін аднаму ўзаемную дыпламатычную падтрымку перад урадамі іншых дзяржаў, прычым Літва абяцала дапамогу БНР у атрыманні замежных пазык. Дагавор не меў абмежавання па тэрміне дзеяння і мог быць скасаваны толькі з папярэджаннем за шэсць месяцаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Падпісанты == З беларускага боку дагавор падпісалі старшыня Рады народных міністраў БНР Вацлаў Ластоўскі, міністр юстыцыі [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]], член Рады БНР [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], а таксама ўпаўнаважаныя члены дэлегацыі консул у Украіне [[Аляксандр Галавінскі]] і [[Антон Аўсянік]]. З літоўскага боку свае подпісы паставілі віцэ-міністр замежных спраў [[Пятрас Клімас]], дырэктар палітычнага дэпартамента [[Бронюс Балуціс]], члены Устаноўчага сойма [[Вальдэмарас Чарнецкіс]] і [[Сіманас Разенбаўмас|Сіман Разенбаўмас]], міністр без партфеля па беларускіх справах у Літве [[Дамінік Сямашка]] і доктар [[Юргіс Шаўліс]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Наступствы == Дагавор даў часовую магчымасць ураду В. Ластоўскага разгарнуць актыўную дыпламатычную і прапагандысцкую дзейнасць. Абапіраючыся на дакумент, Ластоўскі выступаў з дэкларацыямі пра тое, што літоўскі ўрад гарантуе Віленшчыне краёвую аўтаномію з уласным соймам у Вільні, дзяржаўным фінансаваннем і поўным раўнапраўем беларускай мовы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=112}}. Аднак спадзяванні на стварэнне беларуска-літоўскай федэрацыі не спраўдзіліся. У сакавіку 1923 года [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыя паслоў Лігі Нацый]] канчаткова прызнала ўсходнія межы Польшчы, замацаваўшы Віленшчыну за польскай дзяржавай. Пасля гэтага палітычная каштоўнасць саюза для літоўцаў знізілася, фінансавая падтрымка беларускага ўрада ў выгнанні была спынена, а сам урад В. Ластоўскага ўвосень 1923 года вымушаны быў пераехаць з Коўна ў [[Прага|Прагу]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=190}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Беларусі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Літвы]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 лістапада]] 6e3sopk9jvmaak1knqkb36z0pwsrgta 0 808913 5150018 2026-06-02T22:08:21Z Fourmidable 128444 Fourmidable перанёс старонку [[WT.Social]] у [[Trustcafé]] 5150018 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Trustcafé]] b992j6ka33pisskhkvkhpt4t6r3p3hx 0 808914 5150019 2026-06-02T22:14:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Гурын}}{{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба |імя = Міхал Гурын |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Міхал Ханевіч |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і Грамадскі дзеяч|грамад...» 5150019 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурын}}{{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба |імя = Міхал Гурын |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Міхал Ханевіч |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Настаўнік|настаўнік]], [[Публіцыст|публіцыст]] |дата нараджэння = {{ДН|||1891}} |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Другая Рэч Паспалітая}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|3|1928}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Міхал Гу́рын''' (сапраўднае прозвішча '''Хане́віч'''; іншыя псеўданімы: ''Маразоўскі'', партыйныя псеўданімы: ''Стах'', ''Стасько''; {{ДН|||1891}} — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Настаўнік|настаўнік]], [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Паводле адукацыі быў настаўнікам, скончыў [[Пскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]. Да пачатку [[Лютаўская рэвалюцыя (1917)|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] працаваў у школе. У палітычным плане сімпатызаваў [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэрам)]]. У 1920 годзе пражываў у [[Мінск|Менск]]у, дзе займаўся рэдактарскай дзейнасці і кіраваў выданнем шэрагу газет, у тым ліку з'яўляўся рэдактарам афіцыйнага савецкага выдання «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У 1924 годзе быў падпольна накіраваны з Менска на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], з мэтай арганізацыі камуністычнага руху. Далучыўся да [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), неўзабаве заняўшы пасаду скарбніка [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Цэнтральнага камітэта партыі]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. Напрыканцы 1924 года разам з [[Эрнест Паліпенка|Эрнестам Паліпенкам]] (партыйны псеўданім «Стары») стаў адным з лідараў так званай «[[Сэцэсія|сэцэсіі]]» ў КПЗБ — апазіцыйнай групоўкі, якая выступіла супраць кіраўніцтва [[Камуністычная рабочая партыя Польшчы|Камуністычнай партыі Польшчы]] (КПП) і настойвала на самастойнасці заходнебеларускай камуністычнай арганізацыі з яе непасрэдным падпарадкаваннем [[Камінтэрн]]у. Міхал Гурын («Стах») і Паліпенка стварылі ўласны незалежны [[Цэнтральны камітэт КПЗБ|ЦК КПЗБ]]. Пры гэтым Гурын забраў з сабой значныя фінансавыя сродкі партыі, што дало магчымасць групоўцы наладзіць выпуск уласных нелегальных газет «[[Бальшавік (газета, 1924)|Большевик]]» і «[[Чырвоны сцяг (газета, 1920)|Чырвоны сьцяг]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У жніўні 1925 года падчас маштабнай аперацыі [[Дэфензыва|польскай палітычнай паліцыі]] па ліквідацыі камуністычных структур у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]] Міхал Гурын быў арыштаваны разам з іншымі лідарамі «сэцэсіі»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=225}}. Знаходзячыся ў турме ў 1925—1926 гадах, ён пайшоў на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі і даў падрабязныя паказанні пра падпольны рух. Пасля выхаду на волю Гурын адкрыта выказваўся за супрацоўніцтва з урадам Польшчы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У верасні 1926 года разам з [[Язэп Мамонька|Язэпам Мамонькам]] ён удзельнічаў у тайных нарадах з [[Ігнат Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Макар Касцевіч|Макарам Касцевічам]], [[Яўген Міткевіч|Яўгенам Міткевічам]] і [[Янка Маразовіч|Янам Маразовічам]] з мэтай стварэння [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянальнай сацыялістычнай партыі]]. Гэтая арганізацыя павінна была аб'яднаць пад сваім уплывам рабочых і сялян на аснове праграмы [[Інтэрнацыянал]]а і пачаць барацьбу з магутнай [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадай]] (БСРГ), што знаходзілася пад уплывам [[Бальшавікі|бальшавікоў]]. Аднак гэты палітычны праект не быў рэалізаваны{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=320}}. Раней, у ліпені 1926 года, кіраўніцтва [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] гэтаксама беспаспяхова спрабавала прыцягнуць Гурына да сваёй дзейнасці для процідзеяння Грамадзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=279}}. Міхал Гурын збіраўся даваць паказанні на буйным судовым працэсе супраць лідараў Беларускай сялянска-работніцкай грамады («[[Працэс 56-ці]]»), які мусіў пачацца ўвесну 1928 года. Аднак 16 сакавіка 1928 года ён быў застрэлены ў Вільні актывістам КПЗБ [[Сямён Клінцэвіч|Сямёнам Клінцэвічам]], які выканаў смяротны прысуд партыі над правакатарам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222, 325}}. == Бібліяграфія == * ''Гурын М.'' З недалёкага мінулага // [[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]. — 1927. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхал}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Асобы:Мінск]] [[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]] [[Катэгорыя:Члены КПЗБ]] [[Катэгорыя:Публіцысты Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] 5m0ptr76u9pg76puwzgoc34thr51si7 5150021 5150019 2026-06-02T22:18:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]]; ± 3 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5150021 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурын}} {{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба |імя = Міхал Гурын |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Міхал Ханевіч |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Настаўнік|настаўнік]], [[Публіцыст|публіцыст]] |дата нараджэння = {{ДН|||1891}} |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Другая Рэч Паспалітая}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|3|1928}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Міхал Гу́рын''' (сапраўднае прозвішча '''Хане́віч'''; іншыя псеўданімы: ''Маразоўскі'', партыйныя псеўданімы: ''Стах'', ''Стасько''; {{ДН|||1891}} — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Настаўнік|настаўнік]], [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Паводле адукацыі быў настаўнікам, скончыў [[Пскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]. Да пачатку [[Лютаўская рэвалюцыя (1917)|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] працаваў у школе. У палітычным плане сімпатызаваў [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэрам)]]. У 1920 годзе пражываў у [[Мінск|Менск]]у, дзе займаўся рэдактарскай дзейнасці і кіраваў выданнем шэрагу газет, у тым ліку з'яўляўся рэдактарам афіцыйнага савецкага выдання «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У 1924 годзе быў падпольна накіраваны з Менска на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], з мэтай арганізацыі камуністычнага руху. Далучыўся да [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), неўзабаве заняўшы пасаду скарбніка [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Цэнтральнага камітэта партыі]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. Напрыканцы 1924 года разам з [[Эрнест Паліпенка|Эрнестам Паліпенкам]] (партыйны псеўданім «Стары») стаў адным з лідараў так званай «[[Сэцэсія|сэцэсіі]]» ў КПЗБ — апазіцыйнай групоўкі, якая выступіла супраць кіраўніцтва [[Камуністычная рабочая партыя Польшчы|Камуністычнай партыі Польшчы]] (КПП) і настойвала на самастойнасці заходнебеларускай камуністычнай арганізацыі з яе непасрэдным падпарадкаваннем [[Камінтэрн]]у. Міхал Гурын («Стах») і Паліпенка стварылі ўласны незалежны [[Цэнтральны камітэт КПЗБ|ЦК КПЗБ]]. Пры гэтым Гурын забраў з сабой значныя фінансавыя сродкі партыі, што дало магчымасць групоўцы наладзіць выпуск уласных нелегальных газет «[[Бальшавік (газета, 1924)|Большевик]]» і «[[Чырвоны сцяг (газета, 1920)|Чырвоны сьцяг]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У жніўні 1925 года падчас маштабнай аперацыі [[Дэфензыва|польскай палітычнай паліцыі]] па ліквідацыі камуністычных структур у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]] Міхал Гурын быў арыштаваны разам з іншымі лідарамі «сэцэсіі»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=225}}. Знаходзячыся ў турме ў 1925—1926 гадах, ён пайшоў на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі і даў падрабязныя паказанні пра падпольны рух. Пасля выхаду на волю Гурын адкрыта выказваўся за супрацоўніцтва з урадам Польшчы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У верасні 1926 года разам з [[Язэп Мамонька|Язэпам Мамонькам]] ён удзельнічаў у тайных нарадах з [[Ігнат Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Макар Касцевіч|Макарам Касцевічам]], [[Яўген Міткевіч|Яўгенам Міткевічам]] і [[Янка Маразовіч|Янам Маразовічам]] з мэтай стварэння [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянальнай сацыялістычнай партыі]]. Гэтая арганізацыя павінна была аб'яднаць пад сваім уплывам рабочых і сялян на аснове праграмы [[Інтэрнацыянал]]а і пачаць барацьбу з магутнай [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадай]] (БСРГ), што знаходзілася пад уплывам [[Бальшавікі|бальшавікоў]]. Аднак гэты палітычны праект не быў рэалізаваны{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=320}}. Раней, у ліпені 1926 года, кіраўніцтва [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] гэтаксама беспаспяхова спрабавала прыцягнуць Гурына да сваёй дзейнасці для процідзеяння Грамадзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=279}}. Міхал Гурын збіраўся даваць паказанні на буйным судовым працэсе супраць лідараў Беларускай сялянска-работніцкай грамады («[[Працэс 56-ці]]»), які мусіў пачацца ўвесну 1928 года. Аднак 16 сакавіка 1928 года ён быў застрэлены ў Вільні актывістам КПЗБ [[Сямён Клінцэвіч|Сямёнам Клінцэвічам]], які выканаў смяротны прысуд партыі над правакатарам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222, 325}}. == Бібліяграфія == * ''Гурын М.'' З недалёкага мінулага // [[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]. — 1927. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхал}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] 14sh4z77fp0l15fdexe2f807rd6my72 5150022 5150021 2026-06-02T22:18:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Публіцысты Заходняй Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5150022 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурын}} {{цёзкі2|Ханевіч}} {{Асоба |імя = Міхал Гурын |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Міхал Ханевіч |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Настаўнік|настаўнік]], [[Публіцыст|публіцыст]] |дата нараджэння = {{ДН|||1891}} |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Другая Рэч Паспалітая}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|3|1928}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Міхал Гу́рын''' (сапраўднае прозвішча '''Хане́віч'''; іншыя псеўданімы: ''Маразоўскі'', партыйныя псеўданімы: ''Стах'', ''Стасько''; {{ДН|||1891}} — {{ДС|16|3|1928}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|грамадскі дзеяч]], [[Настаўнік|настаўнік]], [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Паводле адукацыі быў настаўнікам, скончыў [[Пскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пскоўскі настаўніцкі інстытут]]. Да пачатку [[Лютаўская рэвалюцыя (1917)|рэвалюцыйных падзей 1917 года]] працаваў у школе. У палітычным плане сімпатызаваў [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (эсэрам)]]. У 1920 годзе пражываў у [[Мінск|Менск]]у, дзе займаўся рэдактарскай дзейнасці і кіраваў выданнем шэрагу газет, у тым ліку з'яўляўся рэдактарам афіцыйнага савецкага выдання «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У 1924 годзе быў падпольна накіраваны з Менска на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], з мэтай арганізацыі камуністычнага руху. Далучыўся да [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), неўзабаве заняўшы пасаду скарбніка [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Цэнтральнага камітэта партыі]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. Напрыканцы 1924 года разам з [[Эрнест Паліпенка|Эрнестам Паліпенкам]] (партыйны псеўданім «Стары») стаў адным з лідараў так званай «[[Сэцэсія|сэцэсіі]]» ў КПЗБ — апазіцыйнай групоўкі, якая выступіла супраць кіраўніцтва [[Камуністычная рабочая партыя Польшчы|Камуністычнай партыі Польшчы]] (КПП) і настойвала на самастойнасці заходнебеларускай камуністычнай арганізацыі з яе непасрэдным падпарадкаваннем [[Камінтэрн]]у. Міхал Гурын («Стах») і Паліпенка стварылі ўласны незалежны [[Цэнтральны камітэт КПЗБ|ЦК КПЗБ]]. Пры гэтым Гурын забраў з сабой значныя фінансавыя сродкі партыі, што дало магчымасць групоўцы наладзіць выпуск уласных нелегальных газет «[[Бальшавік (газета, 1924)|Большевик]]» і «[[Чырвоны сцяг (газета, 1920)|Чырвоны сьцяг]]»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У жніўні 1925 года падчас маштабнай аперацыі [[Дэфензыва|польскай палітычнай паліцыі]] па ліквідацыі камуністычных структур у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]] Міхал Гурын быў арыштаваны разам з іншымі лідарамі «сэцэсіі»{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=225}}. Знаходзячыся ў турме ў 1925—1926 гадах, ён пайшоў на супрацоўніцтва з польскімі ўладамі і даў падрабязныя паказанні пра падпольны рух. Пасля выхаду на волю Гурын адкрыта выказваўся за супрацоўніцтва з урадам Польшчы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222}}. У верасні 1926 года разам з [[Язэп Мамонька|Язэпам Мамонькам]] ён удзельнічаў у тайных нарадах з [[Ігнат Дварчанін|Ігнатам Дварчаніным]], [[Макар Касцевіч|Макарам Касцевічам]], [[Яўген Міткевіч|Яўгенам Міткевічам]] і [[Янка Маразовіч|Янам Маразовічам]] з мэтай стварэння [[Беларуская нацыянальная сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянальнай сацыялістычнай партыі]]. Гэтая арганізацыя павінна была аб'яднаць пад сваім уплывам рабочых і сялян на аснове праграмы [[Інтэрнацыянал]]а і пачаць барацьбу з магутнай [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадай]] (БСРГ), што знаходзілася пад уплывам [[Бальшавікі|бальшавікоў]]. Аднак гэты палітычны праект не быў рэалізаваны{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=320}}. Раней, у ліпені 1926 года, кіраўніцтва [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] гэтаксама беспаспяхова спрабавала прыцягнуць Гурына да сваёй дзейнасці для процідзеяння Грамадзе{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=279}}. Міхал Гурын збіраўся даваць паказанні на буйным судовым працэсе супраць лідараў Беларускай сялянска-работніцкай грамады («[[Працэс 56-ці]]»), які мусіў пачацца ўвесну 1928 года. Аднак 16 сакавіка 1928 года ён быў застрэлены ў Вільні актывістам КПЗБ [[Сямён Клінцэвіч|Сямёнам Клінцэвічам]], які выканаў смяротны прысуд партыі над правакатарам{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=222, 325}}. == Бібліяграфія == * ''Гурын М.'' З недалёкага мінулага // [[Беларускі дзень (1927)|Беларускі дзень]]. — 1927. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурын Міхал}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] t3sgk91k7kn77xq4hhlyqh8vf4dpmsd 5150028 5150022 2026-06-02T22:28:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] 5150028 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] kdtdrrr3r58vp7ikv3s5wes4vtkxel2 10 808915 5150020 2026-06-02T22:16:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:Сцягафікацыя/Польшча]] 5150020 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Сцягафікацыя/Польшча]] digbld6vxfsy830a24yfkcq5fvk8nbw 0 808916 5150025 2026-06-02T22:26:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ярэмічы]] 5150025 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ярэмічы ]] rft4gx6t8pus23hfs4bn3d4qzhztiqe 0 808917 5150029 2026-06-02T22:28:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] 5150029 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] kdtdrrr3r58vp7ikv3s5wes4vtkxel2 0 808918 5150030 2026-06-02T22:29:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] 5150030 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] kdtdrrr3r58vp7ikv3s5wes4vtkxel2 0 808919 5150031 2026-06-02T22:29:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] 5150031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] kdtdrrr3r58vp7ikv3s5wes4vtkxel2 0 808920 5150032 2026-06-02T22:29:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] 5150032 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] kdtdrrr3r58vp7ikv3s5wes4vtkxel2 0 808921 5150033 2026-06-02T22:29:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] 5150033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Іванавіч Гурын-Маразоўскі]] kdtdrrr3r58vp7ikv3s5wes4vtkxel2 0 808922 5150119 2026-06-03T07:58:04Z Ueschar 151377 Артыкул па марыйскую мову 5150119 wikitext text/x-wiki {{Мова | назва = Марыйская мова | карта = Mari beginning of 20th century.png | апісанне карты = Распаўсюджанасць марыйскіх моў на пачатку XX стагоддзя. | саманазва = {{lang-chm|марий йылме}} | краіны = [[Расія]] | рэгіёны = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]], [[Татарстан]], [[Удмурція]], [[Башкартастан]], [[Ніжагародская вобласць]], [[Кіраўская вобласць]], [[Свярдлоўская вобласць]], [[Пермскі край]] | афіцыйная мова = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]] | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы]] ::марыйская група | пісьменнасць = [[кірыліца]] }} '''Марыйская мова''' ({{lang-chm|марий йылме}}, старая назва — '''чараміская мова''') — мова [[Марыйцы|марыйцаў]], адна з [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]. Пашырана галоўным чынам у [[Расія|Расіі]]: у [[Марый Эл|Рэспубліцы Марый Эл]], [[Татарстан|Татарстане]], [[Удмурція|Удмурціі]], [[Башкартастан|Башкартастане]], [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай]], [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай]], [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай абласцях]] і [[Пермскі край|Пермскім краі]].<ref name="belenc">[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%99%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90 Марыйская мова] // Беларуская Энцыклапедыя. Т. 10. С. 157.</ref> У Рэспубліцы Марый Эл марыйская мова — у горнай і лугавой формах — разам з [[Руская мова|рускай]] мае статус дзяржаўнай мовы.<ref>[https://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=146008121 Закон Республики Марий Эл «О языках в Республике Марий Эл»] // Официальный интернет-портал правовой информации. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Гаворкі і літаратурныя нормы == Марыйская мова мае чатыры асноўныя гаворкі: лугавую, горную, усходнюю і паўночна-заходнюю. На іх аснове склаліся дзве літаратурныя нормы: [[Лугава-ўсходняя марыйская мова|лугава-ўсходняя]], або лугавамарыйская, і [[Горнамарыйская мова|горнамарыйская]].<ref name="belenc" /> Такі падзел звязаны з гістарычным рассяленнем марыйцаў у [[Паволжа|Паволжы]] і на сумежных тэрыторыях. Лугавамарыйская літаратурная норма распаўсюджана шырэй, горнамарыйская выкарыстоўваецца пераважна сярод горных марыйцаў. Абедзве нормы маюць пісьмовую традыцыю, выкарыстоўваюцца ў [[Адукацыя|адукацыі]], [[Друк|друку]] і культурным жыцці марыйцаў. == Асаблівасці == Марыйская мова развівалася пад значным уплывам [[Цюркскія мовы|цюркскіх моў]] з VIII ст. і [[Руская мова|рускай мовы]] з XIII ст., аднак захавала асноўныя фіна-ўгорскія рысы.<ref name="belenc" /> У [[Фанетыка|фанетыцы]] вылучаюцца палатальныя і звонкія фрыкатыўныя [[зычныя]]; колькасць [[Галосныя|галосных]] у розных гаворках складае ад 8 да 12. Для марфалогіі характэрныя некалькі паказчыкаў множнасці [[Назоўнік|назоўнікаў]], развітая сістэма [[Склон|склонаў]] і дзеяслоўных форм. [[Дзеяслоў]] мае формы цяперашне-будучага і некалькіх прошлых часоў. Словаўтварэнне адбываецца пераважна праз суфіксацыю і словаскладанне.<ref name="belenc" /> [[Пісьмо|Пісьменнасць]] на марыйскай мове існуе з XVIII ст. і грунтуецца на [[Кірыліца|кірылічнай]] графіцы з дадатковымі [[Літара|літарамі]].<ref name="belenc" /> Першая друкаваная марыйская [[граматыка]] выйшла ў [[1775]] годзе, а фарміраванне сучасных літаратурных марыйскіх норм адбывалася ў другой палове XIX ст.<ref>[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2185969 Марийские языки] // Большая российская энциклопедия. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Mari bookshelf.jpg|Кнігі на марыйскай мове Файл:Олык марий.gif|Лугавамарыйскі алфавіт </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Марыйская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 157. * Современный марийский язык. Ч. 1—2. Фонетика. Морфология. — Іашкар-Ала, 1960—1961. * Казанцев Д. Е., Патрушев Г. С. Современный марийский язык: Лексикология. — Іашкар-Ала, 1972. [[Катэгорыя:Марыйская мова| ]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Марыйцы]] q6t2w5gx9fwt2fpx1ly96rc1qpgtfhw 5150125 5150119 2026-06-03T08:17:00Z Ueschar 151377 вычытка 5150125 wikitext text/x-wiki {{Мова | назва = Марыйская мова | карта = Mari beginning of 20th century.png | апісанне карты = Распаўсюджанасць марыйскіх моў на пачатку XX стагоддзя. | саманазва = {{lang-chm|марий йылме}} | краіны = [[Расія]] | рэгіёны = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]], [[Татарстан]], [[Удмурція]], [[Башкартастан]], [[Ніжагародская вобласць]], [[Кіраўская вобласць]], [[Свярдлоўская вобласць]], [[Пермскі край]] | афіцыйная мова = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]] | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы]] | пісьменнасць = [[кірыліца]] }} '''Марыйская мова''' ({{lang-chm|марий йылме}}, старая назва — '''чараміская мова''') — мова [[Марыйцы|марыйцаў]], адна з [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]. Пашырана галоўным чынам у [[Расія|Расіі]]: у [[Марый Эл|Рэспубліцы Марый Эл]], [[Татарстан|Татарстане]], [[Удмурція|Удмурціі]], [[Башкартастан|Башкартастане]], [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай]], [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай]], [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай абласцях]] і [[Пермскі край|Пермскім краі]].<ref name="belenc">[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%99%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90 Марыйская мова] // Беларуская Энцыклапедыя. Т. 10. С. 157.</ref> У Рэспубліцы Марый Эл разам з [[Руская мова|рускай]] мае статус дзяржаўнай мовы.<ref>[https://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=146008121 Закон Республики Марий Эл «О языках в Республике Марий Эл»] // Официальный интернет-портал правовой информации. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Гаворкі і літаратурныя нормы == Марыйская мова мае чатыры асноўныя гаворкі: лугавую, горную, усходнюю і паўночна-заходнюю. На іх аснове склаліся дзве літаратурныя нормы: [[Лугава-ўсходняя марыйская мова|лугава-ўсходняя марыйская]] і [[Горнамарыйская мова|горна-марыйская]].<ref name="belenc" /> Такі падзел звязаны з гістарычным рассяленнем марыйцаў у [[Паволжа|Паволжы]] і на сумежных тэрыторыях. Лугава-ўсходняя літаратурная норма распаўсюджана шырэй. Абедзве нормы маюць пісьмовую традыцыю, выкарыстоўваюцца ў [[Адукацыя|адукацыі]] і [[Друк|друку]]. == Асаблівасці == Марыйская мова развівалася пад значным уплывам [[Цюркскія мовы|цюркскіх моў]] з VIII ст. і [[Руская мова|рускай мовы]] з XIII ст., аднак захавала асноўныя фіна-ўгорскія рысы.<ref name="belenc" /> У [[Фанетыка|фанетыцы]] вылучаюцца палатальныя і звонкія фрыкатыўныя [[зычныя]]; колькасць [[Галосныя|галосных]] у розных гаворках складае ад 8 да 12. Для марфалогіі характэрныя некалькі паказчыкаў множнасці [[Назоўнік|назоўнікаў]], развітая сістэма [[Склон|склонаў]] і дзеяслоўных форм. [[Дзеяслоў]] мае формы цяперашне-будучага і некалькіх прошлых часоў. Словаўтварэнне адбываецца пераважна праз суфіксацыю і словаскладанне.<ref name="belenc" /> [[Пісьмо|Пісьменнасць]] на марыйскай мове існуе з XVIII ст. і грунтуецца на [[Кірыліца|кірылічнай]] графіцы з дадатковымі [[Літара|літарамі]].<ref name="belenc" /> Першая друкаваная марыйская [[граматыка]] выйшла ў [[1775]] годзе, а фарміраванне сучасных літаратурных марыйскіх норм адбывалася ў другой палове XIX ст.<ref>[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2185969 Марийские языки] // Большая российская энциклопедия. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Mari bookshelf.jpg|Кнігі на марыйскай мове Файл:Олык марий.gif|Лугавамарыйскі алфавіт </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Марыйская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 157. * Современный марийский язык. Ч. 1—2. Фонетика. Морфология. — Іашкар-Ала, 1960—1961. * Казанцев Д. Е., Патрушев Г. С. Современный марийский язык: Лексикология. — Іашкар-Ала, 1972. [[Катэгорыя:Марыйская мова| ]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Марыйцы]] fek61z74988vlg49ly61jk97noa05w2 0 808923 5150122 2026-06-03T08:11:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:en:Voldemaras Čarneckis ]], [[:lt:Voldemaras Čarneckis ]] 5150122 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняцкіс}} {{Асоба |імя = Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс |арыгінал імя = {{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}} |партрэт = Hon. Valdemaras Corneckis, 10-12-22 LOC npcc.07189.jpg |шырыня = |подпіс = Вальдзямарас Чарняцкіс (1922) |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]] |дата нараджэння = {{ДН|9|1|1893}} |месца нараджэння = [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]], [[Сувалкаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Літоўская Рэспубліка (1918—1940)}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|4|11|1942}} |месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[РСФСР]], [[СССР]] |бацька = Антанас Чарняцкіс |маці = Юзэ Гегужынскайтэ |муж = |жонка = Элеанора Шальтэнітэ |дзеці = Альгірдас, Вітаўтас, Марыя Лючыя, Пятрас, Повілас |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = Category:Voldemaras Čarneckis |Rodovid = }} '''Вальдзяма́рас Ві́таўтас Чарня́цкіс''' ({{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}}; {{ДН|9|1|1893}}, вёска [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]] — {{ДС|4|11|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — літоўскі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]]. Займаў пасады выконваючага абавязкі міністра фінансаў (санежань 1918 — сакавік 1919), міністра транспарту і камунікацый Літвы (красавік 1919 — чэрвень 1920) і міністра замежных спраў (чэрвень 1924 — верасень 1925). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 9&nbsp;студзеня 1893&nbsp;года ў вёсцы [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]] непадалёк ад [[Марыямпале]] (на тэрыторыі былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]). Бацька, Антанас Чарняцкіс, быў лесніком, які скончыў завочныя курсы ў Пецярбургскім лясным інстытуце{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Ён працаваў у маёнтку Вострая Кірсна, а пазней — у землеўладаннях роду Камароў у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Маці — Юзэ Гегужынскайтэ. У сям'і было васьмёра дзяцей, пяцёра з якіх памерлі ў маленстве{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Вальдзямарас наведваў пачатковую школу ў [[Мацкава (Лаздзіяйскі раён)|Мацкаве]], а затым гімназію ў [[Сувалкі|Сувалках]]. Падчас вучобы ў гімназіі ён жыў у сям'і Стасіса Заскевічуса, будучага генерала [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскай арміі]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Скончыўшы гімназію ў 1911&nbsp;годзе, ён паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] у [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}{{sfn|Banevičius|с=47}}. У гады студэнцтва жыў у адным пакоі з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]] і Ёнасам Вайлокайцісам, якія далучылі яго да літоўскага палітычнага і культурнага жыцця{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. У 1912—1916&nbsp;гадах Чарняцкіс з'яўляўся старшынёй мясцовай суполкі каталіцкай маладзёжнай арганізацыі «[[Атэйцінінкай]]» і быў актыўным членам таварыства ўзаемадапамогі літоўскіх студэнтаў{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў дзеячам [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У чэрвені 1915&nbsp;года знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе працаваў у складзе камісіі па стварэнні прытулку-майстэрні для дзяцей-бежанцаў (хоць гэтыя планы не былі да канца рэалізаваныя). У 1916&nbsp;годзе працягваў працу ў Літоўскім таварыстве ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Veilentienė_2012|с=52}}. === Вайсковая служба === У 1916&nbsp;годзе быў прызваны ў інжынерную брыгаду [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] і накіраваны на [[Усходні фронт (Першая сусветная вайна)|Усходні фронт]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. Нягледзячы на службу, працягваў удзельнічаць у літоўскім руху. 2—4&nbsp;снежня 1917&nbsp;года старшынстваваў на з'ездзе літоўскіх вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў горадзе [[Роўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. З'езд прыняў шэраг рэзалюцый, у тым ліку з патрабаваннем поўнай незалежнасці Літвы, а таксама стварыў Выканаўчы камітэт літоўскіх вайскоўцаў Асобнай арміі. 12&nbsp;студзеня 1918&nbsp;года быў атрыманы дазвол на фарміраванне транспартнага батальёна, і Чарняцкіс стаў камандзірам [[Асобны літоўскі батальён|Асобнага літоўскага батальёна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=54}}. Да канца лютага 1918&nbsp;года ў падраздзяленні налічвалася каля 500 чалавек{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] расійскія войскі адступілі з [[Украіна|Украіны]], але літоўскі батальён застаўся і ахоўваў склады і іншыя стратэгічныя аб'екты. У маі 1918&nbsp;года Чарняцкіс быў заменены на Эдуардаса Адамкавічуса, паколькі ўрад патрабаваў, каб на чале падраздзялення стаяў кадравы афіцэр{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. === Рада Літвы і пачатак палітычнай дзейнасці === У ліпені 1918&nbsp;года Чарняцкіс вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. Разам з Аляксандрасам Стульгінскісам увайшоў у камісію па справах бежанцаў пры [[Тарыба|Дзяржаўнай Радзе Літвы (Тарыбе)]] і арганізоўваў вяртанне літоўцаў на радзіму{{sfn|Maksimaitis|с=152—153}}. 27&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года ён быў кааптаваны ў склад Рады Літвы як прадстаўнік [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя|Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]]{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Увайшоў у арганізацыйны камітэт Другой Дзяржаўнай канферэнцыі Літвы, якая адбылася 16&nbsp;студзеня 1919&nbsp;года ў [[Каўнас|Коўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. З 14&nbsp;сакавіка па 4&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года з'яўляўся першым сакратаром прэзідыума Рады Літвы{{sfn|Maksimaitis|с=418—419}}. У канцы снежня 1918&nbsp;года, калі прэм'ер-міністр [[Аўгусцінас Вальдэмарас|Аўгусцінас Вальдзямарас]] і міністр фінансаў Марцінас Ічас выехалі ў [[Германія|Германію]] для перамоў аб дзяржаўнай пазыцы, новы прэм'ер-міністр [[Мікалас Сляжавічус]] даручыў Чарняцкісу кіраванне Міністэрствам фінансаў (з 26&nbsp;снежня 1918 па 12&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года){{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. У студзені 1919&nbsp;года Чарняцкіс падпісаў закон аб працягу збору даваенных (расійскіх імперскіх) падаткаў да ўкаранення ўласнай падатковай сістэмы, а таксама ўвёў паштовыя і імпартныя тарыфы{{sfn|Svarauskas|с=114}}. 1&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года ён разам з іншымі міністрамі падпісаў дагавор з [[Латвія|Латвіяй]], які дазволіў Літве выкарыстоўваць порт у [[Ліепая|Ліепаі]] ў абмен на пазыку ў 5&nbsp;мільёнаў нямецкіх марак{{sfn|Veilentienė_2012|с=58}}. 13&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года яго на гэтай пасадзе змяніў [[Вітаўтас Пятруліс]] у кароткачасовым кабінеце [[Пранас Давідайціс|Пранаса Давідайціса]]{{sfn|Maksimaitis|с=282}}. [[Файл:Ketvirtasis ministru kabinetas. Fourth Ministers cabinet of Lithuania.jpg|міні|250px|Чацвёрты кабінет міністраў. Злева направа, сядзяць: [[Юсцінас Зубрыцкас]], [[Юозас Пакніс]], [[Мікалас Сляжавічус]], [[Антанас Мяркіс]], [[Сцяпонас Кайрыс]], [[Ёнас Віляйшыс]]. Стаяць, злева направа: [[Аляксандрас Стульгінскіс]], [[Якубас Шэрнас]], Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс, [[Тадас Пяткявічус]].]] === Міністр транспарту і камунікацый === 15&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны міністрам транспарту і камунікацый у чацвёртым урадзе Мікаласа Сляжавічуса. У наступным урадзе [[Эрнястас Галванаўскас|Эрнястаса Галванаўскаса]] яму прапаноўвалі пасаду міністра ўнутраных спраў, аднак ён адмовіўся з-за недахопу вопыту і заставаўся міністрам камунікацый да 19&nbsp;чэрвеня 1920&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=61}}. На гэтай пасадзе ён арганізоўваў працу міністэрства і кіраваў пераняццем пошты, тэлеграфа, тэлефона, аўтамабільных дарог і чыгунак ад адступаючай нямецкай арміі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. Гэта была надзвычай складаная задача, паколькі большая частка транспартных сродкаў была знішчана або знаходзілася ў занядбаным стане пасля вайны, а таксама востра не хапала кваліфікаваных літоўскіх кадраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. 4&nbsp;ліпеня 1919&nbsp;года Сляжавічус і Чарняцкіс падпісалі дагавор з Германіяй аб кантролі над чыгункамі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. У сакавіку 1920&nbsp;года міністэрства адкрыла першую параходную лінію паміж Каўнасам і [[Юрбаркас|Юрбаркасам]]. Значна пашырылася паштовая сетка: за год было адкрыта 81 новае паштовае аддзяленне і наладжана рэгулярная міжнародная паштовая сувязь з усімі краінамі, акрамя Польшчы і Савецкай Расіі{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Раніцай 28&nbsp;жніўня 1919&nbsp;года Чарняцкіс папярэдзіў урад аб пераразанні некалькіх тэлефонных і тэлеграфных ліній, што стала сігналам аб пачатку [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Літве (1919)|польскага дзяржаўнага перавароту ў Літве]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. Яго сястра Алдона Чарняцкайтэ адыграла ключавую ролю ў атрыманні дакументаў, якія дазволілі літоўскім спецслужбам ліквідаваць сетку [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] ў краіне<ref name="Kavaliauskas_2023">{{cite web |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |author=Kavaliauskas V. |date=2023-08-03 |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |lang=lt |accessdate=2024-02-17}}</ref>. === Устаноўчы сойм === 21&nbsp;ліпеня 1920&nbsp;года Чарняцкіс быў абраны ў гарадскі савет Каўнаса, аднак 20&nbsp;мая 1921&nbsp;года падаў у адстаўку; яго месца заняў Матас Шальчус{{sfn|Veilentienė_2012|с=61—62}}. У красавіку 1920&nbsp;года ён быў абраны ва [[Устаноўчы сойм Літвы]] як прадстаўнік Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ад [[Цяльшэй|Тэльшаўскай]] выбарчай акругі. У сойме працаваў з фракцыяй Сялянскага саюза{{sfn|Veilentienė_2012|с=63}}. З'яўляўся сакратаром парламенцкага камітэта па замежных справах і членам эканамічнага камітэта{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Удзельнічаў у працы камісіі па распрацоўцы рэгламенту Устаноўчага сойма{{sfn|Veilentienė_2006|с=119}}. Як член эканамічнага камітэта дапамагаў у распрацоўцы законапраекта аб увядзенні нацыянальнай валюты — [[Літоўскі літ|літоўскага літа]]. Падчас парламенцкіх сесій часцей за ўсё выступаў па пытаннях замежнай палітыкі{{sfn|Veilentienė_2006|с=120}}. Уваходзіў у склад літоўскіх дэлегацый на перамовах з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] у Калварыі (16—18&nbsp;верасня 1920) і ў [[Сувалкі|Сувалках]], дзе 7&nbsp;кастрычніка 1920&nbsp;года быў падпісаны [[Сувалкаўскі дагавор]]{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Аднак ужо на наступны дзень польскі генерал Л.&nbsp;Жалігоўскі падняў [[Бунт Жалігоўскага|бунт]] і захапіў [[Віленскі край]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=64—65}}. У лістападзе 1920&nbsp;года разам з Аўгусцінасам Вальдзямарасам накіраваўся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]], якая спрабавала быць пасрэднікам у вырашэнні польска-літоўскага канфлікту{{sfn|Veilentienė_2012|с=65}}. З-за канфлікту з Польшчай міжнароднае прызнанне Літвы дэ-юрэ зацягвалася. Таму ў лютым 1921&nbsp;года Устаноўчы сойм накіраваў дэлегацыю з удзелам Чарняцкіса ў [[Эстонія|Эстонію]] і Латвію з надзеяй атрымаць іх прызнанне і падтрымку{{sfn|Veilentienė_2012|с=66—67}}. Ідэю стварэння Балтыйскага альянсу Чарняцкіс працягваў прасоўваць і пазней, на пасадзе міністра замежных спраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=70—71}}. У сувязі з пераходам на дыпламатычную службу ён афіцыйна склаў паўнамоцтвы дэпутата Устаноўчага сойма 4&nbsp;лістапада 1921&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Пры прыняцці [[Канстытуцыя Літвы 1922 года|Канстытуцыі Літвы]] ў жніўні 1922&nbsp;года хрысціянскія дэмакраты прапанавалі кандыдатуры Чарняцкіса, Мікаласа Крупавічуса і Аляксандраса Стульгінскіса на пасаду Прэзідэнта Літвы. Чарняцкіс і Крупавічус адмовіліся, таму прэзідэнтам стаў Стульгінскіс{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. [[Файл:Balys Mastauskas, V.V. Carneckis, M.J. Vinikas LOC npcc.07238.jpg|міні|Чарняцкіс (у цэнтры) у ЗША]] === Дыпламатычная служба ў ЗША і Вялікабрытаніі === У красавіку ці чэрвені 1921&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны прадстаўніком Літвы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}{{sfn|Gaigalaitė_et_al.|1999|с=416}}. Яго галоўнай задачай было дамагчыся ад амерыканскага ўрада прызнання незалежнасці Літвы дэ-юрэ. Паколькі Літва не мела афіцыйнага прызнання, Чарняцкіс не валодаў афіцыйным дыпламатычным статусам і вымушаны быў дзейнічаць неафіцыйна, абапіраючыся на асабістыя сувязі{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Ён актыўна наведваў суполкі літоўскіх эмігрантаў і заклікаў іх падаваць петыцыі сваім палітычным прадстаўнікам. Таксама ён наладзіў супрацоўніцтва з габрэйскай дыяспарай (у той час Літва надала значную аўтаномію [[Літвакі|літоўскім яўрэям]]){{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Чарняцкіс заснаваў Балта-Амерыканскае таварыства і падрыхтаваў петыцыю ад імя шэрагу ўніверсітэцкіх прафесараў з заклікам прызнаць Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. ЗША прызналі Літву дэ-юрэ 28&nbsp;ліпеня 1922&nbsp;года. Чарняцкіс стаў часовым павераным у справах і заняўся арганізацыяй афіцыйнага пасольства Літвы ў [[Вашынгтон]]е{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. 11&nbsp;кастрычніка 1922&nbsp;года ён уручыў даверчыя граматы ў Дзярждэпартамент ЗША{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=10}}. Падчас знаходжання ў ЗША стаў ганаровым членам Акадэміі палітычных навук і сталічнага «Metropolitan Club»{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. Чарняцкіс балатаваўся ў [[Першы сойм Літвы]] на выбарах у кастрычніку 1922&nbsp;года, але не быў абраны{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Ён прайшоў у Другі сойм на выбарах у маі 1923&nbsp;года, аднак адмовіўся ад мандата з-за дыпламатычнай працы{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У Вашынгтоне ён пазнаёміўся з актывісткай літоўскай дыяспары Элеанорай Шальтэнітэ, з якой ажаніўся ў 1923&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У лістападзе 1923&nbsp;года Чарняцкіса перавялі ў [[Лондан]]. Там ён працаваў над заключэннем гандлёвага пагаднення з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]] і забеспячэннем брытанскай падтрымкі [[Клайпедская канвенцыя|Клайпедскай канвенцыі]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. === Міністр замежных спраў === 18&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года Чарняцкіс заняў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Антанаса Тумянаса. 6&nbsp;ліпеня 1924&nbsp;года ён вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_2015|с=18}}. Праграма новага ўрада прадугледжвала ратыфікацыю Клайпедскай канвенцыі, заключэнне міжнародных гандлёвых пагадненняў (у тым ліку атрыманне пазыкі ад Вялікабрытаніі на будаўніцтва чыгунак), паглыбленне супрацоўніцтва паміж [[Балтыйскія краіны|Балтыйскімі краінамі]] і ўмацаванне консульскай службы{{sfn|Veilentienė_2015|с=18—19}}. ==== Клайпедскі край ==== Літва атрымала кантроль над [[Клайпедскі край|Клайпедскім краем]] пасля [[Клайпедскае паўстанне|ўзброенага паўстання ў студзені 1923 года]]. У маі 1924&nbsp;года была падпісана Клайпедская канвенцыя, якая патрабавала ратыфікацыі. Літва ратыфікавала яе 30&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2015|с=23}}. Таксама было неабходна ўрэгуляваць шматлікія тэхнічныя пытанні з Германіяй: межы, грамадзянства, правы на рыбалоўства, утрыманне мастоў, консульскія паслугі. Перамовы па гэтых пытаннях узначальваў Вацловас Сідзікаўскас{{sfn|Veilentienė_2015|с=24}}. Разам з тым Германія востра рэагавала на скаргі нямецкага насельніцтва краю аб дыскрымінацыі. Увесну 1925&nbsp;года, спаслаўшыся на рызыку інфекцыйных захворванняў, Германія пачала блакаваць імпарт літоўскай ялавічыны і свініны{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. У адказ Чарняцкіс накіраваў ноту пратэсту, прыпыніў унясенне паправак у літоўска-германскі гандлёвы дагавор і прапанаваў заключыць санітарную канвенцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. ==== Адносіны са Святым Прастолам ==== Літва пачала абмеркаванне [[Канкардат|канкардату]] з апостальскім візітатарам Антаніна Дзекіні яшчэ ў кастрычніку 1923&nbsp;года, аднак той лічыў пагадненне неабавязковым{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. У верасні 1924&nbsp;года Чарняцкіс зноў узняў гэтае пытанне на фоне перамоў паміж [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і Польшчай. Літоўскі ўрад дамагаўся, каб Віленская і Сейненская дыяцэзіі (якія ахоплівалі спрэчныя з Польшчай тэрыторыі) кіраваліся непасрэдна з Ватыкана і не ўваходзілі ў склад польскай царкоўнай правінцыі{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. Аднак Канкардат 1925 года быў заключаны ў лютым без уліку літоўскіх прапаноў. Гэта выклікала хвалю пратэстаў у Літве, і ў маі 1925&nbsp;года дыпламатычныя адносіны з Ватыканам былі афіцыйна разарваны{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Сам Чарняцкіс выступаў за больш памяркоўны падыход і пазней, падчас службы ў Італіі, прыклаў шмат намаганняў для нармалізацыі адносін{{sfn|Veilentienė_2015|с=35, 41}}. ==== Адносіны з Балтыйскімі краінамі ==== Чарняцкіс быў паслядоўным прыхільнікам стварэння цеснага саюза з Латвіяй і Эстоніяй{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Польшча імкнулася ўцягнуць гэтыя краіны, а таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]], у арбіту свайго ўплыву, каб ізаляваць Літву і прымусіць яе саступіць у пытанні Вільні{{sfn|Veilentienė_2015|с=29}}. Чарняцкісу ўдалося дасягнуць пэўнага поспеху ў перамовах з Латвіяй і яе міністрам замежных спраў [[Зігфрыд Ганна Мееравіц|Зігфрыдам Ганнай Мееравіцам]]. Двухбаковыя сустрэчы прайшлі ў маі і кастрычніку 1924&nbsp;года, а ў красавіку 1925&nbsp;года Чарняцкіс здзейсніў афіцыйны візіт у [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=29—30}}. Краіны падпісалі дагавор аб сплаве лесу па рэках і дамовіліся пачаць перамовы аб пагадненні па [[Прымірэнне|прымірэнні]] і арбітражы{{sfn|Veilentienė_2015|с=31}}. Абмяркоўваўся і магчымы [[Мытны саюз|мытны саюз]], хоць Чарняцкіс ставіўся да гэтага асцярожна з-за больш развітай прамысловасці Латвіі{{sfn|Žalys|2007|с=119}}. Аднак запланаваная на жнівень 1925&nbsp;года трохбаковая балтыйская сустрэча была сарваная з-за польскага ціску на Эстонію{{sfn|Veilentienė_2015|с=32}}. ==== Адносіны з Польшчай ==== 2&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года, неўзабаве пасля прызначэння Чарняцкіса, Літва атрымала ноту ад старшыні [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыі паслоў]] [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]] з заклікам усталяваць дыпламатычныя адносіны з Польшчай{{sfn|Veilentienė_2015|с=19}}. Чарняцкіс адклаў адказ, спадзяючыся ўзняць віленскае пытанне на пленуме Лігі Нацый у верасні 1924&nbsp;года, але Польшчы ўдалося заблакаваць унясенне пытання ў парадак дня{{sfn|Veilentienė_2015|с=19—20}}. Пасля гэтага Чарняцкіс адказаў Пуанкарэ, прапанаваўшы склікаць міжнародную канферэнцыю для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі{{sfn|Veilentienė_2015|с=20}}. Гэтая ідэя знайшла пэўную падтрымку ў Германіі, якая бачыла ў ёй прэцэдэнт для перагляду [[Версальскі мірны дагавор|Версальскага дагавора]]. Аднак Канферэнцыя паслоў адказала, што пытанне Вільні ўжо канчаткова вырашана. Спадзяванні Чарняцкіса на дапамогу Антанты аказаліся марнымі{{sfn|Veilentienė_2015|с=21}}. Увосень 1924&nbsp;года [[Палякі ў Літве|польская меншасць у Літве]] накіравала ў Лігу Нацый скаргу з дзесяці пунктаў аб дыскрымінацыі (напрыклад, патрабаванне выкарыстоўваць выключна літоўскую мову на шыльдах і ў бухгалтэрыі). Чарняцкісу прыйшлося накіраваць некалькі дэлегацый у Жэневу для абароны пазіцый Літвы{{sfn|Veilentienė_2015|с=22}}. Новы прэм'ер-міністр [[Вітаўтас Пятруліс]] прытрымліваўся іншага бачання знешняй палітыкі і імкнуўся да нармалізацыі адносін з Польшчай. Улетку 1925&nbsp;года ён пачаў таемныя перамовы з Варшавай{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Афіцыйныя перамовы па вузкім пытанні транзіту лесу па [[Нёман|Нёмане]] пачаліся ў верасні ў [[Капенгаген]]е падчас двухтыднёвага адпачынку Чарняцкіса{{sfn|Veilentienė_2015|с=45}}. Яго адпачынак быў перарваны трагічнай гібеллю латвійскага калегі Зігфрыда Мееравіца, і Чарняцкіс выехаў на пахаванне ў Рыгу{{sfn|Veilentienė_2015|с=41, 48}}. Перамовы з Польшчай выклікалі моцнае абурэнне ў Літве, і 19&nbsp;верасня 1925&nbsp;года Чарняцкіс першым падаў у адстаўку, справакаваўшы ўрадавы крызіс{{sfn|Veilentienė_2015|с=51}}{{sfn|Žalys|2007|с=57}}. Кабінет Пятруліса пратрымаўся да 25&nbsp;верасня{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Наступны прэм'ер-міністр Ляонас Бістрас таемна працягнуў спробы збліжэння з Польшчай і не стаў уключаць Чарняцкіса ў новы ўрад{{sfn|Svarauskas|с=115}}{{sfn|Žalys|2007|с=61—62}}. ==== Фінансавыя пытанні ==== Літва атрымала порт Клайпеды, але адсутнічала зручнае чыгуначнае злучэнне з астатняй тэрыторыяй краіны. Урад планаваў пабудаваць дзве лініі: Кедайняй — Лідувенай — Клайпеда і Амаляй — Цяльшэй — Крацінга{{sfn|Veilentienė_2015|с=27}}. Чарняцкіс вёў актыўныя перамовы з Вялікабрытаніяй аб атрыманні пазыкі ў памеры аднаго мільёна фунтаў стэрлінгаў. Аднак працэс зацягваўся з-за спрэчак па неаплачаных рахунках з брытанскімі кампаніямі і змянення пазіцыі брытанскага ўрада Стэнлі Болдуіна; у выніку пазыка так і не была атрымана{{sfn|Veilentienė_2015|с=27—29}}. 5—12&nbsp;снежня 1924&nbsp;года Чарняцкіс арганізаваў канферэнцыю літоўскіх консулаў, накіраваную на паляпшэнне знешнегандлёвых сувязяў{{sfn|Veilentienė_2015|с=53}}. Ён таксама працаваў над умацаваннем дыпламатычных прадстаўніцтваў: падчас яго знаходжання на пасадзе было вырашана набыць будынкі для місій у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е і Вашынгтоне{{sfn|Veilentienė_2015|с=54}}. Для прыёму замежных дэлегацый у Каўнасе патрабаваўся сучасны атэль, таму яго папярэднік Э.&nbsp;Галванаўскас ініцыяваў набыццё атэля «Metropolis». Чарняцкіс працягнуў гэты праект, стварыўшы дзяржаўны атэль «Lietuva» і забяспечыўшы яго рэканструкцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=55}}. [[Файл:Čarneckis and Graužinis families by Villa Lituania.jpeg|міні|Сем'і Чарняцкіса і Граўжыніса каля Вілы Літуанія]] === Дыпламат у Рыме === 7&nbsp;лістапада 1925&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны надзвычайным пасланнікам і паўнамоцным міністрам Літвы ў [[Рым]]е. Гэтую пасаду ён займаў да 14&nbsp;лютага 1939&nbsp;года. Першапачаткова ён таксама нефармальна курыраваў адносіны са Святым Прастолам, бо афіцыйныя сувязі былі разарваны{{sfn|Veilentienė_1999|с=141}}. Хоць [[Італія]] не выяўляла вялікай цікавасці да літоўскіх спраў, яна была адным з падпісантаў Клайпедскай канвенцыі і буйной еўрапейскай дзяржавай. Чарняцкіс актыўна працаваў над забеспячэннем італьянскай падтрымкі Літвы, асабліва ў яе канфлікце з Польшчай{{sfn|Veilentienė_1999|с=141, 143}}. Ён падрыхтаваў шэраг міжнародных пагадненняў, садзейнічаў стварэнню ганаровых консульстваў у Італіі, арганізоўваў узнагароджанне італьянскіх дзеячаў [[Ордэны, медалі і іншыя адзнакі Літвы|дзяржаўнымі ўзнагародамі Літвы]], публікаваў артыкулы пра сваю краіну ў італьянскай прэсе і праз Міжнародны інстытут сельскай гаспадаркі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У верасні 1927&nbsp;года арганізаваў афіцыйны візіт прэм'ер-міністра Аўгусцінаса Вальдзямараса ў Рым, падчас якога былі падпісаны дагаворы аб прымірэнні і гандлі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У 1934&nbsp;годзе былі заключаны консульскі дагавор і дагавор аб экстрадыцыі, а ў 1936&nbsp;годзе — яшчэ адзін гандлёвы дагавор{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. У 1933&nbsp;годзе літоўскае пасольства пераехала ў новы будынак, вядомы як Віла Літуанія (Villa Lituania). Чарняцкіс разам з жонкай Элеанорай здолеў дамовіцца аб арэндзе (а пазней і куплі) вілы па цане ніжэйшай за рынкавую{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. На віле праводзіліся шматлікія афіцыйныя прыёмы: тут віталі літоўскіх лётчыкаў на чале з Антанасам Густайцісам, якія здзейснілі пералёт па еўрапейскіх сталіцах у 1934&nbsp;годзе, і жаночую зборную Літвы па баскетболе пасля яе поспеху ў 1938&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. Да 20-й гадавіны незалежнасці Літвы ў 1938&nbsp;годзе быў наладжаны маштабны баль на 800 гасцей{{sfn|Jokubėnienė|2004}}. [[Файл:Voldemaras Vytautas Čarneckis, Kaunas.JPG|міні|Мемарыяльная дошка Чарняцкісу ў Каўнасе]] === Савецкі пераслед і смерць === 15&nbsp;лютага 1939&nbsp;года Чарняцкіса на пасадзе пасла ў Рыме змяніў [[Стасіс Лазарайціс]]. Чарняцкіс вярнуўся ў Літву і ўзначаліў дэпартамент права і адміністрацыі Міністэрства замежных спраў{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. У чэрвені 1940&nbsp;года ўдзельнічаў у абмеркаванні савецкага ўльтыматуму і перадаў згоду ўрада ў [[Масква|Маскву]]. Пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|акупацыі Літвы Савецкім Саюзам]] дапамагаў у працэсе ліквідацыі міністэрства{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. Быў саветнікам Вінцаса Крэве-Міцкявічуса, міністра замежных спраў у так званым [[Народны ўрад Літвы|Народным урадзе Літвы]]{{sfn|Svarauskas|с=116}}. 16&nbsp;верасня 1940&nbsp;года быў канчаткова звольнены са службы. Пасля гэтага працаваў кансультантам і намеснікам дырэктара аддзела забеспячэння Народнага камісарыята харчовай прамысловасці [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Падчас [[Чэрвеньская дэпартацыя (1941)|масавых дэпартацый у чэрвені 1941 года]] Чарняцкіс быў арыштаваны і высланы разам з жонкай і пяццю дзецьмі{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Ён быў змешчаны ў лагер СяўУралЛаг каля пасёлка Сосьва (Свярдлоўская вобласць). Працаваў цесляром і лесарубам. З-за цяжкіх умоў працы яго здароўе моцна пагоршылася, ён правеў тры месяцы ў турэмнай бальніцы{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] абвінаваціў групу з 15 літоўцаў (у тым ліку Чарняцкіса, Вітаўтаса Пранаса Бічунаса і Юозаса Папячкіса) у арганізацыі «контррэвалюцыйнай» групоўкі, якая рыхтавала ўзброены бунт у лагеры{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=8}}. 25&nbsp;сакавіка 1942&nbsp;года іх перавялі ў турму НКВД у Свярдлоўску (сучасны [[Екацярынбург]]){{sfn|Veilentienė_2006|с=121}}. 17&nbsp;кастрычніка 1942&nbsp;года Асаблівая нарада пры НКВД прыгаварыла Чарняцкіса да вышэйшай меры пакарання. Ён быў расстраляны 4&nbsp;лістапада 1942&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Асуджаныя літоўцы, хутчэй за ўсё, былі пахаваныя ў брацкай магіле на 12-м кіламетры Маскоўскага тракта. У 1990-х гадах там быў адкрыты Мемарыял ахвярам палітычных рэпрэсій з імёнамі больш за 18 000 чалавек{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=9}}. Сям'ю Чарняцкіса выслалі ў пасёлак Быкаўскі на ўзбярэжжы [[Мора Лапцевых|мора Лапцевых]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Дзякуючы літоўскім дыпламатам і пасольству ЗША ў Маскве яны змаглі атрымаць 3000 расійскіх рублёў дапамогі{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=171}}. Яны здолелі выжыць у суровых умовах і вярнуліся ў Літву ў 1958&nbsp;годзе<ref name="Skučaitė_2009">{{cite web |url=https://diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/diplomato-seima-ir-sibire-nepaluzo-486957 |title=Diplomato šeima ir Sibire nepalūžo |author=Skučaitė V. |date=2009-06-13 |publisher=Diena.lt |lang=lt |accessdate=2026-02-28}}</ref>. == Узнагароды == Чарняцкіс быў адзначаны шэрагам дзяржаўных узнагарод: * [[Ордэн Кароны Італіі]] ІІ ступені (1927){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] ІІ ступені (1932){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Зоркі Італіі]] І ступені (1933){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Кароны Італіі]] І ступені (1937){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * Медаль «Зорка Шаўлісаў» (1939){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] ІІ ступені (1939){{sfn|Veilentienė_2006|с=119}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Banevičius A. |загаловак=111 Lietuvos valstybės 1918–1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas |месца=Vilnius |выдавецтва=Knyga |год=1991 |старонак=47 |isbn=5-89942-585-7 |ref=Banevičius}} * {{кніга |аўтар=Gaigalaitė A., Skirius J., Kasparavičius A., Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Lietuvos atstovai užsienio valstybėse 1918–1990 m. |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=416–418 |isbn=5-430-02696-4 |спасылка=http://www.šaltiniai.info/files/istorija/IH00/Lietuvos_atstovai_užsienio_valstybėse_1918-1940.IH2413C.pdf |ref=Gaigalaitė_et_al.}} * {{артыкул |аўтар=Jokubėnienė D. |загаловак=Rekviem "Villa Lituania" Romoje |выданне=Ekstra |год=2004 |нумар=284 |том=19 |старонкі=24–27 |спасылка=http://www.lrytas.lt/ekstra/archyvas/2004/0517/ |ref=Jokubėnienė}} * {{кніга |аўтар=Maksimaitis M. |загаловак=Mažoji konstituanta: Lietuvos taryba atkuriant valstybingumą |месца=Vilnius |выдавецтва=Justitia |год=2011 |isbn=978-9955-616-65-8 |ref=Maksimaitis}} * {{кніга |аўтар=Petraitytė-Briedienė A. |загаловак=Tylieji priesaikos riteriai: Lietuvos pasiuntinybė Vašingtone šaltojo karo metais |месца=Kaunas |выдавецтва=Vytauto Didžiojo universitetas |год=2014 |isbn=978-609-467-076-3 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2014~1489328020510/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content |ref=Petraitytė_Briedienė}} * {{артыкул |аўтар=Svarauskas A. |загаловак=Čarneckis Valdemaras Vytautas |выданне=Lietuvos Respublikos 1918–1940 m. vyriausybių ministrų biografinis žodynas |год=2016 |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |старонкі=113–116 |isbn=978-5-420-01778-4 |спасылка=https://s.vle.lt/doc/Carneckis-Valdemaras-Vytautas.pdf |ref=Svarauskas}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Valdemaras Vytautas Čarneckis ir Lietuvos užsienio politikos problemos (1924 06 18–1925 09 25) |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=127–151 |isbn=5-430-02696-4 |ref=Veilentienė_1999}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas |частка=Čarneckis Valdemaras Vytautas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus pedagoginis universitetas |год=2006 |старонкі=119–121 |isbn=9789955201465 |спасылка=https://www.academia.edu/10988030 |ref=Veilentienė_2006}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: kelias į Steigiamąjį Seimą ir diplomatinio darbo pradžia |выданне=Parlamento studijos |год=2012 |нумар=13 |issn=1648-9896 |спасылка=https://journals.lnb.lt/parliamentary-studies/article/view/266/224 |ref=Veilentienė_2012}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: tarp diplomatijos ir politikos |выданне=Istorija |год=2015 |том=100 |старонкі=17–69 |issn=1392-0456 |спасылка=https://doi.org/10.15823/istorija.2015.20 |ref=Veilentienė_2015}} * {{кніга |аўтар=Žalys V. |загаловак=Lietuvos diplomatijos istorija (1925–1940) |том=I |месца=Vilnius |выдавецтва=Versus aureus |год=2007 |isbn=978-9955-699-50-7 |ref=Žalys}} * {{артыкул |аўтар=Žygelis D., Tekorius A. |загаловак=Plk. ltn. Juozas Papečkys: Lietuvos karo teisės patriarchas |выданне=Kardas |год=2014 |нумар=2 (462) |старонкі=2–9 |issn=1392-9437 |спасылка=https://www.kariuomene.lt/data/public/uploads/2021/04/kardas_nr.2_2014_internetui.pdf |ref=Žygelis_Tekorius}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняцкіс Вальдзямарас Вітаўтас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалкаўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Устаноўчага сойма Літвы (1920—1922)]] [[Катэгорыя:Члены Тарыбы]] [[Катэгорыя:Члены Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ЛЭТІ]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Зоркі Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] pir4t9mresby77c4p42ff53xdc66lkc 0 808924 5150134 2026-06-03T08:46:05Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Красулін''' — шматзначнае паняцце. == Вядомыя асобы == * Вячаслаў (Вячка) Красулін — беларускі музыкант, лідар гурта «[[Кашлаты Вох|Кшлаты Вох]]». * [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] (нар. 1970) — беларускі гісторык. == Паселішчы == * Красулін (Дзяржынскі раён)...» 5150134 wikitext text/x-wiki '''Красулін''' — шматзначнае паняцце. == Вядомыя асобы == * Вячаслаў (Вячка) Красулін — беларускі музыкант, лідар гурта «[[Кашлаты Вох|Кшлаты Вох]]». * [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] (нар. 1970) — беларускі гісторык. == Паселішчы == * [[Красулін (Дзяржынскі раён)|Красулін]] — хутар у Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці {{неадназначнасць}} iwj280olmzdcz2dvbyiboz8scbd8eu6 5150137 5150134 2026-06-03T08:50:38Z M.L.Bot 261 5150137 wikitext text/x-wiki '''Красулін''' — шматзначнае паняцце. Жаночая форма прозвішча — [[Красуліна]]. == Вядомыя асобы == * Вячаслаў (Вячка) Красулін — беларускі музыкант, лідар гурта «[[Кашлаты Вох|Кшлаты Вох]]». * [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] (нар. 1970) — беларускі гісторык. == Паселішчы == * [[Красулін (Дзяржынскі раён)|Красулін]] — хутар у Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці {{неадназначнасць}} 2nhnak9wz815vanceuadv9pvlok51no 0 808925 5150138 2026-06-03T08:54:02Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Красулін''' — шматзначнае паняцце. Мужчынская форма прозвішча — [[Красулін]]. == Вядомыя асобы == * [[Ганна Віктараўна Красуліна]] (нар. 1969) — беларуская палітычная актывістка. == Паселішчы == * [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]] — аграгарадок у Горацкі...» 5150138 wikitext text/x-wiki '''Красулін''' — шматзначнае паняцце. Мужчынская форма прозвішча — [[Красулін]]. == Вядомыя асобы == * [[Ганна Віктараўна Красуліна]] (нар. 1969) — беларуская палітычная актывістка. == Паселішчы == * [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]] — аграгарадок у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці {{неадназначнасць}} ev9grhjkieohxq8g232xj7g2grxud7z 5150139 5150138 2026-06-03T08:54:47Z M.L.Bot 261 5150139 wikitext text/x-wiki '''Красуліна''' — шматзначнае паняцце. Мужчынская форма прозвішча — [[Красулін]]. == Вядомыя асобы == * [[Ганна Віктараўна Красуліна]] (нар. 1969) — беларуская палітычная актывістка. == Паселішчы == * [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]] — аграгарадок у Горацкім раёне Магілёўскай вобласці {{неадназначнасць}} n96t1i4gh2qajy1fobkyjs3ny3ksz8l 0 808926 5150142 2026-06-03T09:16:19Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Красуліна]] 5150142 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Красуліна]] 59d7vghfjy9k4r13enuk6uc06sj45nx 0 808927 5150143 2026-06-03T09:17:07Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Красулін]] 5150143 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Красулін]] jf1rcnyjwnm4hbcn7riulsw1uqohenl 0 808928 5150151 2026-06-03T10:30:37Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Народная воля (арганізацыя)]] 5150151 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Народная воля (арганізацыя)]] gr6wcdf5xjtmlj6g948e8sudmcq41i9 0 808929 5150152 2026-06-03T10:31:16Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Народная воля (арганізацыя)]] 5150152 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Народная воля (арганізацыя)]] gr6wcdf5xjtmlj6g948e8sudmcq41i9 0 808930 5150153 2026-06-03T10:36:18Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] 5150153 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] qrx3p46h8ibh7hbcwq6u0hdmm3x5t6u 0 808931 5150169 2026-06-03T11:31:44Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Раман Каноплёў]] у [[Раман Канаплёў]]: Назва з памылкай правапісу: Відавочная памылка ў адаптацыі прозвішча. 5150169 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Раман Канаплёў]] 3v0v6z021k1y7i5uroxb7bc0cvg6zsg